೭. ಅನ್ನರಕ್ಷಾಧ್ಯಾಯಃ

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಅನ್ನಪಾನಸ್ವರೂಪಂ ಶರೀರಸನ್ಧಾರಣಾರ್ಥಂ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮ್| ಪಥ್ಯಮಪಿ ಚಾನ್ನಪಾನಂ ವಿಷಾದ್ಯುಪಹತಂ ರೋಗಾಯ ಮೃತ್ಯವೇ ವಾ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ಅತಸ್ತದ್ರಕ್ಷಾರ್ಥಮಧ್ಯಾಯೋಽಯಮಾರಭ್ಯತೇ-

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅನ್ನಸ್ಯ ರಕ್ಷಾ-ಅನ್ನರಕ್ಷಾ| ಸೋಪದಿಷ್ಟಾ ಯತ್ರಾಧ್ಯಾಯೇ, ಸೋಽಪ್ಯುಪಚಾರಾದನ್ನರಕ್ಷೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಯಥಾ, ಶಿಶುಪಾಲವಧಃ ಕಾವ್ಯಮಿತಿ| ಶೇಷಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮತ್ರ ಪೂರ್ವವತ್ಕಾರ್ಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅನ್ನರಕ್ಷಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ-ಅಥೇತಿ ಯತಃ ಪೂರ್ವಯೋರಧ್ಯಾಯಯೋರಾಹಾರ ಉಕ್ತಃ| ಸ ಚಾರಕ್ಷಿತೋ ರೋಗಹೇತುಃ ಅತೋ ರಕ್ಷಾ ವಕ್ತವ್ಯಾ| ಸಾ ಚಾಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ, ಅತ ಏವಾಯಮನ್ನರೇಕ್ಷಾಖ್ಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರಾಜಾ-ನೃಪಃ, ಪ್ರಾಣಾಚಾರ್ಯಂ-ವೈದ್ಯಂ, ರಾಜಗೃಹಾಸನ್ನೇ ನಿವೇಶಯೇತ್-ಆವಾಸಯೇತ್| ಏವಂ ಸತಿ ಯೋ ಗುಣಃ ಸ್ಯಾತ್ತಮಾಹ-ಸರ್ವದೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವದಾ-ಸರ್ವಕಾಲಂ ರಾತ್ರಿದಿವಸಮೇವ, ನೃಪಭವನಸಮೀಪಸ್ಥಿತಃ ಸಃ-ವೈದ್ಯಃ ಸರ್ವತ್ರ-ಅನ್ನಪಾನಶಯನಮಾಲ್ಯಾದೌ, ಪ್ರತಿಜಾಗೃವಿಃ-ದತ್ತಾವಧಾನೋ ಭವತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅನ್ನರಕ್ಷಾ ಚ ವಿಷವಿರೂದ್ಧಾವಿಧಿಸೇವನಶಯನ ಸಮ್ಭೋಗೇಭ್ಯಃ| ತೇ ಚ ರಾಜ್ಞಃ ಪ್ರಾಯೇಣ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತೇಭ್ಯಶ್ಚ ರಕ್ಷಾ ವೈದ್ಯಾಧೀನಾ| ತಸ್ಮಾದ್ರಾಜ್ಞೋ ವೈದ್ಯಸನ್ನಿಧಿಂ ವಿಧತ್ತೇ-ರಾಜೇತಿ| ಪ್ರಾಣಾಚಾರ್ಯಂ-ವೈದ್ಯಮ್,ಏವಂ-ಸನ್ನಿಧೌ ಸತ್ಯಾಮ್, ಸಃ-ವೈದ್ಯಃ, ಸರ್ವದಾ-ಸರ್ವೇಷು ಕಾಲೇಷು, ಸರ್ವತ್ರ-ಸರ್ವೇಷು ಕಾರ್ಯೇಷು, ಪ್ರತಿಜಾಗೃವಿಃ-ಪ್ರತಿಪದಾರ್ಥಂ ಜಾಗರೂಕಃ ಸಮ್ಯಗವಹಿತೋ ಭವತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮಹೀಪತೇಃ ಸಮ್ಬನ್ಧ್ಯನ್ನಪಾನಂ ವಿಷಾತ್-ವಿಷಸಂಸ್ಪರ್ಶಾತ್, ವಿಶೇಷೇಣ-ಅತಿಶಯೇನ ರಕ್ಷೇತ್| ಅನ್ನಪಾನಮಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಮ್| ಶಯನವಸ್ತ್ರಗನ್ಧರತ್ನಮಾಲ್ಯಾದೀನಾಮಪಿ ಪರಿರಕ್ಷ್ಯತ್ವಾತ್| ನನು, ಕಿಮಿತಿ, ನೃಪಾನ್ನಪಾನಾದಿ ವಿಶೇಷೇಣ ರಕ್ಷೇತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಯೋಗೇತ್ಯಾದಿ| ಯೋಗಃ-ಅನ್ನವಸ್ತ್ರಾದಿಭಿಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕ್ಷೇಮಃ-ತೇಷಾಮನ್ನಾದೀನಾಂ ಚೌರಾದ್ಯುಪದ್ರವರಕ್ಷಣಾತ್| ದ್ವಾವಪ್ಯೇತೌ ತದಾಯತ್ತೌ-ನೃಪಾಯತ್ತೌ ಸ್ಯಾತಾಮ್| ಕ್ಷೇಮಶಬ್ದೋಽರ್ಧರ್ಚಾದಿಃ| ಧರ್ಮಾದ್ಯಾ ಇತಿ ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಮೋಕ್ಷಾಃ| ಯನ್ನಿಬನ್ಧನಾಃ-ಯೋಗಕ್ಷೇಮನಿಬನ್ಧನಾಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಥ ವಿಷರಕ್ಷ| ವೈದ್ಯಸ್ಯ ವಿಷಾದನ್ನಪಾನರಕ್ಷಾಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಅನ್ನಪಾನಮಿತಿ| ಸ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ವಿಶೇಷೇಣ-ಅನ್ಯಪದಾರ್ಯೇಭ್ಯಃ, ಅನ್ಯನರರಕ್ಷಾತೋ ವಿಶೇಷತೋ ರಾಜ್ಞಃ, ಅನ್ನಪಾನಂ ರಕ್ಷೇತ್| ಕುತಃ? ಯತಃ ಯೋಗಕ್ಷೇಮೌ ತದಾಯತ್ತೌ,-ತಸ್ಯ-ರಾಜ್ಞೋಽಧೀನೌ| ಅಲಬ್ಧಲಾಭೋ-ಯೋಗಃ| ಲಬ್ಧಪರಿಪಾಲನಂ-ಕ್ಷೇಮಃ| ಕೀದೃಶೌ ತೌ? ಯನ್ನಿಬನ್ಧನಾ ಧರ್ಮಾದ್ಯಾಃ,-ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಮೋಕ್ಷಣಾಂ ಯಸ್ಮಾದ್ಯೋಗಕ್ಷೇಮೌ ಸಾಧನಮ್,ತಯೋಶ್ಚ ರಾಜಾ,ತತಃ ಸೋಽತಿಶಯೇನ ವಿಷಾದಿಭ್ಯೋ ರಕ್ಷಣೀಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಿಷವಾನೋದನಃ ಸಾನ್ದ್ರೋ-ವಿಲೇಪ್ಯಾಕಾರಃ| ತಥಾ, ವಿಸ್ರಾವಯಿತುಂ ಶಕ್ಯೋ-ವಿಸ್ರಾವ್ಯಃ, ನೈವಂ ಯೋಽಸೌ-ಅವಿಸ್ರಾವ್ಯಃ, ತಸ್ಯ ಭಾವಃ, ಅವಿಸ್ರಾವ್ಯತಾಮಿವ ಯಾತಿ| ಚಿರೇಣ ಕಾಲೇನ ಪಚ್ಯತೇ| ಪಕ್ವಶ್ಚ ಪರ್ಯುಷಿತಭಕ್ತಮುಪಮಾ ಯಸ್ಯ ಸ ಪರ್ಯುಷಿತೋಪಮೋ ಭವೇತ್, ನಿರೂಷ್ಮಾ ಸ್ತಬ್ಧಶ್ಚ ಸದ್ಯೋಽವತಾರಿತೋಽಪಿ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಸ್ಯ ಚ ಭಕ್ತಸ್ಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೀ ಮಯೂರಕಣ್ಠತುಲ್ಯೋಷ್ಮಾ ಮೋಹಾದೀನ್ ಕರೋತಿ| ಮಯೂರಕಣ್ಠೇನ ತುಲ್ಯೋ ನಾನಾವರ್ಣೋ ಮಯೂರಕಣ್ಠತುಲ್ಯಃ, ಸ ಚಾಸಾವೂಷ್ಮಾ ಚೇತಿ| ಊಷ್ಮಾ-ಬಾಷ್ಪಃ| ತಥಾ, ಅಸಾವೋದನೋ ವರ್ಣಗನ್ಧಾದ್ಯೈರ್ಹೀಯತೇ| ಆದಿ (ದ್ಯ) ಶಬ್ದೇನ ರಸಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಕ್ಲಿದ್ಯತೇ-ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನೋ ಭವತಿ| ತಥಾ, ಜಲಮಧ್ಯಕ್ಷಿಪ್ತತೈಲಬಿನ್ದುಸದೃಶೈಶ್ಚನ್ದ್ರಿಕೈರಾಚಿತೋ ಭವತಿ| ಇತಿ ಚಕ್ಷುರಾದಿಭಿಃ ಪರೀಕ್ಷಾ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಥ ಸವಿಷಾನ್ನಪಾನಲಕ್ಷಣಮ್| ತತ್ರ ಓದನಂ ಲಕ್ಷಯತಿ-ಓದನ ಇತಿ| ಸಾನ್ದ್ರ ಇವಾವಿಸ್ತ್ರಾವ್ಯತಾಂ ಯಾತಿ-ಸದ್ರವೋಽಪ್ಯದ್ರವ ಇವ ಸ್ತ್ರಾವಯಿತುಂ ನ ಶಕ್ಯತೇ| ಪವ್ಕಃ ಪರ್ಯುಷಿತೋಪಮೋ ಭವೇತ್-ಸದ್ಯಸ್ಕೋಽಪ್ಯಹೋರಾತ್ರೋಷಿತವನ್ನಿರೂಷ್ಮಾ ಸ್ತಬ್ಧಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್| ಮಯೂರಕಣ್ಠತುಲ್ಯೋಷ್ಮಾ-ನೀಲಬಾಷ್ಪಃ| ಮೋಹಾದಿಕರ್ತೃತ್ವಮೂಷ್ಮಸ್ಮ್ಬನ್ಧಾತ್, ಸಾಕ್ಷಾತ್ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಧೋಷಾಣಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್| ಮೋಹೋ-ವಿಚಾರಾಶಕ್ತಿಃ,ಮೂರ್ಚ್ಛಾನ್ತರ್ಭೂತಸ್ಯಾಪಿ ತಸ್ಯ ಮೂರ್ಚ್ಛಾವಸಾನೇಽಪ್ಯನುವೃಸ್ಯರ್ಥಂ ಪೃಥಗ್ಗ್ರಹಣಮ್| ಆದ್ಯಶಬ್ದಾದ್ರಸಾದಯಃ| ಕ್ಲಿದ್ಯತೇ-ಸಮ್ಯಕ್ ಸ್ತ್ರಾವಿತೋಽಪಿ ಕ್ಲೇದಂ ಧತೇ| ಚನ್ದ್ರಿಕಾನ್ವಿತಃ- ಚನ್ದ್ರಿಕೈರನ್ವಿತೋಭವತಿ,- ಮಯೂರಪಿಚ್ಛತುಲ್ಯೋ ಜಲಕ್ಷಿತ್ಪತೈಲಬಿನ್ದುಸದ್ಯಶೋ ಭವತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವ್ಯಞ್ಜನಾನಿ-ವಾರ್ತಾಕಾದೀನಿ ದಧಿತಕ್ರದಾಡಿಮಾದಿಸಂಸ್ಕೃತಾನಿ, ಆಶು-ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಶುಷ್ಯನ್ತಿ| ತಥಾ, ಧ್ಯಾಮೋ-ಮಲಿನಃ ಕ್ವಾಥೋ ಯೇಷಾಂ ತಾನ್ಯೇವಮ್| ತತ್ರ ಚ-ತೇಷು ವ್ಯಞ್ಜನವತ್ಸು ಕ್ವಾಥೇಷು, ಹೀನಾ-ಭುಜಾದಿಹೀನಾ, ಅಧಿಕಾ, ವಿಕೃತಾ-ಶಿರೋವಿರಹಾದಿಲಕ್ಷಣವಿಕಾರೋಪೇತಾ ಚಾತ್ಮೀಯಾ ಛಾಯಾ-ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಂ, ದೃಶ್ಯತೇ| ನೈವ ವಾ-ಕೀದೃಶ್ಯಪಿ ಛಾಯಾ ನ ದೃಶ್ಯತೇ| ನ ಚೇದಮರಿಷ್ಟಮ್, ಸನಿಮಿತ್ತತ್ವಾತ್| ತೇಷ್ವೇವ ವ್ಯಞ್ಜನೇಷು ಫೇನಾದೀನಾಂ ಸಮ್ಭವಃ| ತತ್ರೇತಿ ಪ್ರಕೃತವ್ಯಞ್ಜನೋಪಲಕ್ಷಿತೇಷು ಸರ್ವದ್ರವೇಷ್ವೇವ| ವಿಶೇಷೇಣ ಪುನರ್ಲವಣೋಲ್ಬಣದ್ರವೇ ಫೇನಮಾಲಾ| ಊರ್ಧ್ವರಾಜೀಸಮ್ಭವಂ ತು ರಸಕಾದಿಷು ಸ್ವಯಂ ದರ್ಶಯಿಷ್ಯತಿ| ವಿಚ್ಛಿನ್ನವಿರಸಾ ರಾಗಾ ಇತಿ| ರಾಗಾಃ-ದ್ರಾಕ್ಷಾದಿಕೃತಾಃ, ಋತುಚರ್ಯೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಾಃ, ವಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ವಿರಸಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ| ಕ್ವಚಿದ್ರಾಗೋ ದೃಶ್ಯತೇ ಕ್ವಚಿನ್ನೇತಿ ವಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ವಮ್| ಕ್ವಚಿದ್ರಸೋ ದೃಶ್ಯತೇ ಕ್ವಚಿನ್ನೇತಿ ವಿರಸತ್ವಮ್| ಏವಂ ಖಾಣ್ಡವೋಽಪಿ| ಶಾಕಮಾಮಿಷಂ ಚ ವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ-ಸ್ಥಾನೇ ಸ್ಥಾನೇ ತ್ರುಟಿತಮ್, ವಿರಸಂ ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ವ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ಲಕ್ಷಯತಿ-ವ್ಯಞ್ಜನಾನೀತಿ| ವ್ಯಞ್ಜ್ನಾನಿ-ಸೂಪ್ಯಾದೀನಿ, ಆರ್ದ್ರಾಣ್ಯಪ್ಯಾಶು ವಿಷವನ್ತಿ ಶುಷ್ಯನ್ತಿ-ಶೋಷಂಯಾನ್ತಿ| ಧ್ಯಾಮವ್ಕಾಥಾನಿ- ಮಲಿನದ್ರವಾಣಿ ಬವನ್ತಿ| ತತ್ರ-ತೇಷು ಕ್ವಾಥವತ್ಸು ವ್ಯಞ್ಜನೇಷು, ಹೀನಾದಿಕಾ ಛಾಯಾ-ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಂ, ದೃಶ್ಯತೇ ನೈವ ವಾ ದೃಶ್ಯತೇ| ಹೀನಾ-ಬಿಮ್ಬಪ್ರಮಾಣನ್ಯೂನಾ| ಅತಿರಿಕ್ತಾಅಧಿಕಾ| ವಿಕೃತಾ-ತುಲ್ಯಪ್ರಮಾಣಾಪ್ಯನ್ಯಜಾತೀಯಾ| ಫೇನಾದೀನಾಂ ವ ಸಮ್ಭವಃ| ಊರ್ಧ್ವರಾಜೀ-ಉಪರಿಭಾಗೇ ರೇಖಾ| ಸೀಮನ್ತೋ-ವಿಚ್ಛೇದಃ| ತನ್ತುಃ-ಪಿಚ್ಛಾ| ಅಥ ವ್ಯಞ್ಜನ ವಿಶೇಷಾಃ| ತತ್ರ ರಾಗಾದೀನ್ ಲಕ್ಷಯತಿ| ವಿಚ್ಛಿನ್ನೇತಿ| ವಿಚ್ಛಿನ್ನಾಃ- ನಷ್ಟಕ್ಷೀರವತ್ ಪೃಥಗ್ಭೂತಘನದ್ರವಭಾಗಾಃ| ವಿರಸಾಃ-ವಿಕೃತರಸಾಃ| ರಾಗಾಃ ಖಾಣ್ಡವಾಶ್ಚ-ಪಾನಕಭೇದಾಃ| ಏವಂ ಶಾಕಂ ಪಾಠಾದಿ| ಆಮಿಷಂ-ಮಾಂಸಮ್| ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ರಾಗಖಾಣ್ಡವಾದೀನಿ ಸವಿಷಾಣಿ ವಿಚ್ಛಿನ್ನವಿರಸಾನಿ ಭವನ್ತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರಸೇ-ಮಾಂಸರಸೇ ವಿಷವತಿ, ನೀಲಾ-ನೀಲವರ್ಣಾ, ರಾಜೀ ದೃಶ್ಯತ ಇತಿ ಪ್ರಕೃತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಏವಂ ಚಾಗ್ರೇಽಪಿ ರಾಜೀ ದೃಶ್ಯತ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕ್ಷೀರೇ-ಕ್ಷೀರಮಧ್ಯೇ, ತಾಮ್ರಾ-ತಾಮ್ರವರ್ಣಾ| ದಧನಿ-ದಧ್ನಿಶ್ಯಾವಾ| ತಕ್ರೇ ಆಪೀತಾಸಿತಾ-ಆನೀಲಪೀತಾ| ಘೃತೇ ಸಲಿಲನಿಭಾ| ಮಸ್ತುನಿ ಕಪೋತಾಭಾ| ತುಷೋದಕೇ-ಕಾಞ್ಜಿಕೇ, ರಾಜೀ ಕೃಷ್ಣಾ| ಮದ್ಯೇಽಮ್ಭಸಿ ಚ ಕಾಲೀ| ಮಾಕ್ಷಿಕೇ ಹರಿದ್ವರ್ಣಾ| ತೈಲೇಽರುಣೋಪಮಾ-ಈಷಲ್ಲೋಹಿತವರ್ಣಾ| ಉದಾಹರಣಮಾತ್ರಂ ತ್ವೇತತ್, ತೇನ ವಸಾಗನ್ಧಸ್ಯ ಚ ತೈಲೇ ಸಮ್ಭವಃ, ದ್ರವೌಷಧಸ್ಯ ಕಪಿಲಾ, ಇತಿ| ತಥಾ, ಆಮಾನಾಂ ಫಲಾನಾಂ ಪಾಕಃ| ಪಕ್ವಾನಾಂ ಪರಿಕೋಥನಂ-ಶಾತನಂ ಭವತಿ| ಆರ್ದ್ರಶುಷ್ಕಾಣಾಂ ಯಥಾ ಸಂಖ್ಯಂ ಮ್ಲಾನತಾ-ಶುಷ್ಕಾಭಾಸತ್ವಮ್, ತಥಾ ವಿವರ್ಣತಾ-ಶ್ಯಾವತ್ವಾದಿ ಲಕ್ಷಣಾ| ಮೃದೂನಾಂ ಕಠಿನತ್ವಮ್, ಕಠಿನಾನಾಂ ಮೃದುತ್ವಮ್, ಅಯಂ ಸ್ಪರ್ಶವಿಪರ್ಯಯಃ| ಮಾಲ್ಯಸ್ಯ-ಪುಷ್ಪಸ್ಯ, ಸ್ಫುಟಿತಂ-ವಿಶೀರ್ಣಂ, ಅಗ್ರಂ-ಪ್ರಾನ್ತೋ ಯಸ್ಯ ತತ್ಸ್ಫುಟಿತಾಗ್ರಮ್, ತಸ್ಯ ಭಾವಸ್ತತ್ತ್ವಮ್| ತಥಾ, ಮ್ಲಾನ್ಯುದ್ಭವೋ-ಮ್ಲಾನತಾ, ಗನ್ಧಾನ್ತರೋದ್ಭವಃ-ಸ್ವಗನ್ಧನಾಶೋಽನ್ಯಗನ್ಧಸಮ್ಭವಶ್ಚ| ಧ್ಯಾಮಾನಿ-ಮಲಿನಾನಿ, ಮಣ್ಡಲಾನಿ-ವೃತ್ತಾನಿ, ತೇಷಾಂ ಭಾವೋ ಧ್ಯಾಮಮಣ್ಡಲತಾ, ವಸ್ತ್ರೇ-ಆಸ್ತರಣಪ್ರಾವರಣಾದಿರೂಪೇ ಸ್ಯಾತ್| ಶದನಂ-ಶಾತಃ ಪಾತಃ ಸ್ಯಾತ್| ಕೇಷಾಮ್ ? ತನ್ತುಪಕ್ಷ್ಮಣಾಮ್,-ತನ್ತೂನಾಂ-ಸೂತ್ರಾಣಾಂ ಪಕ್ಷ್ಮಣಾಂ ಚ ಪಾರ್ಶ್ವವರ್ತಿನಾಂ, ವಸ್ತ್ರಸಮ್ಬನ್ಧಿನಾಮೇವ| ಧಾತುಃ-ಸುವರ್ಣಾದಿಃ ಮೌಕ್ತಿಕಂ-ಮುಕ್ತಾ, ಕಾಷ್ಠಂ-ದಾರು, ಅಶ್ಮಾ-ಪಾಷಾಣಃ, ರತ್ನಾನಿ-ವಜ್ರಮರಕತಾದೀನಿ, ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಶಙ್ಖಶುಕ್ತ್ಯಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ, ತೇಷು ಮಲಾಕ್ತತಾ-ಪಙ್ಕಮಲೋಪದಿಗ್ಧತಾ| ಸ್ನೇಹಹಾನಿಃ-ತೇಷಾಮೇವ ಧಾತ್ವಾದೀನಾಂ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ವ್ಯಪಗಮಃ| ಏವಂ ಸ್ಪರ್ಶಪ್ರಭಾಹಾನಿಃ| ಮೃಣ್ಮಯೇ ತು ಭಾಣ್ಡೇ ಸವಿಷೇ ನಿಷ್ಪ್ರಭೇಽಪಿ ಸಪ್ರಭತ್ವಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಮಾಂಸರಸಾದೀನ್ ರಾಜೀವಿಶೇಷೇಣ ಲಕ್ಷಯತಿ-ನೀಲೇತಿ| ರಸೇ-ಮಾಂಸರಸೇ, ನೀಲವರ್ಣಾ ರಜೀ-ರೇಖಾ| ಕ್ಷೀರೇ ತಾಮ್ರಾ| ದನ್ಧಿ ಸ್ಯಾವಾ-ಕಪಿಶಾ| ತಕ್ರೇ ಪೀತಾಽಸಿತಾ-ಗೌರಶ್ಯಾಮಾ| ಧೃತೇ ಪಾನೀಯಸನ್ನಿಭಾ-ಉದಕವರ್ಣಾ| ಮದ್ಯೇಽಮ್ಭಸಿ ಚ ಕಾಲೀ-ಕೃಷ್ಣಾ| ಕ್ಷೌದ್ರೇ ಹರಿತ್-ಮರಕತವರ್ಣಾ| ತೈಲೇ ಅರುಣೋಪಮಾ| ಫಲಾನಿ ಲಕ್ಷಯತಿ-ಪಾಕ ಇತಿ| ಅಪವ್ಕಾನಾಂ ಫಲಾನಾಂ ವಿಷದುಷ್ಟಾನಾಂ ಪಾಕ ಉಪಜಾಯತೇ, ಪಕ್ವಾನಾಂ ಪರಿಕೋಥನಂ-ಪೂತೀಭಾವಃ| ಆರ್ದ್ರಶುಷ್ಕಾಣಿ ಲಕ್ಷಯತಿ-ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಿತಿ| ಆರ್ದ್ರಾಣಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಮ್ಲಾನಿಃ-ಕ್ರಿಞ್ಚಿಚ್ಛುಷ್ಕತ್ವಮ್, ಶುಷ್ಕಾನಾಂ ವಿವರ್ಣತಾ-ವಿಕೃತವರ್ಣತ್ವಮ್| ಮೃದುಕಠಿನಾನಿ ಲಕ್ಷಯತಿ-ಮೃದೂನಾಮಿತಿ| ಸ್ಪರ್ಶವಿಪರ್ಯಯಃ-ಮೃದೂನಾಂ ಕಾಠಿನ್ಯಂ ಕಠಿನಾನಾಂ ಮೃದುತ್ವಮ್| ಮಾಲ್ಯಂ ಲಕ್ಷಯತಿ-ಮಾಲ್ಯಸ್ಯೇತಿ| ಮಾಲ್ಯಸ್ಯ-ಪುಷ್ಪಸ್ಯ, ಅಗ್ರಭಾಗೇಷು ಶೀರ್ಣತ್ವಮ್| ವಸ್ತ್ರಂ ಲಕ್ಷಯತಿ-ಧ್ಯಾಮಮಣ್ಡಲತೇತಿ| ಧ್ಯಾಮಮಣ್ಡಲತಾ-ಮಲಿನಮಣ್ಡಲೋತ್ಪತ್ತಿಃ| ತನ್ತೂನಾಂ ಪಕ್ಷ್ಮಾಣಿ-ಸೂಕ್ಷ್ಮಾವಯವಾಃ,ತೇಷಾಂ ಶದನಂ-ಶಾತಃ| ಧಾತ್ವಾದೀನ್ ಲಕ್ಶಯತಿ-ಧಾತುಮೌಕ್ತಿಕೇತಿ| ಧಾತವಃ-ಸುವರ್ಣಾದಯಃ| ರತ್ನಂ-ಮಾಣಿಕ್ಯಾದಿ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಶಙ್ಖಶುಕ್ತ್ಯಾದಯಃ| ಮಲಾಕ್ತತಾ-ಮಲಿನಛೈತ್ವಮ್| ಸ್ನೇಹಾದೀನಾಂ ಚ ಹಾನಿಃ,- ಸ್ತ್ರಿಗ್ಧಾನಾಂ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ, ಶೀತಾದೀನಾಂ ಸ್ಪರ್ಶಸ್ಯ, ತೇಜಸ್ವಿನಾಂ ಪ್ರಭಾಯಾಃ| ಮೃಣ್ಮಯಂ ಲಕ್ಷಯತಿ-ಸಪ್ರಭತ್ವಮಿತಿ| ಸಪ್ರಭತ್ವಂ-ನಿಷ್ಪ್ರಭಸ್ಯಾಪು ಪ್ರಭೋತ್ಪತ್ತಿಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಿಷಂ ದದಾತೀತಿ-ವಿಷದೋ ನರಃ, ಶ್ಯಾವಂ-ಶ್ಯಾಮಂ ಶುಷ್ಕಮಾಸ್ಯಂಮುಖಂ, ಯಸ್ಯಾಸೌ ಶ್ಯಾವಶುಷ್ಕಾಸ್ಯಃ,-ಶ್ಯಾಮಶುಷ್ಕವದನಃ| ಕಿಂ ಕರೋತಿ? ವಿಲಕ್ಷೋ ವೀಕ್ಷತೇ ದಿಶಃ,- ದಿಶ ಇತಿ ಸಮನ್ತಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ, ವಿಲಕ್ಷ ಇತಿ ಲಜ್ಜಾವಾನ್, ವೀಕ್ಷತೇ-ಅವಲೋಕಯತಿ| ಕಿಞ್ಚ, ಸ್ವದೋಷಶಙ್ಕಯಾ ಸ್ವೇದವಾನ್, ವೇಪಥುಮಾನ್, ತ್ರಸ್ತಃ-ಶರೀರೇಣ ಜಾತಕಮ್ಪತ್ವಾತ್, ಭೀತಃ-ಚಿತ್ತೇನ ಸೋದ್ವೇಗತಯೋಪಲಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್| ಸ್ತಮ್ಭಕುಡ್ಯಾದಿಭಿರಾತ್ಮಾನಮನ್ತರ್ಧಾಪಯಿತುಮಿಚ್ಛನ್ನಿತಸ್ತತೋ ಗಚ್ಛಂಶ್ಚ ಸ್ಖಲಿತಗತಿರ್ಭವತಿ, ತತ ಆಹ-ಸ್ಖಲತಿ| ಪುನಃಪುನಶ್ಚ ಜೃಮ್ಭಾಂ ಕರೋತಿ, ತೇನಾಹ ಜೃಮ್ಭತೇ| ಉಪಲಕ್ಷ್ಣಂ ಚೇದಂ ತತ್ತತ್ಕಾಲಭಾವಿನೀನಾಂ ಕ್ರಿಯಾಣಾಮ್| ತದ್ಯಥಾ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ.೮)-"ಅಸ್ಥಾನಹಾಸೀ, ಪೃಷ್ಟೋಽಸಮ್ಬದ್ಧಮುತ್ತರಂ ದದಾತಿ ನೈವ ವಾ ದದಾತಿ, ವಿವಕ್ಷುರ್ಮುಹ್ಯತಿ, ಅಙ್ಗುಲೀಃ ಸ್ಫೋಟಯತಿ, ಶಿರಃ ಕಣ್ಡೂಯತೇ, ಓಷ್ಠೌ ಲೇಢಿ, ಭುವಂ ವಿಲಿಖತಿ, ಕ್ರಿಯಾಸು ತ್ವರತೇ, ವಿಪರೀತಮಾಚರತಿ, ಸ್ವಭೂಮೌ ಚ ನಾವತಿಷ್ಠತೇ|" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ವಿಷಪ್ರಯೋಕ್ತಾರಂ ಲಕ್ಷಯತಿ-ವಿಷದ ಇತಿ| ವಿಲಕ್ಷಃ-ಚಲದೃಷ್ಟಿಃ| ದಿಶೋ ವೀಕ್ಷತೇ-ಇತಸ್ತತೋಽವಲೋಕಯತಿ| ತ್ರಸ್ತಃ-ಉದ್ವಿಗ್ನಃ| ಭೀತಃ-ಚಕಿತಃ| ವಿಷದಲಕ್ಷಣಂ ತತ್ಪ್ರಯುಕ್ತವಿಷವಿಶೇಷಪ್ರಶ್ನಾರ್ಥಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸವಿಷಮನ್ನಂ ಪ್ರಾಪ್ಯಾಽಗ್ನಿಃ ಸ್ಫುಟತ್ಯತಿ-ಚಟಚಟಾಯತೇ, ಅತಿಶಯೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏಕಾವರ್ತ ಇತಿ ಏಕ ಏವಾವರ್ತೋ ಯಸ್ಯ, ಸಂಹತಸರ್ವಜ್ವಾಲತ್ವಾದಸಾವೇಕಾವರ್ತಃ| ಶಿಖಿಕಣ್ಠಾಭಧೂಮಾರ್ಚಿಃ,-ಶಿಖೀ-ಮಯೂರಃ, ತಸ್ಯ ಕಣ್ಠಃ-ಇನ್ದ್ರಾಯುಧವದನೇಕವರ್ಣಃ, ತಸ್ಯೇವಾಭಾ ಯಯೋರ್ಧೂಮಾರ್ಚಿಷೋಸ್ತೇ ಶಿಖಿಕಣ್ಠಾಭೇ, ತೇ ತಾದೃಶೇ ಧೂಮಾರ್ಚಿಷೀ ಯಸ್ಯಾಗ್ನೇರಸೌ ಶಿಖಿಕಣ್ಠಾಭಧೂಮರ್ಚಿಃ ಇನ್ದ್ರಾಯುಧವದನೇಕವರ್ಣಧೂಮಜ್ವಾಲ ಇತಿ ಯಾವತ್| ಅನರ್ಚಿರ್ವಾ-ಅಜ್ವಾಲ ಇತಿ ವಾ| ಉಗ್ರಗನ್ಧವಾನಿತಿ ಕುಣಪಗನ್ಧವಾನ್| ನಿದರ್ಶನಂ ಚೇದಮ್| ಧೂಮೋಽಪ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಸೇಕರೋಮಹರ್ಷಶಿರೋವೇದನಾಪೀನಸದೃಷ್ಟ್ಯಾ ಕುಲತಾ ಅಪ್ಯುತ್ಪಾದಯತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಥಾಗ್ನಿಕ್ಷೇಪಾದಿನಾ ಸವಿಷಾನ್ನಲಕ್ಷಣಮ್| ತತ್ರಾಗ್ನಿಪ್ರಕ್ಷೇಪೇಣಾಹ-ಪ್ರಾಪ್ಯಾನ್ನಮಿತಿ| ಏಕಾವರ್ತಃ-ವಾಮತ ಏವ ದಕ್ಷಿಣತ ಏವ ವಾ ಚಲಿತಜ್ವಾಲಃ| ಸ್ಫುಟತ್ಯತಿ-ಭೃಶಂ ಚಟಚಟಾಯತೇ| ಶಿಖಿಕಣ್ಟಭಧೂಮಾರ್ಚಿಃ-ನೀಲಧೂಮೋ ನೀಲಜ್ವಾಲಶ್ಚ| ಅನರ್ಚಿರ್ವಾಅನುತ್ಪನ್ನಜ್ವಾಲೋ ವಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸವಿಷಮನ್ನಮಿತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಮಕ್ಷಿಕಾಃ ಸವಿಷಮನ್ನಂ ಪ್ರಾಪ್ಯಮ್ರಿಯನ್ತೇ-ಮಕ್ಷಿಕಾಃ ಸವಿಷೇಽನ್ನೇ ನ ನಿಲೀಯನ್ತೇ, ನಿಲೀನಾಸ್ತು ಸದ್ಯೋ ವಿಪದ್ಯನ್ತೇ| ವಿಷದುಷ್ಟಾಹಾರಾತ್ ಕಾಕಃ ಕ್ಷಾಮಸ್ವರೋ ಭವೇತ್| ಉತ್ಕ್ರೋಶನ್ತಿ-ಉಚ್ಚೈಃ ಕೂಜನ್ತಿ, ದರ್ಶನಾದೇವ ಶುಕದಾತ್ಯೂಹಸಾರಿಕಾಃ| ವಿಷದರ್ಶನಮಾತ್ರಾದೇವ ಚ ಹಂಸಗತಿಃ ಸ್ಖಲತಿ| ಗ್ಲಾನಿರ್ಜೀವಞ್ಜೀವಸ್ಯ ಜಾಯತೇ| ಉಪಲಕ್ಷಣಂ ಚೇದಮ್| ಮರಣಮಪಿ ಕಸ್ಯಚಿನ್ನ ಗ್ಲಾನಿರೇವ, ಏವಂ ಜೀವಞ್ಜೀವಕಸ್ಯ| ಚಕೋರಸ್ಯ ಅಕ್ಷಿವಿರಕ್ತತಾ| 'ದೃಷ್ಟ್ವೈತತ್' ಇತಿ ಸರ್ವತ್ರ ಯೋಜನೀಯಮ್| ಕ್ರೌಞ್ಚಸ್ಯ ಮದೋದಯೋ-ಮದೋತ್ಪತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್| ಕಪೋತಪರಭೃದ್ದ್ದಕ್ಷಚಕ್ರವಾಕಾಸ್ತ್ಯಜನ್ತ್ಯಸೂನ್-ಪ್ರಾಣಾನ್ವಿಮುಞ್ಚನ್ತಿ, ಚಾತ್ಯರ್ಥಂ ಮರಣದುಃಖಾಭ್ಯಾಹತಾಃ| ಉದ್ವಿಜತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ಮಾರ್ಜಾರಃ| ವಾನರಸ್ತು ಶಕೃತ್ಪುರೀಷಂ ಮುಞ್ಚತಿ| ಉಪಲಕ್ಷಣಂ ಚೇದಮ್| ಪೃಷ್ಠತೋಮುಖೋ ರೋದಿತಿ ಚ| ತಥಾ, ಹೃಷ್ಯೇನ್ಮಯೂರಸ್ತದ್ದೃಷ್ಟ್ವಾ| ತದಿತಿ ಸವಿಷಾನ್ನಪರಾಮರ್ಶಃ| ದೃಷ್ಟ್ವೇತ್ಯನುವರ್ತಮಾನೇಽಪಿ ಪುನರ್ದೃಷ್ಟ್ವೇತಿ ವಚನಂ ಸರ್ವತ್ರ ಮಧ್ಯೇ ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯಯಾರ್ಥಮ್, ಆದ್ಯನ್ತಾಭ್ಯಂ ಗೃಹೀತತ್ವಾತ್| ವಿಷಂ ಚಾಸ್ಯ ದರ್ಶನಾದೇವ ಮನ್ದತೇಜಸ್ಕಂ ಭವತಿ| ಇತಿ-ಏವಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಭಿಃ ಪರೀಕ್ಷಾಭಿಃ, ಅನ್ನಂ-ಭಕ್ತಾದಿ, ವಿಷವತ್-ವಿಷಸಂಸೃಷ್ಟಂ, ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತ್ಯಜೇದೇತತ್| ಕಥಮ್? ಪ್ರಯತ್ನತಃ-ಪ್ರಯತ್ನೇನ| ತಮೇವ ಪ್ರಯತ್ನಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ-ಯಥಾ-ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ತ್ಯಜ್ಯಮಾನೇನ, ಕ್ಷುದ್ರಜನ್ತವೋ-ಮಕ್ಷಿಕಾದಯೋಽಪಿ, ತೇನ-ವಿಷೇಣ, ನ ವಿಪದ್ಯೇರನ್ ನ ನಶ್ಯೇಯುಃ ತಥಾ ತ್ಯಜೇತ್| ಕ್ಷುದ್ರಜನ್ತವೋಽಪಿ ಕಿಂ ಪುನರ್ಮಹಾನ್ತಃ, ಇತ್ಯಪಿ ಶಬ್ದಾರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಮಕ್ಷಿಕಾದಿಪ್ರಾಶನೇನ ಸವಿಷಂ ಸೂಚಯತಿ-ತ್ರಿಯನ್ತ ಇತಿ| ಪ್ರಾಶ್ಯ-ಸವಿಷಮನ್ನಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ, ಕಾಕಃ ಕ್ಷಾಮಸ್ವರಃ-ಕ್ರುಶಸ್ವರೋ ಭವೇತ್| ಶುಕಾದಿದರ್ಶನೇನ ಲಕ್ಷಯತಿ-ಉತ್ಕ್ರೋಶನ್ತೀತಿ| ಶುಕಾದಯೋ ಸವಿಷಾನ್ನದರ್ಶನೇನ ಉತ್ಕ್ರೋಶನ್ತಿ-ಉಚ್ಚೈಃ ಶಬ್ದಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ದಾತ್ಯೂಹಃ-ಅನ್ಧಕಾಕಃ| ಏತತ್-ಸವಿಷಮನ್ನಮ್| ಅಕ್ಷಿವೈರಾಗ್ಯಂ-ನೇತ್ರರಾಗಾಪಗಮಃ| ಕಪೋತಾದಯಃ ಪ್ರಾಣಾಂಸ್ತ್ಯಜನ್ತಿ| ಪರಭೃತ್-ಕೋಕಿಲಃ| ದಕ್ಷಃ-ಕುಕ್ಕುಟಃ| ಮಯೂರೋ ಹ್ರಷ್ಯೇತ್-ಹರ್ಷಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಮಯೂರಸ್ಯ ವಿಷನ್ಧತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ-ತದೃಷ್ಟಚೇತಿ| ತದೃಷ್ಟಚಾ-ಮಯೂರಾವಲಾಕನೇನ| ಮನ್ದತೇಜಃ-ಅಲ್ಪಪ್ರಭಾವಮ್| ಸವಿಷಾನ್ನಸ್ಯ ಯಾಗಪ್ರಕಾರಂ ದರ್ಶಯತಿ-ಇತ್ಯಾನ್ನಮಿತಿ| ಯಥಾ ತೇನ-ಸವಿಷಾನ್ನೇನ,ಕ್ಷುದ್ರಜನ್ತವೋಽಪಿ ನ ವಿಪದ್ಯೇರನ್-ನ ಮ್ರಿಯೇರನ್, ಏವಂ ತ್ಯಜೇತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸವಿಷಮನ್ನಂ ಪ್ರಾಪ್ಯಾಽಗ್ನಿಃ ಸ್ಫುಟತ್ಯತಿ-ಚಟಚಟಾಯತೇ, ಅತಿಶಯೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏಕಾವರ್ತ ಇತಿ ಏಕ ಏವಾವರ್ತೋ ಯಸ್ಯ, ಸಂಹತಸರ್ವಜ್ವಾಲತ್ವಾದಸಾವೇಕಾವರ್ತಃ| ಶಿಖಿಕಣ್ಠಾಭಧೂಮಾರ್ಚಿಃ,-ಶಿಖೀ-ಮಯೂರಃ, ತಸ್ಯ ಕಣ್ಠಃ-ಇನ್ದ್ರಾಯುಧವದನೇಕವರ್ಣಃ, ತಸ್ಯೇವಾಭಾ ಯಯೋರ್ಧೂಮಾರ್ಚಿಷೋಸ್ತೇ ಶಿಖಿಕಣ್ಠಾಭೇ, ತೇ ತಾದೃಶೇ ಧೂಮಾರ್ಚಿಷೀ ಯಸ್ಯಾಗ್ನೇರಸೌ ಶಿಖಿಕಣ್ಠಾಭಧೂಮರ್ಚಿಃ ಇನ್ದ್ರಾಯುಧವದನೇಕವರ್ಣಧೂಮಜ್ವಾಲ ಇತಿ ಯಾವತ್| ಅನರ್ಚಿರ್ವಾ-ಅಜ್ವಾಲ ಇತಿ ವಾ| ಉಗ್ರಗನ್ಧವಾನಿತಿ ಕುಣಪಗನ್ಧವಾನ್| ನಿದರ್ಶನಂ ಚೇದಮ್| ಧೂಮೋಽಪ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಸೇಕರೋಮಹರ್ಷಶಿರೋವೇದನಾಪೀನಸದೃಷ್ಟ್ಯಾ ಕುಲತಾ ಅಪ್ಯುತ್ಪಾದಯತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಥಾಗ್ನಿಕ್ಷೇಪಾದಿನಾ ಸವಿಷಾನ್ನಲಕ್ಷಣಮ್| ತತ್ರಾಗ್ನಿಪ್ರಕ್ಷೇಪೇಣಾಹ-ಪ್ರಾಪ್ಯಾನ್ನಮಿತಿ| ಏಕಾವರ್ತಃ-ವಾಮತ ಏವ ದಕ್ಷಿಣತ ಏವ ವಾ ಚಲಿತಜ್ವಾಲಃ| ಸ್ಫುಟತ್ಯತಿ-ಭೃಶಂ ಚಟಚಟಾಯತೇ| ಶಿಖಿಕಣ್ಟಭಧೂಮಾರ್ಚಿಃ-ನೀಲಧೂಮೋ ನೀಲಜ್ವಾಲಶ್ಚ| ಅನರ್ಚಿರ್ವಾಅನುತ್ಪನ್ನಜ್ವಾಲೋ ವಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಕ್ತ್ರಗೇ-ಮುಖಪ್ರಾಪ್ತೇ, ಲಾಲಾ ಭವತಿ| ಜಿಹ್ವೋಷ್ಠಯೋರ್ಜಾಡ್ಯಂ ಭವತಿ, ಊಷಾದಯಶ್ಚ ಸ್ಯುಃ| ರಸಾಜ್ಞತ್ವಂ-ಜಿಹ್ವಾ ರಸಂ ನ ಚೇತಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಹನ್ವೋಃ ಸ್ತಮ್ಭಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್| ತತ್ರ ಸೇವ್ಯಾದ್ಯೈಃ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೈಃ, ಗಣ್ಡೂಷಾ ಹಿತಾಃ| ಸರ್ವಂ ಚ-ಅನ್ಯದಪಿ, ಯದ್ವಿಷಂ ಜಯತಿ ತದ್ಧಿತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಸವಿಷಾನ್ನಭಕ್ಷಣಜಾನ್ ರೋಗಾನಾಹ-ಲಾಲೇತಿ| ಲಾಲಾ-ಶ್ಲೇಷ್ಮತನ್ತುಸ್ತ್ರಾವಃ| ಜಿಹ್ವೌಷ್ಠಯೋರ್ಜಾಡಚಂ-ಸ್ತಮ್ಭಃ| ಮುಖೇ ಚಿಮಿಚಿಮಾಯನಂ-ಸರ್ವತ್ರ ಮುಖೇ ಸರ್ಷಪಲಿಪ್ತಸ್ಯೇವ ದುಃಖಮ್| ದನ್ತಹರ್ಷೋ-ದನ್ತರೋಗವಿಶೇಷಃ| ಲಾಲಾದೀನಾಮೌಷಧಮಾಹ-ಸೇವ್ಯಾದ್ಯೈರಿತಿ| ಸೇವ್ಯಾದ್ಯೈಃ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೈಃ| ಸರ್ವಂ ವಿಷಿಜಿತ್_ವಿಷತನ್ತ್ರೋಕ್ತಂ ಪ್ರತಿಸಾರಣಪ್ರಲೇಪಾದಿಕಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಿಷಾನ್ನೇ ಆಮಾಶಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಸ್ವೇದಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ಅಕ್ಷಿಹೃದಯಯೋಃ ರೋಧನಂ-ಸ್ತಮ್ಭಃ| ಬಿನ್ದುಭಿಃ-ನಾನಾವರ್ಣೈಃ, ಅಙ್ಗಾನಾಮಾಚಯಃ-ಸಮನ್ತಾಚ್ಚಯನಮ್| ಪಕ್ವಾಶಯಗತೇ ತು ವಿಷೇಽನೇಕವರ್ಣಂ ವಮತಿ, ಮೂತ್ರಯತಿ, ಅತಿಸಾರ್ಯತೇ, ತನ್ದ್ರಾದಯಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ| ತಯೋಃ-ಆಮಪಕ್ವಾಶಯಗತಯೋರ್ವಿಷಯೋಃ, ವರ್ತಮಾನಸ್ಯ ಪುಂಸೋ ಯಥಾಯೋಗಂ ವಾನ್ತವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಹರಿದ್ರೇ ಕಟಭೀತ್ಯಾದಿಕಮೌಷಧಂ ನಾವನಾದಿಷು ಯೋಜಯೇತ್| ತತ್ರ ಮದನಫಲಾಲಾಬುಕುಮ್ಭೀಕೋಶಾತಕೀಫಲೈರ್ಮಧುಯುಕ್ತೈರ್ನಿಷ್ಪಾವಾಮ್ಬುಯುಕ್ತೈರ್ವಮನಮ್| ವಾನ್ತಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಯಿತ್ವಾ ವಿರೇಚನಮ್| ಪಕ್ವಾಶಯಗತೇ ತ್ವವಮಿತಸ್ಯೈವ ನೀಲಿನೀಫಲಯುಕ್ತೇನ ಘೃತೇನ ವಿರೇಚನಮೇವ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಸವಿಷಾನ್ನಾಮಾಶಯಪ್ರಪ್ತಿಜಾನ್ ರೋಗಾನಾಹ-ಆಮಾಶಯಗತ ಇತಿ| ಚಕ್ಷುರ್ಹೃದಯರೋಧನಂ-ನೇತ್ರಯೋರ್ಮನಸಶ್ಚ ಕ್ರಿಯಾಪ್ರತಿ ಬನ್ಧಃ| ಬಿನ್ದುಭಿರಙ್ಗಾನಾಮಾಚಯಃ-ಜಲಬಿನ್ದ್ವಾಕಾರಸ್ಫೋಟವ್ಯಾಪ್ತಾಙ್ಗತ್ವಮ್| ಸವಿಷಾನ್ನಪವ್ಕಾಶಯಪ್ರಪ್ತಿಜಾನ್ ರೋಗಾನಾಹ-ಪವ್ಕಶಯಗತ ಇತಿ| ಪಾಣ್ಡುತ್ವಂ-ಶುಲ್ಕತ್ವಮ್| ಉದರಂ_ಉದರಾಖ್ಯೋ ರೋಗಃ| ಆಮಪವ್ಕಾಶಯವಿಕಾರಯೋರೌಷಧಮಾಹ-ತಯೋರಿತಿ| ವಾನ್ತವಿರಿಕ್ತಿಸ್ಯೇತಿ ಕ್ರಮಾದ್ಯೋಜ್ಯಮ್| ಆಮಾಶಯವಿಕಾರೇಷು ವಾನ್ತಸ್ಯ| ಪಕ್ವಾಶಯವಿಕಾರೇಷು ವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ| ಹರಿದ್ರಾದೀನಿ ನಾವನಾದಿಷು ಯೋಜಯೇತ್| ಹರಿದ್ರೇ-ಹರಿದ್ರಾದ್ವಯಂ ನಿಶಾ ದಾರ್ವೀ ಚ| ಕಟಭೀ-ಗಿರಿಕರ್ಣಕಾ| ಸಿನ್ದುವಾರಿತೋ-ನಿರ್ಗುಣ್ಡೀ| ನಿಷ್ಪಾವೋ-ವಲ್ಲಃ| ಬಾಷ್ಪಿಕಾ-ಹಿಙ್ಗುಪತ್ರೀ| ಶತಪರ್ವಿಕಾ-ವಚಾ| ಕುಕ್ಕುಟಸ್ಯ ಪಕ್ಷಿಣೋಽಣ್ಡಮ್| ಅವಲ್ಗುಜೋ-ಬಾಕೂಚೀ| ಆಹಾರಂ ವಿನಾಪಿ ಪ್ರಯುಕ್ತಸ್ಯ ವಿಷಸ್ಯ ಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಮಯಂ ಯೋಗಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ " ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೮)-"ಈಶ್ವರಾಣಾಂ ವಸುಮತಾಂ ವಿಶೇಷೇಣ ತು ಭೂಭುಜಾಂ ಪ್ರಾಯೇಣ ಮಿತ್ರೇಭ್ಯೋಽಪ್ಯಮಿತ್ರಾ ಭೂಯಾಂಸೋ ಭವನ್ತಿ| ತತಸ್ತತ್ಪ್ರಯುಕ್ತಾಃ ಸಮಾಸನ್ನವರ್ತಿನೋಽನ್ನಪಾನಾದಿಷು ವಿಷಂ ಪ್ರಯಚ್ಛನ್ತಿ, ಸ್ತ್ರಿಯಶ್ಚ ತತ್ಪ್ರಣಿಧಿಪ್ರಯುಕ್ತಾಃ ಸೌಭಾಗ್ಯಲೋಭೇನ| ತಸ್ಮಾದ್ರಾಜಾ ಕುಲೀನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಾತ್ಪಮಾಸ್ತಿಕಮಾರ್ಯಮಾರ್ಯಪರಿಗ್ರಹಂ ದಕ್ಷ ದಕ್ಷಿಣಂ ನಿಭೃತಂ ಶುಚಿಮನುದ್ಧತಮನಲಸಮವ್ಯಸನಮನಹಙ್ಕೃತಮಕೋಪನಮಸಾಹಸಿಕಂ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಾವಬೋಧಕುಶಲಂ ನಿಷ್ಣಾತಮಷ್ಟಾಙ್ಗೇ ಯಥಾಗ್ನಾಯಮಾಯುರ್ವೇದೇ ಸುವಿಹಿತಯೋಗಕ್ಷೇಮಂ ಸನ್ನಿಹಿತಾಗದಾದಿಯೋಗಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಜ್ಞಂ ಚ ಪ್ರಾಣಾಚಾರ್ಯಂ ಪರಿಗೃಹ್ಣೀತ| ತಮರ್ಥಮಾನಾಭ್ಯಾಂ ಯಥಾಮ್ನಾಯಂ ಸಮ್ಪ್ರದಾಯಾನತಿಕ್ರಮೇಣ ಕಾಲೇಽನುಕಾಲಂ ಗುರುಮಿವ ಶಿಷ್ಯಃ ಪಿತರಮಿವ ಪುತ್ರಃ ಪೂಜಯೇತ್| ಪ್ರತಿಕೂಲಮಪಿ ಚ ತದ್ವಚಃ ಸಾಮ್ಪ್ರತಮಿತಿ ಮನ್ಯೇತ| ನ ಹಿ ಭದ್ರೋಽಪಿ ಗಜಪತಿರ್ನಿರಙ್ಕುಶಃ ಶ್ಲಘನೀಯೋ ಜನಸ್ಯ| ತಸ್ಮಾತ್ತದಾಯತ್ತಮಾಹಾರವಿಹಾರಂ ಪ್ರತಿ ಚಾತ್ಮನಃ ಕುರ್ಯಾತ್| ಉಪಾತ್ತಮಪಿ ಖಲು ಜೀವಿತಮುಪಾಯಬಲೇನ ಸ್ವಸಮಯಮಧಿತಿಷ್ಠತಿ| ಅಪಿ ಚ ಬಹುಪರಿಗ್ರಹಾ ನರಪತಯಃ| ಸನ್ತಿ ಚಾಶುಕಾರಿಣಃ ಶೂಲಸತ್ರ್ಯಾಸಾದಯಃ| ಪ್ರತಿಕ್ಷಣಂ ಪ್ರತ್ಯವೇಕ್ಷಣೀಯಾವಸ್ಥಾಶ್ಚ ರೋಗಿಣೋ, ವಿಶೇಷೇಣ ರಾಜಾನಃ| ತೇ ಹಿ ಪ್ರಮಾದಪರಿಗತಾ ದುಃಖಾಹಿಷ್ಣವಃ ಸ್ವಯಮಪ್ಯಪಥ್ಯರುಚಯಃ ಸನ್ನಿಹಿತಾಹಿತಪ್ರಿಯವಚನಪ್ರಾಯಪರಿವಾರಾಶ್ಚ| ತಸ್ಮಾದ್ಭಿಷಜೋ ರಾಜಾ ರಾಜಗೃಹಾಸನ್ನೇ ಸನ್ನಿವೇಶನಂ ಕಾರಯೇತ್| ತಥಾ ಹಿ ಸ ಸರ್ವೋಪಕರಣೇಷು ನೃಪತಿಶರೀರಿಪಯೋಗಿಷ್ವಪರೋಕ್ಷವೃತ್ತಿರ್ಭವಾತಿ| ಸ ಸಮ್ಯಕ್ಸಮ್ಪನ್ನಮನ್ನಂ ಸುಪರೀಕ್ಷಿತಂ ವಿಶುದ್ಧಮಗ್ನಯಾದಿಷು ಪ್ರಾಗುಪನೀತಂ ಶಿಖಿನಾ ದೃಷ್ಟಮಭಿಪ್ರೋಕ್ಷಿತಂ ಪ್ರೋಕ್ಷಣೈಃ ಪುರಃ ಸ್ಥಿತೋ ರಾಜಾನಂ ಹಸ್ತಬದ್ಧೌಷಧಿರತ್ನಂ ಭೋಜಯೇತ್| ಭುಞ್ಜಾನಸ್ಯ ಚಾಸ್ಯ ದುನ್ದುಭೀನಗದಪ್ರಲಿಪ್ತಾನ್ ವಾದಯೇತ್| ದನ್ತಕಾಷ್ಠಪ್ರಯುಕ್ತೇ ತು ವಿಷೇ ಕೂರ್ಚಕವಿಶರಣಮೌಷಧಗನ್ಧೋ ರೂಕ್ಷತಾ ಜಿಹ್ವಾದನ್ತೌಷ್ಠಮಾಂಸಶೋಫಶ್ಚ| ತತ್ರ ಪ್ರಚ್ಛಾಯ ಧಾತಕೀಪುಷ್ಪಜಾಮ್ಬವಾಸ್ಥಿಹರೀತಕೀಚೂರ್ಣೈಃ ಸೇಕ್ಷೋದ್ರೈಃ ಸಪ್ತಚ್ಛದಕಲ್ಕೇನ ವಾ ಪ್ರತಿಸಾರಣಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ದಾಡಿಮಕರಮರ್ದಕಭವ್ಯಾಮ್ರಾತಕಕೋಲಬದರರಸಕ್ಷೌದ್ರಯುಕ್ತಂ ಗಣ್ಡೂಷಮ್| ಅನೇನ ಜಿಹಾನಿರ್ಲೇಖನಕವಲಗಣ್ಡೂಷಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ| ಅಞ್ಜನಪ್ರಯುಕ್ತೇಽಶ್ರೂಪದೇಹದಾಹರಾಗವೇದನಾ ದೃಷ್ಟಿವಿಭ್ರಮಾ ಭವನ್ತ್ಯಾನ್ಧ್ಯಂ ಚ| ತತ್ರ ಸರ್ಪಿಷ್ಪಾನಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಶೃತೇನ ಪಯಸಾ ಸತ್ಪಕೃತ್ವಃ ಪಿಪ್ಪಲೀರ್ಭಾವಯೇತ್| ತತಸ್ತಕಲ್ಕೇನ ಸರ್ಪಿರ್ವಿಪಧ್ಕಂ ನೇತ್ರತರ್ಪಣಮ್| ಕಪಿತ್ಥಮೇಷಶೃಙ್ಗೀಭಲ್ಲಾತಕಾನಾಂ ಪುಷ್ಪೈರ್ವರಣನಿರ್ಯಾಸೇನ ಚಾಞ್ಜನಮ್| ಬೃಹತೀಶಿರೀಷಬೀಜಪ್ರಪೌಣ್ಡರೀಕನಾಗಬಲಾಚೂರ್ಣಂ ಸತ್ಪಕೃತ್ವೋ ಮಧುನಾ ಭಾವಯೇತ್| ತಚ್ಚ ಸ್ರೋತೋಞ್ಜನಸುವರ್ಣಚೂರ್ಣಚೂರ್ಣಯುಕ್ತಮಞ್ಜನಮ್| ನಸ್ಯಧೂಮಪ್ರಯುಕ್ತೇ ಶಿರಿರುಕ್ಕಫಾಸ್ತ್ರಾವಃ ಖೇಭ್ಯೋ ರುಧಿರಾಗಮನಮಿನ್ದ್ರಿಯವೈಕೃತಂ ಚ| ತತ್ರಾತಿವಿಷಾಶ್ವೇತಾಕಾಕಮಾಚೀಮದಯನ್ತಿಕಾಕಲ್ಕಕ್ಷೀರಸಿದ್ಧಂ ಸರ್ಪಿರ್ನಸ್ಯೇ ಪಾನೇಚ ವಿದಧ್ಯಾತ್| ಮದಯನ್ತಿಕಾ-ಮಲ್ಲಿಕಾ| ಅಭ್ಯಙ್ಗಪ್ರಯುಕ್ತೇ ತ್ವಗ್ದಾಹಸ್ವೇದಪಾಕಸ್ಫೋಟಾವದರಣಾನಿ| ತತ್ರ ಶೀತಾಮ್ಬುಪರಿಪಿಕ್ತಸ್ಯ ಚನ್ದನತಗರೋಶೀರಕುಷ್ಠವೇಣುಪತ್ರಿಕಾಽಮೃತಾಸೋಮವಲ್ಲೀಶ್ವೇತಾಪದ್ಮಕಾಲೀಯಕೈರನುಲೇಪನಮ್| ವೇಣುಪತ್ರಿಕಾ-ಬಾಷ್ಪಿಕಾ| ಏತಾನ್ಯೇವ ಚ ಸಕಪಿತ್ಥರಸಗೋಮೂತ್ರಾಣಿ ಪಾನಮ್| ಗಿರಿಕರ್ಣಿಕಾಶ್ವೇತಾಮೂಲಪ್ರಿಯಙ್ಗುಸಾರಿವಾಮಧುಕಸರ್ಪಸುಗನ್ಧಾಮೃಗೈರ್ವಾರುಮೂಲಾನಿ ಶೇಲುಕ್ವಾಥಪಿಷ್ಟಾನಿ ಪ್ರಲೇಪಃ| ಅನೇನೋದ್ವರ್ತನೋದ್ಧರ್ಷಣಪರಿಷೇಕಾನುಲೇಪನಭೂಷಣಯಾನಶಯ್ಯಾಸ್ತರಣವಸ್ತ್ರಕವಚಪಾದುಕೋಪಾನತ್ಪಾದಪೀಠಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ| ವಿಶೇಷತಸ್ತ್ವಾಭರಣಕೃತೇ ವಿಕಾರೇಽಶ್ವಗನ್ಧಾಪಾಮಾರ್ಗಕಿಣಿಹೀಖದಿರಶಿರೀಷಕಲ್ಕೈರ್ಗೋಪಿತ್ತಸಂಯುಕ್ತೈಃ ಪ್ರದೇಹಃ| ಪಾದಪೀಠಕೃತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕಸರ್ಪಸುಗನ್ಧಾಕಲ್ಕೋ ಮಧುಯುಕ್ತಃ| ಛತ್ರಪ್ರಯುಕ್ತೇ ಸ್ಫೋಟಾನಾಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಪಾಕಾನಾಂ ಪವ್ಕಜಾಮ್ಬವಪ್ರಕಾಶಾನಾಂ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ| ತತ್ರ ಮಧುಕಪಾಟಲಾಕಪಾಟಲಾಕಸೇರುಕರೋಧ್ರಾಞ್ಜನಕುಷ್ಠಸರ್ಪಸುಗನ್ಧಾಖದಿರಶಿರೀಷಕಲ್ಕೈರ್ಗೋಪಿತ್ತಪ್ರಯುಕ್ತೈಃ ಸರ್ವ ಗಾತ್ರಪ್ರದೇಹಃ| ಅನೇನ ಚಾಮರವ್ಯಜನೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತೇ| ಶಿರೋಽಭ್ಯಙ್ಗಪ್ರಯುಕ್ತೇ ವೇದನಾರನ್ಥಿಜನ್ಮ ಕೇಶಚ್ಯವನಂ ಚ| ತತ್ರ ಶ್ಯಾಮಾಪಾಲಿನ್ದೀತನ್ದುಲೀಯಕಚೂರ್ಣಧೃತರ್ಕ್ಷಪಿತ್ತೈಃ ಸುಭಾವಿತಾ ಕೃಷ್ಣಾ ಮೃತ್ಪ್ರಲೇಪಃ| ಗೋಮಯಮಾಲತೀಮೂಷಿಕಪರ್ಣ್ಯನ್ಯತಮರಸಃ ಕಲ್ಕೋ ವಾಽಗಾರಧೂಮೋ ವಾ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕರತ್ವಕ್ಪಾಟಲಾಶಿರೀಷಮಧೂಕಹರಿದ್ರಾದ್ವಯೈರಜಾಕ್ಷೀರಾಲೋಡಿತೈಃ ಪರಿಪೇಕಃ| ಅನೇನ ಶಿರಃಸ್ನಾನಸ್ನಪನೋದಕಕಙ್ಕತಕಸ್ತ್ರಗುಷ್ಣೀಷಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ| ಕರ್ಣಪೂರಣಪ್ರಯುಕ್ತೇ ಶೋಫಶೂಲಪಾಕಾಃ ಶ್ರೋತ್ರವೈಗುಣ್ಯಂ ಚ್ಚ್| ತತ್ರ ಬಹುಪತ್ರಾಸ್ವರಸೋ ಧೃತಕ್ಷೌದ್ರಯುಕ್ತಃ ಕರ್ಣಪೂರಣಮ್, ಸೋಮವಲ್ಕಲರಸೋ ವಾ ಸುಶೀತಃ| ಮುಖಾಲೇಪಪ್ರಯುಕ್ತೇ ಮುಖಸ್ಯ ಶ್ಯಾವತಾ ಪದ್ಮಕಣ್ಟಕಾಶ್ಚ ಭವನ್ತ್ಯಭ್ಯಙ್ಗಜಾಶ್ಚ ವಿಕಾರಾಃ| ತತ್ರ ಮಧುಕಪಯ ಸ್ಯಾಬನ್ಧುಜೀವಫಞ್ಜೀಪುನರ್ನವಾಚನ್ದನೈಃ ಸಧೃತೈರ್ಲೇಪೋ ಮಧುಸರ್ಪಿಷೋಃ ಪಾನಂ ಚ| ಸವಿಷಪುಷ್ಪಾಧ್ರಾಣಾತ್ ಶಿರೋನಾಸಾವ್ಯಥಾ ಸಾಶ್ರುನೇತ್ರತಾ ಗನ್ಧಾಜ್ಞಾನಂ ಚ| ತತ್ರಾನನ್ತರೋಕ್ತೋ ವಿಧಿರ್ಬಾಷ್ಪೋದಿತಶ್ಚೇತಿ| ಭವತಿ ಚಾತ್ರ| ಫಲಮೂಲಚ್ಛದಾದೀನಾಂ ದದ್ಯಾತ್ಪ್ರಕ್ಷಾಲನೋದಕಮ್| ಭಾಜನವ್ಯಞ್ಜಾನಾಂ ಚ ತಥಾ ಕುರ್ಯಾದತನ್ದಿರ್ತಃ|| ಘ್ರೇಯಾಣಿ ಘ್ರಾಪಯಿತ್ವಾ ತು ಸ್ಪೃಶ್ಯಾನ್ ಸಂಸ್ಪೃಸ್ಯ ತಾನಪಿ| ಪ್ರತೀವಾಪಂ ತತೋ ದತ್ವಾ ಪ್ರತೀಕ್ಷ್ಯೈವೈಕನಾಡಿಕಾಮ್|| ತತೋ ವಿಜ್ಞಾಯ ಶುದ್ಧಿಂ ಚ ಭಾಜನಸ್ಯೋದಕಸ್ಯ ಚ| ಆಹಾರಮುಪಯುಞ್ಜೀತ ಯಥಾವದ್ವಸುಧಾಧಿಪಃ|| ಮನ್ದಂ ತೀಕ್ಷ್ಣವಿಷಾಭ್ಯಾಸೇ ವಿಷಮುತ್ತೀರ್ಯತೇ ಭೃಶಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ತೀಕ್ಷ್ಣವಿಷಂ ಹಸ್ತೇ ಬಧ್ನೀಯಾತ್ಕುಶಲೋ ಭಿಷಕ್|| ವಿಷಸನ್ಧಾರಣಂ ಧನ್ಯಂ ರಕ್ಷೋಘ್ನಂ ಪ್ರೀತಿವರ್ದ್ಧನಂ| ಅಪಿ ಚ| ಸಾಪಿಧಾನಘಟೀಮೂಟಫಲಕಸ್ಥಾಪಿತೌಷಧಮ್| ಪ್ರಾಗುದೀಚ್ಯೋರ್ದಿಶೋರ್ಗುಪ್ತಂ ಭೈಷಜ್ಯಾಗಾರಮಿಷ್ಯತೇ|| ಘಠ್ಯಾದೀನಿ-ಮೃತ್ತೃಣಕಾಷ್ಠಮಯಾನಿ| ಉಚ್ಚೈಃ ಪ್ರಶಸ್ತದಿಗ್ದೇಶಂ ಬಹುವಾತಾಯನಂ ಮಹತ್| ಮಹಾನಸಂ ಸುಸಂಮೃಷ್ಟಂ ವಿಶ್ವಾಸ್ಯಜನಸೇವಿತಮ್|| ಸದ್ದ್ವಾಃಸ್ಥಾಧಿಷ್ಠಿತದ್ವಾರಂ ಕಕ್ಷ್ಯಾವತ್ಸವಿತಾನಕಮ್| ಸುಧೌತದ್ದಢಕುಮ್ಭಾದಿ ಪರಿಶುದ್ಧಜಲೇನ್ಧನಮ್|| ಸ್ವಕರ್ಮಕುಶಲಾ ದಕ್ಷಾಃ ಸೂದಾಸ್ತತ್ರಾಪ್ರಮಾದಿನಃ| ಕ್ಲುಪ್ತಕೇಶನಖಾಃ ಪಿತ್ರ್ಯಾ ರಾಜ್ಞಃ ಕೃತ್ಯೈರಙ್ಗತಾಃ|| ತೇಷಾಮಧಿಪತಿರ್ವಿಪ್ರಃ ಕುಲಜಃ ಸಿಪರೀಕ್ಷಿತಃ| ಸಂವಿಭಕ್ತಶ್ಚ ಭಕ್ತಶ್ಚ ಶುಚಿರ್ವೈದ್ಯವಶಾನುಗಃ|| ಸಂವಿಭಕ್ತಃ-ಉದಾಸೀನಃ| ಸರ್ವೇಽಪಿ ಭೂಭೃದಾಸನ್ನಾಃ ಶಸ್ತಾಃ ಸತತಮೀದ್ದಶಾಃ| ಮಿಥೋ ವಿಗ್ರಹಸಙ್ಘಾತರಹಿತಾ ಭೂಭೃತೇ ಹಿತಾಃ|| ತಾನ್ ವೈದ್ಯೋ ಗುಣವಾನೇಕೋ ಮನಸಾ ಪ್ರತಿಜಾಗೃಯಾತ್| ಭೂಭೃದ್ದೇಹೋಪಕರಣಸಂರಕ್ಷಣಸಮುದ್ಯತಃ|| ಅಥಾಭ್ಯಮಿತ್ರಂ ವ್ರಜತೋ ಜಿಗೀಷೋರ್ವೈದ್ಯಃ ಸುಸಜೌಷಧಶಸ್ತ್ರಯನ್ತ್ರಃ| ತುಙ್ಗಧ್ವಜಾಖ್ಯಾತನಿವಾಸಭೂಮಿರ್ಯುದ್ಧಾಗತಂ ಯೋಧಜನಂ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್|| ಪನ್ಥಾನಮುದಕಂ ಛಾಯಾಂ ಭಕ್ತಂ ಯವಸಮಿನ್ಧನಮ್| ದೂಷಯನ್ತ್ಯರಯೋ ಯಸ್ಮಾತ್ತದ್ವಿದ್ಯಾಚ್ಛೋಧಯೇತ ಚ| ಪ್ರಸ್ಥಾನಂ ವಾ ನಿವೇಶಂ ವಾ ನಾವಿಜ್ಞಾಯ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಭೂವಾರಿತೃಣಕಾಷ್ಠಾಶ್ಮಮಾರ್ಗನ್ ಮಾರ್ಗವನಸ್ಪತೀನ್|| ವಿಷೇಣೋಪಹತಾ ಭೂಮಿಃ ಕ್ವಚಿದ್ದಗ್ಧೇವಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಪ್ರಮ್ಲಾನತೃಣಗುಲ್ಮಾದಿರ್ಮೃತಕೀಟಸರೀಸೃಪಾ|| ವಿಶೀರ್ಯನ್ತೇ ಖುರನಖಾ ದಾಹಕಣ್ಡೂರುಜಾನ್ವಿತಾಃ| ಛರ್ದಿರ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಜ್ವರೋ ಮೋಹಃ ಶಿರೋದುಃಖಂ ಚ ಜಾಯತೇ|| ತತ್ರ ಸೌಭಾಞ್ಜನಾನ್ಮೂಲಂ ವಲ್ಲೀಂ ಸೋಮಮುಶೀರಕಮ್| ಮಾತುಲುಙ್ಗರಸಂ ಹಿಙ್ಗು ಪಾಯಯೇದ್ದಧಿಮಾತ್ರಯಾ|| ವಲ್ಲೀಪ್ರಿಯಙ್ಗುಃ| ಮೂತ್ರಾಣ್ಯಜಾವಿಹಸ್ತಿಭ್ಯೋ ಮಾಂಸಾನಿ ರುಧಿರಾಣಿ ಚ| ಸರ್ವಗನ್ಧೈಃ ಸಮಾಯೋಜ್ಯ ಪಚೇತ್ಪಕ್ವೇ ಚ ನಿಕ್ಷಿಪೇತ್|| ಸೋಮರಾಜೀಂ ಸುನನ್ದಾಖ್ಯಾಂ ಸರಲಾಂ ಗನ್ಧನಾಕುಲೀಮ್| ಚಾರಟೀಂ ತ್ರಾಯಮಾಣಾಂ ಚ ಪ್ರೋಕ್ಷಯೇತ್ತೇನ ತಾಂ ಭುವಮ್|| ಸುನನ್ದಾಖ್ಯಾ-ಗೋರೋಚನಾ| ಚಾರಟೀ-ಪದ್ಮಚಾರಿಣೀ| ಸವಿಷಂ ವಿರಸಂ ತೋಯಂ ಕೋವಿಷ್ಣಂ ರಾಜಿಭಿಶ್ಚಿತಮ್| ಫೇನಿಲಂ ಗುರು ವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಖಗೈರನಭಿನನ್ದಿತಮ್|| ಮೃತಾಕುಲಿತಮತ್ಸ್ಯಂ ಚ ಸ್ಪರ್ಶಾತ್ತಚ್ಛೋಫಕಣ್ಡುಮತ್| ಓದನಃ ಸಾಧಿತಸ್ತೇನ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರೋ ವಿದಹ್ಯಾಏ|| ವಿದಗ್ಧಃ ಪಚ್ಯತೇ ಕೃಚ್ಛ್ರಾತ್ಪವ್ಕೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಜ್ವರಪ್ರದಃ| ದರ್ಶಯೇತ್ಸರ್ವತೋ ನೀಲಪೀತಕರ್ಬುರಲೋಹಿತಮ್|| ತತ್ರ ಶಿಗ್ರ್ವಾದಿಮಗದಂ ಭೂಮಿದೋಷೋದಿತಂ ಪಿಬೇತ್| ಅಜಶೃಙ್ಗೀಂ ವಿಶಾಲಾಖ್ಯಾಂ ವಿಷಘ್ನೀಮುತ್ತಮಾರಣೀಮ್|| ಫಣಿಜ್ಜಕಂ ಪ್ರತಿವಿಷಾಂ ದಗ್ಧ್ವಾ ತದ್ಭಸ್ಮ ಗಾಲಯೇತ್| ಬಹುಶೋ ಗಾಲಿತಂ ತಚ್ಚ ಪಾಚಯೇತ್ತತ್ರ ಚ ಕ್ಷಿಪೇತ್|| ಕಲ್ಕಯೇತ್ವಾ ಪ್ರತೀವಾಪಂ ಸರಲಾಂ ರಜನೀದ್ವಯಮ್| ಏಲಾಮುದೀಚ್ಯಂ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಂ ಸುನನ್ದಾಂ ಬಾಕುಚೀಮಪಿ|| ಪಾತ್ಯನ್ತೇ ಬಿನ್ದವಸ್ತಸ್ಮಾದ್ಯತ್ರ ತನ್ನಿರ್ವಿಷೀಭವೇತ್|| ಪಾಟಲಾಪಾರಿಭದ್ರಾಶ್ವಕರ್ಣಸ್ಯಾಮಾಕ ಶಿಗ್ರುಕಾನ್|| ಕಲಶಾನ್ತರ್ಗತಾನ್ ದ್ಗ್ಧ್ವಾ ಪ್ರಕ್ಷಿಪೇತ್ಸವಿಷೇಽಮ್ಭಸಿ| ಶೀತೇ ಘರ್ಮೋ ಹಿಮಶ್ಚೋಷ್ಣೇ ಮಾರುತೋ ವಿಷಸಂಯುತಃ|| ಭ್ರಮಮೂರ್ಚ್ಛಾದಿಕಾರೀ ಚ ಶಿಗ್ರ್ವಾದಿಸ್ತತ್ರ ಚೇಷ್ಯತೇ| ದೇವದಾರುನತಾನನ್ತಾಮಧುಕಾಞ್ಜನಗೈರಿಕಮ್|| ವಜ್ರಕನ್ದಂ ಲತಾಂ ರೋಧ್ರಂ ವಿಕಿರೇತ್ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಚೂರ್ಣಿತಮ್| ವೃಕ್ಷಾಗ್ರೇಷು ಪತಾಕಾಸು ದೂಷ್ಯೇಷು ಸುಮಹತ್ಸು ಚ|| ಸರ್ವತಶ್ಚೂರ್ಣಸಮ್ಪರ್ಕಾನ್ನಿರ್ವಿಷೋ ಜಾಯತೇಽನಿಲಃ| ವಿಕೃತಾ ಭವತಿ ಚ್ಛಾಯಾ ಪಾದಪೇ ವಿಷದೂಷಿತೇ|| ನಿರ್ಗನ್ಧಮತಿಗನ್ಧಂ ವಾ ತತ್ಪುಷ್ಪಂ ಹೃಚ್ಛಿರೋರುಜಮ್| ಕುರ್ಯಾತ್, ಫಲಪಲಾಶಾದಿ ಕಣ್ಡೂಆಕಾತಿಸಾರಕೃತ್|| ಭೂಮಿ ಮುದ್ದಿಶ್ಯ ಯತ್ಪ್ರೋಕ್ತಂ ತತ್ಸರ್ವಂ ತತ್ರ ಶಸ್ಯತೇ| ನ ಚ ಕನ್ಯಾಮವಿದಿತಾಂ ಸಂಸ್ಪೃಶೇದಪರೀಕ್ಷಿತಾಮ್|| ವಿವಿಧಾನ್ ಕುರ್ವತೇ ಯೋಗಾನ್ ಕುಶಲಾಃ ಖಲು ಮಾನವಾಃ| ಆಜನ್ಮವಿಷಸಂಯೋಗಾತ್ಕನ್ಯಾ ವಿಷಮಯೀ ಕೃತಾ|| ಸ್ಪರ್ಶೋಚ್ಛ್ವಾಸಾದಿಭಿರ್ಹನ್ತಿ ತಸ್ಯಾಸ್ತ್ವೇತತ್ಪರೀಕ್ಷಣಮ್| ತದ್ಧಸ್ತಕೇಶಾಸಂಸ್ಪರ್ಶಾನ್ಮ್ಲಾಯತೇ ಪುಷ್ಪಪಲ್ಲವೈಃ|| ಶಯ್ಯಾಯಾಂ ಮತ್ಕುಣೈರ್ವಸ್ತ್ರೇ ಯೂಕಾಭಿಃ ಸ್ನಾನವಾರಿಣಿ| ಜನ್ತುಭಿರ್ಮ್ರಿಯತೇ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತಾಮೇವಂ ದೂರತಸ್ತ್ಯಜೇತ್|| ನಾಪ್ರೋಕ್ಷಿತಂ ನಾವಿದಿತಂ ಭಿಷಜಾ ನಾನವಿಕ್ಷಿತಮ್| ನಾಪ್ರಾಶಿತಂ ಚ ಸೂದಾದ್ಯೈಃ ಕಿಞ್ಚಿದಾಹಾರಯೇನ್ನೃಪಃ|| ಧನ್ಯಂ ಸರ್ವಾರ್ಥಸಿದ್ಧಾಖ್ಯಂ ಪಾತ್ಮರಕ್ಷೋವಿಷಾಪಹಮ್| ಪರಂ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಮಾಯುಷ್ಯಂ ಶತ್ರುಘ್ನಂ ವಕ್ಷ್ಯತೇಽಞ್ಜನಮ್|| ಅಥ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷೇ ಪುಣ್ಯೇಽಹನಿ ಪುಷ್ಪಪುನರ್ವಸುಹಸ್ತಚಿತ್ರಾಮೃಗಶಿರಃ ಶ್ರವಣರೇವತೀಶತಭಿಷಕ್ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯೋತ್ತರಾಣಾಮನ್ಯತಮೇನ ನಕ್ಷತ್ರೇಣ ಯೋಗಮುಪಗತೇ ಭಗವತ್ಯೋಷಧಿಪತೌ ಪ್ರಶಸ್ತೇ ಮುಹೂರ್ತೇ ಸಿನ್ಧುಸ್ತ್ರೋತಃ ಸಮುತ್ಥಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸಪ್ರಭಂ ಗನ್ಧವರ್ಣಚ್ಛೇದೈರ್ನೀಲಿತ್ಪಲಾಭಮಞ್ಜನಮಾಹರೇತ್| ತಸ್ಯಾಷ್ಟೌ ಭಾಗಾಃ, ಕನಕರಜತೋದುಮ್ಬರಾಣಾಮೇಕೈಕೋ ಭಾಗಃ, ತತ್ಸರ್ವಂ ಮೂಷಾಯಾಂ ಪ್ರಕ್ಷೀಪ್ಯ, ಬಲಿಮಙ್ಗಲಪೂರ್ವಕಮಗ್ನಿಮುಪಸಮಾಧಾಯ, ಖದಿರಕದರಧವಸ್ಯನ್ದನಾನ್ಯತಮದಾರುಭಿರ್ಗೋಮಯೈರ್ವಾ ಪ್ರಜ್ವಾಲಯೇತ್| ತತಶ್ಚಾರ್ಯಾವಲೋಕಿತೇಶ್ವರಮಾರ್ಯತಾರಾಂ ಬ್ರಹ್ಮದಕ್ಷಾಶ್ವಿರುದ್ರೇನ್ದ್ರಾತ್ಯಸೋಮವರುಣ- ವೈಶ್ವಾನರವಾಯುವಿಷ್ಣುಜನಕಭರದ್ವಾಜ್ಧನ್ವನ್ತರಿಸುಶ್ರುತಭವಸುಕನ್ಯಾ-ಸ್ಕನ್ದಚ್ಯವನವೈನತೇಯಾನನ್ಯಾಶ್ಚ ಯಥಾವಿಧ್ಯುಕ್ತದೇವತಾಃ ಸುಮನೋಽಕ್ಷತಲಾಜಾಸ್ವಸ್ತಿಕಸಂಯಾವನಿಸ್ತುಷಯವಸಂಸ್ಕೃತಗುಡಧೃತಮಿಶ್ರಪಾಯಸೈರರ್ಚಯಿತ್ವಾ,ವೃದ್ಧವೈದ್ಯಬ್ರಾಹ್ರಾಣಾಂಶ್ಚ ಶುಕ್ಲವಾಸಸೋ ಮಹತೀಭಿರ್ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಃ ಪೂಜಯಿತ್ವಾ, ತಸ್ಮಿನ್ನಗ್ನೌ ತದಞ್ಜನಂ ಧ್ಮಾತಂ ಧ್ಮಾತಮಾವರ್ತ್ಯ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಙ್ಗಿಷೇಚಯೇತ್| ಗೋಶಕೃದ್ರಸಮೂತ್ರಘೃತದಧಿಕ್ಷೌದ್ರವಸಾಮಜ್ಜತೈಲಮದ್ಯಸರ್ವಗನ್ಧಾಮ್ಬುಶರ್ಕರೋದಕೇಕ್ಷುರಸೇಷು, ತಥಾ ಹರೀತಕ್ಯಾಮಲಕಬಿಭೀತಕಕಾಶ್ಮರ್ಯಮೃದ್ವೀಕಾಶೃಙ್ಗಾಟಕಕಸೇರುಕೋತ್ಪಲನಲಿನಸೌಗನ್ಧಿಕಮೃಣಾ-ಲಿಕಾಕ್ವಾಥೇಷು, ತಥಾಲಾವಕಪಿಞ್ಜಲೈಣಶಶಹರಿಣಕುಲೀರರಸೇಷು, ತಥಾ ಮಧುಕಚನ್ದನಕಾಲಾನುಸಾರ್ಯನಲದಪದ್ಮಕೋಶೀರಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾನನ್ತಾಗೈರಿಕಕುಙ್ಕುಮೋದಕೇಷು| ಕಾಲಾನುಸಾರ್ಯಂ-ಶೈಲೇಯಮ್| ತತಃ ಶುಕ್ಲೇ ವಾಸಸಿ ಬದ್ಧ್ವಾ ದ್ವಾದಶರಾತ್ರಮಾನ್ತರಿಕ್ಷೇಽಮ್ಭಸಿ ವಾಸಯೇತ್| ತತ್ಶ್ಛಾಯಾಯಾಂ ವಿಶೋಷ್ಯ ಸ್ಫಟಿಕಮುಕ್ತಾಪ್ರವಾಲಕಾಲಾನುಸಾರ್ಯಪ್ರತೀವಾಪಂ ಪುನರಪಿ ಬಲಿಮಙ್ಗಲಪೂರ್ವಕಮಹರವಾಸಸಾ ಕನ್ಯಯಾ ದ್ದಷದಿ ಪೇಷಯಿತ್ವಾ ಸುವರ್ಣರಜತತಾಮ್ರಶಙ್ಖಶೈಲದ್ವಿರದರನಗವಲವೈಡೂರ್ಯಸ್ಫಟಿಕಮೇಷಶೃಙ್ಗ್ಯಸನಸಾರಾನ್ಯತಮಧಟಿ-ತಾಯಾಮಞ್ಜನಿಕಾಯಾಂ ನಿಧಾಪಯೀ| ಗವಲಂ-ಮಾಹಿಷಂ ಶೃಙ್ಗಮ್| ಅಥ ಪುನರಪಿ ಪೂರ್ವವತ್ಕೃತಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಂ ಸಾವಿತ್ರೇಣ ಕರ್ಮಣಾಽಥರ್ವವಿದ್ದ್ವಿಜನ್ಮನಾ ವಿಧಿವತ್ ತದಭಿಸಂಸ್ಕುರ್ಯಾತ್| ತತೋ ಗಜಸ್ಕನ್ಧಮಾರೋಪ್ಯ ಪಾಣ್ಡುರಚ್ಛತ್ರಚಾಮರವಾಲವ್ಯಜನೈರನುಗತಂ ತಥಾ ಶಙ್ಖದುನ್ದುಭಿಸ್ವನೈರ್ದ್ವಿಜಾತಿವರಪ್ರಯುಕ್ತೈಶ್ಚ ವೇದವಾದಮಿಶ್ರೈಃ ಪುಣ್ಯಾಹಘೋಷೈಃ ಕೃತಪುಶ್ಪೋಹಾರಂ ವೈದ್ಯಗೃಹಾನ್ನಾಯಕಗೃಹಮನುಪ್ರವೇಶಯೇತ್| ಅನನ್ತರಂ ಚ ತೇನ ವಿದೇಹಾಧಿಪೋಪದಿಷ್ಟೇನ ಸರ್ವಾರ್ಥೇಷು ಸಿದ್ಧೇನಾಞ್ಜನೇನ ಯಥೋಕ್ತಾನಾಮೇವಾಞ್ಜನಭಾಜನದ್ರವ್ಯಾನಾಮನ್ಯತಮಯಾ ಶಲಾಕಯಾ ಗೋಬ್ರಾಹ್ರಾಣಪೂಜಾಪೂರ್ವಕಂ ಶುಚಿಃ ಸನಿಯಮೋ ಭೂತ್ವಾ ಧಾರಿಣೀಮಿಮಾಂ ವಿದ್ಯಾಮಧೀಯಾನಃ ಪೂರ್ವಮಕ್ಷಿ ದಕ್ಷಿಣಮಞ್ಜಯೇತ್| ನಮಶ್ಚಕ್ಷುಃಪರಿಶೋಧನರಾಜಾಯ ತಥಾಗತಾಯಾರ್ಹತೇ ಸಮ್ಯಕ್ಸಮ್ಬುದ್ಧಾಯ| ತದ್ಯಾಥಾ ಊಚಕ್ಷುಃಪ್ರಜ್ಞಾಚಕ್ಷುರ್ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುರ್ವಿಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುರ್ವಿಶೋಧಯ ಸ್ವಾಹಾ| ತತ್ ಪರಂ ತಾಮೇವ ಧಾರಿಣೀಮನುಸಂಸ್ಮರತ್ ಸಾಯಂಪ್ರತಃ ಪ್ರತ್ಯಹಮೇತೇತ್ಪರಮಂ ಪವಿತ್ರಮಾರೋಗ್ಯಕರಮೂರ್ಜಸ್ಕರಂ ಸರ್ವ ವಿಘ್ನಹರಮಞ್ಜಾನಮಶ್ವಿಭ್ಯಾಮಿನ್ದ್ರಸ್ಯ ವೃತ್ರವಧಾಭ್ಯುದ್ಯತಸ್ಯ ಪ್ರಾಕ್ಪ್ರಕಲ್ಪಿತಮ್| ತ ಸ್ಮಾದೇತದ್ರಾಜ್ಞಾಂ ರಾಜಮಹಾಮಾತ್ರಾಣಾಂ ಚ ಮಹೀಂ ವಿಜಿಗೀಷಮಾಣಾನಾಂ ಬ್ರಾಹ್ರಾಣಾನಾಂ ಚ ವೇದಾಧ್ಯಯನಮನ್ಯದ್ವಾ ಮಹಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಮವಗಾಹಮಾನಾನಾಂ ಪ್ರಸನ್ನಮನಾ ಭಿಷಕ್ ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇದಿತಿ| ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ| ಅಥ ಯೋಗಾಃ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಬೃಹಸ್ಪತಿಕೃತಾಃ| ಶಿವಾಃ| ಯಾನ್ ಸೇವಮಾನೋ ನೃಪತಿಃ ಶತ್ರುಭ್ಯೋ ನೈತಿ ವಞ್ಚನಮ್|| ಬಿಲ್ವಾಢಕೀಯವಕ್ಷಾರಪಾಟಲಾಬಾಷ್ಪಿಕೋಷಣಾಃ| ಶ್ರೀಪರ್ಣೀಶಲ್ಲಕೀಯುಕ್ತಾ ನಿಷ್ವ್ಕಾಥಃ ಪ್ರೋಕ್ಷಣಂ ಪರಮ್|| ಆಢಕೀ-ಸೌರಾಷ್ಟ್ರೀ| ಸವಿಷಂ ಪ್ರೋಕ್ಷಿತಂ ತೇನ ಸದ್ಯೋ ಭವತಿ ನಿರ್ವಿಷಮ್| ಯವಸೇನ್ಧನಪಾನೀಯವಸ್ನಶಯ್ಯಾಸನೌದನಮ್|| ಕವಚಾ ಭರಣಚ್ಛತ್ರವಾಲವ್ಯಜನವೇಶ್ಮ್ ಚ| ಶೇಲುಪಾಟಲ್ಯತಿವಿಷಾಶಿಗ್ರುಗೋಪೀಪುನರ್ನವಮ್|| ಸಮಙ್ಗಾವೃಕ್ಷಮೂಲತ್ವಕ್ಕಪಿತ್ಥವೃಷಶೋಣಿತಮ್| ಸಹದನ್ತಶಠಂ ತದ್ವತ್ಪ್ರೋಕ್ಷಣಂ ವಿಷನಾಶನಮ್|| ಶೋಣಿತಂ-ಕುಙ್ಕುಮಮ್| ಲಾಕ್ಷಾಪ್ರಿಯಙ್ಗುಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಸಮಙ್ಗಾಲಹರೇಣುಕಾಃ| ಸಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಾ ಮಧುಯುತಾ ಬಭ್ರುಪಿತ್ತೇನ ಕಲ್ಕಿತಾಃ|| ನಿಖನೇದ್ಗೋವಿಷಾಣಸ್ಥಾಃ ಸಪ್ತರಾತ್ರಂ ಮಹೀತಲೇ| ತತಃ ಕೃತ್ವಾ ಮಣಿಂ ಹೇಮ್ನಾ ಬದ್ಧಂ ಹಸ್ತೇನ ಧಾರಯೇರ್|| ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಸವಿಷಂ ತೇನ ಸದ್ಯೋ ಭವತಿ ನಿರ್ವಿಷಮ್| ಬಭ್ರುಃ-ನಕುಲಃ| ಮನೋಹ್ವಾಲಶಮೀಪುಷ್ಪತ್ವಙ್ನಿಶಾಶ್ವೇತಸರ್ಷಪಾಃ|| ಕಪಿತ್ಥಕುಷ್ಠಮಜಿಷ್ಠಾಃ ಪಿತ್ತೇನ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಕಲ್ಕಿತಾಃ| ಶುನೋ ಗೋಃ ಕಪಿಲಾಯಾಶ್ಚ ಸೌಮ್ಯಾ ಖ್ಯೋಽಯಂ ವರೋಽಗದಃ|| ವಿಷಜಿತ್ಪರಮಂ ಕಾರ್ಯೋ ಮಣಿರತ್ರಚಪೂರ್ವವತ್| ಮೂಷಿಕಾಽಜರುಹಾ ವಾಪಿ ಹಸ್ತೇ ಬದ್ಧಾ ವಿಪಾಪಹಾ|| ಹರೇಣುಮಾಂಸೀಮಞ್ಜಿಷ್ಟಾರಜನೀಮಧುಕಂ ಮಧು| ಅಕ್ಷತ್ವಕ್ ಸುರಸಂ ಲಾಕ್ಷಾ ಶ್ವಪಿತ್ತಂ ಪೂರ್ವವನ್ಮಣಿಃ|| ವಾದಿತ್ರಾಣಿ ಪತಾಕಾಶ್ಚ ಪಿಷ್ಟೈರೇಭಿಶ್ಚಲೇಪಿತಾಃ| ಶ್ರುತ್ವಾ ದ್ದಷ್ವಾ ತಮಾಘ್ರಾಯ ಸದ್ಯೋ ಭವತಿ ನಿರ್ವಿಷಃ|| ತ್ರ್ಯೂಷಣಂ ಪಞ್ಚಲವಣಂ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಂ ರಜನೀದ್ವಯಮ್| ಸೂಕ್ಷ್ಮೈಲಾಂ ತ್ರಿವೃತಾಂ ಪತ್ರಂ ವಿಡಙ್ಗಾನೀನ್ದ್ರವಾರೂಣೀಮ್|| ಮಧುಕಂ ಚೇತಿ ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ಗೋವಿಷಾಣೇ ನಿಧಾಪಯೇತ್| ತಸ್ಮಾದುಷ್ಣಾಮ್ಬುನಾ ಮಾತ್ರಾಂ ಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಾಂ ಯೋಜಯೇತ್ತಥಾ|| ವಿಷಂ ಭುಕ್ತಂ ಜರಾಂ ಯಾತಿ ನಿರ್ವಿಷೇಽಪಿ ನ ದೋಷಕೃತ್| ಜತುಸರ್ಜರಸೋಶೀರಸರ್ಷಪಾಪಾತ್ರವಾಲಕೈಃ|| ಸವೇಲ್ಲಾರುಷ್ಕರಪುರೈಃ ಕುಸುಮೈರರ್ಜುನಸ್ಯ ಚ| ಧೂಪೋ ವಾಸಗೃಹೇ ಹನ್ತಿ ವಿಷಂ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಮ್|| ನ ತತ್ರ ಕೀಟಾಃ ಸವಿಷಾ ನೋನ್ದುರಾ ನ ಸರೀಸೃಪಾಃ| ನ ಕೃತ್ಯಾಃ ಕಾರ್ಮಣಾದ್ಯಶ್ರ ಧೂಪೋಽಯಂ ಯತ್ರ ದಹ್ರಾತೇ|| ಶಿಖಿಪಿಚ್ಛಂ ಬಲಾಕಾಸ್ಥಿ ಸರ್ಷಪಾಶ್ಚನ್ದನ ಘೃತಮ್| ಧೂಪೋ ವಿಷಘ್ನಃ ಶಯನವಸನಾಸನಗೇಹಗಃ|| ವಿಶಾಲಾವ್ಯೋಷಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಯಷ್ಟೀಲವಣಪಞ್ಚಕಮ್| ದ್ವಿನಿಶಾಪತ್ರವೇಲ್ಲೈಲಾತ್ರಿವೃಚ್ಚೂರ್ಣಂ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಮ್|| ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ತ್ರ್ಯೂಷಣಾದಿಂ ಚ ಸ್ನಾನೀಯೇಽಮ್ಭಸಿ ಯೋಜಯೇತ್| ಕ್ವಾಥೋಽಥವಾಽರ್ಕಕುಸುಮಶ್ವೇತಾಪಾಮಾರ್ಗಸರ್ಷಪೈಃ|| ಸದಧ್ಯಾಜ್ಯಃ ಕೃತೋ ಯುಕ್ತೈಃ ಕಾಮಾತಾನಾಕುಲೀಯಕೈಃ| ಕಲ್ಕೋ ವಾ ಚನ್ದನಕ್ಷೀರಿಪಲಾಶದ್ರುಮವಲ್ಕಲೈಃ|| ಮೂರ್ವೈಲವಾಲುಸುರಸಾನಾಕುಲೀತನ್ದುಲೀಯಕೈಃ| ಕ್ವಾಥಃ ಸರ್ವೋದಕಾರ್ಯೇಷು ಕಾಕಮಾಚೀಯುತೈರ್ಹಿತಃ|| ರೋಚನಾಪತ್ರನೇಪಾಲೀಕುಙ್ಕುಮೈಸ್ತಿಲಕಂ ವಹನ್| ವಿಷೈರ್ನ ಬಾಧ್ಯತೇ ಸ್ಯಾಞ್ಚ ನಾರೀನರನೃಪಪ್ರಿಯಃ|| ಚೂರ್ಣೈರ್ಹದ್ರಾಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಕಿಣಿಹೀಕಣನಿಮ್ಬಜೈಃ|| ದಿಗ್ಧಂ ನಿರ್ವಿಷತಾಮೇತಿ ಗಾತ್ರಮಿತ್ಯಾಹ ಗೌತಮಃ|| ನಸ್ಯಪಾನಾಸಾನಾಲೇಪೈರ್ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್ಸಞ್ಜೀವನಾದಿಕಾನ್| ಅಗದಾನ್ ವಿಷಜಗ್ಧಸ್ಯ ತೀಕ್ಷ್ಣಾನಿ ದಮನಾನಿ ಚ|| ಅಗದಾನ್-ವಿಷತನ್ತ್ರೋಕ್ತಾನ್| ಪಿಪ್ಪಲೀಮಧುಕಕ್ಷೌದ್ರಶರ್ಕರೇಕ್ಷುರಸೈಃ ಸಹ| ವಿರೇಚನಂ ಶಿರಾಮೋಕ್ಷಂ ಪ್ರಪ್ತಂ ವಿಸ್ರಾವಣಂ ಯದಿ|| ಹ್ರದಯಾವರಣಂ ಕಾರ್ಯಂ ಪ್ರಾಗೇವಾಮಿತ್ರಮಧ್ಯಗಃ| ಪಿಬೇದ್ಧೃತಮಜೇಯಾಖ್ಯಮಮೃತಂ ವಾಽಪ್ಯಭುಕ್ತವಾನ್|| ಅಜೇಯಾಮೃತೇ-ವಿಷತನ್ತ್ರೋಕ್ತೇ| ಸರ್ಪಿಃ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ದಧಿ ಕ್ಷೀರಮನ್ತತಃ ಶೀತಲಂ ಜಲಮ್|| ಅನ್ತತಃ-ಅನ್ತೇ ಸರ್ವಾಭಾವೇ, ಅತ ಏವ ಪೂರ್ವೇಷು ಪೂರ್ವಾಭಾವೇ ಪರಮಿತ ಲಭ್ಯತೇ| ಸಿತಾಮಧುಕಪಾಲಿನ್ದೀಕಲ್ಕವನ್ಮಾಂಸಮಿಷ್ಯತೇ|| ಗೋಧಾಹರಿಣಬಭ್ರೂಣಾಂ ಸಕಣಾಶುಣ್ಠಿ ಪಾರ್ಷತ್ತಮ್| ಸನಾಗರಂ ಸಾತಿವಿಷಂ ಶಿಖಿನಃ ಸಸಿತೋಫಲಮ್|| ಸುಶೀತಾಃ ಸಘೃತಾಶ್ಚೈಷಾಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ಕಲ್ಪಿತಾ ರಸಾಃ| ಇಥ್ಯಂ ವಿಷಗರಾದಿಭ್ಯೋ ರಕ್ಷೇದ್ವೈದ್ಯೋ ನರೇಶ್ವರಮ್| ಸ್ಯಾತ್ತದುಚ್ಛೇದ ಉಚ್ಛೇದಃ ಪ್ರಜಾನಾಂ ಸರ್ವಕರ್ಮಣಾಮ್|| ಆಜ್ಞಾಧೈರ್ಯಕ್ಷಮಾತ್ಯಾಗಾ ಮಾನುಷತ್ವೇಽಪ್ಯಮಾನುಷಾಃ| ಯದ್ರಾಜ್ಞಃ ಕರ್ಮಭಿಸ್ತಸ್ಮಾದಾರಾಧ್ಯೋಽಸಾವತೀನ್ದ್ರಿಯೈಃ|| ಯತ್ರ ಸಾಕ್ಷಾನ್ನೃಪಸ್ತತ್ರ ನಿಜ್ಞಾತಃ ಪ್ರವಿಶೇದ್ಭಿಷಕ್| ನ ಸಮ್ಮತೋಽಪ್ಯನುಚಿತಂ ಯಾನಸ್ಥಾನಾಸನಂ ಭಜೇತ್|| ಉಚಿತಂ ಪುರತೋ ರಾಜ್ಞಸ್ತಿಷ್ಠೇದ್ವಾಕ್ಯಂ ಚ ನಾಕ್ಷಿಪೇತ್| ಅಹೀನಕಾಲಂ ರಾಜಾರ್ಥಂ, ಸ್ವಾರ್ಥಂ ಪ್ರಿಯಹಿತೈಃ ಸಹ|| ದೇಶೇ ಕಾಲೇ ಪರಾರ್ಥಂ ಚ ವದೇದ್ಧರ್ಮಾರ್ಥಸಂಹಿತಮ್| ನಾನುಶಿಷ್ಯಾದಪೃಚ್ಛನ್ತಂ ಮಹದೇತದ್ಧಿ ಸಾಹಸಮ್|| ನಾಚರೇದಹಿತೇನೈನಂ ಮೂಲೋಚ್ಛೇದಕರಂ ಹಿ ತತ್| ಅನುಕೂಲಂ ಹಿತಂ ವಾಚ್ಯಮಹಿತಾದ್ವಾರಯೇನ್ಮಿಥಃ|| ಉದಾರೈಃ ಸಾನ್ತ್ವಥನ್ವಾಕ್ಯೈರ್ದೋಷಶ್ಚೇತ್ತದುಪೇಕ್ಷಯಾ| ತೂಷ್ಣೀಂ ವಾ ಪ್ರತಿವಾಕ್ಯೇ ಸ್ಯಾದ್ವರ್ಜಯೇದ್ದ್ವೇಷ್ಯಸಙ್ಕಥಾಮ್|| ವಿಪಶ್ಚಿದಪ್ಯಚಿತ್ತಜ್ಞೋ ಬಾಲಶೋಽಪಿ ತು ಭಾವವಿತ್| ಅತಿಪ್ರಿಯೋಽಪಿ ದ್ವೇಷ್ಯೋಽಪಿ ಯಾತ್ಯಾಶು ವಿಪರೀತತಾಮ್|| ನಿವೇದ್ಯ ರಾಜ್ಞೇ ಕುರ್ವೀತ ಕಾರ್ಯಾಣಿ ಸುಲಘೂನ್ಯಪಿ| ನ ಯಾಯಾನ್ನ ಚಿರಂ ತಿಷ್ಠೇತ್ಕೋಶಸ್ಥಾನಾವರೋಧಯೋಃ|| ಸ್ವಲ್ಪೇಽಪಿ ದರ್ಶಯೇ ತ್ತುಷ್ಟಿಂ ಲಾಭೇಽನುದ್ಧತಮಾನಸಃ| ಮಿಥಃ ಕಥನಮನ್ಯೇನ ಕೌಲೀನಂ ದ್ವನ್ದ್ವವಾದಿತಾಮ್|| ವಸ್ತ್ರಾದಿ ರಾಜ್ಞಃ ಸದ್ದಶಂ ರಾಜಲೀಲಾಂ ಚ ವರ್ಜಯೇತ್| ದತ್ತಂ ಯತ್ತು ನೃಪೇಣೈವ ತದ್ಧಾರ್ಯ ತುಷ್ಟಿವೃದ್ಧಯೇ|| ಹಸಿತವ್ಯೇ ಸ್ಮಿತಂ ಕುರ್ಯಾತ್ಪ್ರಭೋರೇವಾನುವೃತ್ತಿತಃ| ಉಚ್ಯಮಾನೇಽವಲಮ್ಬೇತ ಪರಮರ್ಮಣಿ ಮೂಕತಾಮ್|| ಸ್ವಮರ್ಮಣಿ ತು ಬಾಧಿರ್ಯಂ ಧೈರ್ಯಮಾಧುರ್ಯಸೌಷ್ಠವಮ್| ಅತ್ಯಾಯಾಸೇನ ನಾತ್ಮಾನಂ ಕುರ್ಯಾದತಿಸಮುಚ್ಛ್ರಿತಮ್|| ಪಾತೋ ಯಥಾ ಹಿದುಃಖಾಯ ನೋಚ್ಛ್ರಾಯಃ ಸುಖಕೃತ್ತಥಾ| ಆಸನ್ನಸೇವಾ ನೃಪತೇಃ ಕ್ರೀಡಾಶಸ್ತ್ರಾಹಿ ಪಾವಕೈಃ|| ಕೌಶಲೇನಾಮಹತಾ ವಿನೀತೈಃ ಸಾ ನಿರುಧ್ದ್ಯತೇ| ಪ್ರಾಪ್ಯ ದುಷ್ಪ್ರಾಪಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ಬಹುಮಾನಂ ಚ ಭೂಪತೇಃ|| ಯಥೋಪಯುಞ್ಜೀತ ಚಿರಂ ತಥಾಸ್ಯಾದಪ್ರಮಾದವಾನ್| ವಿದಧ್ಯಾತ್ಪರಿತಃ ಶಯ್ಯಾಂ ರಕ್ಷಾಮನ್ತ್ರಾಭಿಮನ್ತ್ರಿತಾನ್|| ರಾತ್ರೌ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕಾನ್ ಭೂತಿಮಕ್ಷತೈರನ್ವಿತಾಂ ಶುಚಿಮ್| ರಕ್ಷಾಶಕ್ತಿಂ ತಥೋಚ್ಛೀರ್ಪೇ ಸಯವಾಙ್ಕುರಯಾವಕಾಮ್| ಸದೂರ್ವಂ ಪೂರ್ಣಕಲಶಂ ಸಪುಷ್ಪಫಲಪಲ್ಲವಮ್| ಉಪಹಾರಂ ಚ ಸನ್ಧ್ಯಾಯಾಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಚಾನ್ತೇ ನಿಶಾಸು ಚ|| ಏತಸ್ವಸ್ತ್ಯನಂ ಕರ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಶುಚಿನಾ ಶುಚೇಃ| ಆಯುಷ್ಯಂ ಪೌಷ್ಟಿಕಂ ಭೂತವಿಷಕಾರ್ಮಣಪಾಪ್ಮಜಿತ್|| ಸಙ್ಕ್ಷೇಪ ಏಷವಿಷಪಾಲನಸಾಧನಾಯ ಪ್ರೋಕ್ತಸ್ತು ವಿಸ್ತರವಿಧಿಃ ಪುನರುತ್ತರೇಷು| ಆಲೋಚ್ಯ ಸಮ್ಯಗಖಿಲಂ ಮತಿಪೂವಕಾರೀ ಯುಞ್ಜೀತ ತತ್ಪರಿಕಲಯ್ಯವಿಕಾರಚಿಹ್ನಮ್|| ಇತಿ ವಿಷಗರರಕ್ಷೋಣಾಯೋಪದೇಶಂ ಭಜತಿ ನರಪತಿರ್ಯೋ ನಿತ್ಯಮೇವಾಪ್ರಮತ್ತಃ| ನಿಜಪರರಿಪುವೃನ್ದೈಪ್ರಧೃಷ್ಯೋ ಮಹಾತ್ಮಾ ಸ ಜನಯತಿ ಜನಾನಾಂ ಕ್ಷೇಮಯೋಗೌ ಚಿರಾಯ|| "ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಿಷಭುಕ್ತಾಯ ಪುಂಸೇ ಊರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ಶುದ್ಧಾಯ ಕಾಲೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ- ಅತಿಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ ತಾಮ್ರಚೂರ್ಣಂ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಂ ದದ್ಯಾತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್? ಹೃದ್ವಿಶೋಧನಂ,- ಹೃದಯಶುದ್ಧಯೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಷಭುಕ್ತಾಯೇತಿ 'ಆಹಿತಾಗ್ನ್ಯಾದಿತ್ವಾತ್' ಪರನಿಪಾತಃ| ಕಾಲ ಇತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಮ್| ದೇಶಸಾತ್ಮ್ಯಾಗ್ನ್ಯಾದೀನ್ ವ್ಯಪೇಕ್ಷೇತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಶುದ್ಧೇ ಹೃದೇ-ಸ್ವಲಿಙ್ಗೇ ಜ್ಞಾತೇ, ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ಹೇಮಚೂರ್ಣಸ್ಯ ಶಾಣಂ-ಕರ್ಷಚತುರ್ಥಾಂಶಂ, ದಾಪಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಕೃತಪೂರ್ವೋಕ್ತೋಪಚಾರಸ್ಯ ವಿಷಶೇಷಶಙ್ಕಾನಿವೃತ್ಯರ್ಥಮುಪಚಾರಮಾಹ-ವಿಷಭುಕ್ತಾಯೇತಿ| ಶುದ್ಧಾಯೇತಿ ಪುನರಪಿ ಕೃತವಮನವಿರೇಚನಾಯ| ಕಾಲೇ-ಔಷಧಕಾಲೇ, ಸಂಸರ್ಜನಕ್ರಮಾನನ್ತರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಹೃದ್ವಿಶೋಧನಂ-ಹೃದಯಸ್ಥಿತವಿಷನಿರ್ಹರಣಂ, ತಾಮ್ರಚೂರ್ಣಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ತತಃ-ಕರ್ಷಚತುರ್ಥಾಂಶಮ್,ಹೇಮಚೂರ್ಣಮದ್ಯಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦- ಹೇಮ ಪಿಬತೀತಿ-ಹೇಮಪಃ, ತಸ್ಯಾಙ್ಗೇ ವಿಷಂ ನ ಸಜ್ಜತೇ| ಕಥಮ್? ಪದ್ಮಪತ್ರೇ ಜಲಮಿವ| ತಸ್ಯ ಚ ಹೇಮಪಸ್ಯ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಮಾಯುರ್ಜಾಯತೇ| ಏಷ ವಿಧಿರ್ಗರೇಽಪಿ ಸ್ಮೃತಃ, ಯೋ ವಿಷ ಉಕ್ತಃ| ಸಜ್ಜತ ಇತ್ಯತ್ರಾತ್ಮನೇಪದಂ ಚಿನ್ತ್ಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಸುವರ್ಣಪ್ರಯೋಗಫಲಮಾಹ-ನ ಸಜತ ಇತಿ| ಹೇಮಂ ಪಿಬತೀತಿ-ಹೇಮಪಃ, ತಸ್ಯಾಙ್ಗೇ ವಿಷಂ ನ ಸಜತೇ-ಸಙ್ಗಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ವಿಪುಲಂ ಚಾಯುರ್ಜಾಯತೇ| ಸಜ್ಜತ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಸಙ್ಗಾರ್ಥಕಷಞ್ಜೇರಾತ್ಮನೇಪದತ್ವಂ ಚಿನ್ತ್ಯಮ್| ವಿಷೋಕ್ತವಿಧಿಂ ಗೇರೇಽಪ್ಯತಿದಿಷತಿ-ಗರೇಽಪ್ಯೇಷ ಇತಿ| ಗರಂಕೃತ್ರಿಮಂ ವಿಷಮ್| "ಗೌಣಮುಖ್ಯಯೋರ್ಮುಖ್ಯೇ ಕಾರ್ಯಸಮ್ಪ್ರತ್ಯಯಃ" ಇತಿ ನ್ಯಾಯಾತ್ ಗರೇ ವಿಷವಿಧೇರಪ್ರಾತ್ಪತ್ವಾದತಿದೇಶಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಿರುದ್ಧಂ ಚಾಹಾರಂ ವಿಷಗರೋಪಮಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ವಿಷಗರವದ್ವಿರುದ್ಧಾಹಾರಾ ಅಪಿ ವ್ಯಾಧಿಮೃತ್ಯುಹೇತವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಸಙ್ಹ್ಗ್ರಹೇ(ಸೂ.ಅ.೯)-"ವಿಸ್ಫೋಟಗುಲ್ಮಮದವಿದ್ರಧಿಮೇಹಯಕ್ಷ್ಮತೇಜೋಬಲಸ್ಮೃತಿಮತೀನ್ದ್ರಯಚಿತ್ತನಾಶಮ್| ಕುರ್ಯಾದ್ವಿರುದ್ಧಮಶನಂ ಜ್ವರಮಸ್ರಪಿತ್ತಮಷ್ಟೌ ಗದಾಂಶ್ಚ ಮಹತೋ ವಿಷವಚ್ಚ ಮೃತ್ಯುಮ್|" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಥ ವಿರೋಧಾದನ್ನಪಾಅನಕ್ಷಾ| ವಿರುದ್ಧಾನ್ನಸ್ಯ ದೋಷಹೇತುತ್ವಮಾಹ-ವಿರುದ್ಧಮಪೀತಿ| ವಿರುದ್ಧಂ-ಸಂಯೋಗಾದಿವಿರೋಧವತ್| ಕಸ್ಯಚಿದ್ವಿರುದ್ಧಾಹಾರಸ್ಯ ವಿಷವತ್ಸದ್ಯೋ ನಾಶಕತ್ವಾತ್ ಕಸ್ಯಚಿದ್ಗವತ್ಕಾಲಾನ್ತರನಾಶಕತ್ವಾದ್ರೋಗಜನಕತ್ವಾಚ್ಚೋಪಮಾನದ್ವಯಮುಕ್ತಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ( ಸೂ. ಅ. ೯ ) "ವಿಸ್ಫೋಟಗುಲ್ಮಮದವಿದಧಿಶೋಫಯ-ಕ್ಷ್ಮತೇಜೋಬಲಸ್ಮೃತ್ತಿಮತೀನ್ದ್ರಿಯವಿತ್ತನಾಶಾನ್| ಕುಯಾದ್ವಿರುದ್ಧಮಶನಂ ಜ್ವರಮಸ್ರಪಿತ್ತಮಷ್ಟೌ ಗದಾಂಶ್ಚ ಮಹತೋ ವಿಷವಚ್ಚ ಮೃತ್ಯುಮ್|| " ಇತಿ "| ವಿರೋಧಶ್ಚ ಸಪ್ತಧಾ,-ಸಂಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರಾದೇಶಕಾಲಾವಸ್ಥಾಸ್ವಭವಭೇದಾತ್| ಸಂಯೋಗಸ್ತ್ರಿಧಾ,- ಬಲವದ್ಗುಣಾನಾಂ ಸಾಮ್ಯತ್ ವೈಷಮ್ಯಾತ್ ಸಾಮ್ಯವೈಷಮ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಚ| ಏವಂ ನವ ಭೇದಾಃ| ನೇ ಚ ಸೋದಾಹರಣಾಃ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ದರ್ಶಿತಾಃ (ಸೂ. ಅ. ೯)- " ಬಲಿನಾಂ ಮಿಥಾ ಗುಣಾನಾಂ ವಿಷಮತಯಾ ಸಮತಯಾಽಪ್ಯುಭಯಥಾಽಪಿ| ಸಂಸ್ಕರದಿವಶಾದಪಿ ಭವತಿ ನಿಸರ್ಗಾದಪಿ ವಿರೋಧಃ|| ಕ್ಷೀರಂ ಕುಲತ್ಥೈಃ ಪನಸೇನ ಮತ್ಸ್ಯೈಸ್ತಪ್ತಂ ದಧಿ ಕ್ಷೌದ್ರಘೃತೇ ಸಮಾಂಶೇ| ವಾರ್ಯೂಷರೇ ರಾತ್ರಿಷು ಸಕ್ತವಶ್ಚ ತೋಯಾನ್ತರಾಸ್ತೇ ಯವಕಾಸ್ತಥಾ ಚ||" ಇತಿ| ತೇ ಚ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇಷು ಸ್ವಬುದ್ಧಯಾ ವಿವೇಚನೀಯಾಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಆಮಿಷಂ-ಮಾಂಸಂ, ಆನೂಪಂ-ಮಹಾಮೃಗವಾರಿಚರವಾರಿಶಯಾಖ್ಯಂ, ಮಾಷಾದಿಭಿಃ ಸಪ್ತಭಿಃ ಸಹ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ಆನೂಪೇಷ್ವಪಿ ಮಧ್ಯೇ ವಿಶೇಷಾತ್-ಅತಿಶಯೇನ, ಪಯಸಾ ಸಹ ಮತ್ಸ್ಯಾ ವಿರುಧ್ಯನ್ತೇ| ಯತೋ ಮತ್ಸ್ಯಕ್ಷೀರೇ ಸ್ವಾದುರಸವಿಪಾಕಿತ್ವಾನ್ಮಹಾಭಿಷ್ಯನ್ದಿನೀ, ಶೀತೋಷ್ಣಯೋಗಾಚ್ಚ ಪರಸ್ಪರವಿರುದ್ವೇ| ಮಸ್ತ್ಯೇಷ್ವಪಿ ಚಿಲೀಚಿಮಾಖ್ಯೋ ಮತ್ಸ್ಯಃ ಪಯಸಾ ಸಹಾತ್ಯನ್ತವಿರುದ್ಧಃ| ಸ ಪುನಃ ಶಕಲೀ ಲೋಹಿತಾಕ್ಷಃ ಸರ್ವತೋ ಲೋಹಿತರಾಜಿಃ ಪ್ರಾಯೋ ಭೂಮೌ ಚರತಿ, ಸೋಽತ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದಿತಮತ್ವಾತ್ಸುತರಾಂ ವಿರುದ್ಧಃ| ಏಷ ಚಾಹಾರೋಽನಿರ್ದಿಷ್ಟವಿಕಾರಕಾರೀ ಯಥೋಕ್ತಾನ್ ವಿಸ್ಫೋಟಾದೀನ್ ಕರೋತಿ| ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ವಿನಾ ಪ್ರಾಣಾನಪಿ ಹರತಿ| ಕಶ್ಚಿಚ್ಚ ವಿರುದ್ಧಾಹಾರೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಿಕಾರಕಾರೀ| ಯಥಾ "ಉಪೋದಕಾಽತಿಸಾರಾಯ" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ತತ್ರಾನೂಪಮಾಂಸಸ್ಯ ಭಾಷಾದಿರ್ಭಿದಿರ್ವಿರೋಧಮಾಹ-ಆನೂಪಮಾಮಿಷಮಿತಿ| ವಿರೂಢಕಂ-ಅಙ್ಕುರಿತಂ ಧಾನ್ಯಮ್| ಮಾಷಾದಿಷ್ವೇ ಕೇನಾಪಿ ವಿರೋಧೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಯದಾಹ ಖಾರಣಾದಿಃ-"ಗುಡಮಾಷತಿಲ ಕ್ಷೀರವಿರೂಢಬಿಸಮೂಲಕೈಃ| ಗ್ರಾಮ್ಯಾನೂಪೌದಮಾಂಸಾನಿ ತ್ವೇಕೇನಾಪಿ ವಿರುಧ್ಯತೇ||" ಇತಿ| ವಿರೋಧಶ್ಚೈಕಧ್ಯಮಭ್ಯವಹಾರೇ ನತು ಕ್ರಮೇಣ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ (ಯದುಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ. ಅ. ೯, ಚರಕೇ ಚ ಸೂ. ಅ. ೨೬|೮೬) "ಗ್ರಾಮ್ಯಾನೂಪೌದಕಪಿಶಿತಾನಿ ಮಧುಗುಡತಿಲಪಯೋಮಾಷಮೂಲಕಬಿಸವಿರೂಢಕೈಶ್ಚ ನೈಕಧ್ಯಮದ್ಯಾತ್|" ಇತಿ| ಉಕ್ತೇಷ್ವಪಿ ಮತ್ಸ್ಯಪಯಸೋರ್ವಿಶೇಷಾದ್ವಿರೋಧಃ| ತತೋಽಪಿ ಪಯಶ್ಚಿಲೀಚಿಮಯೋಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಮ್ಲಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಪಯಸಾ ಸಹ ಸರ್ವಂ ವಿರುದ್ಧಮ್| ಸರ್ವಗ್ರಹಣಂ ದ್ರವಾದ್ರವಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮ್| ದ್ರವಂ-ಕಾಞ್ಜಿಕಾದಿ, ಅದ್ರವಂ-ಚುಕ್ರಿಕಾದಿಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯಥಾ ಪಯಸೋ ದ್ರವಸಮಾನಜಾತೀಯತ್ವಾತ್ ಕಾಞ್ಜಿಕಾದ್ಯೇವ ದ್ರವದ್ರವ್ಯಂ ವಿರುಧ್ಯೇತ, ನ ಚುಕ್ರಿಕಾದಿಕಮಪಿ| ನನು, ತೃತೀಯಯೈವ ಸಹಾರ್ಥೋ ಲಬ್ಧ ಏವ| ಯಥಾ-"ವಾರಾಹಂ ಶ್ವಾವಿಧಾ ನಾದ್ಯಾತ್" ಇತ್ಯತ್ರ| ತತಃ ಕಿಂ ಸಹಶಬ್ದೇನ| ಸತ್ಯಮೇತತ್| ಸಹಗ್ರಹಣಂ ತು ನಿಯಮಾರ್ಥಮ್| ಸಹೈಕಧ್ಯಮಮ್ಲೇನೋಪಯುಜ್ಯಮಾನಂ ವಿರುದ್ಧಮ್| ಯದಾ ತ್ವಮ್ಲೇನ ಗೋರಸಾದಿನಾ ಕ್ಷೀರಶಾಕಸಂಜ್ಞವ್ಯಞ್ಜನಕರಣಾರ್ಥಂ ಪಯಃ ಸಂಸ್ಕ್ರಿಯತೇ ತದಾ ತಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರತ್ವಾಪತ್ತೇರ್ವಿರೋಧೋ ನಾಸ್ತಿ| ತಥಾ, ದಧಿಕ್ಷೀರಾದಿನಾ ಘೃತಂ ಪಚ್ಯತೇ ತತ್ರಾಽಪ್ಯವಿರೋಧ ಏವ, ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರತ್ವಾತ್| ಪೂರ್ವಸ್ಯಾಽಪಿ ಸಹಶಬ್ದಸ್ಯೈವಂ ಪ್ರಾಯಮೇವ ಪ್ರಯೋಜನಮಭ್ಯೂಹ್ಯಮಿತಿ| ಅಪಿ ಚ, ಕ್ಷೀರೇ ಭುಕ್ತೇ ಉತ್ತರಕಾಲಮಪ್ಯಮ್ಲಂ ನ ಭೋಜ್ಯಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ಚ ಸಹಗ್ರಹಣಮ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.)-"ಸರ್ವಂ ಚಾಮ್ಲಂ ಪಯಸಾ ಸಹೈಕಧ್ಯಂ ತದುತ್ತರಂ ವಾ ವಿರುದ್ಧಮ್" ಇತಿ| ಫಲಂ ತಥೇತಿ| ಫಲಂ-ಅಕ್ಷೋಡಾದಿ ಚ, ಪಯಸಾ ಸಹ ವಿರುದ್ಧಮ್| ಸರ್ವಶಬ್ದಃ ಸರ್ವತ್ರ ನ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಃ, ಯತೋ ನ ಸರ್ವಂ ಫಲಂ ಪಯಸಾ ಸಹಾಭ್ಯವಹರ್ತುಂ ವಿರುದ್ಧಮ್| ಅಪಿ ತು ಕಿಞ್ಚಿದೇವ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ ಪರಿಸಂಖ್ಯಯೈವಾಽಪಠತ್(ಚ.ಸೂ.ಅ.೨೬|೮೬)- "ತಥಾಽಽಮ್ರಾಮ್ರಾತಕಲಕುಚಕರಮರ್ದಮೋಚದನ್ತಶಠಬದರಕೋಶಾಮ್ರಭವ್ಯ ಜಾಮ್ಬವಕಪಿತ್ಥತಿನ್ತಿಡೀಕಪಾಲೇವತಾಕ್ಷೋಡಪನಸನಾರಿಕೇರದಾಡಿಮಾಮಲಕಾನ್ಯೇವಂ ಪ್ರಕಾರಾಣಿ ಚಾನ್ಯಾನಿ" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾನ್ನ ಸರ್ವಂ ಫಲಂ ಪಯಸಾ ಸಹಾಭ್ಯವಹರ್ತುಂ ವಿರುದ್ಧಮ್, ಕಿನ್ತು ಮುನ್ಯುಕ್ತಮೇವ| ತದ್ವದಿತಿ ಫಲವತ್, ಕುಲತ್ಥಾದಯಃ ಪಯಸಾ ಸಹ ವಿರುದ್ಧಾಃ| ವರಕೋ-ವ್ರೀಹಿಭೇದಃ, "ವರಕೋದ್ದಾಲಕ" ಇತಿ ಪ್ರಾಗುಕ್ತೇಃ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೬|೯)| ವಲ್ಲಮಕುಷ್ಟಕೌ ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯವಿಶೇಷೌ| ಉಪಲಕ್ಷಣಂ ಚೇದಮ್| 'ಮಾಷನಿಷ್ಪಾವಾವಪಿ' ಹಿ ವಿರುದ್ಧೌ ಪಯಸಾ ಸಹೇತಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೯) ಕಥಿತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಮ್ಲಾದಿಭಿಃ ಪಯಸೋ ವಿರೋಧಮಾಹ-ವಿರುದ್ಧಮ್ಮ್ಲಮಿತಿ| ಸರ್ವಮಮ್ಲಂ-ದ್ರವಮದ್ರವಂ ಚ, ಪಯಸಾ ಸಹ ವಿರುದ್ಧಮ್| ಸಹಭಾವೋಽತ್ರ ಪಯಸ ಉತ್ತರಮಪಿ ಸೇವಿತೇನಾಮ್ಲೇನ ಜ್ಞೇಯಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೯)- " ಸರ್ವಂ ಚಾಮ್ಲಂ *ಪಯಸೈಕಧ್ಯಂ ತತ ಉತ್ತರಂ ವಾ ವಿರುದ್ಧಮ್|" ಇತಿ| ತಥಾ ಸರ್ವಂ ಫಲಂ-ಅಮ್ಲಮನಮ್ಲಂ ಚ| ತದ್ವತ್ಕುಲತ್ಥಾದಯಃ| ವರಕೋ-ವ್ರೀಹಿಭೇದಃ| ಕಙ್ಗುಃ-ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಃ| ವಲ್ಲಃ-ನಿಷ್ಪಾವಃ| ಮಕುಷ್ಟಃ-ಕಲಾಯಭೇದಃ| ಸುಶ್ರುತಸ್ತ್ವಾಹ (ಸೂ. ಅ.೨೦/೮)- "ವಲ್ಲೀಫಲಕವಕಕರೀರಾಮ್ಲಫಲಲವಣಕುಲತ್ಥಪಿಣ್ಯಾಕ-ದಧಿತೈಲಾನೂಪೌದಕವಿರೋಹಿಶುಷ್ಕಶಾಕಾಜಾವಿಕಮಾಂಸದ್ಯಜಾಮ್ಬವ-ಚಿಲೀಚಿಮಮತ್ಸ್ಯಗೋಧವರಾಹಮಾಷಾಂಶ್ಚ ನೈಕಧ್ಯಮಶ್ನೀಯಾತ್ ಪಯಸೋಽನ್ತೇ ವಾ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಭಕ್ಷಯಿತ್ವೇತಿ| ಹರಿತಕಂ ಮೂಲಕಕುಠೇರಾದಿ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಪಯಸ್ತ್ಯಜೇತ್, ನ ಪುನಃ ಶಾಕಂ ಮೂಲಕಾದಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಂ ಶಾಕಸಾಧನೇನ ಸಾಧಿತಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಕ್ಷೀರಂ ನ ಭಕ್ಷಯೇತ್| ಏತಸ್ಮಾದೇವ ಚ ಜ್ಞಾಪಕಾತ್ ಮೂಲಕಾದೀನಾಮುಭಯರೂಪತ್ವಂ ವೇದ್ಯಮ್, ಹರಿತಕತ್ವಂ ಶಾಕತ್ವಂ ಚ| ತಥಾ ಚ ಮೂಲಕಾದೀನಾಂ ಯದಿ ಶಾಕತ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧಿರೇವಾಽಭವಿಷ್ಯತ್, ತತೋ "ಹರಿತಕಂ ಮೂಲಕಾದಿ ಭಕ್ಷಯಿತ್ವಾ" ಇತಿ ತನ್ತ್ರಕೃನ್ನಾವಕ್ಷ್ಯತ್| ತಸ್ಮಾನ್ಮೂಲಕಸ್ಯ ಹರಿತಕತ್ವಂ ಶಾಕತ್ವಂ ಚ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಲಶುನೇನ ಸಹ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗೋ ಯ ಉಕ್ತಃ (ಹೃ.ಚಿ.ಅ.೯೪|೪೫)-"ಸಾಧಯೇಚ್ಛುದ್ಧುಶುಷ್ಕಸ್ಯ ಲಶುನಸ್ಯ ಚತುಃಪಲಮ್|" ಇತಿ| ಸ ನ ವಿರುದ್ಧಃ, ಅಗ್ನ್ಯಾದಿಸಮ್ಪರ್ಕಾದ್ರವ್ಯಾನ್ತರತ್ವಾಪತ್ತೇಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪಯೋಹರಿತಕಯೋರ್ವಿಧಮಾಹ-ಭಕ್ಷಯಿತ್ವೇತಿ| ಹರಿತಕಾಖ್ಯಂ ಶಾಕಂ ಭಕ್ಷಯಿತ್ವಾ ಪಯೋ ನ ಪೇಯಮ್| ಕಸ್ಯ ಶಾಕಸ್ಯ ಹರಿತಕಸಂಜ್ಞಾ? ಇತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಮಾಹ-ಮೂಲಕಾದಿ,-ಮೂಲಕಾದಾರಭ್ಯ ಶಾಕವರ್ಗೋಕ್ತಂ ಹರಿತಕಸಂಜ್ಞಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶ್ವಾವಿಧಾ-ಸೇಧಾಮಾಂಸೇನ ಸಹ, ವಾರಾಹಂ ಮಾಂಸಂ ನಾದ್ಯಾತ್| ಅಗ್ರೇಽಪಿ ನಾದ್ಯಾದಿತಿ ಕ್ರಿಯಾಯೋಗೋ ಯಾವತ್ತ್ಯಜೇದಿತಿ ಕ್ರಿಯಾನ್ತರಮ್| ಪೃಷತಕುಕ್ಕುಟೌ ದಧ್ನಾ ಸಹ ನಾದ್ಯಾತ್| ಆಮಾನಿ-ಅಪಕ್ವಾನಿ ಮಾಂಸಾನಿ ಪಿತ್ತೇನ ಸಹ| ಮಾಷಸೂಪೇನ ಸಹ ಮೂಲಕಮ್| ಆವಿಂ-ಮೇಷಂ, ಕುಸುಮ್ಭಶಾಕೇನ ಸಹ| ವಿರೂಢಕಂ-ಅಙ್ಕುರಿತಧಾನ್ಯಂ, ಬಿಸೈಃ ಸಹ| ಮಾಷಸೂಪಾದೀನಾಮನ್ಯತಮೇನ ಸಹ ಲಕುಚಫಲಮ್| ಕದಲ್ಯಾಃ ಫಲಂ ತಕ್ರೇಣ ಸಹ, ದಧ್ನಾ ವಾ, ತಾಲಫಲೇನ ವಾ| ಕಣೋಷಣಾಭ್ಯಾಂ ಸಹ ಕಾಕಮಾಚೀಮ್, ಕೇವಲೇನ ಮಾಕ್ಷಿಕೇಣ ಸಹ ಕಾಕಮಾಚೀಮ್, ಗುಡೇನ ವಾ ಸಹ ಕಾಕಮಾಚೀಮ್, ಮತ್ಸ್ಯಾಃ ಪಚ್ಯನ್ತೇ ಯಸ್ಮಿನ್ ಭಾಣ್ಡೇ ತತ್ರ ವಾ ಸಿದ್ಧಾಂ ಕಾಕಮಾಚೀಮ್, ನಾದ್ಯಾತ್| ನಾಗರಸ್ಯ ವಾ ಪಚನೇ-ಶುಣ್ಠೀಪಾಕಭಾಣ್ಡೇ ಸಿದ್ಧಾಂ ಕಾಕಮಾಚೀಮ್, ತಥಾಽನ್ಯತ್ರ ವಾ ಭಾಜನೇ ಯಥಾರುಚಿಸಿದ್ಧಾಂ ಕಾಮಾತ್ತಾಂ ಕಾಕಮಾಚೀಂ, ರತ್ರಿಮುಷಿತಾಂ-ಪರ್ಯುಷಿತಾಂ, ನಾದ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ವಾರಾಹಶ್ವಾವಿಧೋರ್ವಿರೋಧಮಾಹ- ವಾರಾಹಮಿತಿ| ಶ್ವಾವಿತ್-ಸೂಚೀಸದ್ದಶರೋಮಾ| ದಧಿಪೃಷತಯೋರ್ದಧಿಕುಕ್ಕುಟಯೋಶ್ಚ ವಿರೋಧಮಾಹ-ದಧ್ನೇತಿ| ಪಿತ್ತಾಮಮಾಂಸಯೋರ್ವಿರೋಧಮಾಹ-ಆಮಮಾಮ್ಸಾನೀತಿ| ಆಮಮಾಂಸಾನಿ-ಅಪಕ್ವಮಾಂಸಾನಿ| ಮಾಷಸೂಪಮೂಲಕಯೋರ್ವಿರೋಧಮಾಹ-ಮಾಷಸೂಪೇನೇತಿ| ಅವಿಕುಸುಮ್ಭಶಾಕಯೋರ್ವಿರೋಧಮಾಹ-ಅವಿಮಿತಿ| ಬಿಸಾಙ್ಕುರಿತಧಾನ್ಯಯೋರ್ವಿರೋಧಮಾಹ-ಬಿಸೈರಿತಿ| ಲಕುಚಫಲಸ್ಯ ಮಾಷಸೂಪಾದಿಭಿರ್ವಿರೋಧಮಾಹ-ಮಾಷಸೂಪೇತ್ಯಾದಿ| ಆಜ್ಯಂ-ಧೃತಮ್| "ಫಲಂ ತಥಾ" ಇತಿ ಕ್ಷೀರೇಣ ಸಹ ವಿರೋಧೇ ಸಿದ್ಧೇ ಪುನಃ ಕ್ಷೀರಗ್ರಹಣಂ ಪ್ರಾಕ್ಪಶ್ಚಾದ್ವಾ ವಿರೋಧಾರ್ಥಮ್| ತಥಾ ಚ ಸುಶ್ರುತಃ (ಸೂ. ಅ. ೨೦೧೧೩)- "ಲಕುಚಫಲಂ ದಧ್ನಾ ಪಯಸಾ ಮಾಷಸೂಪೇನಪ್ರಾಕ್ಪಶ್ಚಾದ್ವಾ ಪಯಸಾ ಸಹ ವಾ ವಿರುದ್ಧಮ್|" ಇತಿ| ಕದಲೀಫಲಸ್ಯ ತಕ್ರಾದಿಭಿರ್ವಿರೋಧಮಾಹ-ಫಲಂ ಕದಲ್ಯಾ ಇತಿ| ಕಾಕಮಾಚ್ಯಾಃ ಕಣಾದಿಭಿರ್ವಿರೋಧಮಾಹ-ಕಣೋಷಣಾಭ್ಯಾಮಿತಿ| ಪಿಪ್ಪಲೀಮರಿಚಾಭ್ಯಾಂ ಮಿಲಿತಾಭ್ಯಾಮ್, ಕಣೋಷಣಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ಸಮಾಸಕರಣಾತ್| ಛನ್ದೋನುರೋಧಾತ್ಸಮಾಸ ಇತಿ ಚೇತ್ ನ| "ಪಿಪ್ಪಲೀಮರಿಚಾಭ್ಯಾಂ ಮಧುನಾ ಗುಡೇನ ವಾ ಕಾಕಮಾಚೀಮ್|" ಇತಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಪಿ (ಸು. ಅ. ೯)| ಗುಡಮಧುಭ್ಯಾಂ ಪೃಥಕ್, ಸಮಾಸಾಕರಣಾತ್| ಪಾತ್ರವಿಶೇಷಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ಕಾಕಮಾಚ್ಯಾ ವಿರೋಧಮಾಹ-ಸಿದ್ಧಾಂ ವೇತಿ| ಮತ್ಸ್ಯಾಃ ಪಚ್ಯನ್ತೇ ಯಸ್ಮಿನ್ ಪಾತ್ರೇ ತತ್-ಮತ್ಸ್ಯಪಚನಮ್| ನಾಗರಸ್ಯ ಪಚನೇ-ಶುಣ್ಠೀಪಚನೇ| ಕಾಕಮಾಚ್ಯಾಃ ಪರ್ಯುಷಿತತ್ವಾದ್ವಿರೋಧಮಾಹ-ಸಿದ್ಧಾಮನ್ಯತ್ರ ವೇತಿ| ಕಾಮಾತಾ-ಕಾಕಮಾಚೀ| ಅನ್ಯತ್ರ ವಾ ಪಾತ್ರ ಇತಿ ಪಾತ್ರವಿಶೇಷನಿವೃತ್ಯರ್ಥಮ್, ಯತ್ರ ಕ್ವಾಪಿ ಪಾತ್ರೇ ಸಿದ್ಧಾ ಸತೀ ಪರ್ಯುಷಿತಾ ವಿರುದ್ಧೇತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦- ಮತ್ಯಾನಿಸ್ತಲ್ಯನ್ತೇ- ಭೃಜ್ಯನ್ತೇ, ಯೇನ ಸ್ನೇಹೇನ ಸಹ- ಮತ್ಸ್ಯನಿಸ್ತಲಸ್ನೇಹಃ, ತತ್ರ ಸಾಧಿತಾಃ ಪಿಪ್ಪಲೀಸ್ತ್ಯಜೇತ್, ವಿರುದ್ಧತ್ವಾತ್| ನಾದ್ಯಾದಿತಿ ಪ್ರಕೃತೇಽಪಿ ತ್ಯಜೇದಿತಿ ವಚನಂ ನ ಕೇವಲಂ ನಾದ್ಯಾತ್, ಲೇಪಾದಿಕಮಪಿ ನ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್| ಉತ್ತರತ್ರಾಪಿ ತ್ಯಜೇದಿತ್ಯಸ್ಯಾನುವೃತ್ತಾವೇತದೇವ ತಾತ್ಪರ್ಯಮ್| ಕಾಂಸ್ಯಪಾತ್ರೇ ದಶರಾತ್ರಮುಷಿತಂ ಸರ್ಪಿಸ್ತ್ಯಜೇತ್| ದಶಾಹಾದರ್ವಾಗವಿರುದ್ಧಮೇವ| ಅರುಷ್ಕರೇ- ಭಲ್ಲಾತಕವಿಷಯೇ, ಉಷ್ಣಂ- ಅನ್ನಪಾನಾದಿಕಂ ತ್ಯಜೇತ್| ತಥಾ, "ಪೇಯಂ ನೋಷ್ಣೋಪಚಾರೇಣ" ಇತ್ಯನೇನ ಮದ್ಯಸ್ಯೋಷ್ಣಂ ನಿಷಿದ್ಧಂ| ತಥಾ, "ಉಷ್ಣಮುಷ್ಣಾರ್ತಮುಷ್ಣೇ ಚ ಯುಕ್ತಂ ಚೋಷ್ಣೈಃ "ಇತಿ ಮಾಕ್ಷಿಕಸ್ಯ| ತಥಾ, ದಧ್ನೋ-"ನೈವಾದ್ಯಾನ್ನಿಶಿನೈವೋಷ್ಣಂ ವಸನ್ತೋಷ್ಣ" ಇತ್ಯಾದಿಭಿಃ| ತಸ್ಮಾನ್ಮಧುಮದ್ಯದಧಿಭಲ್ಲಾತಕೇಷ್ವಪ್ಯುಷ್ಣಂ ವಿರುದ್ಧಮಿತ್ಯತ್ರಾಚಾರ್ಯೋ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರತ್ಯಪಾದಯತ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು ಸ್ಪಷ್ಟಂ ಕೃತ್ವೋಕ್ತಂ (ಸೂ. ಅ. ೯)-"ಮದ್ಯಮಧುದಧಿಭಲ್ಲಾತಕೇಷು ಚೋಷ್ಣಂ|" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಸ್ನೇಹವಿಶೇಷಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾ ವಿರೋಧಮಾಹಮತ್ಸ್ಯನಿಸ್ತಲನೇತಿ| ಮತ್ಸ್ಯಾ ನಿಸ್ತಲ್ಯನ್ತೇ ಭೃಜ್ಯನ್ತೇ, ಯೇನ ಸ್ನೇಹೇನ ಸಃ-ಮತ್ಸ್ಯನಿಸ್ತಲನಃ| ಪಾತ್ರಕಾಲವಿಶೇಷಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ಸರ್ಪಿಷೋ ವಿರೋಧಮಾಹ-ಕಾಂಸ್ಯೇ ದಶಾಹಮಿತಿ| ಕಾಂಸ್ಯೇ-ಕಾಂಸ್ಯಪಾತ್ರೇ| ದಶಾಹಂ- ದಶಾಹೋರಾತ್ರಾನ್| ಉಷ್ಣಾರುಷ್ಕರಯೋರ್ವಿರೋಧಮಾಹ-ಉಷ್ಣಂ ತ್ವಿತಿ| ಉಷ್ಣಸ್ಪರ್ಷಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಭಲ್ಲಾತಕೇ ಪ್ರಯುಜ್ಯಮಾನಂ ವಿರುದ್ಧಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦- ಭಾಸಃ-ಪಕ್ಷಿವಿಶೇಷಃ ಶೂಲ್ಯೋ ವಿರುಧ್ಯತೇ, ಶೂಲೇ ಸಂಸ್ಕೃತೋ ಭಾಸಃ ಕೃತಪಕ್ತಿರ್ವಿರುಧ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಶೂಲ್ಯ ಇತಿ "ಶೂಲೋಖಾದ್ಯತ್" ಇತಿ ಯತ್| ಕಮ್ಪಿಲ್ಲಸ್ತಕ್ರಸಾಧಿತೋ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚಾತೋಽಧಿಕಮಪ್ಯುಕ್ತಮ್| ಯಥಾ (ಸೂ.ಅ.೯)-"ಸೌವೀರೇಣ ತಿಲಶಷ್ಕುಲೀ| ಕ್ಷೀರೇಣ ಲವಣಮ್| ನವನೀತೇನ ಶಾಕಮ್| ನವಪುರಾಣಮಾಮಪಕ್ವಂ ಚೈಕಧ್ಯಮ್| ತಥಾ ಸಲಿಲಾವಗಾಹಃ ಸಹಸೋಷ್ಣಾಭಿತಪ್ತಸ್ಯ ತ್ವಗ್ದೃಷ್ಟ್ಯಪಘಾತಾಯ ತೃಷ್ಣಾತಿವೃದ್ಧಯೇ ಚ| ತಥೈವ ಪಯಃಪಾನಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾಯ| ಶರೀರೇಣಾಽಯಸ್ತಸ್ಯ ಸಹಸಾಽಽಭ್ಯವಹಾರಶ್ಛರ್ದಿಷೇ ಗುಲ್ಮಾಯ ವಾ| ವಾಚಾ ತ್ವಾಯಸ್ತಸ್ಯ ಸ್ವರಸಾದಾಯ|" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಭಾಸಸ್ಯ ಶೂಲಸಂಸ್ಕಾರಾದ್ವಿರೋಧಮಾಹ-ಭಾಸ ಇತಿ| ಭಾಸಃ-ಪ್ರಸಹಪಕ್ಷಿವಿಶೇಷಃ| ಶೂಲ್ಯಃ-ಶೂಲಪ್ರೋತೋಽಙ್ಗರೇಷು ಪಕ್ವಃ|ಕಮ್ಪಿಲ್ಲಸ್ಯ ತಕ್ರಸಂಸ್ಕಾರಾದ್ವಿರೋಧಮಾಹ-ಕಮ್ಪಿಲ್ಲ ಇತಿ| ಕಮ್ಪಿಲ್ಲೋ-ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯವಿಶೇಷೋ ರೋಚನಿಕಾಖ್ಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಏಕಧ್ಯಂ-ಏಕತ್ರ, ಪಾಯಸಸುರಾಕೃಶರಾಸ್ತ್ಯಜೇತ್| ಏಕಧ್ಯಮಿತಿ "ಏಕಾದ್ಧೋ ಧ್ಯಮುಞ್" ಇತಿ ಧ್ಯಮುಞ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪಾಯಸಾದೀನಾಂ ಮಿಥಃ ಸಂಯೋಗಾದ್ವಿರೋಧಮಾಹ-ಏಕಧ್ಯಮಿತಿ| ಏಕಧ್ಯಂ-ಏಕತ್ರ ಸಂಯೋಜ್ಯ| ಪಾಯಸಃ-ಕ್ಷೈರೇಯೀ| ಕೃಶರಾ-ತಿಲತನ್ದುಲಮಾಷಕೃತಾ ಪೇಯಾ |

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮಧ್ವಾದೀನಿ ಸಮಾಂಶಾನಿ-ತುಲ್ಯಪ್ರಮಾಣಾನಿ, ಮಿಥೋ ವಿರುಧ್ಯನ್ತೇ| ಕಥಮ್ ? ದ್ವೇ ವಾ, ತ್ರೀಣಿ ವಾ, ಏಕತ್ರ ವಾ ಸರ್ವಾಣಿ| ಯಥಾ-ಮಧುಸರ್ಪಿಷೀ, ಮಧುವಸೇ, ಮಧುತೈಲೇ, ಮಧುಸರ್ಪಿರ್ವಸಾಃ, ಮಧುಸರ್ಪಿರ್ವಸಾತೈಲಾನಿ, ಇತ್ಯೇವಮಾದೀನಿ| ನನು, ಯದ್ಯೇವಂವಿಧೋ ವಿರೋಧ ಉಚ್ಯತೇ ತತ್ಕಥಮಗಸ್ತ್ಯಲೇಹೇ (ಹೃ.ಚಿ.ಅ.೩|೧೨೮)-"ಕುಡವಂ ಚ ಪೃಥಗ್ಘೃತಾತ್| ತೈಲಾತ್ಸಪಿಪ್ಪಲೀಚುರ್ಣಾತ್ಸಿದ್ಧಶೀತೇ ಚ ಮಾಕ್ಷಿಕಾತ್||" ಇತಿ ತೈಲಘೃತಮಧೂನಾಂ ತುಲ್ಯಾಂಶಾನಾಂ ಪ್ರಯೋಗಃ ? ಬ್ರೂಮಃ| ಕೇವಲಾನಾಂ ಮಧ್ವಾದೀನಾಂ ಸಮಾಂಶಾನಾಮುಪಯೋಗೋ ವಿರುದ್ಧಃ ನ ತು ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಸಂಯುಕ್ತಾನಾಮ್| ಅಪಿ ತು ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಸಂಯುಕ್ತಾನಾಂ ತೇಷಾಂ ಸಂಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರಾದಿವಶಾದ್ವಿಶಿಷ್ಟಗುಣಾನ್ತರೋತ್ಪತ್ತಿರ್ದೃಷ್ಟಾ| ತಸ್ಮಾದಗಸ್ತ್ಯಲೇಹಾದೌ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಸಂಯೋಗಾದಿವಶಾದವಿರುದ್ಧ ಏವ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಮಧ್ವಾದೀನಾಂ ಮಿಥಃ ಸಂಯುಕ್ತಾನಾಂ ಮಾನತೋ ವಿರೋಧಮಾಹ-ಮಧುಸರ್ಪಿರಿತಿ| ದ್ವಿಶಸ್ತ್ರಿಶ ಇತ್ಯಪಲಕ್ಷಣಮ್, ತೇನ ಚತುಷ್ಪಞ್ಚಶೋಽಪಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹ್ಯನ್ಯತ್ರ_"ಮಧುಸರ್ಪಿರ್ವಸಾತೈಲಪಾನೀಯಾನಾಂ ಮಾನವಿರೂದ್ಧಾನಾಂ ದ್ವಿತ್ರಿಚತುಃಪಞ್ಚಧಾಮಿಲಿತಾನಾಂ ಷಡ್ವಿಂಶತಿರ್ವಿರುದ್ಧಪ್ರಕಾರಾ ಭವನ್ತಿ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಭಿನ್ನಾಂಶೇ ಅಪಿ ಮಧ್ವಾಜ್ಯೇ ದಿವ್ಯವಾರ್ಯನುಪಾನೇನ ವಿರುಧ್ಯೇತೇ| ತೃತೀಯಾರ್ಥೇ ತಸಿಪ್ರತ್ಯಯಃ| ಅಪಿಶಬ್ದಾನ್ನ ಕೇವಲಂ ಸಮಾಂಶ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಧು-ಮಾಕ್ಷಿಕಂ, ಪುಷ್ಕರಬೀಜಂ ಚೈಕಧ್ಯಂ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಮಧುಮಾರ್ದ್ವೀಕಂ, ಮೈರೇಯಂ-ಖರ್ಜೂರಾಸವಂ, ಶಾರ್ಕರಂ-ಶರ್ಕರಯಾ ಕೃತಂ ಮದ್ಯಂ, ಏತದೇಕತ್ರೋಪಯುಕ್ತಂ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ಕ್ಷೈರೇಯಃ-ಪಾಯಸೋ, ಮನ್ಥಾನುಪಾನೋ ವಿರುದ್ಧಃ| ಮನ್ಥೋಽನುಪಾನಂ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ಕ್ಷೈರೇಯ ಇತಿ "ಕ್ಷೀರಾಡ್ಢಞ್" ಇತಿ ಢಞ್| ಹಾರಿದ್ರಃ-ಕುಪ್ರಸವಃ ಶಾಕವಿಶೇಷಃ ಸರ್ಪಚ್ಛತ್ರಾನುಕಾರೀ ಪೀತಾಭಾಸಃ, ಕಟುತೈಲವಾನ್-ಸರ್ಷಪತೈಲಭೃಷ್ಟೋ, ವಿರುದ್ಧಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಮಧ್ವಾಜ್ಯಯೋರ್ದಿವ್ಯಾನುಪಾನಾದ್ವಿರೋಧಮಾಹ-ಭಿನ್ನಾಂಶೇ ಇತಿ| ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ಸಮಾಂಶೇ ಚ| ಮಧುಪುಷ್ಕರಬೀಜಯೋರ್ವಿರೋಧಮಾಹ-ಮಧ್ವಿತಿ| ಮಧು-ಮಾಕ್ಷಿಕಮ್| ಪುಷ್ಕರಬೀಜಂ-ಪದ್ಮಬೀಜಮ್| ಮಧ್ವಾದೀನಾಂ ವಿರೋಧಮಾಹ-ಮಧುಮೈರೇಯೇತಿ| ಮಧು-ಕ್ಷೌದ್ರಮ್, 'ಮಾರ್ದ್ವೀಕಮ್' ಇತ್ಯರುಣದತ್ತಃ| ಮೈರೇಯೋ-'ಧಾನ್ಯಾಸವಃ' ಇತಿ ಚನ್ದ್ರನನ್ದನಃ, 'ಖರ್ಜೂರಾಸವಃ' ಇತ್ಯರುಣದತ್ತಃ ಇನ್ದುಶ್ಚ| 'ಮೈರೇಯೋ-ಧಾತುಕೀಪುಷ್ಪಗುಡಧಾತ್ರ್ಯಕ್ಷಸಂಹಿತಃ' ಇತಿ ಮಾಧವಕಾರಃ| 'ಆಸವಸ್ಯ ಸುರಾಯಾಶ್ಚ ದ್ವಯೋರಪ್ಯೇಕಭಾಜನೇ| ಸನ್ಧಾನಂ ತದ್ವಿಜಾನೀಯಾನ್ಮೈರೇಯಮುಭಯಾತ್ಮಕಮ್||' ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟೋ ಬ್ರಹ್ರಾದೇವಶ್ಚ| 'ಪೈಷ್ಟೀಗುಡಾಸವಮಧುಭಿಃ ಪೈಷ್ಟಿಮಧ್ವಾಸವದುಡೈರ್ವಾ ತ್ರಿಯೋನಿಃ-ಮೈರೇಯಃ' ಇತಿ ಡಲ್ಹಣಃ| ಸರ್ವಮೇತತ್ಪ್ರಮಾಣಮ್, ಸರ್ವೇಷಾಮಾಪ್ತತ್ವಾತ್ ಶಙ್ಕ್ಯಮಾನಸ್ಯಾಪಿ ವಿರೋಧಸ್ಯ ಪರಿಹರಣೀಯತ್ವಾಚ್ಚ| ಶಾರ್ಕರಃ-ಶರ್ಕರಾಕೃತಂ ಮದ್ಯಮ್| ಅತ್ರ ಚಕಾರಮನುವರ್ತ್ಯ ಪದ್ಮೋತ್ತರಿಕಾಶಾಕಮನುಕ್ತಮಪಿ ಸಮುಚ್ಚೇಯಮ್, ಚತುರ್ಣಾಂ ಸಂಯೋಗಸ್ಯ ವಿರುದ್ಧತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಚ ಚರಕಃ (ಸೂ. ಅ. ೨೬|೮೬)- "ಪದ್ಮೋತ್ತರಿಕಾಶಾಕಂ ಶಾರ್ಕರೋ ಮೈರೇಯೋ ಮಧು ಚ ಸಹೋಪಯುಕ್ತ ವಿರುದ್ಧಂ ವಾತಂ ಚಾತಿಕೋಪಯತಿ|" ಇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಪ್ಯೇವಮೇವೋಕ್ತಮ್| ಪದ್ಮೋತ್ತರಿಕಾಶಾಕಂ-ಕುಸುಮ್ಭಶಾಕಮ್| ಕ್ಷೈರೇಯಸ್ಯ ಮನ್ಥಾನುಪಾನಾದ್ವಿರೋಧಮಾಹ-ಮನ್ಥಾನುಪಾನ ಇತಿ| ದ್ರವಾಲೋಡಿತಾಃ ಸಕ್ತವೋ-ಮನ್ಥಾಃ| ಕ್ಷೈರೇಯಃ-ಪಾಯಸಃ| ಹಾರಿದ್ರಕಟುತೈಲಯೋರ್ವಿರೋಧಾಮಾಹ-ಹಾರಿದ್ರ ಇತಿ| ಹಾರಿದ್ರಃಪೀತವರ್ಣಶ್ಛತ್ರಾಕವಿಶೇಷಃ ಕನ್ದಃ| ಕಟುತೈಲವಾನ್-ಸರ್ಷಪತೈಲಭೃಷ್ಟಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಉಪೋದಕಾ ತಿಲಕಲ್ಕೇನ ಸಾಧಿತಾಽತಿಸಾರಾಯ| ತಾದರ್ಥ್ಯೇ ಚತುರ್ಥ್ಯತ್ರ| ಅರ್ಥೋ-ನಿಮಿತ್ತಮ್, ತಸ್ಮೈ ಇದಂ-ತದರ್ಥಮ್, ತದರ್ಥಮೇವತಾದರ್ಥ್ಯಮ್| ತೇನಾತೀಸಾರಕಾರಣಮಿತ್ಯಯಮರ್ಥೋ ಜಾಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಉಪೋದಕಾಯಾಸ್ತಿಲಕಲ್ಕಸಂಸ್ಕಾರೇಣ ವಿರೋಧಮಾಹ ಉಪೋದಕೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಬಲಾಕಾ-ಪಕ್ಷಿಜಾತಿಃ, ವಾರುಣ್ಯಾ-ಪ್ರಸನ್ನಯಾ ಯುಕ್ತಾ, ವಿರುದ್ಧಾ| ಕುಲ್ಮಾಷೈಃ-ನಾತಿಸ್ವಿನ್ನಮುದ್ಗಾದಿಭಿಶ್ಚ ಸಹ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ಸೈವ ಬಲಾಕಾ, ವರಾಹವಸಯಾ ಭೃಷ್ಟಾ ಸದ್ಯಃ-ತತ್ಕ್ಷಣಾದೇವ, ಪ್ರಾಣಾನ್ ಮಾರಯತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಬಲಾಕಾಯಾ ವಾರುಣೀಯೋಗಾತ್ ಕುಲ್ಮಾಷಯೋಗಾಚ್ಚ ಚಿರೋಧಮಾಹ-ಬಲಾಕೇತಿ| ಅರ್ದ್ಧಸ್ವಿನ್ನಾ ಮುದ್ಗಾದಯಃ-ಕುಲ್ಮಾಷಾಃ| ಬಲಾಕಾಯಾ ವರಾಹವಸಯಾ ಭರ್ಜನಾದಿರೋಧಮಾಹ-ಭೃಷ್ಟೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಿತ್ತಿರ್ಯಾದಯ ಏರಣ್ಡೇನಾಗ್ನಿನಾ ಸಿದ್ಧಾಃ, ತತ್ತೈಲೇನ-ಏರಣ್ಡತೈಲೇನ, ವಿಮೂರ್ಚ್ಛಿತಾಃ-ಬಹುಶೋ ಭೃಷ್ಟಾಃ, ತದ್ವತ್-ಬಲಾಕಾವತ್ ಸದ್ಯೋ ಜೀವಿತಹರಾಃ| ಪತ್ರಾಢ್ಯೋ-ಮಯೂರಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ತಿತ್ತಿರ್ಯಾದೀನಾಂ ಸಂಸ್ಕಾರವಿಶೇಷಾದ್ವಿರೋಧಮಾಹ-ತದ್ವದಿತಿ| ಪತ್ರಾಢ್ಚೋ-ಮಯೂರಃ| ಕಪಿಞ್ಜಲೋ-ಗೌರತಿತ್ತಿರಿಃ| ಏರಣ್ಡೇನ-ಏರಣ್ಡಕಾಷ್ಠೋತ್ಥೇನ| ತತ್ತೈಲೇನ-ಏರಣ್ಡತೈಲೇನ| ವಿಮೂರ್ಚ್ಛಿತಾಃ-ಭೃಷ್ಟಾಃ| ತದ್ವತ್-ಬಲಾಕಾವತ್, ಸದ್ಯೋ ಘ್ನನ್ತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಹಾರೀತಸ್ಯ-ಪಕ್ಷಿವಿಶೇಷಸ್ಯ, ಮಾಂಸಂ ಹಾರಿದ್ರಶೂಲಕೇ ಪ್ರೋತಂ- ಆಸಕ್ತಂ, ಚ ತತ್ಪಾಚಿತಂ ಚ ಹಾರಿದ್ರಾಗ್ನಿನಾ ಸದ್ಯೋ ಜೀವಿತಂ ಹನ್ತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಹಾರೀತಸ್ಯ ಸಂಸ್ಕಾರವಿಶೇಷಾದ್ವಿರೋಧಮಾಹ-ಹಾರೀತಮಾಂಸಮಿತಿ| ಹಾರೀತಃ-ಪ್ರತುದಪಕ್ಷಿವಿಶೇಷಃ| ಹಾರಿದ್ರಶೂಲಕಂ-ದಾರುಹರಿಕಾಷ್ಠಕೃತಂ ಶೂಲಮ್| ಹರಿದ್ರಾವಹ್ನಿನಾ-ದಾರುರಿದ್ರಾಕಾಷ್ಠಾಗ್ನಿನಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತದೇವ-ಹಾರೀತಮಾಂಸಂ, ಭಸ್ಮಪಾಂಶುಪರಿಧ್ವಸ್ತಂ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಂ ವಿರುದ್ಧಮ್| ಭಸ್ಮ ಚ ಪಾಂಶುಶ್ಚ ಭಸ್ಮಪಾಂಶೂ,-ಭೂತಿರೇಣೂ, ತಾಭ್ಯಾಂ ಪರಿಧ್ವಸ್ತಂ-ಧೂಸರಿತಮ್| ಸಿದ್ಧಸಾರೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ನ ಜಾತು ಕಟುತೈಲೇನ ಭೃಷ್ಟಾಮದ್ಯಾದುಪೋದಕಾಮ್| ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಕಲ್ಕದಿಗ್ಧಾಙ್ಗಃ ಪಾಯಸಂ ನ ಸಮಾಚರೇತ್||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಹಾರೀತಮಾಂಸಸ್ಯ ಭಸ್ಮಾದಿಸಂಯೋಗಾದ್ವಿರೋಧಮಾಹಭಸ್ಮೇತಿ| ಭಸ್ಮನಾ ಪಾಂಶುನಾ ವಾ ಪರಿಧ್ವಸ್ತಂ-ಸದ್ಯೋ ವಿಲುಲಿತಮ್, ಮಧುಯುಕ್ತಂ ತದೇವ-ಹಾರೀತಮಾಂಸಂ, ಸದ್ಯೋ ಜೀವಿತಂ ವ್ಯಾಪಾದಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಾನನ್ತ್ಯಾತ್ ಪ್ರತಿಪದೋಕ್ತ್ಯಾಽಶೇಷವಿರುದ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಕರ್ತುಮಶಕ್ಯಃ, ಇತಿ ತತ್ಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಂ ವ್ಯಾಪಿ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸ೦-ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿತ್-ಅನ್ನಪಾನಮೌಷಧಂ ವಾ, ದೋಷಮುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ-ಸ್ವಸ್ಥಾನಾತ್ಸಞ್ಚಲಯ್ಯ, ನ ಹರೇತ್-ಬಹಿರ್ನ ನಿಷ್ಕಾಸಯೇತ್, ತತ್ರ ಸಮಾಸತಃ ಸಂಕ್ಷೇಪತೋ ವಿರುದ್ಧಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅನುಕ್ತವಿರೋಧಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಂ ವಿರೋಧಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದಿತಿ| ಯಕ್ತಿಞ್ಚಿದ್ದ್ರವ್ಯಂ ದೋಷಮುತ್ಲ್ಕೇಶಯತಿ ನ ತು ನಿರ್ಹರತಿ, ತತ್ಸರ್ವಂ ವಿರುದ್ಧಮ್| ಸಮಾಸತಃ-ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾತ್| ವಿಸ್ತರಸ್ತು ಸಂಯೋಗಾದಿಭೇದೈರನನ್ತಃ| ಶೋಧನಮಪ್ಯುತ್ಲ್ಕೇಶಯತಿ ಪರಂ ನಿರ್ಹರತಿ, ಶಮನಮಪಿ ನ ನಿರ್ಹರತಿ ಪರಂ ನೋತ್ಲ್ಕೇಶಯತಿ, ಇತಿ ನ ತಯೋರ್ವಿರುದ್ಧತ್ವಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶುದ್ಧಿರತ್ರೇಷ್ಟಾ| ಅತ್ರ-ವಿರುದ್ದ್ಧಾಹಾರಕೃತೇ ವಿಕಾರೇ, ಶುದ್ಧಿಃ ವಮನವಿರೇಕಾದಿರೂಪಾ, ಇಷ್ಟಾ-ಶ್ರೇಷ್ಠಾ| ಕುಪಿತದೋಷಸಮೂಹಸ್ಯ ವಮನಾದಿಭಿರ್ನಿರ್ಹರಣಾತ್ತನ್ನಿರ್ಹಾರೇ ಚಾರೋಗ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಃ| ಶಮೋ ವೇತಿ| ನ ಕೇವಲಂ ಶುದ್ಧಿರಿಷ್ಟಾ, ಶಮಶ್ಚೇಷ್ಟಃ| ಕೈಃ? ತೇಷಾಂ-ವೈರೋಧಿಕಕೋಪಿತದೋಷಾಣಾಂ ತತ್ಕೃತಾನಾಂ ವಾ ವಿಸ್ಫೋಟಾದೀನಾಂ ವಿಕಾರಾಣಾಂ, ವಿರೋಧಿಭಿಃ-ಪ್ರತಿಪಕ್ಷಭೂತೈರೋಷಧೈಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಥ ವಿರುದ್ಧಾನ್ನಪಾನಜಾನಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಪ್ರತೀಕಾರಃ| ತತ್ರ ಉತ್ಪನ್ನಾನಾಂ ಪರತೀಕಾರಮಾಹ-ಶುದ್ದಿರಿತಿ| ಶುದ್ಧಿಃ-ವಮನವಿರೇಚನಾದಿಕಾ| ಅತ್ರ-ವಿರುದ್ಧಾನ್ನಜೇಷು ವ್ಯಾಧಿಷು| ಯೇ ತು ಶುದ್ಧಿಂ ನಾರ್ಹನ್ತಿ ತೇಷಾಂ ಶಮಃ-ಶಮನಂ, ಪ್ರತೀಕಾರ ಇಷ್ಟಃ| ಕೈಃ? ತದ್ವಿರೋಧಿಭಿಃ,-ತಸ್ಯ-ವಿರುದ್ಧಾನ್ನಸ್ಯ, ವಿರೋಧಿಭಿಃ-ಪ್ರತಿಪಕ್ಷಭೂತೈರಾಹಾರವಿಹಾರೌಷಧೈಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತೈರೇವ-ವೈರೋಧಿಕಕುಪಿತದೋಷಪ್ರತಿಪಕ್ಷಭೂತೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ, ಪೂರ್ವಂ-ಪ್ರಥಮಂ, ಯಾ ಶರೀರಸ್ಯಾಭಿಸಂಸ್ಕೃತಿಃ, ಸಾ ಚ ವಿರುದ್ಧಾಹಾರಕೃತೇ ವಿಕಾರೇ ಪ್ರಶಸ್ತೇತಿ| ಯಥಾ,-ಮಾಕ್ಷಿಕಹರೀತಕ್ಯಾದಿನಾ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಣೌಷಧೇನ ಸನ್ತತಶೀಲನಾದಭಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ದೇಹೇ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಕರಂ ವಿರುದ್ಧಮುಪಯುಕ್ತಂ ಸದ್ವಿಕರ್ತುಮಶಕ್ತಮ್| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ,-ವಿರುದ್ಧಪ್ರತಿಪಕ್ಷಗುಣವತಾ ದ್ರವ್ಯೇಣ ದೇಹಸ್ತಥಾ ದಾರ್ಢ್ಯಂ ಗ್ರಾಹಿತೋ ಯಥಾ ವಿರುದ್ಧಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಂ ವಿಕಾರಂ ಕರ್ತುಂ ನಾಲಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅನುತ್ಪನ್ನಾನಾಮುತ್ಪತ್ತಿಪ್ರತಿಬನ್ಧಹೇತುಂ ಪ್ರತೀಕಾರಮಾಹ-ದ್ರವ್ಯೈಸ್ತೈರೇವೇತಿ| ತೈರೇವ- ವಿರುದ್ಧಾನ್ನವಿರೋಧಿಭಿರೇವ| ಪೂರ್ವಂಚಿರುದ್ಧಾನ್ನಸೇವನಾತ್ಪ್ರಾಕ್| ಅಭಿಸಂಸ್ಕೃತಿಃ- ತದ್ಗುಣಭಾವಿತತ್ವಮ್| ತೈಃ-ವಿರುದ್ಧಾನೈರೇವ ಶರೀರಸ್ಯಾಭಿಸಂಸ್ಕೃತಿರಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ "ಸಾತ್ಮ್ಯಮಲ್ಪಂ ಚ ಭೋಜನಮ್" ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ಸಾತ್ಮ್ಯೇನ ಪೌನರುಕ್ತಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವ್ಯಾಯಾಮೋ ವಿದ್ಯತೇ ಯೇಷಾಮಿತಿ "ಅರ್ಶಆದಿತ್ವಾತ್" ಅಚ್| ವಯಃಸ್ಥಾಃ-ತರುಣಾಃ| ಬಲೇನ ಶಾಲಿತುಂ-ಶ್ಲಾಘಿತುಂ ಶೀಲಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ-ಬಲಶಾಲಿನಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧವೃಷ್ಯಾಹಾರಸಾತ್ಮ್ಯಾಃ| ವ್ಯಾಯಾಮಿನಾಂ ವಿರೋಧ್ಯಪಿ ಭೋಜನಂ ನ ಪೀಡಾಯೈ-ನ ರೋಗೋತ್ಪತ್ತಯೇ| ಏವಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದೀನಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಕಾರ್ಯಃ| ಕೇಚಿತ್ "ವ್ಯಾಯಾಮಿ" ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತಥಾ, ವಿರುದ್ಧಮಪ್ಯನ್ನಂ ಯದಭ್ಯಾಸಾತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ-ಸಾತ್ಮೀಭೂತಂ, ತಥಾ, ಅಲ್ಪಂ-ಅಲ್ಪಮಾತ್ರಯಾ ಚ ಯದ್ಭೋಜನಂ, ತಚ್ಚ ವಿರುದ್ಧಮಪಿ ನ ಪೀಡಾಯೈ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅಥ ಯದ್ಯಪಥ್ಯಮಪಿ ಸಾತ್ಮ್ಯತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ತತ್ಕಿಂ ತ್ಯಾಜ್ಯಂ ನ ವಾ? ಕಥಂ ಚ ತ್ಯಾಜ್ಯಂ ? ಕಥಂ ಚ ಪಥ್ಯಂ ಭೋಜ್ಯಂ? ಇತ್ಯಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ವ್ಯಾಯಾಮಾದೀನಾಮನುತ್ಪತ್ತಿಹೇತುತ್ವಮಾಹ-ವ್ಯಾಯಾಮೀತಿ| ವ್ಯಾಯಾಮಿನೋ-ವ್ಯಾಯಾಮನಿತ್ಯಾಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ-ಸ್ನೇಹಭಾವಿತಶರೀರಾಃ| ವಯಃಸ್ಥಾಃ-ತರುಣಾಃ| ಬಲಶಾಲಿನಃ-ಸಹಜಬಲಯುಕ್ತಾಃ| ಸಹಾತ್ಮನಾ ಭೂತಂ-ಸಾತ್ಮ್ಯಮ್, ಆತ್ಮನಃ ಸಹಾಯಭೂತಮನುಕೂಲಂ ಸುಖಾವಹಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಚ್ಚ ದ್ವಿವಿಧಂ,-ಕೃತ್ರಿಮಮಕೃತ್ರಿಮಂ ಚ| ತತ್ರ ಯದಭ್ಯಾಸೇನ ಕಿಯತೇ ತತ್-ಕೃತ್ರಿಮಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೯)- "ಅಹಿತಾನ್ಯಪಿ ಚಾನ್ಯೇಷಾಮಭ್ಯಾಸಾದುಪಶೇರತೇ|" ಇತಿ| ಅಕೃತ್ರಿಸಂ ತು ದ್ವಿವಿಧಂ,-ನಿರುಪಾಧಿಕಂ ಸೋಪಾಧಿಕಂ ಚ| ತತ್ರ ದೋಷಾದಿನಿರಪೇಕ್ಷಂ-ನಿರುಪಾಧಿಕಮ್, ತದ್ದೋಷಸಾತ್ಮ್ಯಾಖ್ಯಮ್| ಯದಾಹ ಚರಕಃ-"ಉಪಶೇತೇ ಯದೌಚಿತ್ಯಾದ್ದೋಷಸಾತ್ಮ್ಯಂ ತದುಚ್ಯತೇ|" ಇತಿ| ದೋಷಾದಿಸಾಪೇಕ್ಷಂ-ಸೋಪಾಧಿಕಮ್| ತತ್ರ ದೋಷಾದಿವಿಪರೀತಗುಣತ್ವಂಉಪಾಧಿಃ| ಯದಾಹ ಖಾರಣಾದಿಃ- "ದೋಷಪ್ರಕೃತಿದೇಶರ್ತುವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಸ್ವಗುಣೈಃ ಪೃಥಕ್| ವಿಪರೀತಗುಣೈಃ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ತುಲ್ಯಂ ಚಾಸಾತ್ಮ್ಯಮುಚ್ಯತೇ||" ಇತಿ| ಅಸಾತ್ಮ್ಯಂ ತು-ಯಥಾಯಥಂ ಸಾತ್ಮ್ಯವಿಪರೀತಮ್| ತತ್ತು ಕೃತ್ರಿಮಂ ಚಿರಪರಿತ್ಯಾಗೇನ ಕ್ರಿಯತೇ| ಸೋಪಾಧಿಕೇ ದೋಷಾದಿತುಲ್ಯಗುಣತ್ವಂ-ಉಪಾಧಿಃ| ಸಾತ್ಮ್ಯಾಸಾತ್ಮ್ಯೇ ಏವ ನಿರುಪಾಧಿಕೇ ಪಥ್ಯಾ ಪಥ್ಯೇ ಉಚ್ಯೇತೇ| ಸೋಪಾಧಿಕೇ ತ್ವೌಷಧಾನೌಷಧೇ| ತತ್ರ ವಿರುದ್ಧಭೋಜನಸ್ಯ ನಿರುಪಾಧಿಕಾಸಾತ್ಮ್ಯಸ್ಯ ಕೃತ್ರಿಮತ್ವೇನ ಸೋಪಾಧಿಕತ್ವೇನ ವಾಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವೇ ಸತಿ ನ ಪೀಡಾಕರತ್ವಮ್| ನಿರುಪಾಧಿಕಸೋಪಾಧಿಕಕೃತ್ರಿಮಾಣಾಮುತ್ತರೋತ್ತರಂ ಬಲತ್ವಾತ್| ಕಿಮತ್ರ ಪ್ರಮಾಣಮ್ ? ಇತಿ ಚೇತ್, ನಿರುಪಾಧಿಕಾತ್ಸೋಪಾಧಿಕಂ ಬಲೀಯ ಇತ್ಯರ ತಾವತ್ಸಙ್ಗ್ರಹವಚನಂ ಪ್ರಮಾಣಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೯)- "ದೋಷಾದಿವೈಪರೀತ್ಯೇನ ಹರತೇ ರೋಗಿಣಾಂ ರುಜಮ್| ಏಕಧ್ಯಂ ದಧಿದಿಗ್ಧಾದಿಯೋಜನಾ ನ ವಿರುಧ್ಯತೇ||" ಇತಿ| ತಾಭ್ಯಾಮಪಿ ಕೃತ್ರಿಮಂ ಬಲೀಯ ಇತ್ಯತ್ರ ಋತುಚರ್ಯೋಕ್ತ ಋತುಸನ್ಧಿಕ್ರಮಃ| ತತ್ರ ಹಿ ಪೂರ್ವರ್ತುಚರ್ಯಾಯಾ ಉತ್ತರರ್ತುಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ಸೋಪಾಧಿಕಮಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಮ್| ಪೂರ್ವರ್ತುಶೀಲನಾಚ್ಚ ಕೃತ್ರಿಮಂ ಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಮ್| ಉತ್ತರರ್ತುಚರ್ಯಾಯಾಸ್ತು ತತ್ಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ಸೋಪಾಧಿಕಂ ಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಮ್| ಪೂರ್ವರ್ತಾವಶೀಲನಾಞ್ಚ ಕೃತ್ರಿಮಮಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಮ್| ತತ್ರ ಕೃತ್ರಿಮಾಭ್ಯಾಂಸಾತ್ಮ್ಯಾಸಾತ್ಮ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಸೋಪಾಧಿಕಯೋರಸಾತ್ಮ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯಯೋರ್ಬಾಧಂ ಮತ್ವಾತನ್ನಿವೃತ್ಯರ್ಥಮೃತುಸನ್ಧಿಕ್ರಮ ಉಕ್ತಃ| ದೇಶಕಾಲಪ್ರಕೃತಿದೋಷವ್ಯಾಧಿಸಾತ್ಮ್ಯಾನಾಮುತ್ತರೋತ್ತರಂ ಬಲವತ್, ಉತ್ತರೋತ್ತರಮೇವಾನ್ತರಙ್ಗತ್ವಾತ್| ಅಲ್ಪಂ-ಹೀನಮಾತ್ರಮ್| ನನು, ಅಲ್ಪಮಪ್ಯಲ್ಪಾಂ ಪೀಡಾಂ ಕರೋತ್ಯೇವ| ತತ್ಕಥಂ ನ ಪೀಡಾಯೈ ? ಸತ್ಯಮ್| ಕರೋತ್ಯೇವ| ಕಿನ್ತ್ವಸಾವಲ್ಪತ್ವೇನಾನಭಿವ್ಯಕ್ತತ್ವಾದಸದ್ವದುಪಚರ್ಯತೇ, ಅನುದರಾ ಕನ್ಯೇತಿವತ್| ಅಸಕೃದುಪಯುಜ್ಯಮಾನೇ ತು ತಸ್ಮಿನ್ನಭಿವ್ಯಜ್ಯತ ಏವ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಪಥ್ಯಂ-ಅಹಿತಮನ್ನಂ ಪಾನಂ ವಾ ಯಲ್ಲಙ್ಘನಪ್ಲವನಜಾಗರಣಸ್ವಪ್ನಾದಿಕಂ ವಾ ಚೇಷ್ಟಿತಮಹಿತಮಭ್ಯಸ್ತಂ ತತ್ ಪಾದೇನ-ಚತುರ್ಥಾಂಶೇನ ತ್ಯಜೇತ್, ಅಹಿತಫಲತ್ವಾತ್| ತದ್ಧಿ ಶರೀರೋಚಿತಮಪ್ಯಪಥ್ಯತ್ವಾದುದರ್ಕೇ ದೋಷಾಯ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ನ ಗುಣಾಯ| ಯದಿ ತು ತದಪಥ್ಯಮಭ್ಯಸ್ತಂ ತಥಾ ಸಾತ್ಮ್ಯೀಭೂತಂ ಯಸ್ಮಿಂಶ್ಚತುರ್ಥಾಶೇನಾಽಪಿ ತ್ಯಜ್ಯಮಾನೇನ ಶರೀರಬಾಧಾ ಶಙ್ಕ್ಯತೇ ವಹ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದ್ವಾ, ತದಾ ಪಾದಪಾದೇನ-ಷೋಡಶಾಂಶೇನ ವಾ ತ್ಯಜೇತ್| ಇತಿ ವಾಶಬ್ದಾರ್ಥಃ| ತೇನ ತುಲ್ಯಂ ವರ್ತತೇ-ತದ್ವತ್,-ತೇನೈವ ಕ್ರಮೇಣ ಪಾದೇನ ಪಾದಪಾದೇನ ವಾ, ಹಿತಂ ನಿಷೇವೇತ-ಶೀಲಯೇತ್| ಕಥಮೇತದ್ದ್ವಯಮಪ್ಯಪಥ್ಯಪಥ್ಯರೂಪಂ ತ್ಯಾಜ್ಯಂ ನಿಷೇವ್ಯಂ ಚ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಏಕೇತ್ಯಾದಿ| ಏಕಶ್ಚ ದ್ವೌ ಚ ತ್ರಯಶ್ಚ ತೈರನ್ತರೀಕೃತಮ್| ಏಕದ್ವಿತ್ರಿಭಿರನ್ನಕಾಲೈರ್ವ್ಯವಧಾನಂ ಕೃತ್ವಾ [ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ] ಅಪಥ್ಯಂ ಪಾದೇನ ಪಾದಪಾದೇನ ವಾ ತ್ಯಜೇತ್| ತದ್ವತ್ ಹಿತಂ ಸೇವೇತ| ಏಕದ್ವಿತ್ರ್ಯನ್ತರೀಕೃತಮಿತಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣತ್ವಾದತ್ರ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ವಮ್| ಅಧುನೈತದೇವ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕೃತ್ಯೋಚ್ಯತೇ| ಅಪಥ್ಯಾತ್ಪಾಟಲವ್ರೀಹ್ಯಾದೇರಭ್ಯಸ್ತಾತ್ಪಾದಮೇಕಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾಽನುಚಿತಾತ್ಪಥ್ಯಾದ್ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದೇಸ್ತಮೇವ ಪಾದಂ ದತ್ತ್ವಾ ಚತುಷ್ಪಾತ್ತ್ವಂ ಸಮ್ಪಾದ್ಯ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಏವಮನ್ನಕಾಲಮೇಕಮತಿವಾಹಯೇತ್| ಏವಂ ಪಾದೇನಾಪಥ್ಯಮಭ್ಯಸ್ತಂ ತ್ಯಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಪಥ್ಯಂ ಚಾನುಚಿತಂ ನಿಷೇವಿತಂ ಭವತಿ| ತತೋ ದ್ವಿತೀಯೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಸರ್ವಮಪಥ್ಯಂ ಯೋಜನೀಯಮ್| ಏವಮೇಕೇನಾನ್ನಕಾಲೇನಾಪಥ್ಯಪಾದೋಽನ್ತರೀಕೃತಃ| ತತಸ್ತೃತೀಯೇಽಪ್ಯುಚಿತಾದಪಥ್ಯಾತ್ ಪಾದದ್ವಯಮಪಾಸ್ಯಾನುಚಿತಾತ್ಪಥ್ಯಾತ್ ಪಾದದ್ವಯಮುಪಯುಜ್ಯ, ತತಶ್ಚತುರ್ಥೇ ಸರ್ವಮಪಥ್ಯಂ ಭೋಜ್ಯಂ ಪಞ್ಚಮೇ ಚ| ಏವಮನ್ನಕಾಲದ್ವಯೇನ ಪಥ್ಯಪಾದದ್ವಯಸಹಿತಮಪಥ್ಯಪಾದದ್ವಯಮನ್ತರೀಕೃತಮ್| ತತಃ ಷಷ್ಠೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಪಾದಮುಚಿತಾದಪಥ್ಯಾತ್ ಪಾದತ್ರಯಮನುಚಿತಾತ್ಪಥ್ಯಾದ್ಭುಕ್ತ್ವಾ, ಸಪ್ತಮಾಷ್ಟಮನವಮಾನ್ನಕಾಲೇಷು ಸರ್ವಮಪಥ್ಯಂ ಭೋಜ್ಯಮ್| ಏವಮನ್ನಕಾಲತ್ರಯೇಣಾಪಥ್ಯಮನ್ತರೀಕೃತಮ್| ತತೋ ದಶಮೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಸರ್ವಂ ಪಥ್ಯಂ ಸೇವನೀಯಮ್| ಏವಂ ಪಾದಪಾದೇನಾಪ್ಯಯಮೇವ ಕ್ರಮಃ| ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಂ ಚ ದಿಕ್ಪ್ರದಶರ್ಯತೇ| ಯಥಾ-ಯವಕಾದೇಃ ಷೋಡಶಾಂಶಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾಽನುಚಿತಾಚ್ಛಾಲ್ಯಾದೇಃ ಪಥ್ಯಾತ್ಷೋಡಶಾಂಶಮೇವ ದತ್ತ್ವಾ ಚತುಷ್ಪಾತ್ತ್ವಂ ಸಮ್ಪಾದ್ಯ ಭೋಜ್ಯಮ್| ಏವಮಪಥ್ಯಮಭ್ಯಸ್ತಂ ಪಾದಪಾದೇನ ತ್ಯಕ್ತಂ ಭವತಿ ಪಥ್ಯಂ ಚಾನುಚಿತಂ ನಿಷೇವಿತಂ ಭವತಿ| ದ್ವಿತೀಯೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಸರ್ವಮಪಥ್ಯಂ ಸೇವ್ಯಮ್| ಏವಮೇಕೇ (ನಾನ್ನಕಾಲೇ) ನಾಪಥ್ಯಷೋಡಶಾಂಶೋಽನ್ತರೀಕೃತಃ| ತತಸ್ತೃತೀಯೇಽಪ್ಯುಚಿತಾದಪಥ್ಯಾತ್ ಪಾದಪಾದದ್ವಯಮಪಾಸ್ಯಾನುಚಿತಾತ್ಪಥ್ಯಾತ್ ಪಾದಪಾದದ್ವಯಂ ದತ್ತ್ವಾ ಚತುಷ್ಪಾತ್ತ್ವಂ ಸಮ್ಪಾದ್ಯ ಸೇವ್ಯಮ್| ತತಶ್ಚತುರ್ಥೇ ಪಞ್ಚಮೇ ಚಾನ್ನಕಾಲೇ ಸರ್ವಮಪಥ್ಯಂ ಭೋಜ್ಯಮ್| ಏವಂ ಕಾಲದ್ವಯೇನ ಪಾದಪಾದದ್ವಯಮಪಥ್ಯಸ್ಯಾನ್ತರೀಕೃತಮ್| ತತಃ ಷಷ್ಠೇಽನ್ನಕಾಲೇಽನುಚಿತಾತ್ಪಥ್ಯಾತ್ ಪಾದಪಾದತ್ರಯಮುಚಿತಾದಪಥ್ಯಾತ್ ಪಾದಪಾದಾಸ್ತ್ರಯೋದಶೇತಿ ಭೋಜ್ಯಮ್| ತತಃ ಸಪ್ತಮಾಷ್ಟಮನವಮಾನ್ನಕಾಲೇಷು ಸರ್ವಮಪಥ್ಯಂ ಭೋಜ್ಯಮ್| ಏವಂ ಕಾಲತ್ರಯೇಣಾನ್ತರೀಕೃತಮ್| ತತೋ ದಶಮೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಪಥ್ಯಾದನುಚಿತಾತ್ ಪಾದಪಾದಾಶ್ಚತ್ವಾರಃ, ಅಪಥ್ಯಪಾದಪಾದಾ ದ್ವಾದಶೇತಿ ಭೋಜ್ಯಮ್| ತತ ಏಕಾದಶೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಸರ್ವಮಪಥ್ಯಂ ಭೋಜ್ಯಮ್| ತತ ಏಕೇನಾನ್ನಕಾಲೇನಾನ್ತರೀಕೃತಮ್| ಏವಮನ್ನಕಾಲದ್ವಯತ್ರಯಾನ್ತರಿತಂ ಚ ತಾವದ್ಯೋಜ್ಯಮ್, ಯಾವತ್ಪಥ್ಯಸ್ಯ ಷೋಡಶಪಾದಾಃ ಸೇವ್ಯತಯಾ ಸಮ್ಪದ್ಯನ್ತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ವಿರುದ್ಧಮಪಿ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ನ ಬಾಧ್ಯತೇ, ಕಿಂ ಪುನರವಿರುದ್ಧಮ್? ಅತಃ ಸಾತ್ಮ್ಯೀಕರಣಮಾಹ| ತತ್ರ ಸಾತ್ಮ್ಯೀಕರಣೇ ಕ್ರಮಮಾಹ-ಪಾದೇನೇತಿ| ಅಭ್ಯಸ್ತಂ-ಅಭ್ಯಾಸಾತ್ಸಾತ್ಮ್ಯತಾಂ ಯಾತಂ, ಯದಪಥ್ಯಂ ತತ್ ಪಾದೇನ-ಚತುರ್ಥಾಂಶೇನ, ಪಾದಪಾದೇನ-ಷೋಡಶಾಂಶೇನ ವಾ ತ್ಯಜೇತ್| ತದ್ವತ್-ಅಪಥ್ಯವತ್, ಹಿತಂ-ಪಥ್ಯಂ, ನಿಷೇಚೇತ-ಯಾವತಾಂಽಶೇನಾಪಥ್ಯಂ ತ್ಯಕ್ತಂ ತಾವತಾಂಽಶೇನ ಪಥ್ಯಂ ಭಜೇತ್, ನಿತ್ಯಸೇವ್ಯಸ್ಯಾಹಾರರಾಶೇರ್ಯದಪಥ್ಯೇನ ನ್ಯೂನತ್ವಂ ತತ್ಪಥ್ಯೇನ ಪೂರಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಥಂ ತ್ಯಜೇತ್ ? ಏಕದ್ವಿತ್ರ್ಯನ್ತರೀಕೃತಮಿತಿ,-ಏಕದ್ವಿತ್ರಿಭಿರ್ದಿವಸೈರನ್ತರೀಕೃತಂ-ವಿಜಾತೀ-ಯಭೋಜನೇನ ವ್ಯವಹಿತಮ್| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ,-ಯದಾ ಪಾದೇನ ತ್ಯಾಗಃ ಕ್ರಿಯತೇ ತದಾ ಪ್ರಾಥಮೇಽಹನ್ಯಪಥ್ಯಸ್ಯ ಪಾದಾಸ್ತ್ರಯಃ, ಪಥ್ಯಸ್ಯೈಕಃ| ದ್ವಿತೀಯೇಽಹನಿ ಚತ್ವಾರೋಽಪ್ಯಪಥ್ಯಸ್ಯ| ತೃತೀಯೇ ಪ್ರಥಮವತ್| ಇತ್ಯೇಕಾನ್ತರೀಕರಣಮ್| ಚತುರ್ಥೇಽಹನಿ ದ್ವೌ ಪಾದಾವಪಥ್ಯಸ್ಯ, ದ್ವೌ ಪಥ್ಯಸ್ಯ| ಪಞ್ಚಮಷಷ್ಠಯೋಸ್ತೃತೀಯವತ್| ಸಪ್ತಮೇ ಚತುರ್ಥವತ್| ಇತಿ ವ್ದ್ಯನ್ತರೀಕರಣಮ್| ಅಷ್ಟಮೇ ತ್ವಪಥ್ಯಸ್ಯೈಕಃ, ಪಥ್ಯಸ್ಯ ತ್ರಯಃ| ನವಮದಶಮೈಕಾದಶೇಷು ಸಪ್ತಮವತ್| ದ್ವಾದಶೇಽಷ್ಟಮವತ್| ಇತಿ ತ್ರ್ಯನ್ತರೀಕರಣಮ್| ತ್ರಯೋದಶೇ ಚತ್ವಾರೋಽಪಿ ಪಥ್ಯಸ್ಯ| ಚತುರ್ದಶೇ ದ್ವಾದಶವತ್| ಪಞ್ಚದಶೇ ತ್ರಯೋದಶವತ್| ಇತಿ ಪುನರೇಕಾನ್ತರೀಕರಣಮ್| ವ್ದ್ಯನ್ತರತ್ರ್ಯನ್ರರೀಕರಣಪುನರ್ನಾಸ್ತಿ, ಚತುರ್ಣಾಮಪಿ ಪಾದಾನಾಂ ಪೂರ್ಣತ್ವಾತ್| ಷೋಡಶಾಂಶಪಕ್ಷೇ ತ್ವೇಕದ್ವಿತ್ರ್ಯನ್ತರೀಕರಣಸ್ಯ ಪಞ್ಚಕೃತ್ವ ಆವೃತ್ತಿಃ| ತತ ಏಕಮೇಕಾನ್ತರೀಕರಣಮ್| ಏವಂ ತ್ರಿಷಷ್ಟ್ಯಾ ದಿವಸೈಃ ಷೋಡಶಾಂಶಾಃ ಪೂರ್ಯನ್ತೇ| ಅತ್ರ ಯದ್ಯಪಿ ವ್ಯವಧಾಯಕವಿಶೇಷೋ ನೋಕ್ತಃ, ತಥಾಽಪಿ ಪೂರ್ವಸ್ಮಿನ್ನನ್ತರೇ ಯವ್ದ್ಯವಧೇಯಂ, ತದೇವೋತ್ತರಸ್ಮಿನ್ರ್ ವ್ಯವಧಾಯಕಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಏವಮಪಥ್ಯತ್ಯಾಗೇ ಪಥ್ಯಸೇವಾಯಾಂ ಚ ಕ್ರಮ ಆದ್ದತೋ ಭವೇತ್| ಯದಿ ತ್ವಪಥ್ಯಮೇವ ವಾ ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯವಧಾಯಕಂ ಕ್ರಿಯತೇ, ತದಾ ನ ಕ್ರಮ ಆದ್ದತೋ ಭವೇತ್| ಕ್ರಮಶ್ಚಾತ್ರ ಪ್ರಧಾನಮ್| ಅನ್ತರಂ ಚ ದಿನೈರೇವ, ನ ಭೋಜನಕಾಲೈಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ-"ಅಪಥ್ಯಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಪ್ಯನ್ನಂ ಚೇಷ್ಟಾಂ ವಾ ಪಾದಶಸ್ತ್ಯಜೇತ್| ಭಜೇಚ್ಚ ಪಾದಶಃ ಪಥ್ಯಮೇಕದ್ವಿತ್ರಿದಿನಾನ್ತರಮ್||" ಇತಿ| ಚತುರ್ಭಾಗಷೋಡಶಭಾಗಯೋರಧರೋತ್ತರಕಲ್ಪನಾನಿಷೇಧಪರತ್ವಾತ್ ಪಞ್ಚಷಟ್ಸತ್ಪಭಾಗಾದಿಕಲ್ಪನಾನಾಂ ನ ನಿಷೇಧಃ| ಅತಸ್ತಾ ಅಪ್ಯವಸ್ಥಾನುಸಾರತಃ ಸ್ವಯಮೂಹ್ಯಾಃ| ಯದ್ಯಪ್ಯತ್ರ ವಾಕ್ಯೇ ಭಟ್ಟಾರಕಹರಿಶ್ಚನ್ದ್ರಾದಿಭಿರ್ಬಹವಃ ಪಕ್ಷಾ ದರ್ಶಿತಾಃ, ತಥಾಪ್ಯಮೇವ ಪಕ್ಷೋ ಜ್ಯಾಯಾನಿತ್ಯಸ್ಮಾಭಿರ್ದರ್ಶಿತಃ| ಜ್ಯಾಯಸ್ತ್ವಂ ತ್ವಸ್ಯ ವಾಕ್ಯಸ್ಯಾರ್ಜವೇನೈವ ಪ್ರತೀಯಮಾನತ್ವಾತ್ ಚತುರ್ದಶಾಹರ್ತುಸನ್ಧಿಕರಣೇನಾಚಾರ್ಯಸ್ಯಾಭಿಪ್ರೇತತ್ವಾಚ್ಚ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಸಹಸಾ-ಕ್ರಮಮಿಮಮನಾಲೋಚ್ಯ, ಅನ್ಯಥಾ ಉಕ್ತವಿಧ್ಯತಿಕ್ರಮೇಣ, ಅಪಥ್ಯಮಪಿ ತ್ಯಕ್ತಂ ಸಾತ್ಮ್ಯವಿಕಾರಾಯ ಜಾಯತೇ| ಪಥ್ಯಮೇವ ವಾ ಸಹಸಾ ಶೀಲಿತಮಸಾತ್ಮ್ಯವಿಕಾರಾಯ ಜಾಯತೇ| ಸಾತ್ಮ್ಯಾಸಾತ್ಮ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ವಿಕಾರಃ-ಸಾತ್ಮ್ಯಾಸಾತ್ಮ್ಯವಿಕಾರಃ, ತಸ್ಮೈ "ಕ್ಲ್ಱ್ಪಿಸಮ್ಪದ್ಯಮಾನೇ" ಇತಿ ಚತುರ್ಥೀ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಕ್ರಮೇಣ ಸಾತ್ಮ್ಯೀಕರಣೇ ದೋಷಮಾಹ-ಅಪಥ್ಯಮಪೀತಿ| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಅನ್ಯಥಾ-ಉಕ್ತಕ್ರಾಮಾದನ್ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ತ್ಯಕ್ತಮಪಥ್ಯಮಪಿ, ಶೀಲಿತಂ ಪಥ್ಯಮಪಿ, ಸಹಸಾ ವಿಕಾರಾಯ- ವಿಕಾರಕಾರಣಾಯ ಜಾಯತೇ| ಕುತಃ ? ಸಾತ್ಮ್ಯಾಸಾತ್ಮ್ಯಮ್,- ಯತಃ ಅಪಥ್ಯಂ ಹಿ ಸಾತ್ಮ್ಯಮ್, ಪಥ್ಯಂ ಹ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯಮ್, ಅತಸ್ತಯೋರಕ್ರಮೇಣ ತ್ಯಜನಭಜನೇ ರೋಗಾಯ ಭವತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದೋಷಾಃ ಅಪಥ್ಯಾಭ್ಯಾಸಜಾಃ, ಕ್ರಮೇಣ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ, ಅಪಚಿತಾಃ-ಕ್ಷಯಂ ನೀತಾಃ, ಗುಣಾಶ್ಚ-ಪಥ್ಯೋಪಯೋಗಜಾಃ, ಕ್ರಮೇಣ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನೈವ, ಉಪಚಿತಾಃ-ವೃದ್ಧಿಂ ನೀತಾಃ ಸನ್ತಃ, ಪುರುಷಾಣಾಂ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮಪುನರ್ಭಾವಂ ಯಾನ್ತಿ ದೋಷಾಃ| ಗುಣಾಶ್ಚಾಪ್ರಕಮ್ಪ್ಯಾಃ-ಸ್ಥಿರಾ ಭವನ್ತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಕ್ರಮೇಣ ಸಾತ್ಮ್ಯೀಕರಣೇ ಗುಣಮಾಹ-ಕ್ರಮೇಣೇತಿ| ಸನ್ತೋ ಯಾನ್ತ್ಯಪುನರ್ಭಾವಮಿತಿ| ಗುಣೋ ದ್ವಿವಿಧಃ,-ದೋಷಾಪಚಯೋ ಗುಣೋಪಚ್ಚಯಶ್ಚ| ತತ್ರ ಕ್ರಮೇಣ- ಸಾತ್ಮ್ಯೀಕರಣಕ್ರಮೇಣ, ದೋಷಾ ಅಪಚೀಯನ್ತೇ ಗುಣಾಶ್ಚೋಪಚೀಯನ್ತೇ| ತತ್ರ ದೋಷಾಃ ಕ್ರಮಾಪಚಿತಾಃ ಸನ್ತೋಽ ಪುನರ್ಭಾವಂ ಯಾನ್ತಿ,-ಯಥಾ ಪುನರ್ನೋತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ ತಥಾ ನಶ್ಯನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಗುಣಾಸ್ತು ಕ್ರಮೇಣೋಪಚಿತಾಃ ಸನ್ತೋಽಪ್ರಕಮ್ಪ್ಯಾ ಭವನ್ತಿ, ಯಥಾ ಪುನರ್ನ ಕ್ಷೀಯನ್ತೇ ತಥಾ ವರ್ದ್ಧನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದೋಷಾಣಾಮಹಿತೈಃ-ಆಹಾರಾದಿಭಿಃ ದೂಷಣಂ ಕರ್ತುಂ ವಿದ್ವಾನ್-ಪಣ್ಡಿತೋ, ನಾರ್ಹತಿ-ನ ಯುಜ್ಯತೇ| ಕಿಮ್ಭೂತಾನಾಮ್? ಅತ್ಯನ್ತಂ-ಅತಿಶಯೇನ, ಸನ್ನಿಧಾನಂ-ನಿಕಟತ್ವಂ, ಯೇಷಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ತ ಏವಂ ತೇಷಾಮ್| ತಥಾ, ದೂಷಣಾತ್ಮನಾಂ-ದೂಷಣಸ್ವಭಾವಾನಾಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಪಥ್ಯಸ್ಯ ಸಾತ್ಮ್ಯೀಕರಣಂ ನಿಷೇಧತಿ-ಅತ್ಯನ್ತೇತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಸಾತ್ಮ್ಯೀಭೂತಮಪಥ್ಯಂ ದೋಷಾನ್ನ ದೂಷಯತಿ, ತಥಾಪಿ ಯಾವತಾ ಕಾಲೇನ ತತ್ಸಾತ್ಮ್ಯೀಭವತಿ ತಾವನ್ತಂ ಕಾಲಂ ದೂಷಯತ್ಯೇವ| ದೂಷಣಂ ಚ ದೋಷಾಣಾಮಲ್ಪಮಪಿ ವಿದ್ವಾನ್-ಆತ್ಮಹಿತಜ್ಞಃ ಪುಮಾನ್, ಅಹಿತೈಃ- ವಿರುದ್ಧೈಃ ಕಾರಣಭುತೈಃ, ಕರ್ತು ನಾರ್ಹತಿ| ಕಥಮ್? ಭೂಯಃ-ಪುನಃ, ತೇ ಹಿ ದೋಷಾಃ ಪ್ರಾಗೇವ ದೂಷಣಾತ್ಮಾನೋ-ದೂಷಕತ್ವಸ್ವಭಾವಾ ಅತ್ಯನ್ತಸನ್ನಿಧಾನಶ್ಚ,-ದೂಷ್ಯಸ್ಯ-ಶರೀರಸ್ಯಾತ್ಯನ್ತಂ ಸನ್ನಿಹಿತಾಃ| ತಸ್ಮಾಚ್ಛರೀರಂ ರಕ್ಷತಾ ವಿರುದ್ಧಂ ನ ಸಾತ್ಮ್ಯೀಕರ್ತವ್ಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಆಹಾರಃ-ಅನ್ನಪಾನಸೇವಾ| ಶಯನಂ-ಸ್ವಪ್ನಃ| ಅಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಸೇವಾ| ಆಹಾರಾದೀನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ಏತೈರ್ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಯೋಜಿತೈಃ ಶರೀರಂ ಸತತಂ ಧಾರ್ಯತೇ| ಕಿಮಿವ ಕೈಃ? ಆಗಾರಂ-ಗೃಹಮಿವ, ಧಾರಣೈಃ ಸ್ತಮ್ಭೈರ್ಯಥಾ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅವಿಧಿಸೇವನಾದಿಭ್ಯೋಽನ್ನಪಾನಂ ರಕ್ಷೇದಿತ್ಯಾಹ-ಆಹಾರೇತಿ| ಆಹಾರಃ-ಅನ್ನಪಾನಸೇವಾ, ಶಯನಂ-ನಿದ್ರಾ,ಅಬ್ರಹ್ಮಾಚರ್ಯೇ-ಸಮ್ಭೋಗಃ, ತೈರ್ನಿತ್ಯಂ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಯೋಜಿತೈಃ ಶರೀರಂ ಧಾರ್ಯತೇ| ಧಾರಣೈಃ-ಸ್ತಮ್ಭೈರಾಗಾರಮಿವ| ಯುಕ್ತಿಃ-ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತಪ್ರಕಾರಃ ಧಾರಣಂ ಚ-ಅನ್ನಪಾನಸುಖಪರಿಣಾಮದ್ವಾರೇಣ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ತ್ರಿಷು ಮಧ್ಯಾತ್, ಆಹಾರೋ ವರ್ಣಿತಃ-ಋತುಚರ್ಯಾಯಾಂ ದ್ರವಾನ್ನಸ್ವರೂಪವಿಜ್ಞಾನೀಯಯೋಶ್ಚ| ತತ್ರ ತತ್ರ ಚ-ಶಾಸ್ತ್ರಭಾಗೇ ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಾದೌ ಚ, ವಕ್ಷ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ತತ್ರಾಹಾರಮತಿದೇಶೇನಾಹ-ಆಹಾರ ಇತಿ| ತತ್ರಾಹಾರಃ, ತತ್ರ ತತ್ರ- ಋತುಚರ್ಯಾದೌ ವರ್ಣಿತಃ| ವಕ್ಷ್ಯತೇ ಚ-ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯಾದೌ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನಿದ್ರಾಯತ್ತಂ-ನಿದ್ರಾಧೀನಮ್| ಸುಖಂ-ಆರೋಗ್ಯಮ್| ದುಃಖಂ-ರೋಗಃ| ತಥಾ, ಪುಷ್ಟ್ಯಾದಿ ಚ| ಜೀವಿತಂ ನ ಚ ಜೀವಿತಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅಜೀವಿತೇನ-ಮರಣೇನ ಯೋಗೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಥಾವಿಧಿಶಯನಾದನ್ನಪಾನರಕ್ಷಾ| ತತ್ರ ನಿದ್ರಾಂ ಸ್ತೌತಿ-ನಿದ್ರಾಯತ್ತಮಿತಿ| ನಿದ್ರಾಯತ್ತಂ-ನಿದ್ರಾಧೀನಮ್| ವೃಷತಾ-ಶುಕ್ರವೃದ್ಧಿಃ| ಕ್ಲೀಬತಾ-ಶುಕ್ರಕ್ಷಯಃ| ನ ಚೇತಿ ನಞೋ ಜೀವಿತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ, ಅಜೀವಿತಂ ಮರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಕಾಲೇ ನಿಷೇವಿತಾಽತಿ ಚ ನಿಷೇವಿತಾ ನ ಚ ನಿಷೇವಿತಾ ನಿದ್ರಾ ಸುಖಂ-ಆರೋಗ್ಯಲಕ್ಷ್ಣಮ್, ಆಯುಶ್ಚ-ಜೀವಿತಮ್, ತೇ ಸುಖಾಯುಷೀ ಪರಾಕುರ್ಯಾತ್-ನಾಶಯೇತ್| ಕೇವ? ಅಪರಾ ಕಾಲರಾತ್ರಿರಿವ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಏಕಸ್ಯಾ ನಿದ್ರಾಯಾಃ ಪರಸ್ಪರವಿರುದ್ಧಸುಖದುಃಖಾದಿಹೇತುತ್ವಾಯೋಗಾದೌಪಾಧಿಕಭೇದಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ವಿಭಾದಮಾಹ-ಅಕಾಲ ಇತಿ| ಅಕಾಲೇ ಸೇವಿತಾ-ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗರೂಪಾ, ಅತಿಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ಸೇವಿತಾ-ಅತಿಯೋಗರೂಪಾ, ನ ಚ ಸೇವಿತಾ-ಹೀನಯೋಗರೂಪಾ, ನಿಷೇವಿತಾ-ನಿಯತತ್ವೇನ ಸೇವಿತಾ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗರೂಪಾ ಚೇತಿ ಚತುರ್ಧಾ ನಿದ್ರಾ| ತತ್ರ ಪರಾ-ಚತುರ್ಥೀ ನಿದ್ರಾ, ಸುಖಾಯುಷೀ ಕುರ್ಯಾತ್| ಅಪರಾ-ತ್ರಿವಿಧಾ ಅಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗರೂಪಾ, ಕಾಲರಾತ್ರಿರಿವ-ಸಂಹಾರಪ್ರವೃತ್ತಮಹಾಕಾಲೀವ, ಸುಖಾಯುಷೀ ಹನ್ಯಾದಿರ್ತ್ಯರ್ಥಃ| ಸುಖಾಯುಷೋರಾದ್ಯನ್ತಯೋರ್ಗ್ರಹಣಾತ್ ಪಾಣಿನಿಪ್ರತ್ಯಾಹಾರವತ್ ಸುಖಪುಷ್ಟಿಬಲವೃಷತಾಜ್ಞಾಜೀವಿತಾನಿ ಗ್ರುಹ್ರಾನ್ತೇ| "ಕಾಲಸ್ವಭಾವಾಮಯಚಿತ್ತದೇಹಖೇದೈಃ ಕಫಾಗನ್ತುತಮೋಭವಾ ಚ| ನಿದ್ರಾ ಬಿಭರ್ತಿ ಪ್ರಥಮಾ ಶರೀರಂ ಪಾಪ್ಮಾಽನ್ತಗಾ ವ್ಯಾಧಿನಿಮಿತ್ತಮನ್ಯಾಃ||" ಇತಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಾನಾಂ (ಸೂ. ಅ. ೯) ಸಪ್ತಾನಾಂ ಚತಸೃಷ್ವೇವಾನ್ತರ್ಭಾವಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಪಿಶಬ್ದಾವತ್ರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಲಬ್ಧೌ ಬೋದ್ಧವ್ಯೌ| ತೇನ ರಾತ್ರಾವಪಿ ಜಾಗರಣಂ ರೂಕ್ಷಮ್, ದಿವಾ ತ್ವಾಗ್ನೇಯಮತ್ಯರ್ಥಂ ರೂಕ್ಷಂ ಕಾಲೇನಾಹಿತಬಲತ್ವಾತ್| ತಥಾ, ಪ್ರಸ್ವಪನಂ ದಿವಾಽಪಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಮ್, ರಾತ್ರೌ ತು ಸೌಮ್ಯೇ ಕಾಲೇಽತಿಶಯೇನ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಿತ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ| ಅಪಿಶಬ್ದಾಭ್ಯಾಮನ್ತರೇಣ ತು ರಾತ್ರಾವೇವ ಜಾಗರಣಂ ರೂಕ್ಷಮ್, ದಿವಾ ತು ಸ್ನಿಗ್ಧಮಿತ್ಯರ್ಥೋ ಜಾಯತೇ| ವ್ಯವಚ್ಛೇದ್ಯಫಲತ್ವಾದ್ವಾಕ್ಯಾನಾಮ್| ಏವಂ ದಿವಸ ಏವ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಪ್ರಸ್ವಪನಮ್, ರಾತ್ರೌ ತು ರೂಕ್ಷಮಿತಿ| ನ ಚೈತದ್ಯುಜ್ಯತೇ| ಯದಿ ಜಾಗರಣಂ ಸದಾ ರೂಕ್ಷಂ ನಾಭವಿಷ್ಯತ್, ತತ್ಕಥಮಿದಮುಪಪತ್ಸ್ಯತೇ ? "ಬಹುಮೇದಃಕಫಾಃ ಸ್ವಪ್ಯುಃ ಸ್ನೇಹನಿತ್ಯಾಶ್ಚ ನಾಹನಿ| ವಿಷಾರ್ತಃ ಕಣ್ಠರೋಗೀ ಚ ನೈವ ಜಾತು ನಿಶಾಸ್ವಪಿ||" ಇತಿ| ಏಷಾಂ ಹ್ಯಾಪತರ್ಪಣಮೇವ ಹಿತಮ್| ಯಚ್ಚಾಪತರ್ಪಣಂ ತದವಶ್ಯಂ ರೂಕ್ಷಮ್| ತಸ್ಮಾದೇತೈರಪತರ್ಪಣಸ್ವಭಾವಂ ಜಾಗರಣಮೇವ ಸೇವ್ಯಮ್| ತಥಾ, "ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ವಾಯುಚಯಾದಾನರೌಕ್ಷ್ಯರಾತ್ರ್ಯಲ್ಪಭಾವತಃ| ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋಹಿತೋಽನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಕಫಪಿತ್ತಕರೋ ಹಿ ಸಃ|| ಮುಕ್ತ್ತ್ವಾ ತು ಭಾಷ್ಯಯಾನಾಧ್ವಮದ್ಯಸ್ತ್ರೀಭಾರಕರ್ಮಭಿಃ| ಕ್ರೋಧಶೋಕಭಯೈಃ ಕ್ಲಾನ್ತಾನ್ ಶ್ವಾಸಹಿಧ್ಮಾತಿಸಾರಿಣಃ|| ವೃದ್ಧಬಾಲಾಬಲಕ್ಷೀಣಕ್ಷತತೃಟ್ಶೂಲಪೀಡಿತಾನ್| ಅಜೀರ್ಣ್ಯಭಿಹಿತೋನ್ಮತ್ತಾನ್ ದಿವಾ ಸ್ವಪ್ನೋಚಿತಾನಪಿ||" ತದೇತೇಷಾಂ ಸನ್ತರ್ಪಣಾರ್ಹತ್ವಾತ್ಸನ್ತರ್ಪಣಮೇವ ಹಿತಮ್| ಯಚ್ಚ ಸನ್ತರ್ಪಣಂ ತದವಶ್ಯಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮ್| ತಸ್ಮಾದೇತೈಃ ಸನ್ತರ್ಪಣಸ್ವಭಾವಮೇವ ಸದಾ ಪ್ರಸ್ವಪನಂ ಸೇವ್ಯಮ್| ಏವಂ ಚ ಪೂರ್ವಮೇವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಪ್ರಸ್ವಪ್ನಜಾಗರಣಕ್ರಿಯಯೋರದ್ರವ್ಯಯೋರಪಿ ರೂಕ್ಷಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಮುಪಚಾರಾದುಪಪನ್ನಮ್| ಯಥಾ,-ರೂಕ್ಷಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಗುಗ್ಗುಲ್ವಾದಿ ಕಫಮೇದಃಪ್ರಭೃತೀನ್ ಸೌಮ್ಯಾನ್ ಭಾವಾನ್ ಕ್ಷಪಯತಿ, ತಥೈವ ಯದಾ ಜಾಗರಣಮಪಿ ತತ್ಕ್ಷಪಯದ್ದೃಷ್ಟಂ ತದಾ ತದ್ರೂಕ್ಷಕಾರ್ಯಕರಣಾದರೂಕ್ಷಮಪಿ ರೂಕ್ಷಮಿತ್ಯುಪಚರ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಪ್ರಸ್ವಪನಾದರ್ವಾಕ್ ಕಫಮೇದಃಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಸೋಮ್ಯಾನಾಂ ಭಾವಾನಾಂ ಸ್ವಹೇತೋರುತ್ಪಾದಸ್ತಥಾ ನೋಪಲಭ್ಯತೇ, ಯಥಾ ಪ್ರಸ್ವಪನಾದನನ್ತರಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಸ್ವಪನಮಸ್ನಿಗ್ಧಮಪಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಿತ್ಯುಪಚರ್ಯತೇ| ಪ್ರಚಲ ಇವಾಚರತೀತಿ ಕ್ಯಙನ್ತಾನ್ನಿಷ್ಠಾ| ಆಸೀನಸ್ಯ ಉಪವಿಷ್ಟಸ್ಯ, ಪ್ರಚಲಾಯಿತಂ-ಅವಘೂರ್ಣಿತಂ,-ಆಸೀನಪ್ರಚಲಾಯಿತಮ್, ನ ತು ಪ್ರಸ್ವಪನಂ ಸರ್ವಸರ್ವಿಕಯಾ| ಯೇನ ಸ್ನೇಹನಹೇತುಃ ಸ್ಯಾತ್| ರೂಕ್ಷಕಾರ್ಯಾ ಕರಣಾದರೂಕ್ಷಮ್| ಅನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ತು ವಿಶೇಷೇಣ| ಆಸೀನಪ್ರಚಲಾಯಿತಂ ಪುನರೀದೃಗ್ರೂಪಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಚತುರ್ವಿಧಾಯಾಃ ಸ್ವರೂಪಮಾಹ-ರಾತ್ರಾವಿತಿ| ರಾತ್ರೌಜಾಗರಣಂ-ಕಾಲೇಽಪ್ಯಶಯನಂ,ಹೀನಯೋಗಾಖ್ಯಮ್| ತದ್ರೂಕ್ಷಂ-ವಾತವ್ಯಾಧಿಹೇತುಃ| ದಿವಾ ಪ್ರಸ್ವಪನಂ-ಅಕಾಲೇ ಶಯನಮ್| ತಚ್ಚ ಕಾಲೇಽತಿಸುಪ್ತಸ್ಯಾತಿರೋಗಾಖ್ಯಮ್, ಅಕಾಲೇ ಸುಪ್ತಸ್ಯ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾಖ್ಯಮ್, ತದುಭಯಮಪಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ-ಕಫಪಿತ್ತವ್ಯಾಧಿಹೇತುಃ| ಆಸೀನಪ್ರಚಲಾಯಿತಂ-ಕಾಲೇ ಶಯನಂ, ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಾಖ್ಯಮ್| ತದ್ಧ್ಯಾಸೀನಪ್ರಚಲಾಯಿತಸ್ಯ ಭವತಿ| ಸ ಹಿ ಸಿಸ್ವೋಪವಿಷ್ಟಃ ಶಯನಂ ಯದೈವ ಚಲ ಇವಾಚರಿತುಮಾರಭತೇ, ತದೈವಸ್ವಪಿತಿ| ನ ತ್ವನುದೀರ್ಣಾಂ ನಿದ್ರಾಮುದೀರಯತಿ, ನಾಪ್ಯುದೀಣಾಂ ಧಾರಯತಿ| ತಚ್ಚ ನ ರೂಕ್ಷಮ್, ನಾಪಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ಖಾರಣಾದಿನಾ-"ಇನ್ದ್ರಿಯಾತಿಶ್ರಮಾದ್ರೂಕ್ಷೋ ವಾತಲೋ ಜಾಗರೋ ನಿಶಿ| ತದಾಲಸ್ಯಾದ್ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಪಿತ್ತಕಫೋಲ್ಬಣಃ|| ಆಸೀನಪ್ರಚಲಃ ಸ್ವಪ್ನೋ ನಿರಭಿಷ್ಯನ್ದಿಬೃಂಹಣಃ|" ಇತಿ| ಪ್ರಚಲಾಯಿತ ಇತಿ ಪ್ರಚಲಪ್ರಾತಿಪದಿಕಾತ್ಕಣ್ಡ್ವಾದಿಯಗನ್ತಾದಾದಿಕರ್ಮಣಿ ನಿಷ್ಠಾಯಾಂ ರೂಪಮ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಸೀನಪ್ರಚಲಾಯಿತಶಬ್ದೇನೋಪಷ್ಟಸ್ಯೈವ ಶಯನಮಾಹುಃ| ತೇ ಚ ದಿವೇತ್ಯನಿವರ್ತ್ಯ ದಿವೈವ ತತ್ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ಯದಾಹ ಭೇಡಃ-ಸ್ವಪ್ನಕಾಮೋ ದಿವಾ ಕಾಮಮುಪವಿಷ್ತಃ ಶಯೀತ ವಾ| ಪ್ರಸ್ತೀರ್ಣಾಙ್ಗಸ್ಯ ಜನ್ತೋರ್ಹಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಕೋಷ್ಠೇ ಪ್ರವರ್ತತೇ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಗ್ರೀಷ್ಮಕಾಲೇ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋ ಹಿತಃ| ಯತಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಪವನಚ್ಚಯೋ ಭವತಿ| ಆದಾನಸ್ಯ ಚ ಪರಿಪುಷ್ಟತ್ವಾದತಿರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಭವತಿ| ರಾತ್ರಯಶ್ಚನಿದ್ರಾಸಮಾಪ್ತ್ಯಯೋಗ್ಯಾ ಅಲ್ಪಾ ಭವನ್ತಿ| ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಶ್ಚ ಸನ್ತರ್ಪಕಃ| ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಪರಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಕಫಪಿತ್ತಕರಃ| ಸೋಽಚಿನ್ತ್ಯತ್ವಾದ್ಧೇತುಪ್ರಭಾವಸ್ಯ| ಭಾಷ್ಯಾದಿಕ್ಲಾನ್ತಾದೀನ್ ಮುಕ್ತ್ವಾ-ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ,-ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಪರಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ಕಾಲೇ ಸ್ವಪ್ನ ಏಷಾಂ ಹಿತ ಏವ| ಯಾನಂ ಅಶ್ವಾದಿ| ಕ್ಷತಃ-ಖಡ್ಗಾದಿಚ್ಛಿನ್ನಃ| ಅಭಿಹತೋ-ಲಗುಡಾದಿನಾ| ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋಚಿತಾಃ-ಶೀಲಿತದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾಃ| ತತ್ರ ಭಾಷ್ಯಾದಿಕ್ಲಾನ್ತಾನಾಂ ಪವನಕೋಪಾತ್ ಸ್ವಪ್ನೋಽನುಜ್ಞಾತಃ| ಶ್ವಾಸಹಿಧ್ಮಾದೀನಾಂ ವೇಗವಿಸ್ಮರಣಾರ್ಥಮ್| ವೃದ್ಧಾದೀನಾಂ ಯಥಾಯಥಂ ಸನ್ತರ್ಪಣಾರ್ಥಂ ವೇಗವಿಸ್ಮರಣಾರ್ಥಂ ಚ| ಅಜೀರ್ಣಿನಾಂ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋಚಿತಾನಾಂ ಚ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋಽನುಮತಸ್ತನ್ತ್ರಕೃತಾ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಉಚಿತೋ ಹಿ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋ ಯೇಷಾಂ ನಿತ್ಯಂ ಶರೀರಿಣಾಮ್| ವಾತಾದಯಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯನ್ತಿ ತೇಷಾಮಸ್ವಪತಾಂ ದಿವಾ||" ಇತಿ| ನನು, ಅಜೀರ್ಣಿನಾಂ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋ ನ ಯುಕ್ತಃ, ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಸ್ಯ ಕಫವೃದ್ಧಿಕರತ್ವಾತ್| ಕಫವೃದ್ಧ್ಯಾ ಚಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಮ್| ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದಜೀರ್ಣಾನ್ನಸ್ಯಾಪಾಕ ಇತ್ಯನುಕ್ತಸ್ತೇಷಾಂ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಃ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೇನಾಜೀರ್ಣಿನಾಂ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಂ ಭವತಿ| ಧಾತುಸಾಮ್ಯೇ ಚ ಸತಿಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತೈರ್ದೋಷೈರನುಪಹತೋ ವಹ್ನಿಃ ಪಚನಕ್ಷಮೋ ಭವತಿ| ಕಫಸ್ತು ವೃದ್ಧೋಽಪಿ ನೈತೇಷಾಮಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಂ ವಿಧತ್ತೇ| ಅಪಿ ತ್ವಙ್ಗಾನಾಂ ಪುಷ್ಟಿಮಾದಧಾತಿ| ಅತ ಏವಾನನ್ತರಮೇವೋವಾಚ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರಃ-"ಧಾತುಸಾಮ್ಯಂ ತಥಾ ಹ್ಯೇಷಾಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಚಾಙ್ಗಾನಿ ಪುಷ್ಯತಿ|" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ದಿವಾಸ್ವನ್ಪಸ್ಯಾಸಮ್ಯಗ್ಯೋತ್ವಮಪತ್ರದತಿ-ಗ್ರೀಷ್ಮ ಇತಿ| ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ವಾಯುಚಯಾದೀನಾಂ ಸ್ದ್ಭಾವಾತ್ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋ ಹಿತಃ| ಆದಾನಗ್ರಹಣಂ ಶಿಶಿರದಿನಾದಾರಭ್ಯ ಪ್ರತಿದಿನವೃದ್ಧ್ಯಾಽತಿಶಯಿತಸ್ಯ ರೌಕ್ಷ್ಯಸ್ಯ ರಾತ್ರ್ಯಲ್ಪಭಾವಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಮ್| ಅನ್ಯಥಾ ವಾಯುಚಯವತ್ತಯೋರಪಿ ಗ್ರೀಷ್ಮಮಾತ್ರಹೇತುಕಯೋಃ ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ| ತತ್ರ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಃ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಾದ್ವಾಯುಚಯಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಚ ಹನ್ತಿ, ಮಾತ್ರಾಪೂರಣಾದ್ರಾತ್ರ್ಯಲ್ಪತ್ವಕೃತಂ ಹೀನಯೋಗಂ ಚ| ನನು, ವಾತಘ್ನೋಽಪಿ ದಿವಾಸ್ನ್ಪಃ ಕಫಪಿತ್ತಕರತ್ವಾದಹಿತಃ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೩/೧೬)- "ಪ್ರಯೋಗಃ ಶಮಯೇವ್ದ್ಯಾಧಿಂ ಯೋಽನ್ಯಮನ್ಯಮುದೀರಯೇತ್| ನಾಸೌ ವಿಶುದ್ಧಃ, ಶದ್ಧಸ್ತು ಶಮಯೇದ್ಯೋ ನ ಕೋಪಯೇತ್||" ಇತಿ| ಅತ ಆಹ-ಅನ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯಾದಿ| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಸಃ-ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋ, ಗ್ರೀಷ್ಮಾದನ್ಯಸ್ಮಿನ್ನೃತೌ ಭಾಷ್ಯಕ್ಲಾನ್ತದೀನ್ ಮುಕ್ತ್ವಾ ಕಫಪಿತ್ತಕರಃ| ನ ಚ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ, ನ ಚ ಭಾಷ್ಯಕ್ಲಾನ್ತಾದೀನ್| ತತ್ರ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಕಾಲಸ್ವಭಾವಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ಚರಕೇಣ (ಸೂ. ಅ. ೮೯/೪೪)- "ಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಜ್ಯೇಷು ಕಾಲೇಷು ದಿವಾಸ್ವನ್ಪಾತ್ಪ್ರಕುಪ್ಯತಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತೇ ದಿವಾಸ್ವನ್ಪಸ್ತಸ್ಮಾತ್ತೇಷು ನ ಶಸ್ಯತೇ||" ಇತಿ| ಭಾಷ್ಯಕ್ಲಾನ್ತಾದೀನಾಂ ತು ಕುತಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಧಾತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಏಷಾಂ-ಭಾಷ್ಯಕ್ಲಾನ್ತಾದೀನಾಮ್, ತಥಾತೇನಪ್ರಕಾರೇಣ,ಧಾತುಸಾಮ್ಯಂ ಭವತಿ| ಸಮೀಭೂತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಶಿರಃಕರಚರಣಾದೀಣ್ಯಙ್ಗಾನಿ ಪುಷ್ಣಾನಿ| ಧಾತವೋ-ವಾತಾದಯೋ ರಸಾದಯಶ್ಚ| ಧಾತುಸಾಮ್ಯಹೇತುತ್ವಾನ್ನ ಕಫಪಿತ್ತಕರತ್ವಮ್| ಕಫಪಿತ್ತವೃದ್ಧೇಃ ಸಾಮ್ಯಾರ್ಥತ್ವಾನ್ನ ವಿಕಾರಾರಮ್ಭಕದೋಷಹೇತುತ್ವಮ್| ಭಾಷ್ಯಂ-ವಾಗ್ವ್ಯಾಪಾರಃ| ಯಾನಂ-ಅಶ್ವಾದಿನಾ ಗಮನಮ್| ಅಧ್ವಾ-ಪದ್ಭಯಾಂ ಗಮನಮ್| ಮದ್ಯಂ-ಮದ್ಯಪಾನಮ್| ಸ್ತ್ರೀ-ಸಮ್ಭೋಗಃ| ಭಾರಃ-ಶಿರಃ ಸ್ಕನ್ಧಾದಿಭಿರ್ಗುರುವಸ್ತುವಹನಮ್| ಕರ್ಮ-ಕಾಯವ್ಯಾಪಾರಃ| ಕ್ಷತಃ-ಕ್ಷಾಕಾಸೀ| ಅಭಿಹತಃ-ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹಾರಾದಿಪೀಡಿತಃ| ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋಚಿತಃ-ಸಾತ್ಮ್ಯೀಭೂತದಿವಾಸ್ವಪ್ನಃ| ಅಯಂ ಚ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋ ಮುಹೂರ್ತಮೇವ ಕರ್ತವ್ಯಃ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ (ಶಾ. ಅ. ೪/೩೮)- "ಪ್ರ್ತಿಷಿದ್ಧೇಷ್ವಪಿ ಬಾಲವೃದ್ಧ" ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವತ್ "ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರಂ ಸ್ವಪನಮ್" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಥಾ, ಬಹುಮೇದಃಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಹಾರಾದಿಶೀಲಿನಶ್ಚ ಗ್ರೀಷ್ಮೇಽಪ್ಯಹನಿ ನ ಸ್ವಪ್ಯುಃ| ವಿಷಾರ್ತಃ ಕಣ್ಠರೋಗೀ ಚ ರಾತ್ರಿಷ್ವಪಿ ಕದಾಚಿದಪಿ ನ ಸ್ವಪ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ದಿವಾಸ್ವನ್ಪಸ್ಯಾಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪ್ರಸವತಿ-ಬಹುಮೇದ ಇತಿ| ಬಹುಮೇದಃಪ್ರಭೃತಯೋ ಗ್ರೀಷ್ಮೇಽಪಿ ಭಾಷ್ಯಕ್ಲಾನ್ತಾದಿತ್ವೇಽಪಿ ನ ದಿವಾ ಸ್ವಪ್ಯುಃ| ರಾತ್ರಿಸ್ವಪ್ನಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗತ್ವಮಪವದತಿ-ವಿಷಾರ್ತ ಇತಿ| ಜಾತುಕದಾಚಿತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಕಾಲೇ ಶಯನಂ-ಸ್ವಪ್ನಃ,-ಅಕಾಲಶಯನಮ್, ತಸ್ಮಾದಕಾಲಶಯನಾತ್ ಮೋಹಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ-ಗಾತ್ರಾಣಾಂ ನಿರುತ್ಸಾಹತ್ವಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಥಾಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಜಾ ರೋಗಾಃ| ತತ್ರ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾತಿಯೋಗಜಾನ್ ರೋಗಾನಾಹ-ಅಕಾಲಶಯನಾದಿತಿ| ಅಕಾಲಶಯನಾತ್-ದ್ವಿವಿಧಾತ್ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾತ್| ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ-ಆರ್ದ್ರಪಟಾವನದ್ಧಾಙ್ಗತ್ವಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೯)- "ಕಣ್ಡೂಸಕೋಠಪಿಟಿಕಾಃ ಕಾಸತನ್ದ್ರಾಗಲಾಮಯಾಃ| ಹಲೀಮಕಾರ್ದ್ಧಾವಭೇದಶೋಫಾರೋಚಕಗೌರವಮ್|| ವಿಷವೇಗಪ್ರವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಭವೇದಹಿತನಿದ್ರಯಾ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷ್ವಕಾಲಸ್ವಪ್ನಜೇಷು ರೋಗೇಷು, ಉಪವಾಸಾದ್ಯೌಷಧಂ ಯೋಜಯೇತ್| ನಿದ್ರಾಯಾಶ್ಚ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ರಾತ್ರಿಃ ಕಾಲಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ.೯)-"ಲೋಕಾದಿಸರ್ಗಪ್ರಭವಾ ತಮೋಮೂಲಾ ತಮೋಮಯೀ| ಬಾಹುಲ್ಯಾತ್ತಮಸೋ ರಾತ್ರೌ ನಿದ್ರಾ ಪ್ರಾಯೇಣ ಜಾಯತೇ||" ಇತಿ| ಅತಿನಿದ್ರಾಯಾಂ ಸತ್ಯಾಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಾನಿ ವಮನಾಞ್ಜನನಸ್ಯಾನಿ ಯೋಜಯೇತ್, ಲಙ್ಘನಾದಿ ಚ| ಏಭಿರೇವ ಚ-ತೀಕ್ಷ್ಣವಮನಾದಿಭಿರ್ನಿದ್ರಾಯಾ ನಾಶೋ ಭವತಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಖ್ಯಸ್ಯ ಧಾತೋರತಿಶಯೇನಾಪಚಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಕಾಲಶಯನಜಾನಾಮೌಷಧಮಾಹ-ತತ್ರೇತಿ| ಅತಿಯೋಗಸ್ಯೌಷಧಮಾಹ-ಯೋಜಯೇದಿತಿ| ಸ ದ್ವಿವಿಧಃ,-ವೇಗೋದೀರಣಜೇ ನಿದ್ರಾಧಿಕ್ಯಜಶ್ಚ| ತತ್ರಾದ್ಯ ಉಕ್ತೋ ರೋಗಾನುತ್ಪಾದನೀಯೇ, ಇಹ ದ್ವಿತೀಯಃ| ತಸ್ಯ ಹೇತುರುಕ್ತಃ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೯)-"ಅಪಚ್ಯಮಾನೋ ಬಾಹುಲ್ಯಾತ್ಸ್ತ್ರೋತಾಂಸ್ಯಾವೃಣುತೇ ಕಫಃ| ತತಃ ಸ್ತ್ರೋತಃಸು ರುದ್ಧೇಷು ಜಾಯತೇ ಗಾತ್ರಗೌರವಮ್|| ಗುರುಗಾತ್ರಸ್ಯ ಚಾಲಸ್ಯಮಾಲಸ್ಯಾದತಿನಿದ್ರತಾ|" ಇತಿ| ಲಙ್ಘನಂ-ದ್ವಾದಶವಿಧಮ್| ವಮನನಾವನಯೋಸ್ತು ಗ್ರಹಣಮತಿಶಯಾರ್ಥಮ್| ವ್ಯವಾಯಂ-ಸಮ್ಭೋಗಮ್| ಹೀನಯೋಗಸ್ಯ ಹೇತುಮಾಹ-ಏಭಿರೇವೇತಿ| ಸ ದ್ವಿವಿಧಃ,- ನಿದ್ರಾವಿಧಾರಣಜೋ ನಿದ್ರಾವಿನಾಶಜಶ್ಚ| ತತ್ರಾದ್ಯ ಉಕ್ತೋ ರೋಗಾನುತ್ಪಾದನೀಯೇ, ಇಹ ದ್ವಿತೀಯಃ| ಏಭಿಃ-ಅತಿನಿದ್ರೌಷಧೈಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಿಸಙ್ಕ್ಷಯಾದಿತಿ ಹೇತುಕಥನಮನ್ಯೇಷಾಮಪಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕ್ಷಪಣಾನಾಂ ನಿದ್ರಾನಾಶಹೇತುತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನಿದ್ರಾನಾಶಾದಙ್ಗಮರ್ದಾದಯೋ ವಾತೋತ್ಥಾಶ್ಚ ರೋಗಾಃ ಸ್ಯುಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ನಿದ್ರಾನಾಶಜಾನ್ ರೋಗಾನಾಹ-ನಿದ್ರಾನಾಶಾದಿತಿ| ಜಾಡ್ಯಂ-ಜ್ಞಾನಭ್ರಂಶಃ| ಅಪಕ್ತಿಃ-ಆಹಾರಸ್ಯಾವಿಪಾಕಃ| ವಾತಜಾ ರೋಗಾಃ- ಆಕ್ಷೇಪಕಾದಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯತಶ್ಚ ಸಮ್ಯಕ್ ಸೇವಿತಾಯಾ ನಿದ್ರಾಯಾ ಅಸಮ್ಯಕ್ ಸೇವಿತಾಯಾಶ್ಚಾಽನನ್ತರೋಕ್ತಾ ಗುಣದೋಷಾಃ| ಅತಃ-ಅಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋಃ, ಕಾಲಾನತಿಕ್ರಮೇಣ ಸಾತ್ಮ್ಯತೋ-ಯಾಮದ್ವಯಂ ತ್ರಯಂ ವಾ, ನಿಶಿ ನಿದ್ರಾಂ ಭಜೇತ್| ಅಸಾತ್ಮ್ಯಾಜ್ಜಾಗರಾದರ್ದ್ಧೇನ ಪ್ರಾತಃ ಸ್ವಪ್ಯಾತ್| ಅಭುಕ್ತವಾನ್-ಅಭುಕ್ತೇ ಸತಿ| ಅಸಾತ್ಮ್ಯಗ್ರಹಣೇನೈತತ್ ದ್ಯೋತಯತಿ,-ನ ಸರ್ವಸ್ಯ ರಾತ್ರಾವಸುಪ್ತಸ್ಯ ಜಾಗರಣಕಾಲಾದರ್ಧೇನ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನ ಇಷ್ಯತೇ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಯೋ ಯಾವನ್ತಂ ಕಾಲಮುಚಿತಂ ಸ್ವಪಿತಿ ತಸ್ಮಾತ್ಕಾಲಾದ್ಯಾವನ್ತಂ ಕಾಲಂ ನಿಶಿ ಜಾಗೃಯಾತ್ತಾವತೋಽರ್ಧೇನಾಸೌ ಪ್ರಾತಃ ಸ್ವಪ್ಯಾತ್| ಕೇಚಿದ್ಧಿ ಸ್ವಲ್ಪನಿದ್ರಾಃ ಸ್ವಭಾವತೋ ಭವನ್ತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಂ ನಿಷಿಧ್ಯ ಸಮ್ಯಾಗ್ಯೋಗಂ ವಿಧತ್ತೇಯಥಾಕಾಲಮಿತಿ| ನಿದ್ರಾಂ ರಾತ್ರೌ ಸೇವೇತ, ನ ದಿವಾ| ರಾತ್ರಾವಪಿ ಯಥಾಕಾಲಂ-ಪ್ರವೃತ್ತಿಕಾಲಾನತಿಕ್ರಮೇಣ, ಯಸ್ಯ ಯಸ್ಮಿನ್ ರಾತ್ರಿವಿಭಾಗೇ ನಿದ್ರಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಸ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಸೇವೇತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸತ್ಮ್ಯತಃ-ಯಾಮದ್ವಯಯಾಮತ್ರಯಾದಿಸಾತ್ಮ್ಯಾನುರೋಧೇನ| ರಾತ್ರಾವನಿದ್ರಿತಸ್ಯ ದಿವಾ ಸ್ವನ್ಪಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಅಸಾತ್ಮ್ಯೇತಿ| ಪ್ರಾತಃ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಸ್ವಪ್ಯಾತ್| ಅಭುಕ್ತವಾನ್-ಅಕೃತಭೋಜನಃ| ಅಸಾತ್ಮಿಯಾರಾತ್ರಿಜಾಗರಣಕಾಲಾದರ್ದ್ಧಕಾಲಮ್| ಸಾತ್ಮ್ಯಶ್ಚೇದ್ರಾತ್ರಿಜಾಗರಸ್ತದಾ ಪ್ರಾತರ್ನೈವ ಸ್ವಪ್ಯಾತ್| ಅರ್ದ್ಧಮಿತ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯಜಾಗರಜನಿತದೋಷನಿವರ್ತಕನಿದ್ರಾಪರ್ಯಾಪ್ತಕಾಲೋಪಲಕ್ಷಣಮ್| ಅತ ಏವಾಹ ಖಾರಣಾದಿಃ-" ಅಸುಪ್ತಾನಾಂ ತಥಾ ರಾತ್ರೌ ತನ್ಮಾತ್ರಂ ಸ್ವಪನಂ ದಿವಾ||" ಇತಿ| ಭೇದೋಽಪಿರಾತ್ರೌ ಸ್ವಪ್ಯಾನ್ನ ಯಾಮಾಂಸ್ತ್ರಿಂಸ್ತಾನ್ಸ್ವಪ್ಯಾದ್ದ್ವಿರ್ದಿವಾ ನರಃ| ಏತದಪ್ಯಾಹುರಾರೋಗ್ಯಂ ನಾತ್ರ ದೋಷೋಽಸ್ತಿ ಕಶ್ಚನ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯೋ ಮನ್ದನಿದ್ರಃ ಸ ಕ್ಷೀರಾದೀನ್ ಶೀಲಯೇತ್| ಕಾನ್ತಾಬಾಹುಲತಾಶ್ಲೇಷಾದಯೋ ನಿದ್ರಾಸುಖಹೇತವಃ| ಕಾನ್ತಾಬಾಹುಲತಾಶ್ಲೇಷಗ್ರಹಣಮಾಶ್ಲೇಷಮಾತ್ರಮೇವ ನಿದ್ರಾಸುಖಹೇತುಃ, ನ ತು ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮಸೇವೇತಿ ದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಅತ ಏವಾನನ್ತರಮಾಹ-"ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯರತೇರ್ನಿದ್ರಾ ಸ್ವಂ ಕಾಲಂ ನಾತಿವರ್ತತೇ|" ಇತಿ| ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯರತಸ್ಯಾಪ್ಯನುರಾಗತೋ ಮೈಥುನಾಭಿಲಾಷೋ ನಿದ್ರಾಂ ನಾಶಯೇದಿತ್ಯಾಹ-ಗ್ರಾಮ್ಯಸುಖೇ ನಿಃಸ್ಪೃಹಂ ಚೇತೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಸ್ಯ| ತಥಾ, ಸನ್ತೋಷತೃಪ್ತಸ್ಯ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಥ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಹೇತುಃ| ಸ ತ್ರಿವಿಧಃ,-ಜಘನ್ಯಮಧ್ಯಮೋತ್ತಮಭೇದಾತ್| ತತ್ರ ಜಘನ್ಯಮಾಹ-ಶೀಲಯೇದಿತಿ| ಮನ್ದಾಮೂಢಾ ಸ್ವಕಾಲಾನಭಿಜ್ಞಾ, ನಿದ್ರಾ ಯಸ್ಯ ಸಃ-ಮನ್ದನಿದ್ರಃ| ರಸಾನ್ಮಾಂಸರಸಾನ್| ಮೂರ್ದ್ಧತರ್ಪಣಂ-ಮೂರ್ದ್ಧತೈಲಮ್| ಕರ್ಣತರ್ಪಣಂ-ಕರ್ಣಪೂರಣಮ್| ಅಕ್ಷಿತರ್ಪಣಂ-ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್| ಮಧ್ಯಮಮಾಹ-ಕಾನ್ತೇತಿ| ನಿರ್ವೃತಿಃ-ಸಿಖಮ್| ಕೃತಕೃತ್ಯತಾಪೂರ್ಣಮನೋರಥತ್ವಮ್| ವಿಷಯಾಃ-ಶಬ್ದಾದಯಃ| ಮಧ್ಯಮಮಾಹ-ಕಾನ್ತೇತಿ| ನಿರ್ವೃತಿಃ-ಸುಖಮ್| ಕೃತಕೃತ್ಯತಾಪೂರ್ಣಮನೋರಥತ್ವಮ್| ವಿಷಾಯಾಃ-ಶಬ್ದಾದಯಃ| ಕಾಮಂ-ಅತ್ಯನ್ತಮ್| ಉತ್ತಮಮಾಹ-ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯರತೇರಿತಿ| ಬ್ರಹಾಚರ್ಯರತೇಃ-ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾಸಕ್ತಸ್ಯ| ಗ್ರಾಮ್ಯಸುಖಂ ಸಮ್ಭೋಗಃ, ತತ್ರ ನಿಃಸ್ಪೃಹಂ-ತತೋ ನಿವೃತ್ತಂ, ಚೇತೋ ಯಸ್ಯ| ಸಂತೋಷತೃಪ್ತಸ್ಯ- ಯಥಾಲಾಭತುಷ್ಟಸ್ಯ| ಸ್ವಂ ಕಾಲಂ ನಾತಿವರ್ತತೇ-ಉಚಿತ ಏವ ಕಾಲೇ ಆಯಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮೇ-ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸಂಯೋಗವಿಷಯೇ, ಅನುತ್ತಾನಂ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ತ್ಯಜೇತ್, ಉತ್ತಾನಾಂ- ಭಜೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ರಜಸ್ವಲತ್ವಾದಿಯುತಾಂ ತ್ಯಜೇತ್| ದುಷ್ಟಂ ವ್ಯಾಧಿಮಲಾದಿಭಿಃ, ಸಙ್ಕೀರ್ಣಂ-ಸಙ್ಕಟಂ ಚ, ಮೇಹನಂ-ಯೋನಿರ್ಯಸ್ಯಾಸ್ತಾಮ್| ತಥಾ, ವರ್ಣಿನೀಂ-ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣೀಮ್| ಅನ್ಯಯೋನಿಂ-ಅಜಾಮಹಿಷ್ಯಾದಿಂ ಚ ತ್ಯಜೇತ್| ಗುರ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮೇ ನಿರ್ವರ್ತನೇ ಸತಿ ಗುರುದೇವನೃಪಾಲಯಾಂಸ್ತ್ಯಜೇತ್| ತಥಾ, ಚೈತ್ಯಾದೀಂಸ್ತ್ಯಜೇತ್| ತೇಷು ಸ್ತ್ರಿಯಂ ನ ಸಙ್ಗಚ್ಛೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಚೈತ್ಯಾದೀನಾಂ ಪರ್ಯಾಯಾ ದಿನಚರ್ಯಾಯಾಮುಕ್ತಾಃ| ಆಯತನಂ-ದುಷ್ಟಾನಾಂ ನಿಗ್ರಹಸ್ಥಾನಮ್| ಪರ್ವಾಣಿ-ರವಿಸಙ್ಕ್ರಾನ್ತ್ಯಾದೀನಿ ತ್ಯಜೇತ್, ತೇಷು ಕಾಮಂ ನ ಸೇವೇತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಅನಙ್ಗಂ,-ಅಙ್ಗಂ-ಜಘನಮ್, ನಾಙ್ಗಂ-ಅನಙ್ಗಮಙ್ಗಸದೃಶಂ ಜಘನಕಾರ್ಯನಿರ್ವರ್ತನಯೋಗ್ಯಂ ಮುಖಾದಿಕಮುಚ್ಯತೇ| ದಾಕ್ಷಿಣಾತ್ಯಾ ಹಿ ಮುಖೇನ ತತ್ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ತನ್ನಿಷಿಧ್ಯತೇ| ದಿವಸಂ ಚ ತ್ಯಜೇತ್, ದಿನೇ ರತಂ ನ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ತನ್ನಿಷಿಧ್ಯತೇ| ದಿವಸಂ ಚ ತ್ಯಜೇತ್, ದಿನೇ ರತಂ ನ ಕುರ್ವೀತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮೂರ್ಧವಕ್ಷೋಽಭಿಘಾತಂ ಚ ತ್ಯಜೇತ್| ತಥಾ, ಅತ್ಯಾಶಿತಾದಯಃ ಸುರತಂ ತ್ಯಜೇಯುಃ| ಅತ್ಯಾಶಿತಃಅತಿಸುಹಿತಃ| ಅಧೃತಿಃ-ದುರ್ಮನಾಃ| ಅನ್ಯವೇಗಾರ್ತಃ-ಪುರೀಷಾದಿವೇಗಾತುರಃ| ನನು, ಕ್ಷುದ್ವೇಗಾರ್ತ ಉಚ್ಯತೇ| ತತೋಽನ್ಯವೇಗಾರ್ತ ಇತ್ಯನೇನೈವಾಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಲಬ್ಧತ್ವಾತ್ ಕಿಂ ಕ್ಷುದ್ವಾನಿತ್ಯನೇನ? ಸತ್ಯಮೇತತ್| ಅತಿಶಯಾರ್ಥಂ ತ್ವೇತತ್| ಯಥಾ ಕ್ಷುದ್ವೇಗಾರ್ತಃ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ಗಚ್ಛನ್ನತಿಶಯೇನ ಪೀಡಯಾ ಬಾಧ್ಯತೇ, ನ ತಥಾಽನ್ಯವೇಗಾರ್ತ ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಥಾವಿಧಿಸಮ್ಭೋಗಾದಾಹಾರರಕ್ಷಾ| ತತ್ರ ಸಮ್ಭೋಗನಿಷಿದ್ಧಾನ್ಯಾಹ- ಗ್ರಾಮ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮೇ-ಸಮ್ಭೋಗೇ, ಅನುತ್ತಾನತ್ವಾದಿವಿಶಿಷ್ಟಂ ನಾರೀಂ ತ್ಯಜೇತ್| ಅಪ್ರಿಯಾಂ-ಅನಭೀಷ್ಟಾಮ್| ಅಪ್ರಿಯಾರಾಂ-ಅನಿಷ್ಟಾಚರಣಾಮ್| ದೋಷಮೇಹನಾಂ-ದೋಷದೂಷಿತಯೋನಿಮ್| ಸಕ್ರೀರ್ಣಮೇಹನಾಂ-ಸಙ್ಕುಚಿತಯೋನಿಮ್| ಅತಿಸ್ಥೂಲಾಮತಿಕೃಶಾಂ ಚ| ಸೂತಾಂ-ಅಸಮ್ಪೂರ್ಣಾಧ್ಯರ್ದ್ಧಮಾಸಪ್ರಸೂತಿಮ್| ಅನ್ಯಯೋಷಿತಂ- ಪರಸ್ತ್ರಿಯಮ್| ವರ್ಣಿನೀಂ-ಬ್ರಹಾಚಾರಿಣೀಮ್| ಅನ್ಯಯಿನಿಂ-ವಿಜಾತೀಯಾಮಜಾಮಹಿಷ್ಯಾದಿಮ್| ಗುರ್ವಾಲಯಾದೀಂಶ್ಚ ತ್ಯಜೇತ್| ಚೈತ್ಯಾದಯೋ ದಿನಚರ್ಯಾಯಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ| ಅಮ್ಬು-ಜಲಾಶಯಃ| ಆಯತನಂ-ವಧಸ್ಥಾನಮ್| ಪರ್ವಾಣಿ-ಪುಣ್ಯಕಾಲಾಃ| ಅನಙ್ಗಂ-ಹಸ್ತಮುಖಾದಿ| ದಿವಸಂಅಪರ್ವಣ್ಯಪಿ| ಶಿರಸ್ತಾಡನಂ ಹೃದಯತಾಡನಂ ಚ-ಮುಷ್ತ್ಯಾದಿನಾ| ದಿನಚರ್ಯಾಯಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯತೋ ನಿಷಿದ್ಧಸ್ಯಾಪಿ ದೇವಾಲಯಾದೇಃ ಪುನರ್ನಿಷೇಧಃ ಸಮ್ಭೋಗೇ ದೇಷಭೂಯಸ್ತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಃ| ಅತ್ಯಾಶಿತಾದೇಃ ಸಮ್ಭೋಗಂ ನಿಷೇಧತಿ-ಅತ್ಯಾಶಿತ ಇತಿ| ಅತ್ಯಾಶಿತಃ-ಅತಿತೃಪ್ತಃ| ಅಧೃತಿಃ-ಅಹೃಷ್ಟಃ| ಕ್ಷುದ್ವಾನ್-ಕ್ಷುಧಿತಃ| ದುಃಸ್ಥಿತಾಙ್ಗಃ-ವಿಷಮಸ್ಥಿತಗಾತ್ರಃ| ಪಿಪಾಸಿತಃ-ತೃಷಿತಃ| ಅನ್ಯವೇಗಾರ್ತಃ-ಶುಕ್ರೇತರವೇಗಪೀಡಿತಃ| ಕ್ಷುತ್ತೃಷೋರ್ವೇಗತ್ವೇಽಪಿ ಪೃಥಗ್ಗ್ರಹಣಮಲ್ಪಯೋರಪಿ ತಯೋರ್ನಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತೃಪ್ತೋ-ವಾಜೀಕರಣೈಃ ಸಞ್ಜಾತಸನ್ತರ್ಪಣಃ ಸನ್, ಕಾಮತೋ- ಯಥೇಚ್ಛಯಾ, ಹಿಮೇ-ಹೇಮನ್ತರ್ತೌ ಶಿಶಿರೇ ಚ, ಕಾಮಂ-ಯಥೇಚ್ಛಂ, ಸೇವೇತ| ವಾಜೀಕೃತಾಮಿತಿ ಸಮ್ಪದಾದಿತ್ವಾತ್ಕ್ವಿಪ್| ತೃಪ್ತ ಇತಿ ಕ್ತೋಽಧಿಕರಣೇ ಚ ಧ್ರೌವ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾಽಧಿಕರಣೇ ಕ್ತಃ| ಅಧಿಕರಣವಾಚಿನಶ್ಚೇತಿ ಷಷ್ಠೀ| ವಸನ್ತೇ ಶರದಿ ಚ ತ್ರ್ಯಹಾತ್-ತ್ರಯಹಮತಿಕ್ರಮ್ಯ, ಮೈಥುನಂ ನಿಷೇವೇತ| ವರ್ಷಾಗ್ರೀಷ್ಮಯೋಃ ಪಕ್ಷಾತ್ ಕಾಮಂ ಭಜೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಋತುವಶಾತ್ಸಮ್ಭೋಗಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಸೇವೇತೇತಿ| ಹಿಮೇಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಯೋಃ| ಕಾಮಂ-ಸಮ್ಭೋಗಮ್| ಕಾಮತಃ-ಸ್ವೇಚ್ಛಯಾ| ವಸನ್ತೇ ಶರದಿ ಚ ವ್ದ್ಯಹಾತ್-ವ್ದ್ಯಹಮನ್ತರಂ ಕೃತ್ವಾ| ವೃಷ್ಟಿನಿದಾಧಯೋಃ ಪಕ್ಷಾತ್-ಪಕ್ಷಮನ್ತರಂ ಕೃತ್ವಾ| "ಸಪ್ತಮೀಪಞ್ಚಮ್ಯೌ ಕಾರಕಮಧ್ಯೇ " ಇತಿ ಪಞ್ಚಮೀ| ವಾಜೀಕೃತಾಂ ತೃಪ್ತ ಇತಿ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ವಾಜೀಕೃತಾಂ-ವಾಜೀಕರಣಾನಾಮ್| "ಕರಣೇ ಸುಹಿತಾರ್ಥಾನಾಮ್" ಇತಿ ಷಷ್ಠೀ| ಅಯಂ ಚ ವಿಧಿರುತ್ತಮಬಲಾಪೇಕ್ಷಃ| ಹೀನಬಲಾನಾಂ ಮೈಥುನಂ ತು ಸಮಾಚರೇತ್| ವರ್ಷಾಸು ನವರಾತ್ರಾತ್ತು ದಶಾರಾತಾಚ್ಛರದ್ಯಪಿ|| ಪಞ್ಚಾಹಾಚ್ಛೀತಸಮಯೇ ಸತ್ಪಾಹಾಚ್ಛಿಶಿರೇ ತಥಾ| ಪಕ್ಷಾದ್ವಸನ್ತೇ, ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ತು ಮಾಸಿ ಮಾಸಿ ಸಮಾಚರೇತ್|| ನಿದಾಘೇ ಪಶ್ಚಿಮೇ ಮಾಸಿ ಮೈಥುನಂ ನ ಸಮಾಚರೇತ್||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅನ್ಯಥಾ-ಉಕ್ತಾದ್ವಿಧೇರನ್ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಸ್ತ್ರಿಯಂ ಗಚ್ಛತೋ ಭ್ರಮಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ಅಪರ್ವಣಿ-ಅಕಾಲೇ ಮರಣಂ-ಅಪರ್ವಮರಣಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಉಕ್ತಾವಿಧ್ಯತಿಕ್ರಮೇ ದೋಷಮಾಹ-ಭ್ರಮೇತಿ| ಊರುದೌರ್ಬಲ್ಯಂ-ಸಕ್ಥಿಶೈಥಿಲ್ಯಮ್| ಬಲಾದೀನಾಂ ಕ್ಷಯಃ| ಅಪರ್ವಮರಣಂಅಕಾಲಮೃತ್ಯುಃ| ಅನ್ಯಥಾ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ಗಚ್ಛತಃ-ಉಕ್ತಪ್ರಕಾರಾದನ್ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಸಮ್ಭೋಗಂ ಭಜತಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ರಸಾಯುರ್ವೇದೇ-"ವಿಪರೀತರತಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಲಿಙ್ಗೇ ದಾಹಃ ಪ್ರಜಾಯತೇ| ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಚ ಸರ್ವಗಾತ್ರೇಷು, ತತ್ಪ್ರತೀಕಾರ ಉಚ್ಯತೇ|| ಪ್ರತ್ಯಗ್ಬಸ್ತಿಂ ನಿಬಧ್ಯೈವ ಲಿಙ್ಗಾಚೂಷಣಮಾಚರೇತ್| ಕ್ಷರಣೇ ತಸ್ಯ ಸಞ್ಜಾತೇ ಸ್ನಾಪಯೇಚ್ಛೀತಲಾಮ್ಬುನಾ|| ಕೋಲನಿರ್ಯಾಸಮಾದಾಯ ಪಾಯಯೇತ್ತಂ ಸಶರ್ಕರಮ್| ಶಾಲ್ಮಲೀದೂರ್ವಯೋರ್ಮೂಲರಸಂ ಪಾಯಸಮಾಶಯೇತ್||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸ್ತ್ರೀಷು ಸಂಯತಾಃ-ಸ್ತ್ರೀಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಸೇವಮಾನಾಃ, ಸ್ಮೃತ್ಯಾದಿಭಿರಧಿಕಾ ಅಲ್ಪಜರಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ವಿಧ್ಯಾಚರಣೇ ಫಲಮಾಹ-ಸ್ಮೃತೀತಿ| ಸ್ತ್ರೀಷು ಸಂಯತಾಃವಿಧಿನಾ ಸ್ತ್ರೀಃ ಸೇವಮಾನಾಃ, ಸ್ಮೃತ್ಯಾದಿಭಿರಧಿಕಾ ಮನ್ದಜರಸಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ| ಇನ್ದ್ರಿಯಂ-ಶುಕ್ರಮ್| ಮನ್ದಜರಸಃ-ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಯೌವನಾಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರತಾನ್ತೇ ಯಥೌಚಿತ್ಯೇನ ಸ್ನಾನಾದೀನ್ ಸೇವೇತ| ಖಣ್ಡ್ದಖಾದ್ಯಂ ಖಣ್ಡಕೃತಂ ಕಣಿಕೇತ್ಯಾದಿ(?)| ರಸೋ-ಮಾಂಸರಸಃ| ಚಾನುಶಯನಮಿತಿ| ಅನು-ಪಶ್ಚಾಚ್ಚ, ಸ್ವಪ್ನಂ ಸೇವೇತ| ತಸ್ಯ-ಸ್ನಾನಾದಿಸೇವಿನಃ ಶರೀರಸ್ಯ, ಏವಂ-ಅಸ್ಮಿನ್ಕೃತೇ, ಧಾಮ-ತೇಜೋ, ಭೂಯ ಆಗಚ್ಛತಿ| ತ್ಮೌ ಜೌ ವಸನ್ತತಿಲಕಂ ಗುರುಕದ್ವಯಂ ಚ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೯)- "ಸ್ನಾನಾಙ್ಗರಾಗವ್ಯಜನೇನ್ದುಪಾದಯೂಷಾಸವಕ್ಷೀರರಸಾನ್ ರಸಾಲಾಮ್| ಭಕ್ಷ್ಯಾನ್ ಸಿತಾಢ್ಯಾನ್ ಸಲಿಲಂ ಸುಶೀತಂ ಸೇವೇತ ನಿದ್ರಾಂ ಚ ರತಾನ್ತತಾನ್ತಃ||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ- ಸಮ್ಭೋಗಾವಸಾನೇ ಸೇವ್ಯಾನಾಹ-ಸ್ನಾನೇತಿ| ಹಿಮಾನಿಲಃ- ಶಿಶಿರಮಾರುತಃ| ಖಣ್ಡಖಾದ್ಯಂ-ಶರ್ಕರಾಪ್ರಚುರಂ ಭಕ್ಷಯಮ್| ಶೀತಾಮ್ಬು-ಶೀತೋದಕಮ್| ರಸೋ-ಮಾಂಸರಸಃ| ಪ್ರಸನ್ನಾ-ಅಚ್ಛಸುರಾ| ಶಯನಂ-ನಿದ್ರಾ| ಏತಾನಿ ರತಸ್ಯ ವಿರತೌ, ಅನು-ಸಮನನ್ತರಮೇವ ಸೇವೇತ| ಏವಂ ಕೃತೇ, ತಸ್ಯ-ರತಕ್ಷೀಣತೇಜಸಃ, ವಪುಷೋಧಾಮ-ಶಾರೀರಂ ತೇಜಃ, ಪುನರಪ್ಯಾಶು-ಶೀಧ್ರಮ್, ಏತಿ-ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಭಿಷಜಿ ಶರೀರರಕ್ಷಣಂ ನಿರನುಬನ್ಧಂ-ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಮಾಧಾಯ, ಪೃಥ್ವೀಶೋ ಬಹುಕಾಲಮಾತ್ಮೀಯ ಶ್ರೇಷ್ಠಫಲಭೋಗವಾನ್ ಭವತಿ| ತಥಾ, ತೇಜಶ್ಚ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಚ ಕೀರ್ತಿಶ್ಚ ಪ್ರಭಾವಶ್ಚ, ತ ಏವಮ್, ವಿಪುಲಾಃ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಾಃ, ತೇಜಃಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಕೀರ್ತಿಪ್ರಭಾವಾ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಂವಿಧಃ| ಕೀದೃಶೋ ಭಿಷಜಿ ? ಶ್ರುತಂ-ಶಾಸ್ತ್ರಾವಬೋಧಃ, ಚರಿತಂ-ಆಚಾರಃ, ತಾಭ್ಯಾಂ ಸಮೃದ್ಧೇ-ಸಮ್ಪೂರ್ಣೇ| ತಥಾ, ಕ್ರಿಯಾಚತುರೇ| ತಥಾ, ಕೃಪಾಲೌ| ವಸುಮುನಿವಿರತಿಶ್ಚೇನ್ಮಾಲಿನೀ ನೌ ಮಯೌ ಯಃ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇಽನ್ನರಕ್ಷಾಧ್ಯಾಯಃ ಸಪ್ತಮಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೭||

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಮುಪಸಂಹರತಿ-ಶ್ರುತೇತಿ| ಉಕ್ತಪ್ರಕಾರಾನ್ನಕ್ಷಾದ್ವಾರೇಣ ದೇಹರಕ್ಷಾಂ ಭಿಷಜಿ ನಿವೇಶ್ಯ, ಭೂಮಿಪಾಲಶ್ಚಿರಾಯುರ್ಭವತಿ| ಕೀದೃಶೇ ಭಿಷಜಿ ? ಶ್ರುತಚರಿತಸಮೃದ್ಧೇ-ಶಾಸ್ತ್ರಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತಾನುಷ್ಠಾನಸಮ್ಪನ್ನೇ, ಕರ್ಮದಕ್ಷೇ-ಉಪಚಾರಕುಶಲೇ, ದಾಯಾಲೌ-ಕಾರುಣಿಕೇ| ನಿರನುಬನ್ಧಂ-ನಿಃಶಙ್ಕಮ್| ತೇಜಃ-ಕಾನ್ತಿಃ| ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ-ಆರೋಗ್ಯಮ್| ಕೀರ್ತಿಃ-ಯಶಃ| ಪ್ರಭಾವಃ-ಪ್ರತಾಪಃ| ಸ್ವಕುಶಲಫಭೋಗೀ-ಸ್ವೋಪಾರ್ಜಿತಪುಣ್ಯಫಲೋಪಭೋಗಕ್ಷಮಃ| ಚಿರಾಯುಃ-ದೀರ್ಘಾಯುಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೯)- "ಮನಃಶರೀರಸ್ಥಿತಿಮಾತ್ರಮೇವ ವ್ಯವಾಯಂ ಸೇವೇತ| ನ ತು ತತ್ಪರಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ| ಭವತಿ ಚಾತ್ರ| ವಿಶ್ರಬ್ಧಹೃಷ್ಟೋ ರಹಸಿತತ್ಕಾಮಸ್ತರುಣಃ ಪುಮಾನ್| ಸಮಸ್ಥಿತಾಙ್ಗಃ ಸುರಭಿರ್ಮುಕ್ತಮೂತ್ರಾದಿರವ್ಯಥಃ|| ನಾನಾಶಿತೋ ನಾತ್ಯಶಿತೋ ವೃಷ್ಯಾಣಾಂ ತರ್ಪಿತಸ್ತ್ರ್ಯಹಮ್| ನಾರೀಂ ನಾರೀಗುಣೈರ್ಯುಕ್ತಾಂ ಸಹಪೂರ್ವಗುಣಾಂ ವ್ರಜೇತ್|| (ಸ್ತ್ರೀಸಂಸರ್ಗಾದ್ಧಿ ಸದ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ ಕ್ಲೀಬತಾ ಬಲಿನಾಮಪಿ| ಏವಂ ಚಾಪ್ಯಾಯ್ಯತೇ ಶೀಘ್ರಂ ತೇಷಾಂ ಶುಕ್ರಂ ಚ ಧಾಮ ಚ||) ದ್ದಷ್ಟ್ಯಾಯುರೋಜಃ ಶುಕ್ರಾಣಾಂ ಕ್ಷಯಂ ಮೇಢ್ರಾಶ್ರಯಾನ್ ಗದಾನ್| ವಾಯೋಃ ಕೋಪಮಧರ್ಮಂ ಚ ಮೂಢಃ ಪ್ರಾನ್ಪೋತ್ಯತೋಽನ್ಯಥಾ|| ಉತ್ತಾನೋ ವೇಗರೋಧೀ ಚ ವೃದ್ಧಿಮೇಹಾಶ್ಮಶರ್ಕರಾಃ| ತಿಮಿರಾ ದಿಗದೋತ್ಪತ್ತಿರ್ಮೂರ್ದ್ಧಾದ್ಯಾಹನನಾದ್ಧುವಮ್|| ನ ಚಾರ್ವಾಕ್ ಷೋಡಶಾದ್ವರ್ಷಾತ್ ಸಪ್ತತೇಃ ಪರತೋ ನ ಚ| ಆಯುಶ್ಕಾಮೋ ನರಃ ಸ್ತ್ರೀಭಿಃ ಸಂಯೋಗಂ ಕರ್ತುಮರ್ಹತಿ|| ಅತಿಬಾಲೋ ಹ್ರಾಸಮ್ಪೂರ್ಣಸರ್ವಧಾತುಃ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ವ್ರಜನ್| ಉಪರಪ್ಯೇತ ಸಹಸಾ ತಡಾಗಮಿವ ಕಾಜಲಮ್|| ಶುಷ್ಕಂ ರೂಕ್ಷಂ ಯಥಾ ಕಾಷ್ಠಂ ಜನ್ತುಜಗ್ಧಂ ವಿಜರ್ಜರಮ್| ಸ್ಪೃಷ್ಟಮಾಶು ವಿಶೀರ್ಯೇತ ತಥಾ ವೃದ್ಧಃ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ವ್ರಜನ್|| ಕಾಯಸ್ಯ ತೇಜಃ ಪರಮಂ ಹಿ ಶುಕ್ರಮಾಹಾರಸಾರಾದಪಿ ಸಾರಭೂತಮ್| ಜಿತಾತ್ಮಾನಾ ತತ್ಪರಿರಕ್ಷಣೀಯಂ ತತೋ ವಪುಃ ಸನ್ತತಿರಪ್ಯುದಾರಾ|| ಅಪ್ರಮತ್ತೋ ಭಜೇದ್ಭಾವಾಂಸ್ತದಾತ್ವಸುಖಸಂಜ್ಞಕಾನ್| ಸುಖೋದರ್ಕೇಷು ಸಜ್ಜೇತ ದೇಹಸ್ಯೈತದಲಂ ಹಿತಮ್|| ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧೋಽಸಾತ್ಮ್ಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಃ ಕಾಲವೈಕೃತಮ್| ಹಿತೇಽಪಿ ರತಮಾಹಾರೇ ಯೋಜಯನ್ತ್ಯಾಮಯೈರ್ನರಮ್|| ನಾಪಥ್ಯಸೇವಿನಂ ಸದ್ಯಃ ಪ್ರಬಾಧನ್ತೇ ತದಾ ಮಲಾಃ| ಪ್ರಕೋಪಂ ಪ್ರತಿವಿಘ್ನನ್ತಿ ಭಿನ್ನೈರ್ದೂಷ್ಯಾದಿಭಿರ್ಯದಾ|| ನ ಚ ಸರ್ವೋಽಪಚಾರೋಽಪಿ ಸರ್ವದಾ ಸರ್ವದೋಷಕೃತ್| ನ ಹಿಸರ್ವಾಣ್ಯಪಥ್ಯಾನಿ ತುಲ್ಯದೋಷಾಣಿ ನೈವ ಚ|| ಸರ್ವೇ ತುಲ್ಯಬಲಾ ದೋಷಾ ನ ಸರ್ವಾಣಿ ವಪೂಂಷಿ ಚ ವ್ಯಾಧಿಕ್ಷಮತ್ವೇ ಶಕ್ತಾನಿ ಯತೋಽಪಥ್ಯಂ ತದೇವ ತು|| ಗಚ್ಛತ್ಯಪಥ್ಯತಮತಾಂ ತುಲ್ಯದೂಷ್ಯಾದಿವರ್ದ್ಧಿತಮ್| ತ ಏವ ಚ ಪುನರ್ದೋಷಾ ಹೇತುಭಿರ್ಬಹು ಭಿಶ್ಚಿತಾಃ|| ಮಿಥೋ ವಿರುದ್ಧಾ ಬಲಿನೋ ದೀರ್ಘಕಾಲಾನುವರ್ತಿನಃ| ಸರ್ವೇ ಸಮಂ ಪ್ರಕ್ರುಪಿತಾಃ ಪ್ರಾಪ್ಯಾಲ್ಪಮಪಿ ಕಾರಣಮ್|| ಪ್ರಾಣಾಯತನಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಗಮ್ಭೀರಾಃ ಸರ್ವಮಾರ್ಗಗಾಃ| ದೇಹೇ ಹಿತೋಚಿತೇ ತೇ ಸ್ಯುಶ್ಚಿರಾದಪ್ಯಾಶುಕಾರಿಣಃ|| ಅಹಿತಾನ್ಯಪಿ ಚಾನ್ಯೇ ಪಾಮಭ್ಯಾಸಾದುಪಶೇರತೇ| ದೋಷಾಸ್ಚೈವ ಕ್ಷಾಯಂ ಯಾನ್ತಿ ಕರ್ಮವಾತಾತಪಾದಿಭಿಃ|| ಅಥ ಬಹೂನಾಮೇಕರೋಗೋತ್ಪತ್ತಿಃ| ಭಿನ್ನಾಹಾರವಯಃ ಸಾತ್ಮ್ಯಪ್ರಕೃತೀನಾಂ ಸಮಂ ಭವೇತ್| ಏಕೋ ವಿಕೃತವಾಯ್ವಾದಿಯುಗಪತ್ಸೇವನಾದ್ಗದಃ|| ವಾತಾದೀನಾಂ ತು ವಿಕೃತಿರ್ವಿಕೃತಾದಗ್ರಹಚಾರತಾಃ ಭೌಮಾನ್ತರಿಕ್ಷದಿವ್ಯೇಭ್ಯ ಉತ್ಪಾತೇಭ್ಯಶ್ಚ ಜಾಯತೇ|| ಸಮ್ಭವಃ ಪುನರೇತೇಷಾಂ ಕರ್ಮಣಃ ಸಾಸುದಾಯಿಕಾತ್| ದುಷ್ಟೋ ವಾಯುರಭಿಶ್ಯನ್ದೀ ಸ್ತಿಮಿತೋಽತ್ಯುಷ್ಣಶೀತಲಃ|| ಕುಣ್ಡಲೀ ಭೈರವರವಃ ಪರುಷೋಽನಾರ್ತವೋ ಬಲೀ| ಅನ್ಯೋನ್ಯವ್ಯಾಹತಗತಿಃ ಪಾಂಶುಬಾಷ್ಪವಿಷಾನ್ವಿತಃ|| ರಸವರ್ಣಾದಿವಿಕೃತಮಪಕ್ರಾನ್ತವಿಹಙ್ಗಮಮ್| ನಿನ್ದಿತಪ್ರಭವಂ ತೋಯಮುಪಕ್ಷೀಣಜಲೇಶಯಮ್|| ಮಕ್ಷಿಕಾಮೂಷಿಕವ್ಯಾಲಬಹೂತ್ಪಾತಪ್ರದೂಷಿತಾಃ|ದೇಶೋಽಪ್ಥ್ಯಾನ್ನಬಹುಲೋ ನಷ್ಟಧರ್ಮಮಹೌಷಧಿಃ|| ಕಾಲಶ್ಚ ವಿಪರೀತಾತಿಹೀನಲಿಙೋ ಯಥಾಯಥಮ್ | ಏತೇ ದುಷ್ಪರಿಹಾರತ್ವಾದಹಿತಾಯೋತ್ತರೋತ್ತರಮ್|| ಯೇಷಾಮನಿಯತಂ ಕರ್ಮ ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಸುದಾರುಣೇ| ಕರ್ಮ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ತೇಷಾಂ ಯೋಜ್ಯಂ ತದ್ವದ್ರಸಾಯನಮ್|| ಶಸ್ಯತೇ ದೇಹವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಭೇಷಜೈಃ ಪೂರ್ವಮುದ್ಧೃತೈಃ| ಬ್ರಹ್ರಾಚರ್ಯಂ ದಯಾ ದಾನಂ ಜಿತಾತ್ಮನಾಮ್| ದೇಶಾನಾಮವಿಪನ್ನಾನಾಂ ಸಾಧೂನಾಂ ಚ ನಿಷೇವಣಮ್|| ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ ಚೇಷ್ಟಂ ಕರ್ಮ ದೀವಿತರಕ್ಷಣಮ್| ಹೇಮನ್ತಾದಿಷು ಕುರ್ವೀತ ಸ್ವಂ ಸ್ವಂ ಚಾಕಾಲಿಕೇಷ್ವಪಿ|| ವಿಧಿಂ ತಚ್ಛೀಲನಂ ಯಸ್ಮಾಚ್ಛೀತಾದಿದ್ವನ್ದ್ವಕಾರಿತಮ್| ಋತುಚರ್ಯಾ ಹಿ ಶೀತೋಷ್ಣವೃಷ್ಟಿದೋಷಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾ|| ಅತ ಏವ ಚ ಚರ್ಯಾಯಾಂ ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರೌ ಸಮೌ| ಅಥಾಕಾಲಮೃತ್ಯುಃ| ಸರ್ವಪ್ರಾಣಭೃತಾಂ ನಿತ್ಯಮಾಯುರ್ಯುಕ್ತಿಮಪೇಕ್ಷತೇ| ದೈವೇ ಪುರುಷಕಾರೇ ಚ ಸ್ಥಿತಂ ಹ್ಯಸ್ಯ ಬಲಾಬಲಮ್|| ಅನ್ಯಜನ್ಮಕೃತಂ ಕರ್ಮ ದೈವಂ ಪೌರುಷಮೈಹಿಕಮ್| ವಿದ್ಯಾತ್ತೇ ಕರ್ಮಣೀ ತ್ರೇಧಾ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಧ್ಯಾವರತ್ವತಃ|| ತಯೋರುದಾರಯೋರ್ಯುಕ್ತಿರ್ದೀರ್ಘಸ್ಯ ಸುಸುಖಸ್ಯ ಚ| ನಿಯತಸ್ಯಾಯುಷೋ ಹೇತುರ್ವಿಪರೀತಸ್ಯ ಚಾವರಾ|| ಮಧ್ಯಾ ಮಧ್ಯಸ್ಯ, ಮಿಶ್ರಸ್ಯ ಸಙ್ಕೀರ್ಣಾ, ಶೃಣು ಚಾಪರಮ್| ದೈವಂ ಪುರುಷಕಾರೇಣ ದಿರ್ಬಲಂ ಹ್ರಾಪಹನ್ಯತೇ|| ತಥಾ ದೈವೇನಬಲಿನಾ ಪೌರುಷಂ ಕರ್ಮ ದುರ್ಬಲಮ್| ದ್ದಷ್ಟ್ವಾ ಯದೇಕೇ ಮನ್ಯನ್ತೇ ನಿಯತಂ ಮಾನಮಾಯುಷಃ|| ಕರ್ಮ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕ್ವಚಿತ್ಕಾಲೇ ವಿಪಾಕನಿಯತಂ ಮಹತ್| ಕಿಞ್ಚಿತ್ವಕಾಲನಿಯತಂ ಪ್ರತ್ಯಯೈಃ ಪ್ರತಿಬೋಧ್ಯತೇ|| ಏವಂ ಚ ದ್ವಿವಿಧೋ ಮೃತ್ಯುಃ ಕಾಲಾಕಾಲವಿಭೇದತಃ| ಉಪದಿಷ್ಟಸ್ತತಶ್ಚೈಷ ಹಿತಾಹಿತವಿಧಿಕ್ರಮಃ|| ಏಕೋತ್ತರಂ ಮೃತ್ಯುಶತಂ ಬ್ರುವತೇ ವೇದವಾದಿನಃ| ತತ್ರೈಕಃ ಕಾಲಸಂಯುಕ್ತಃ ಶೇಷಾಸ್ತ್ವಾಗನ್ತವಃ ಸ್ಮೃತಾಃ|| ಶ್ಯೇನಾಜಿರಾದಿಯಾಗೇನ ಭ್ರಾತೃವ್ಯಸ್ಯ ತಥಾ ಚ ತೈಃ| ದೈರ್ಧ್ಯಶ್ರವಸಸೋಮಾದ್ಯೈರ್ವಿಹಿತಸ್ತ್ವಾತ್ಮನೋ ವಧಃ|| ಆಯುಷ್ಕಾಮಸ್ಯ ತತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಸ್ತತ್ರೇಷ್ಟ್ಯಾ ಮಿತ್ರವಿನ್ದಯಾ| ಸರ್ವಸ್ಮಾದೇವ ಚಾತ್ಮಾನಂ ಗೋಪಾಯೇದೀದ್ದಶೀ ಸ್ಮೃತಿಃ|| ತಥಾ ಮರಣಮುದ್ದಿಷ್ಟಂ ಸೌಗತಾನಾಂ ಚತುರ್ವಿಧಮ್| ವಿಷಮಾಪರಿಹಾರೇಣ ಜಾಯತೇ ನಿಯತಾಯುಷಾಮ|| ಧ್ರುವಂ ರೋಗಿತ್ವಮನ್ಯೇಷಾಂ ಮೃತ್ಯುರೇವ ತ್ವಪರ್ವಣಿ| ಅಕಾಣ್ಡೇ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಾದ್ಯೈಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೋ ಮೃತ್ಯುರನ್ಯಥಾ|| ಉದ್ಭ್ರಾ ನ್ತಚಣ್ಡಮಾತಙ್ಗತುರಙ್ಗಾದಿಸಮಾಗಮಮ್| ಅರಾತಿದುಷ್ಟವಾತಾದಿಸಾಹಸಾಹಿತಭೋಜನಮ್|| ವರ್ಜಯೇದಿತಿ ನ ಬ್ರೂಯುರ್ಮುನಯೋ ದಿವ್ಯಾ ಚಕ್ಷುಷಃ| ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಾದೀಶ್ಚ ರಸಾಯನವಿಧಿಂ ವಿನಾ|| ನ ವಾ ತೇಽಪಿ ಯಥಾಕಾಮಮಾಯುಷಃ ಸ್ಥಿತಿಮಾಪ್ನುಯುಃ| ಅಹಿಸಿಂಹಗಜಾದಿಭ್ಯೋ ವಿದುಷಾಂ ನ ಭಯಂ ಭವೇತ್|| ಮಿಥ್ಯಾ ಪ್ರಾಕಾರದುರ್ಗಾಣಿ ಮಿಥ್ಯಾ ಮಾರಣರಕ್ಷಣಮ್| ಆಯುಷ್ಕಾಮಸ್ಯ ಮಿಥ್ಯೈವ ಪರದಾರಾದಿವರ್ಜನಮ್|| ಮನ್ತ್ರದೇವತಯಾಽಽಹೂತಾ ನಾಚಕ್ಷೀರನ್ ಮಹಾಹಯಃ| ವಿಷಸುತ್ಪಪ್ರಬುದ್ಧಸ್ಥಾ ಭಾವಾಭಾವೌ ತದಾಯುಷಃ| ಸಂನ್ಯಾಸರೋಹಿಣೀಕಾದಿಗ್ರಸ್ತಸ್ಯ ಸಹಸಾ ಭವೇತ್| ಉಪೇಕ್ಷಯಾ ನ ಮರಣಂ ಜೀವಿತಂ ವಾ ಚಿಕಿತ್ಸಯಾ|| ಪ್ರತ್ಯಹಂ ನೃಸಹಸ್ತ್ರಸ್ಯ ಯುದ್ಧೇಽನ್ಯೋನ್ಯಮಭಿಘ್ನತಃ| ಸಾಧುವೃತ್ತಸ್ಯ ಚಾತುಲ್ಯಾ ನ ಭವೇದಾತುಷಃ ಸ್ಥಿತಿಃ|| ನಾಯುಧೈರ್ದ್ವಿಷಮಿನ್ದ್ರಾದ್ಯಾ ನೌಷಧೈರಾರ್ತಮಶ್ವಿನೌ| ಉಪಕ್ರಮೇರನ್ನ ಭವೇದಕಾಲಾಮರಣಂ ಯದಿ|| ಘಟಾನಾಮಾಮಪಕ್ವಾನಾಂ ಪಾಲನಾಪರಿಪಾಲನೈಃ| ಚಿರಾಲ್ಪಕಾಲವರ್ತಿತ್ವಂ ಚಿತ್ರಸ್ಥಾನಾಂ ಚ ದ್ದಶ್ಯತೇ| ಇತ್ಯತ್ಯನ್ತಪ್ರಸಿದ್ಧೇಽಪಿ ಸಿದ್ಧೇ ಸರ್ವಾಗಮೈರಪಿ| ದ್ದಷ್ಟೇಽಪ್ಯಕಾಲಮರಣೇ ವಿಚಿಕಿತ್ಸೇತ್ ಕಥಂ ಬುಧಃ|| ಗುಣವದ್ಭಿಷಗಾದೀನಾಂ ಸಮ್ಭವೇ ಸಮ್ಭವೇತ್ತು ಯಃ| ಮೃತ್ಯುಸ್ತಂ ಕಾಲಜಂ ಪ್ರಾಹುರಿತರಂ ತದ್ವಿಪರ್ಯಯೇ|| ಯಥಾ ರಥೋ ವಾಹ್ಯಮಾನೋ ನ್ಯಾಯೇನ ಕ್ರಮಶಃ ಕ್ಷಯಮ್| ಯಾಯಾದಾತ್ಮವತಾಮಾಯುಸ್ತಥಾಽನ್ಯೇಷಾಂ ವಿಪರ್ಯಯಃ|| ಶುಚಿತೈಲದಶೋದೀಪಃ ಕೀಟವಾತಾದ್ಯಪೀಡಿತಃ| ದೀಪ್ತಿಮಾನ್ ವರ್ತತೇ ಸಮ್ಯಕ್ ಯಥೈವ ಸ್ನೇಹಸಙ್ಕ್ಷಯಾತ್|| ಸ ಏವಾತೋ ಯಥಾ ಚ ಸ್ಯಾದ್ವಿಪರೀತೋ ವಿಪರ್ಯಯೇ| ಹಿತಾಹಿತೋಪಚಾರೇಣ ತಥೈವ ಪುರುಷೋ ಧ್ರುವಮ್|| ಸರ್ವಮನ್ಯತ್ ಪರಿಯಜ್ಯ ಶರೀರಂ ಪಾಲಯೇದತಃ| ತದಭಾವೇ ಹಿ ಭಾವಾನಾಂ ಸರ್ವಾಭಾವಃ ಶರೀರಿಣಾಮ್|| ನಗರೀ ನಗರಸ್ಯೇವ ರಥಸ್ಯೇವ ರಥೀ ಸದಾ| ಸ್ವಶರೀರಸ್ಯ ಮೇಧಾವೀ ಕೃತ್ಯೇಷ್ವವಹಿತೋ ಭವೇತ್|| ಆಹಾರಕಲ್ಪನಾಹೇತೂನ್ ಸ್ವಭಾವಾದೀನ್ ವಿಶೇಷತಃ| ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಹಿತಮಶ್ನೀಯಾದ್ದೇಹೋಹ್ಯಹಾರಸಮ್ಭವಃ|| ಭೀಲಜ್ಜಾಯನ್ತ್ರಣಾಲೋಭಹರ್ಷಶೋಕವಶಂಗತಃ| ನ ಜಾತು ಧಾರಯೇದ್ವೇಗಾಂಸ್ತದ್ಧಿ ಸರ್ವಾಪದಾಂ ಪದಮ್|| ಹಿತಮಭ್ಯಸ್ಯತಃ ಪುಂಸೋ ನಾಕಾಲೇ ಕಾಲದಂಷ್ಟ್ರಯಾ| ಸಞ್ಜಾಯತೇ ಪರಾಮರ್ಶೋ ಬಲೋತ್ಸಾಹೇನ್ದ್ರಿಯಾಯುಷಾಮ್||ಅಹಿತಾನಿ ಚ ಸನ್ತ್ಯಜ್ಯ ದೋಷಮಪ್ಯಾಪ್ನುಯಾದ್ಯದಿ| ತಥಾಽಪ್ಯಾನೃಣ್ಯಮಾಯಾತಿ ಸಾಧೂನಾಮಾತ್ಮವಾನಿತಿ|| ಯಚ್ಚ ರೋಗಸಮುತ್ಥಾನಂ ನ ಶಕ್ಯಮಿಹ ಕೇನಚಿತ್| ಪರಿಹರ್ತುಂ ನ ತತ್ಪ್ರಾಪ್ಯ ಶೋಚಿತವ್ಯಂ ಮನೀಷಿಣಾ|| ಹಿತಾಹಾರವಿಹಾರಾಣಾಂ ಸದಾಚಾರನಿಷೇವಿಣಾಮ್| ಲೋಕದ್ವಯವ್ಯಪೇಕ್ಷಣಾಂ ಜೀವಿತಂ ಹ್ರಾಮೃತಾಯತೇ|| ಗೃಧ್ನುರ್ಗ್ರಾಮ್ಯಸುಖೇ ವಶ್ಯಃ ಕ್ಲೇಶಾನಾಂ ಹತಸತ್ಪಥಃ| ಮೂಢೋ ಜೀವತ್ಯನರ್ಥಾಯ ದುರ್ಗತಿಂ ಪರಿಬೃಂಹಯನ್|| ವಿದುಷಾಽನ್ತಃಶರೀರಸ್ಥಾನ್ನಿತ್ಯಂ ಸನ್ನಿಹಿತಾನರೀನ್| ಜಿತ್ವಾ ವರ್ಜ್ಯಾನಿ ಚಿರಂ ಜೀವಿತುಮಿಚ್ಛತಾ|| ತದಾತ್ವೇ ಚಾನುಬನ್ಧೇ ವಾ ತಸ್ಮಾತ್ ಕರ್ಮಾಶುಭೋದಯಮ್| ಸ್ಮರನ್ನಾತ್ರೇಯವಚಸೋ ನ ಧೀಮಾನ್ ಕರ್ತುಮರ್ಹತಿ|| ಇತಿ| ಇತಿ ಹೇಮಾದ್ರಿಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದರಸಾಯನೇ| ಅನ್ನರಕ್ಷಾಪ್ರಕರಣಂ ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ ನಿರೂಪಿತಮ್|| ೭||