૭. અન્નરક્ષાધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

અન્નપાનસ્વરૂપં શરીરસન્ધારણાર્થં પ્રાગુક્તમ્| પથ્યમપિ ચાન્નપાનં વિષાદ્યુપહતં રોગાય મૃત્યવે વા સમ્પદ્યતે, અતસ્તદ્રક્ષાર્થમધ્યાયોઽયમારભ્યતે-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અન્નસ્ય રક્ષા-અન્નરક્ષા| સોપદિષ્ટા યત્રાધ્યાયે, સોઽપ્યુપચારાદન્નરક્ષેત્યુચ્યતે| યથા, શિશુપાલવધઃ કાવ્યમિતિ| શેષં વ્યાખ્યાનમત્ર પૂર્વવત્કાર્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અન્નરક્ષાધ્યાયં વ્યાખ્યાતું પ્રતિજાનીતે-અથેતિ યતઃ પૂર્વયોરધ્યાયયોરાહાર ઉક્તઃ| સ ચારક્ષિતો રોગહેતુઃ અતો રક્ષા વક્તવ્યા| સા ચાસ્મિન્નધ્યાયે, અત એવાયમન્નરેક્ષાખ્યઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રાજા-નૃપઃ, પ્રાણાચાર્યં-વૈદ્યં, રાજગૃહાસન્ને નિવેશયેત્-આવાસયેત્| એવં સતિ યો ગુણઃ સ્યાત્તમાહ-સર્વદેત્યાદિ| સર્વદા-સર્વકાલં રાત્રિદિવસમેવ, નૃપભવનસમીપસ્થિતઃ સઃ-વૈદ્યઃ સર્વત્ર-અન્નપાનશયનમાલ્યાદૌ, પ્રતિજાગૃવિઃ-દત્તાવધાનો ભવતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અન્નરક્ષા ચ વિષવિરૂદ્ધાવિધિસેવનશયન સમ્ભોગેભ્યઃ| તે ચ રાજ્ઞઃ પ્રાયેણ સમ્ભવન્તિ, તેભ્યશ્ચ રક્ષા વૈદ્યાધીના| તસ્માદ્રાજ્ઞો વૈદ્યસન્નિધિં વિધત્તે-રાજેતિ| પ્રાણાચાર્યં-વૈદ્યમ્,એવં-સન્નિધૌ સત્યામ્, સઃ-વૈદ્યઃ, સર્વદા-સર્વેષુ કાલેષુ, સર્વત્ર-સર્વેષુ કાર્યેષુ, પ્રતિજાગૃવિઃ-પ્રતિપદાર્થં જાગરૂકઃ સમ્યગવહિતો ભવતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મહીપતેઃ સમ્બન્ધ્યન્નપાનં વિષાત્-વિષસંસ્પર્શાત્, વિશેષેણ-અતિશયેન રક્ષેત્| અન્નપાનમિત્યુપલક્ષણમ્| શયનવસ્ત્રગન્ધરત્નમાલ્યાદીનામપિ પરિરક્ષ્યત્વાત્| નનુ, કિમિતિ, નૃપાન્નપાનાદિ વિશેષેણ રક્ષેત્ ? ઇત્યાહ-યોગેત્યાદિ| યોગઃ-અન્નવસ્ત્રાદિભિઃ સમ્બન્ધઃ| ક્ષેમઃ-તેષામન્નાદીનાં ચૌરાદ્યુપદ્રવરક્ષણાત્| દ્વાવપ્યેતૌ તદાયત્તૌ-નૃપાયત્તૌ સ્યાતામ્| ક્ષેમશબ્દોઽર્ધર્ચાદિઃ| ધર્માદ્યા ઇતિ ધર્માર્થકામમોક્ષાઃ| યન્નિબન્ધનાઃ-યોગક્ષેમનિબન્ધનાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથ વિષરક્ષ| વૈદ્યસ્ય વિષાદન્નપાનરક્ષાં વિધત્તે-અન્નપાનમિતિ| સ ઇત્યનુવર્તતે| વિશેષેણ-અન્યપદાર્યેભ્યઃ, અન્યનરરક્ષાતો વિશેષતો રાજ્ઞઃ, અન્નપાનં રક્ષેત્| કુતઃ? યતઃ યોગક્ષેમૌ તદાયત્તૌ,-તસ્ય-રાજ્ઞોઽધીનૌ| અલબ્ધલાભો-યોગઃ| લબ્ધપરિપાલનં-ક્ષેમઃ| કીદૃશૌ તૌ? યન્નિબન્ધના ધર્માદ્યાઃ,-ધર્માર્થકામમોક્ષણાં યસ્માદ્યોગક્ષેમૌ સાધનમ્,તયોશ્ચ રાજા,તતઃ સોઽતિશયેન વિષાદિભ્યો રક્ષણીયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિષવાનોદનઃ સાન્દ્રો-વિલેપ્યાકારઃ| તથા, વિસ્રાવયિતું શક્યો-વિસ્રાવ્યઃ, નૈવં યોઽસૌ-અવિસ્રાવ્યઃ, તસ્ય ભાવઃ, અવિસ્રાવ્યતામિવ યાતિ| ચિરેણ કાલેન પચ્યતે| પક્વશ્ચ પર્યુષિતભક્તમુપમા યસ્ય સ પર્યુષિતોપમો ભવેત્, નિરૂષ્મા સ્તબ્ધશ્ચ સદ્યોઽવતારિતોઽપિ સ્યાદિત્યર્થઃ| તસ્ય ચ ભક્તસ્ય સમ્બન્ધી મયૂરકણ્ઠતુલ્યોષ્મા મોહાદીન્ કરોતિ| મયૂરકણ્ઠેન તુલ્યો નાનાવર્ણો મયૂરકણ્ઠતુલ્યઃ, સ ચાસાવૂષ્મા ચેતિ| ઊષ્મા-બાષ્પઃ| તથા, અસાવોદનો વર્ણગન્ધાદ્યૈર્હીયતે| આદિ (દ્ય) શબ્દેન રસાદીનાં ગ્રહણમ્| ક્લિદ્યતે-પ્રક્લિન્નો ભવતિ| તથા, જલમધ્યક્ષિપ્તતૈલબિન્દુસદૃશૈશ્ચન્દ્રિકૈરાચિતો ભવતિ| ઇતિ ચક્ષુરાદિભિઃ પરીક્ષા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથ સવિષાન્નપાનલક્ષણમ્| તત્ર ઓદનં લક્ષયતિ-ઓદન ઇતિ| સાન્દ્ર ઇવાવિસ્ત્રાવ્યતાં યાતિ-સદ્રવોઽપ્યદ્રવ ઇવ સ્ત્રાવયિતું ન શક્યતે| પવ્કઃ પર્યુષિતોપમો ભવેત્-સદ્યસ્કોઽપ્યહોરાત્રોષિતવન્નિરૂષ્મા સ્તબ્ધશ્ચ સ્યાત્| મયૂરકણ્ઠતુલ્યોષ્મા-નીલબાષ્પઃ| મોહાદિકર્તૃત્વમૂષ્મસ્મ્બન્ધાત્, સાક્ષાત્સમ્બન્ધે ધોષાણાં વક્ષ્યમાણત્વાત્| મોહો-વિચારાશક્તિઃ,મૂર્ચ્છાન્તર્ભૂતસ્યાપિ તસ્ય મૂર્ચ્છાવસાનેઽપ્યનુવૃસ્યર્થં પૃથગ્ગ્રહણમ્| આદ્યશબ્દાદ્રસાદયઃ| ક્લિદ્યતે-સમ્યક્ સ્ત્રાવિતોઽપિ ક્લેદં ધતે| ચન્દ્રિકાન્વિતઃ- ચન્દ્રિકૈરન્વિતોભવતિ,- મયૂરપિચ્છતુલ્યો જલક્ષિત્પતૈલબિન્દુસદ્યશો ભવતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વ્યઞ્જનાનિ-વાર્તાકાદીનિ દધિતક્રદાડિમાદિસંસ્કૃતાનિ, આશુ-ક્ષિપ્રં શુષ્યન્તિ| તથા, ધ્યામો-મલિનઃ ક્વાથો યેષાં તાન્યેવમ્| તત્ર ચ-તેષુ વ્યઞ્જનવત્સુ ક્વાથેષુ, હીના-ભુજાદિહીના, અધિકા, વિકૃતા-શિરોવિરહાદિલક્ષણવિકારોપેતા ચાત્મીયા છાયા-પ્રતિબિમ્બં, દૃશ્યતે| નૈવ વા-કીદૃશ્યપિ છાયા ન દૃશ્યતે| ન ચેદમરિષ્ટમ્, સનિમિત્તત્વાત્| તેષ્વેવ વ્યઞ્જનેષુ ફેનાદીનાં સમ્ભવઃ| તત્રેતિ પ્રકૃતવ્યઞ્જનોપલક્ષિતેષુ સર્વદ્રવેષ્વેવ| વિશેષેણ પુનર્લવણોલ્બણદ્રવે ફેનમાલા| ઊર્ધ્વરાજીસમ્ભવં તુ રસકાદિષુ સ્વયં દર્શયિષ્યતિ| વિચ્છિન્નવિરસા રાગા ઇતિ| રાગાઃ-દ્રાક્ષાદિકૃતાઃ, ઋતુચર્યોક્તલક્ષણાઃ, વિચ્છિન્ના વિરસાશ્ચ ભવન્તિ| ક્વચિદ્રાગો દૃશ્યતે ક્વચિન્નેતિ વિચ્છિન્નત્વમ્| ક્વચિદ્રસો દૃશ્યતે ક્વચિન્નેતિ વિરસત્વમ્| એવં ખાણ્ડવોઽપિ| શાકમામિષં ચ વિચ્છિન્નં-સ્થાને સ્થાને ત્રુટિતમ્, વિરસં ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વ્યઞ્જનાનિ લક્ષયતિ-વ્યઞ્જનાનીતિ| વ્યઞ્જ્નાનિ-સૂપ્યાદીનિ, આર્દ્રાણ્યપ્યાશુ વિષવન્તિ શુષ્યન્તિ-શોષંયાન્તિ| ધ્યામવ્કાથાનિ- મલિનદ્રવાણિ બવન્તિ| તત્ર-તેષુ ક્વાથવત્સુ વ્યઞ્જનેષુ, હીનાદિકા છાયા-પ્રતિબિમ્બં, દૃશ્યતે નૈવ વા દૃશ્યતે| હીના-બિમ્બપ્રમાણન્યૂના| અતિરિક્તાઅધિકા| વિકૃતા-તુલ્યપ્રમાણાપ્યન્યજાતીયા| ફેનાદીનાં વ સમ્ભવઃ| ઊર્ધ્વરાજી-ઉપરિભાગે રેખા| સીમન્તો-વિચ્છેદઃ| તન્તુઃ-પિચ્છા| અથ વ્યઞ્જન વિશેષાઃ| તત્ર રાગાદીન્ લક્ષયતિ| વિચ્છિન્નેતિ| વિચ્છિન્નાઃ- નષ્ટક્ષીરવત્ પૃથગ્ભૂતઘનદ્રવભાગાઃ| વિરસાઃ-વિકૃતરસાઃ| રાગાઃ ખાણ્ડવાશ્ચ-પાનકભેદાઃ| એવં શાકં પાઠાદિ| આમિષં-માંસમ્| તાનિ સર્વાણિ રાગખાણ્ડવાદીનિ સવિષાણિ વિચ્છિન્નવિરસાનિ ભવન્તિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રસે-માંસરસે વિષવતિ, નીલા-નીલવર્ણા, રાજી દૃશ્યત ઇતિ પ્રકૃતેન સમ્બન્ધઃ| એવં ચાગ્રેઽપિ રાજી દૃશ્યત ઇતિ યોજ્યમ્| ક્ષીરે-ક્ષીરમધ્યે, તામ્રા-તામ્રવર્ણા| દધનિ-દધ્નિશ્યાવા| તક્રે આપીતાસિતા-આનીલપીતા| ઘૃતે સલિલનિભા| મસ્તુનિ કપોતાભા| તુષોદકે-કાઞ્જિકે, રાજી કૃષ્ણા| મદ્યેઽમ્ભસિ ચ કાલી| માક્ષિકે હરિદ્વર્ણા| તૈલેઽરુણોપમા-ઈષલ્લોહિતવર્ણા| ઉદાહરણમાત્રં ત્વેતત્, તેન વસાગન્ધસ્ય ચ તૈલે સમ્ભવઃ, દ્રવૌષધસ્ય કપિલા, ઇતિ| તથા, આમાનાં ફલાનાં પાકઃ| પક્વાનાં પરિકોથનં-શાતનં ભવતિ| આર્દ્રશુષ્કાણાં યથા સંખ્યં મ્લાનતા-શુષ્કાભાસત્વમ્, તથા વિવર્ણતા-શ્યાવત્વાદિ લક્ષણા| મૃદૂનાં કઠિનત્વમ્, કઠિનાનાં મૃદુત્વમ્, અયં સ્પર્શવિપર્યયઃ| માલ્યસ્ય-પુષ્પસ્ય, સ્ફુટિતં-વિશીર્ણં, અગ્રં-પ્રાન્તો યસ્ય તત્સ્ફુટિતાગ્રમ્, તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વમ્| તથા, મ્લાન્યુદ્ભવો-મ્લાનતા, ગન્ધાન્તરોદ્ભવઃ-સ્વગન્ધનાશોઽન્યગન્ધસમ્ભવશ્ચ| ધ્યામાનિ-મલિનાનિ, મણ્ડલાનિ-વૃત્તાનિ, તેષાં ભાવો ધ્યામમણ્ડલતા, વસ્ત્રે-આસ્તરણપ્રાવરણાદિરૂપે સ્યાત્| શદનં-શાતઃ પાતઃ સ્યાત્| કેષામ્ ? તન્તુપક્ષ્મણામ્,-તન્તૂનાં-સૂત્રાણાં પક્ષ્મણાં ચ પાર્શ્વવર્તિનાં, વસ્ત્રસમ્બન્ધિનામેવ| ધાતુઃ-સુવર્ણાદિઃ મૌક્તિકં-મુક્તા, કાષ્ઠં-દારુ, અશ્મા-પાષાણઃ, રત્નાનિ-વજ્રમરકતાદીનિ, આદિશબ્દેન શઙ્ખશુક્ત્યાદિપરિગ્રહઃ, તેષુ મલાક્તતા-પઙ્કમલોપદિગ્ધતા| સ્નેહહાનિઃ-તેષામેવ ધાત્વાદીનાં સ્નેહસ્ય વ્યપગમઃ| એવં સ્પર્શપ્રભાહાનિઃ| મૃણ્મયે તુ ભાણ્ડે સવિષે નિષ્પ્રભેઽપિ સપ્રભત્વમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- માંસરસાદીન્ રાજીવિશેષેણ લક્ષયતિ-નીલેતિ| રસે-માંસરસે, નીલવર્ણા રજી-રેખા| ક્ષીરે તામ્રા| દન્ધિ સ્યાવા-કપિશા| તક્રે પીતાઽસિતા-ગૌરશ્યામા| ધૃતે પાનીયસન્નિભા-ઉદકવર્ણા| મદ્યેઽમ્ભસિ ચ કાલી-કૃષ્ણા| ક્ષૌદ્રે હરિત્-મરકતવર્ણા| તૈલે અરુણોપમા| ફલાનિ લક્ષયતિ-પાક ઇતિ| અપવ્કાનાં ફલાનાં વિષદુષ્ટાનાં પાક ઉપજાયતે, પક્વાનાં પરિકોથનં-પૂતીભાવઃ| આર્દ્રશુષ્કાણિ લક્ષયતિ-દ્રવ્યાણામિતિ| આર્દ્રાણાં દ્રવ્યાણાં મ્લાનિઃ-ક્રિઞ્ચિચ્છુષ્કત્વમ્, શુષ્કાનાં વિવર્ણતા-વિકૃતવર્ણત્વમ્| મૃદુકઠિનાનિ લક્ષયતિ-મૃદૂનામિતિ| સ્પર્શવિપર્યયઃ-મૃદૂનાં કાઠિન્યં કઠિનાનાં મૃદુત્વમ્| માલ્યં લક્ષયતિ-માલ્યસ્યેતિ| માલ્યસ્ય-પુષ્પસ્ય, અગ્રભાગેષુ શીર્ણત્વમ્| વસ્ત્રં લક્ષયતિ-ધ્યામમણ્ડલતેતિ| ધ્યામમણ્ડલતા-મલિનમણ્ડલોત્પત્તિઃ| તન્તૂનાં પક્ષ્માણિ-સૂક્ષ્માવયવાઃ,તેષાં શદનં-શાતઃ| ધાત્વાદીન્ લક્શયતિ-ધાતુમૌક્તિકેતિ| ધાતવઃ-સુવર્ણાદયઃ| રત્નં-માણિક્યાદિ| આદિશબ્દેન શઙ્ખશુક્ત્યાદયઃ| મલાક્તતા-મલિનછૈત્વમ્| સ્નેહાદીનાં ચ હાનિઃ,- સ્ત્રિગ્ધાનાં સ્નેહસ્ય, શીતાદીનાં સ્પર્શસ્ય, તેજસ્વિનાં પ્રભાયાઃ| મૃણ્મયં લક્ષયતિ-સપ્રભત્વમિતિ| સપ્રભત્વં-નિષ્પ્રભસ્યાપુ પ્રભોત્પત્તિઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિષં દદાતીતિ-વિષદો નરઃ, શ્યાવં-શ્યામં શુષ્કમાસ્યંમુખં, યસ્યાસૌ શ્યાવશુષ્કાસ્યઃ,-શ્યામશુષ્કવદનઃ| કિં કરોતિ? વિલક્ષો વીક્ષતે દિશઃ,- દિશ ઇતિ સમન્તાદિત્યર્થઃ, વિલક્ષ ઇતિ લજ્જાવાન્, વીક્ષતે-અવલોકયતિ| કિઞ્ચ, સ્વદોષશઙ્કયા સ્વેદવાન્, વેપથુમાન્, ત્રસ્તઃ-શરીરેણ જાતકમ્પત્વાત્, ભીતઃ-ચિત્તેન સોદ્વેગતયોપલક્ષ્યમાણત્વાત્| સ્તમ્ભકુડ્યાદિભિરાત્માનમન્તર્ધાપયિતુમિચ્છન્નિતસ્તતો ગચ્છંશ્ચ સ્ખલિતગતિર્ભવતિ, તત આહ-સ્ખલતિ| પુનઃપુનશ્ચ જૃમ્ભાં કરોતિ, તેનાહ જૃમ્ભતે| ઉપલક્ષ્ણં ચેદં તત્તત્કાલભાવિનીનાં ક્રિયાણામ્| તદ્યથા (સઙ્ગ્રહે સૂ.અ.૮)-"અસ્થાનહાસી, પૃષ્ટોઽસમ્બદ્ધમુત્તરં દદાતિ નૈવ વા દદાતિ, વિવક્ષુર્મુહ્યતિ, અઙ્ગુલીઃ સ્ફોટયતિ, શિરઃ કણ્ડૂયતે, ઓષ્ઠૌ લેઢિ, ભુવં વિલિખતિ, ક્રિયાસુ ત્વરતે, વિપરીતમાચરતિ, સ્વભૂમૌ ચ નાવતિષ્ઠતે|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વિષપ્રયોક્તારં લક્ષયતિ-વિષદ ઇતિ| વિલક્ષઃ-ચલદૃષ્ટિઃ| દિશો વીક્ષતે-ઇતસ્તતોઽવલોકયતિ| ત્રસ્તઃ-ઉદ્વિગ્નઃ| ભીતઃ-ચકિતઃ| વિષદલક્ષણં તત્પ્રયુક્તવિષવિશેષપ્રશ્નાર્થમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સવિષમન્નં પ્રાપ્યાઽગ્નિઃ સ્ફુટત્યતિ-ચટચટાયતે, અતિશયેનેત્યર્થઃ| એકાવર્ત ઇતિ એક એવાવર્તો યસ્ય, સંહતસર્વજ્વાલત્વાદસાવેકાવર્તઃ| શિખિકણ્ઠાભધૂમાર્ચિઃ,-શિખી-મયૂરઃ, તસ્ય કણ્ઠઃ-ઇન્દ્રાયુધવદનેકવર્ણઃ, તસ્યેવાભા યયોર્ધૂમાર્ચિષોસ્તે શિખિકણ્ઠાભે, તે તાદૃશે ધૂમાર્ચિષી યસ્યાગ્નેરસૌ શિખિકણ્ઠાભધૂમર્ચિઃ ઇન્દ્રાયુધવદનેકવર્ણધૂમજ્વાલ ઇતિ યાવત્| અનર્ચિર્વા-અજ્વાલ ઇતિ વા| ઉગ્રગન્ધવાનિતિ કુણપગન્ધવાન્| નિદર્શનં ચેદમ્| ધૂમોઽપ્યસ્ય પ્રસેકરોમહર્ષશિરોવેદનાપીનસદૃષ્ટ્યા કુલતા અપ્યુત્પાદયતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથાગ્નિક્ષેપાદિના સવિષાન્નલક્ષણમ્| તત્રાગ્નિપ્રક્ષેપેણાહ-પ્રાપ્યાન્નમિતિ| એકાવર્તઃ-વામત એવ દક્ષિણત એવ વા ચલિતજ્વાલઃ| સ્ફુટત્યતિ-ભૃશં ચટચટાયતે| શિખિકણ્ટભધૂમાર્ચિઃ-નીલધૂમો નીલજ્વાલશ્ચ| અનર્ચિર્વાઅનુત્પન્નજ્વાલો વા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સવિષમન્નમિત્યનુવર્તતે| મક્ષિકાઃ સવિષમન્નં પ્રાપ્યમ્રિયન્તે-મક્ષિકાઃ સવિષેઽન્ને ન નિલીયન્તે, નિલીનાસ્તુ સદ્યો વિપદ્યન્તે| વિષદુષ્ટાહારાત્ કાકઃ ક્ષામસ્વરો ભવેત્| ઉત્ક્રોશન્તિ-ઉચ્ચૈઃ કૂજન્તિ, દર્શનાદેવ શુકદાત્યૂહસારિકાઃ| વિષદર્શનમાત્રાદેવ ચ હંસગતિઃ સ્ખલતિ| ગ્લાનિર્જીવઞ્જીવસ્ય જાયતે| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| મરણમપિ કસ્યચિન્ન ગ્લાનિરેવ, એવં જીવઞ્જીવકસ્ય| ચકોરસ્ય અક્ષિવિરક્તતા| 'દૃષ્ટ્વૈતત્' ઇતિ સર્વત્ર યોજનીયમ્| ક્રૌઞ્ચસ્ય મદોદયો-મદોત્પત્તિઃ સ્યાત્| કપોતપરભૃદ્દ્દક્ષચક્રવાકાસ્ત્યજન્ત્યસૂન્-પ્રાણાન્વિમુઞ્ચન્તિ, ચાત્યર્થં મરણદુઃખાભ્યાહતાઃ| ઉદ્વિજતેઽત્યર્થં માર્જારઃ| વાનરસ્તુ શકૃત્પુરીષં મુઞ્ચતિ| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| પૃષ્ઠતોમુખો રોદિતિ ચ| તથા, હૃષ્યેન્મયૂરસ્તદ્દૃષ્ટ્વા| તદિતિ સવિષાન્નપરામર્શઃ| દૃષ્ટ્વેત્યનુવર્તમાનેઽપિ પુનર્દૃષ્ટ્વેતિ વચનં સર્વત્ર મધ્યે સમ્પ્રત્યયાર્થમ્, આદ્યન્તાભ્યં ગૃહીતત્વાત્| વિષં ચાસ્ય દર્શનાદેવ મન્દતેજસ્કં ભવતિ| ઇતિ-એવં પૂર્વોક્તાભિઃ પરીક્ષાભિઃ, અન્નં-ભક્તાદિ, વિષવત્-વિષસંસૃષ્ટં, જ્ઞાત્વા ત્યજેદેતત્| કથમ્? પ્રયત્નતઃ-પ્રયત્નેન| તમેવ પ્રયત્નં દર્શયન્નાહ-યથા-યેન પ્રકારેણ ત્યજ્યમાનેન, ક્ષુદ્રજન્તવો-મક્ષિકાદયોઽપિ, તેન-વિષેણ, ન વિપદ્યેરન્ ન નશ્યેયુઃ તથા ત્યજેત્| ક્ષુદ્રજન્તવોઽપિ કિં પુનર્મહાન્તઃ, ઇત્યપિ શબ્દાર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- મક્ષિકાદિપ્રાશનેન સવિષં સૂચયતિ-ત્રિયન્ત ઇતિ| પ્રાશ્ય-સવિષમન્નં ભુક્ત્વા, કાકઃ ક્ષામસ્વરઃ-ક્રુશસ્વરો ભવેત્| શુકાદિદર્શનેન લક્ષયતિ-ઉત્ક્રોશન્તીતિ| શુકાદયો સવિષાન્નદર્શનેન ઉત્ક્રોશન્તિ-ઉચ્ચૈઃ શબ્દં કુર્વન્તિ| દાત્યૂહઃ-અન્ધકાકઃ| એતત્-સવિષમન્નમ્| અક્ષિવૈરાગ્યં-નેત્રરાગાપગમઃ| કપોતાદયઃ પ્રાણાંસ્ત્યજન્તિ| પરભૃત્-કોકિલઃ| દક્ષઃ-કુક્કુટઃ| મયૂરો હ્રષ્યેત્-હર્ષં પ્રાપ્નોતિ| મયૂરસ્ય વિષન્ધત્વં દર્શયતિ-તદૃષ્ટચેતિ| તદૃષ્ટચા-મયૂરાવલાકનેન| મન્દતેજઃ-અલ્પપ્રભાવમ્| સવિષાન્નસ્ય યાગપ્રકારં દર્શયતિ-ઇત્યાન્નમિતિ| યથા તેન-સવિષાન્નેન,ક્ષુદ્રજન્તવોઽપિ ન વિપદ્યેરન્-ન મ્રિયેરન્, એવં ત્યજેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સવિષમન્નં પ્રાપ્યાઽગ્નિઃ સ્ફુટત્યતિ-ચટચટાયતે, અતિશયેનેત્યર્થઃ| એકાવર્ત ઇતિ એક એવાવર્તો યસ્ય, સંહતસર્વજ્વાલત્વાદસાવેકાવર્તઃ| શિખિકણ્ઠાભધૂમાર્ચિઃ,-શિખી-મયૂરઃ, તસ્ય કણ્ઠઃ-ઇન્દ્રાયુધવદનેકવર્ણઃ, તસ્યેવાભા યયોર્ધૂમાર્ચિષોસ્તે શિખિકણ્ઠાભે, તે તાદૃશે ધૂમાર્ચિષી યસ્યાગ્નેરસૌ શિખિકણ્ઠાભધૂમર્ચિઃ ઇન્દ્રાયુધવદનેકવર્ણધૂમજ્વાલ ઇતિ યાવત્| અનર્ચિર્વા-અજ્વાલ ઇતિ વા| ઉગ્રગન્ધવાનિતિ કુણપગન્ધવાન્| નિદર્શનં ચેદમ્| ધૂમોઽપ્યસ્ય પ્રસેકરોમહર્ષશિરોવેદનાપીનસદૃષ્ટ્યા કુલતા અપ્યુત્પાદયતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથાગ્નિક્ષેપાદિના સવિષાન્નલક્ષણમ્| તત્રાગ્નિપ્રક્ષેપેણાહ-પ્રાપ્યાન્નમિતિ| એકાવર્તઃ-વામત એવ દક્ષિણત એવ વા ચલિતજ્વાલઃ| સ્ફુટત્યતિ-ભૃશં ચટચટાયતે| શિખિકણ્ટભધૂમાર્ચિઃ-નીલધૂમો નીલજ્વાલશ્ચ| અનર્ચિર્વાઅનુત્પન્નજ્વાલો વા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વક્ત્રગે-મુખપ્રાપ્તે, લાલા ભવતિ| જિહ્વોષ્ઠયોર્જાડ્યં ભવતિ, ઊષાદયશ્ચ સ્યુઃ| રસાજ્ઞત્વં-જિહ્વા રસં ન ચેતયત ઇત્યર્થઃ| હન્વોઃ સ્તમ્ભશ્ચ સ્યાત્| તત્ર સેવ્યાદ્યૈઃ-પૂર્વોક્તૈઃ, ગણ્ડૂષા હિતાઃ| સર્વં ચ-અન્યદપિ, યદ્વિષં જયતિ તદ્ધિતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સવિષાન્નભક્ષણજાન્ રોગાનાહ-લાલેતિ| લાલા-શ્લેષ્મતન્તુસ્ત્રાવઃ| જિહ્વૌષ્ઠયોર્જાડચં-સ્તમ્ભઃ| મુખે ચિમિચિમાયનં-સર્વત્ર મુખે સર્ષપલિપ્તસ્યેવ દુઃખમ્| દન્તહર્ષો-દન્તરોગવિશેષઃ| લાલાદીનામૌષધમાહ-સેવ્યાદ્યૈરિતિ| સેવ્યાદ્યૈઃ-પૂર્વોક્તૈઃ| સર્વં વિષિજિત્_વિષતન્ત્રોક્તં પ્રતિસારણપ્રલેપાદિકમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિષાન્ને આમાશયં પ્રાપ્તે સ્વેદાદયઃ સ્યુઃ| અક્ષિહૃદયયોઃ રોધનં-સ્તમ્ભઃ| બિન્દુભિઃ-નાનાવર્ણૈઃ, અઙ્ગાનામાચયઃ-સમન્તાચ્ચયનમ્| પક્વાશયગતે તુ વિષેઽનેકવર્ણં વમતિ, મૂત્રયતિ, અતિસાર્યતે, તન્દ્રાદયશ્ચ ભવન્તિ| તયોઃ-આમપક્વાશયગતયોર્વિષયોઃ, વર્તમાનસ્ય પુંસો યથાયોગં વાન્તવિરિક્તસ્ય હરિદ્રે કટભીત્યાદિકમૌષધં નાવનાદિષુ યોજયેત્| તત્ર મદનફલાલાબુકુમ્ભીકોશાતકીફલૈર્મધુયુક્તૈર્નિષ્પાવામ્બુયુક્તૈર્વમનમ્| વાન્તસ્ય સ્નેહયિત્વા વિરેચનમ્| પક્વાશયગતે ત્વવમિતસ્યૈવ નીલિનીફલયુક્તેન ઘૃતેન વિરેચનમેવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સવિષાન્નામાશયપ્રપ્તિજાન્ રોગાનાહ-આમાશયગત ઇતિ| ચક્ષુર્હૃદયરોધનં-નેત્રયોર્મનસશ્ચ ક્રિયાપ્રતિ બન્ધઃ| બિન્દુભિરઙ્ગાનામાચયઃ-જલબિન્દ્વાકારસ્ફોટવ્યાપ્તાઙ્ગત્વમ્| સવિષાન્નપવ્કાશયપ્રપ્તિજાન્ રોગાનાહ-પવ્કશયગત ઇતિ| પાણ્ડુત્વં-શુલ્કત્વમ્| ઉદરં_ઉદરાખ્યો રોગઃ| આમપવ્કાશયવિકારયોરૌષધમાહ-તયોરિતિ| વાન્તવિરિક્તિસ્યેતિ ક્રમાદ્યોજ્યમ્| આમાશયવિકારેષુ વાન્તસ્ય| પક્વાશયવિકારેષુ વિરિક્તસ્ય| હરિદ્રાદીનિ નાવનાદિષુ યોજયેત્| હરિદ્રે-હરિદ્રાદ્વયં નિશા દાર્વી ચ| કટભી-ગિરિકર્ણકા| સિન્દુવારિતો-નિર્ગુણ્ડી| નિષ્પાવો-વલ્લઃ| બાષ્પિકા-હિઙ્ગુપત્રી| શતપર્વિકા-વચા| કુક્કુટસ્ય પક્ષિણોઽણ્ડમ્| અવલ્ગુજો-બાકૂચી| આહારં વિનાપિ પ્રયુક્તસ્ય વિષસ્ય શાન્ત્યર્થમયં યોગઃ સ્યાદિતિ " ઇત્યુક્તમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૮)-"ઈશ્વરાણાં વસુમતાં વિશેષેણ તુ ભૂભુજાં પ્રાયેણ મિત્રેભ્યોઽપ્યમિત્રા ભૂયાંસો ભવન્તિ| તતસ્તત્પ્રયુક્તાઃ સમાસન્નવર્તિનોઽન્નપાનાદિષુ વિષં પ્રયચ્છન્તિ, સ્ત્રિયશ્ચ તત્પ્રણિધિપ્રયુક્તાઃ સૌભાગ્યલોભેન| તસ્માદ્રાજા કુલીનં સ્નિગ્ધમાત્પમાસ્તિકમાર્યમાર્યપરિગ્રહં દક્ષ દક્ષિણં નિભૃતં શુચિમનુદ્ધતમનલસમવ્યસનમનહઙ્કૃતમકોપનમસાહસિકં વાક્યાર્થાવબોધકુશલં નિષ્ણાતમષ્ટાઙ્ગે યથાગ્નાયમાયુર્વેદે સુવિહિતયોગક્ષેમં સન્નિહિતાગદાદિયોગં સાત્મ્યજ્ઞં ચ પ્રાણાચાર્યં પરિગૃહ્ણીત| તમર્થમાનાભ્યાં યથામ્નાયં સમ્પ્રદાયાનતિક્રમેણ કાલેઽનુકાલં ગુરુમિવ શિષ્યઃ પિતરમિવ પુત્રઃ પૂજયેત્| પ્રતિકૂલમપિ ચ તદ્વચઃ સામ્પ્રતમિતિ મન્યેત| ન હિ ભદ્રોઽપિ ગજપતિર્નિરઙ્કુશઃ શ્લઘનીયો જનસ્ય| તસ્માત્તદાયત્તમાહારવિહારં પ્રતિ ચાત્મનઃ કુર્યાત્| ઉપાત્તમપિ ખલુ જીવિતમુપાયબલેન સ્વસમયમધિતિષ્ઠતિ| અપિ ચ બહુપરિગ્રહા નરપતયઃ| સન્તિ ચાશુકારિણઃ શૂલસત્ર્યાસાદયઃ| પ્રતિક્ષણં પ્રત્યવેક્ષણીયાવસ્થાશ્ચ રોગિણો, વિશેષેણ રાજાનઃ| તે હિ પ્રમાદપરિગતા દુઃખાહિષ્ણવઃ સ્વયમપ્યપથ્યરુચયઃ સન્નિહિતાહિતપ્રિયવચનપ્રાયપરિવારાશ્ચ| તસ્માદ્ભિષજો રાજા રાજગૃહાસન્ને સન્નિવેશનં કારયેત્| તથા હિ સ સર્વોપકરણેષુ નૃપતિશરીરિપયોગિષ્વપરોક્ષવૃત્તિર્ભવાતિ| સ સમ્યક્સમ્પન્નમન્નં સુપરીક્ષિતં વિશુદ્ધમગ્નયાદિષુ પ્રાગુપનીતં શિખિના દૃષ્ટમભિપ્રોક્ષિતં પ્રોક્ષણૈઃ પુરઃ સ્થિતો રાજાનં હસ્તબદ્ધૌષધિરત્નં ભોજયેત્| ભુઞ્જાનસ્ય ચાસ્ય દુન્દુભીનગદપ્રલિપ્તાન્ વાદયેત્| દન્તકાષ્ઠપ્રયુક્તે તુ વિષે કૂર્ચકવિશરણમૌષધગન્ધો રૂક્ષતા જિહ્વાદન્તૌષ્ઠમાંસશોફશ્ચ| તત્ર પ્રચ્છાય ધાતકીપુષ્પજામ્બવાસ્થિહરીતકીચૂર્ણૈઃ સેક્ષોદ્રૈઃ સપ્તચ્છદકલ્કેન વા પ્રતિસારણં કુર્યાત્| દાડિમકરમર્દકભવ્યામ્રાતકકોલબદરરસક્ષૌદ્રયુક્તં ગણ્ડૂષમ્| અનેન જિહાનિર્લેખનકવલગણ્ડૂષા વ્યાખ્યાતાઃ| અઞ્જનપ્રયુક્તેઽશ્રૂપદેહદાહરાગવેદના દૃષ્ટિવિભ્રમા ભવન્ત્યાન્ધ્યં ચ| તત્ર સર્પિષ્પાનં યોજ્યમ્| શૃતેન પયસા સત્પકૃત્વઃ પિપ્પલીર્ભાવયેત્| તતસ્તકલ્કેન સર્પિર્વિપધ્કં નેત્રતર્પણમ્| કપિત્થમેષશૃઙ્ગીભલ્લાતકાનાં પુષ્પૈર્વરણનિર્યાસેન ચાઞ્જનમ્| બૃહતીશિરીષબીજપ્રપૌણ્ડરીકનાગબલાચૂર્ણં સત્પકૃત્વો મધુના ભાવયેત્| તચ્ચ સ્રોતોઞ્જનસુવર્ણચૂર્ણચૂર્ણયુક્તમઞ્જનમ્| નસ્યધૂમપ્રયુક્તે શિરિરુક્કફાસ્ત્રાવઃ ખેભ્યો રુધિરાગમનમિન્દ્રિયવૈકૃતં ચ| તત્રાતિવિષાશ્વેતાકાકમાચીમદયન્તિકાકલ્કક્ષીરસિદ્ધં સર્પિર્નસ્યે પાનેચ વિદધ્યાત્| મદયન્તિકા-મલ્લિકા| અભ્યઙ્ગપ્રયુક્તે ત્વગ્દાહસ્વેદપાકસ્ફોટાવદરણાનિ| તત્ર શીતામ્બુપરિપિક્તસ્ય ચન્દનતગરોશીરકુષ્ઠવેણુપત્રિકાઽમૃતાસોમવલ્લીશ્વેતાપદ્મકાલીયકૈરનુલેપનમ્| વેણુપત્રિકા-બાષ્પિકા| એતાન્યેવ ચ સકપિત્થરસગોમૂત્રાણિ પાનમ્| ગિરિકર્ણિકાશ્વેતામૂલપ્રિયઙ્ગુસારિવામધુકસર્પસુગન્ધામૃગૈર્વારુમૂલાનિ શેલુક્વાથપિષ્ટાનિ પ્રલેપઃ| અનેનોદ્વર્તનોદ્ધર્ષણપરિષેકાનુલેપનભૂષણયાનશય્યાસ્તરણવસ્ત્રકવચપાદુકોપાનત્પાદપીઠા વ્યાખ્યાતાઃ| વિશેષતસ્ત્વાભરણકૃતે વિકારેઽશ્વગન્ધાપામાર્ગકિણિહીખદિરશિરીષકલ્કૈર્ગોપિત્તસંયુક્તૈઃ પ્રદેહઃ| પાદપીઠકૃતે શ્લેષ્માતકસર્પસુગન્ધાકલ્કો મધુયુક્તઃ| છત્રપ્રયુક્તે સ્ફોટાનાં ક્ષિપ્રપાકાનાં પવ્કજામ્બવપ્રકાશાનાં પ્રાદુર્ભાવઃ| તત્ર મધુકપાટલાકપાટલાકસેરુકરોધ્રાઞ્જનકુષ્ઠસર્પસુગન્ધાખદિરશિરીષકલ્કૈર્ગોપિત્તપ્રયુક્તૈઃ સર્વ ગાત્રપ્રદેહઃ| અનેન ચામરવ્યજને વ્યાખ્યાતે| શિરોઽભ્યઙ્ગપ્રયુક્તે વેદનારન્થિજન્મ કેશચ્યવનં ચ| તત્ર શ્યામાપાલિન્દીતન્દુલીયકચૂર્ણધૃતર્ક્ષપિત્તૈઃ સુભાવિતા કૃષ્ણા મૃત્પ્રલેપઃ| ગોમયમાલતીમૂષિકપર્ણ્યન્યતમરસઃ કલ્કો વાઽગારધૂમો વા| શ્લેષ્માતકરત્વક્પાટલાશિરીષમધૂકહરિદ્રાદ્વયૈરજાક્ષીરાલોડિતૈઃ પરિપેકઃ| અનેન શિરઃસ્નાનસ્નપનોદકકઙ્કતકસ્ત્રગુષ્ણીષા વ્યાખ્યાતાઃ| કર્ણપૂરણપ્રયુક્તે શોફશૂલપાકાઃ શ્રોત્રવૈગુણ્યં ચ્ચ્| તત્ર બહુપત્રાસ્વરસો ધૃતક્ષૌદ્રયુક્તઃ કર્ણપૂરણમ્, સોમવલ્કલરસો વા સુશીતઃ| મુખાલેપપ્રયુક્તે મુખસ્ય શ્યાવતા પદ્મકણ્ટકાશ્ચ ભવન્ત્યભ્યઙ્ગજાશ્ચ વિકારાઃ| તત્ર મધુકપય સ્યાબન્ધુજીવફઞ્જીપુનર્નવાચન્દનૈઃ સધૃતૈર્લેપો મધુસર્પિષોઃ પાનં ચ| સવિષપુષ્પાધ્રાણાત્ શિરોનાસાવ્યથા સાશ્રુનેત્રતા ગન્ધાજ્ઞાનં ચ| તત્રાનન્તરોક્તો વિધિર્બાષ્પોદિતશ્ચેતિ| ભવતિ ચાત્ર| ફલમૂલચ્છદાદીનાં દદ્યાત્પ્રક્ષાલનોદકમ્| ભાજનવ્યઞ્જાનાં ચ તથા કુર્યાદતન્દિર્તઃ|| ઘ્રેયાણિ ઘ્રાપયિત્વા તુ સ્પૃશ્યાન્ સંસ્પૃસ્ય તાનપિ| પ્રતીવાપં તતો દત્વા પ્રતીક્ષ્યૈવૈકનાડિકામ્|| તતો વિજ્ઞાય શુદ્ધિં ચ ભાજનસ્યોદકસ્ય ચ| આહારમુપયુઞ્જીત યથાવદ્વસુધાધિપઃ|| મન્દં તીક્ષ્ણવિષાભ્યાસે વિષમુત્તીર્યતે ભૃશમ્| તસ્માત્તીક્ષ્ણવિષં હસ્તે બધ્નીયાત્કુશલો ભિષક્|| વિષસન્ધારણં ધન્યં રક્ષોઘ્નં પ્રીતિવર્દ્ધનં| અપિ ચ| સાપિધાનઘટીમૂટફલકસ્થાપિતૌષધમ્| પ્રાગુદીચ્યોર્દિશોર્ગુપ્તં ભૈષજ્યાગારમિષ્યતે|| ઘઠ્યાદીનિ-મૃત્તૃણકાષ્ઠમયાનિ| ઉચ્ચૈઃ પ્રશસ્તદિગ્દેશં બહુવાતાયનં મહત્| મહાનસં સુસંમૃષ્ટં વિશ્વાસ્યજનસેવિતમ્|| સદ્દ્વાઃસ્થાધિષ્ઠિતદ્વારં કક્ષ્યાવત્સવિતાનકમ્| સુધૌતદ્દઢકુમ્ભાદિ પરિશુદ્ધજલેન્ધનમ્|| સ્વકર્મકુશલા દક્ષાઃ સૂદાસ્તત્રાપ્રમાદિનઃ| ક્લુપ્તકેશનખાઃ પિત્ર્યા રાજ્ઞઃ કૃત્યૈરઙ્ગતાઃ|| તેષામધિપતિર્વિપ્રઃ કુલજઃ સિપરીક્ષિતઃ| સંવિભક્તશ્ચ ભક્તશ્ચ શુચિર્વૈદ્યવશાનુગઃ|| સંવિભક્તઃ-ઉદાસીનઃ| સર્વેઽપિ ભૂભૃદાસન્નાઃ શસ્તાઃ સતતમીદ્દશાઃ| મિથો વિગ્રહસઙ્ઘાતરહિતા ભૂભૃતે હિતાઃ|| તાન્ વૈદ્યો ગુણવાનેકો મનસા પ્રતિજાગૃયાત્| ભૂભૃદ્દેહોપકરણસંરક્ષણસમુદ્યતઃ|| અથાભ્યમિત્રં વ્રજતો જિગીષોર્વૈદ્યઃ સુસજૌષધશસ્ત્રયન્ત્રઃ| તુઙ્ગધ્વજાખ્યાતનિવાસભૂમિર્યુદ્ધાગતં યોધજનં ચિકિત્સેત્|| પન્થાનમુદકં છાયાં ભક્તં યવસમિન્ધનમ્| દૂષયન્ત્યરયો યસ્માત્તદ્વિદ્યાચ્છોધયેત ચ| પ્રસ્થાનં વા નિવેશં વા નાવિજ્ઞાય પ્રયોજયેત્| ભૂવારિતૃણકાષ્ઠાશ્મમાર્ગન્ માર્ગવનસ્પતીન્|| વિષેણોપહતા ભૂમિઃ ક્વચિદ્દગ્ધેવલક્ષ્યતે| પ્રમ્લાનતૃણગુલ્માદિર્મૃતકીટસરીસૃપા|| વિશીર્યન્તે ખુરનખા દાહકણ્ડૂરુજાન્વિતાઃ| છર્દિર્મૂર્ચ્છા જ્વરો મોહઃ શિરોદુઃખં ચ જાયતે|| તત્ર સૌભાઞ્જનાન્મૂલં વલ્લીં સોમમુશીરકમ્| માતુલુઙ્ગરસં હિઙ્ગુ પાયયેદ્દધિમાત્રયા|| વલ્લીપ્રિયઙ્ગુઃ| મૂત્રાણ્યજાવિહસ્તિભ્યો માંસાનિ રુધિરાણિ ચ| સર્વગન્ધૈઃ સમાયોજ્ય પચેત્પક્વે ચ નિક્ષિપેત્|| સોમરાજીં સુનન્દાખ્યાં સરલાં ગન્ધનાકુલીમ્| ચારટીં ત્રાયમાણાં ચ પ્રોક્ષયેત્તેન તાં ભુવમ્|| સુનન્દાખ્યા-ગોરોચના| ચારટી-પદ્મચારિણી| સવિષં વિરસં તોયં કોવિષ્ણં રાજિભિશ્ચિતમ્| ફેનિલં ગુરુ વિચ્છિન્નં ખગૈરનભિનન્દિતમ્|| મૃતાકુલિતમત્સ્યં ચ સ્પર્શાત્તચ્છોફકણ્ડુમત્| ઓદનઃ સાધિતસ્તેન ભુક્તમાત્રો વિદહ્યાએ|| વિદગ્ધઃ પચ્યતે કૃચ્છ્રાત્પવ્કો મૂર્ચ્છાજ્વરપ્રદઃ| દર્શયેત્સર્વતો નીલપીતકર્બુરલોહિતમ્|| તત્ર શિગ્ર્વાદિમગદં ભૂમિદોષોદિતં પિબેત્| અજશૃઙ્ગીં વિશાલાખ્યાં વિષઘ્નીમુત્તમારણીમ્|| ફણિજ્જકં પ્રતિવિષાં દગ્ધ્વા તદ્ભસ્મ ગાલયેત્| બહુશો ગાલિતં તચ્ચ પાચયેત્તત્ર ચ ક્ષિપેત્|| કલ્કયેત્વા પ્રતીવાપં સરલાં રજનીદ્વયમ્| એલામુદીચ્યં મઞ્જિષ્ઠાં સુનન્દાં બાકુચીમપિ|| પાત્યન્તે બિન્દવસ્તસ્માદ્યત્ર તન્નિર્વિષીભવેત્|| પાટલાપારિભદ્રાશ્વકર્ણસ્યામાક શિગ્રુકાન્|| કલશાન્તર્ગતાન્ દ્ગ્ધ્વા પ્રક્ષિપેત્સવિષેઽમ્ભસિ| શીતે ઘર્મો હિમશ્ચોષ્ણે મારુતો વિષસંયુતઃ|| ભ્રમમૂર્ચ્છાદિકારી ચ શિગ્ર્વાદિસ્તત્ર ચેષ્યતે| દેવદારુનતાનન્તામધુકાઞ્જનગૈરિકમ્|| વજ્રકન્દં લતાં રોધ્રં વિકિરેત્ શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતમ્| વૃક્ષાગ્રેષુ પતાકાસુ દૂષ્યેષુ સુમહત્સુ ચ|| સર્વતશ્ચૂર્ણસમ્પર્કાન્નિર્વિષો જાયતેઽનિલઃ| વિકૃતા ભવતિ ચ્છાયા પાદપે વિષદૂષિતે|| નિર્ગન્ધમતિગન્ધં વા તત્પુષ્પં હૃચ્છિરોરુજમ્| કુર્યાત્, ફલપલાશાદિ કણ્ડૂઆકાતિસારકૃત્|| ભૂમિ મુદ્દિશ્ય યત્પ્રોક્તં તત્સર્વં તત્ર શસ્યતે| ન ચ કન્યામવિદિતાં સંસ્પૃશેદપરીક્ષિતામ્|| વિવિધાન્ કુર્વતે યોગાન્ કુશલાઃ ખલુ માનવાઃ| આજન્મવિષસંયોગાત્કન્યા વિષમયી કૃતા|| સ્પર્શોચ્છ્વાસાદિભિર્હન્તિ તસ્યાસ્ત્વેતત્પરીક્ષણમ્| તદ્ધસ્તકેશાસંસ્પર્શાન્મ્લાયતે પુષ્પપલ્લવૈઃ|| શય્યાયાં મત્કુણૈર્વસ્ત્રે યૂકાભિઃ સ્નાનવારિણિ| જન્તુભિર્મ્રિયતે જ્ઞાત્વા તામેવં દૂરતસ્ત્યજેત્|| નાપ્રોક્ષિતં નાવિદિતં ભિષજા નાનવિક્ષિતમ્| નાપ્રાશિતં ચ સૂદાદ્યૈઃ કિઞ્ચિદાહારયેન્નૃપઃ|| ધન્યં સર્વાર્થસિદ્ધાખ્યં પાત્મરક્ષોવિષાપહમ્| પરં ચક્ષુષ્યમાયુષ્યં શત્રુઘ્નં વક્ષ્યતેઽઞ્જનમ્|| અથ શુક્લપક્ષે પુણ્યેઽહનિ પુષ્પપુનર્વસુહસ્તચિત્રામૃગશિરઃ શ્રવણરેવતીશતભિષક્પ્રાજાપત્યોત્તરાણામન્યતમેન નક્ષત્રેણ યોગમુપગતે ભગવત્યોષધિપતૌ પ્રશસ્તે મુહૂર્તે સિન્ધુસ્ત્રોતઃ સમુત્થં સ્નિગ્ધં સપ્રભં ગન્ધવર્ણચ્છેદૈર્નીલિત્પલાભમઞ્જનમાહરેત્| તસ્યાષ્ટૌ ભાગાઃ, કનકરજતોદુમ્બરાણામેકૈકો ભાગઃ, તત્સર્વં મૂષાયાં પ્રક્ષીપ્ય, બલિમઙ્ગલપૂર્વકમગ્નિમુપસમાધાય, ખદિરકદરધવસ્યન્દનાન્યતમદારુભિર્ગોમયૈર્વા પ્રજ્વાલયેત્| તતશ્ચાર્યાવલોકિતેશ્વરમાર્યતારાં બ્રહ્મદક્ષાશ્વિરુદ્રેન્દ્રાત્યસોમવરુણ- વૈશ્વાનરવાયુવિષ્ણુજનકભરદ્વાજ્ધન્વન્તરિસુશ્રુતભવસુકન્યા-સ્કન્દચ્યવનવૈનતેયાનન્યાશ્ચ યથાવિધ્યુક્તદેવતાઃ સુમનોઽક્ષતલાજાસ્વસ્તિકસંયાવનિસ્તુષયવસંસ્કૃતગુડધૃતમિશ્રપાયસૈરર્ચયિત્વા,વૃદ્ધવૈદ્યબ્રાહ્રાણાંશ્ચ શુક્લવાસસો મહતીભિર્દક્ષિણાભિઃ પૂજયિત્વા, તસ્મિન્નગ્નૌ તદઞ્જનં ધ્માતં ધ્માતમાવર્ત્ય પૃથક્પૃથઙ્ગિષેચયેત્| ગોશકૃદ્રસમૂત્રઘૃતદધિક્ષૌદ્રવસામજ્જતૈલમદ્યસર્વગન્ધામ્બુશર્કરોદકેક્ષુરસેષુ, તથા હરીતક્યામલકબિભીતકકાશ્મર્યમૃદ્વીકાશૃઙ્ગાટકકસેરુકોત્પલનલિનસૌગન્ધિકમૃણા-લિકાક્વાથેષુ, તથાલાવકપિઞ્જલૈણશશહરિણકુલીરરસેષુ, તથા મધુકચન્દનકાલાનુસાર્યનલદપદ્મકોશીરમઞ્જિષ્ઠાનન્તાગૈરિકકુઙ્કુમોદકેષુ| કાલાનુસાર્યં-શૈલેયમ્| તતઃ શુક્લે વાસસિ બદ્ધ્વા દ્વાદશરાત્રમાન્તરિક્ષેઽમ્ભસિ વાસયેત્| તત્શ્છાયાયાં વિશોષ્ય સ્ફટિકમુક્તાપ્રવાલકાલાનુસાર્યપ્રતીવાપં પુનરપિ બલિમઙ્ગલપૂર્વકમહરવાસસા કન્યયા દ્દષદિ પેષયિત્વા સુવર્ણરજતતામ્રશઙ્ખશૈલદ્વિરદરનગવલવૈડૂર્યસ્ફટિકમેષશૃઙ્ગ્યસનસારાન્યતમધટિ-તાયામઞ્જનિકાયાં નિધાપયી| ગવલં-માહિષં શૃઙ્ગમ્| અથ પુનરપિ પૂર્વવત્કૃતસ્વસ્ત્યયનં સાવિત્રેણ કર્મણાઽથર્વવિદ્દ્વિજન્મના વિધિવત્ તદભિસંસ્કુર્યાત્| તતો ગજસ્કન્ધમારોપ્ય પાણ્ડુરચ્છત્રચામરવાલવ્યજનૈરનુગતં તથા શઙ્ખદુન્દુભિસ્વનૈર્દ્વિજાતિવરપ્રયુક્તૈશ્ચ વેદવાદમિશ્રૈઃ પુણ્યાહઘોષૈઃ કૃતપુશ્પોહારં વૈદ્યગૃહાન્નાયકગૃહમનુપ્રવેશયેત્| અનન્તરં ચ તેન વિદેહાધિપોપદિષ્ટેન સર્વાર્થેષુ સિદ્ધેનાઞ્જનેન યથોક્તાનામેવાઞ્જનભાજનદ્રવ્યાનામન્યતમયા શલાકયા ગોબ્રાહ્રાણપૂજાપૂર્વકં શુચિઃ સનિયમો ભૂત્વા ધારિણીમિમાં વિદ્યામધીયાનઃ પૂર્વમક્ષિ દક્ષિણમઞ્જયેત્| નમશ્ચક્ષુઃપરિશોધનરાજાય તથાગતાયાર્હતે સમ્યક્સમ્બુદ્ધાય| તદ્યાથા ઊઁચક્ષુઃપ્રજ્ઞાચક્ષુર્જ્ઞાનચક્ષુર્વિજ્ઞાનચક્ષુર્વિશોધય સ્વાહા| તત્ પરં તામેવ ધારિણીમનુસંસ્મરત્ સાયંપ્રતઃ પ્રત્યહમેતેત્પરમં પવિત્રમારોગ્યકરમૂર્જસ્કરં સર્વ વિઘ્નહરમઞ્જાનમશ્વિભ્યામિન્દ્રસ્ય વૃત્રવધાભ્યુદ્યતસ્ય પ્રાક્પ્રકલ્પિતમ્| ત સ્માદેતદ્રાજ્ઞાં રાજમહામાત્રાણાં ચ મહીં વિજિગીષમાણાનાં બ્રાહ્રાણાનાં ચ વેદાધ્યયનમન્યદ્વા મહચ્છાસ્ત્રમવગાહમાનાનાં પ્રસન્નમના ભિષક્ પ્રકલ્પયેદિતિ| ભવન્તિ ચાત્ર| અથ યોગાઃ પ્રવક્ષ્યન્તે બૃહસ્પતિકૃતાઃ| શિવાઃ| યાન્ સેવમાનો નૃપતિઃ શત્રુભ્યો નૈતિ વઞ્ચનમ્|| બિલ્વાઢકીયવક્ષારપાટલાબાષ્પિકોષણાઃ| શ્રીપર્ણીશલ્લકીયુક્તા નિષ્વ્કાથઃ પ્રોક્ષણં પરમ્|| આઢકી-સૌરાષ્ટ્રી| સવિષં પ્રોક્ષિતં તેન સદ્યો ભવતિ નિર્વિષમ્| યવસેન્ધનપાનીયવસ્નશય્યાસનૌદનમ્|| કવચા ભરણચ્છત્રવાલવ્યજનવેશ્મ્ ચ| શેલુપાટલ્યતિવિષાશિગ્રુગોપીપુનર્નવમ્|| સમઙ્ગાવૃક્ષમૂલત્વક્કપિત્થવૃષશોણિતમ્| સહદન્તશઠં તદ્વત્પ્રોક્ષણં વિષનાશનમ્|| શોણિતં-કુઙ્કુમમ્| લાક્ષાપ્રિયઙ્ગુમઞ્જિષ્ઠાસમઙ્ગાલહરેણુકાઃ| સયષ્ટ્યાહ્વા મધુયુતા બભ્રુપિત્તેન કલ્કિતાઃ|| નિખનેદ્ગોવિષાણસ્થાઃ સપ્તરાત્રં મહીતલે| તતઃ કૃત્વા મણિં હેમ્ના બદ્ધં હસ્તેન ધારયેર્|| સંસૃષ્ટં સવિષં તેન સદ્યો ભવતિ નિર્વિષમ્| બભ્રુઃ-નકુલઃ| મનોહ્વાલશમીપુષ્પત્વઙ્નિશાશ્વેતસર્ષપાઃ|| કપિત્થકુષ્ઠમજિષ્ઠાઃ પિત્તેન શ્લક્ષ્ણકલ્કિતાઃ| શુનો ગોઃ કપિલાયાશ્ચ સૌમ્યા ખ્યોઽયં વરોઽગદઃ|| વિષજિત્પરમં કાર્યો મણિરત્રચપૂર્વવત્| મૂષિકાઽજરુહા વાપિ હસ્તે બદ્ધા વિપાપહા|| હરેણુમાંસીમઞ્જિષ્ટારજનીમધુકં મધુ| અક્ષત્વક્ સુરસં લાક્ષા શ્વપિત્તં પૂર્વવન્મણિઃ|| વાદિત્રાણિ પતાકાશ્ચ પિષ્ટૈરેભિશ્ચલેપિતાઃ| શ્રુત્વા દ્દષ્વા તમાઘ્રાય સદ્યો ભવતિ નિર્વિષઃ|| ત્ર્યૂષણં પઞ્ચલવણં મઞ્જિષ્ઠાં રજનીદ્વયમ્| સૂક્ષ્મૈલાં ત્રિવૃતાં પત્રં વિડઙ્ગાનીન્દ્રવારૂણીમ્|| મધુકં ચેતિ સક્ષૌદ્રં ગોવિષાણે નિધાપયેત્| તસ્માદુષ્ણામ્બુના માત્રાં પ્રાગ્ભક્તાં યોજયેત્તથા|| વિષં ભુક્તં જરાં યાતિ નિર્વિષેઽપિ ન દોષકૃત્| જતુસર્જરસોશીરસર્ષપાપાત્રવાલકૈઃ|| સવેલ્લારુષ્કરપુરૈઃ કુસુમૈરર્જુનસ્ય ચ| ધૂપો વાસગૃહે હન્તિ વિષં સ્થાવરજઙ્ગમમ્|| ન તત્ર કીટાઃ સવિષા નોન્દુરા ન સરીસૃપાઃ| ન કૃત્યાઃ કાર્મણાદ્યશ્ર ધૂપોઽયં યત્ર દહ્રાતે|| શિખિપિચ્છં બલાકાસ્થિ સર્ષપાશ્ચન્દન ઘૃતમ્| ધૂપો વિષઘ્નઃ શયનવસનાસનગેહગઃ|| વિશાલાવ્યોષમઞ્જિષ્ઠાયષ્ટીલવણપઞ્ચકમ્| દ્વિનિશાપત્રવેલ્લૈલાત્રિવૃચ્ચૂર્ણં સમાક્ષિકમ્|| પૂર્વોક્તં ત્ર્યૂષણાદિં ચ સ્નાનીયેઽમ્ભસિ યોજયેત્| ક્વાથોઽથવાઽર્કકુસુમશ્વેતાપામાર્ગસર્ષપૈઃ|| સદધ્યાજ્યઃ કૃતો યુક્તૈઃ કામાતાનાકુલીયકૈઃ| કલ્કો વા ચન્દનક્ષીરિપલાશદ્રુમવલ્કલૈઃ|| મૂર્વૈલવાલુસુરસાનાકુલીતન્દુલીયકૈઃ| ક્વાથઃ સર્વોદકાર્યેષુ કાકમાચીયુતૈર્હિતઃ|| રોચનાપત્રનેપાલીકુઙ્કુમૈસ્તિલકં વહન્| વિષૈર્ન બાધ્યતે સ્યાઞ્ચ નારીનરનૃપપ્રિયઃ|| ચૂર્ણૈર્હદ્રામઞ્જિષ્ઠાકિણિહીકણનિમ્બજૈઃ|| દિગ્ધં નિર્વિષતામેતિ ગાત્રમિત્યાહ ગૌતમઃ|| નસ્યપાનાસાનાલેપૈર્યુઞ્જ્યાત્સઞ્જીવનાદિકાન્| અગદાન્ વિષજગ્ધસ્ય તીક્ષ્ણાનિ દમનાનિ ચ|| અગદાન્-વિષતન્ત્રોક્તાન્| પિપ્પલીમધુકક્ષૌદ્રશર્કરેક્ષુરસૈઃ સહ| વિરેચનં શિરામોક્ષં પ્રપ્તં વિસ્રાવણં યદિ|| હ્રદયાવરણં કાર્યં પ્રાગેવામિત્રમધ્યગઃ| પિબેદ્ધૃતમજેયાખ્યમમૃતં વાઽપ્યભુક્તવાન્|| અજેયામૃતે-વિષતન્ત્રોક્તે| સર્પિઃ ક્ષૌદ્રં દધિ ક્ષીરમન્તતઃ શીતલં જલમ્|| અન્તતઃ-અન્તે સર્વાભાવે, અત એવ પૂર્વેષુ પૂર્વાભાવે પરમિત લભ્યતે| સિતામધુકપાલિન્દીકલ્કવન્માંસમિષ્યતે|| ગોધાહરિણબભ્રૂણાં સકણાશુણ્ઠિ પાર્ષત્તમ્| સનાગરં સાતિવિષં શિખિનઃ સસિતોફલમ્|| સુશીતાઃ સઘૃતાશ્ચૈષાં યથાસ્વં કલ્પિતા રસાઃ| ઇથ્યં વિષગરાદિભ્યો રક્ષેદ્વૈદ્યો નરેશ્વરમ્| સ્યાત્તદુચ્છેદ ઉચ્છેદઃ પ્રજાનાં સર્વકર્મણામ્|| આજ્ઞાધૈર્યક્ષમાત્યાગા માનુષત્વેઽપ્યમાનુષાઃ| યદ્રાજ્ઞઃ કર્મભિસ્તસ્માદારાધ્યોઽસાવતીન્દ્રિયૈઃ|| યત્ર સાક્ષાન્નૃપસ્તત્ર નિજ્ઞાતઃ પ્રવિશેદ્ભિષક્| ન સમ્મતોઽપ્યનુચિતં યાનસ્થાનાસનં ભજેત્|| ઉચિતં પુરતો રાજ્ઞસ્તિષ્ઠેદ્વાક્યં ચ નાક્ષિપેત્| અહીનકાલં રાજાર્થં, સ્વાર્થં પ્રિયહિતૈઃ સહ|| દેશે કાલે પરાર્થં ચ વદેદ્ધર્માર્થસંહિતમ્| નાનુશિષ્યાદપૃચ્છન્તં મહદેતદ્ધિ સાહસમ્|| નાચરેદહિતેનૈનં મૂલોચ્છેદકરં હિ તત્| અનુકૂલં હિતં વાચ્યમહિતાદ્વારયેન્મિથઃ|| ઉદારૈઃ સાન્ત્વથન્વાક્યૈર્દોષશ્ચેત્તદુપેક્ષયા| તૂષ્ણીં વા પ્રતિવાક્યે સ્યાદ્વર્જયેદ્દ્વેષ્યસઙ્કથામ્|| વિપશ્ચિદપ્યચિત્તજ્ઞો બાલશોઽપિ તુ ભાવવિત્| અતિપ્રિયોઽપિ દ્વેષ્યોઽપિ યાત્યાશુ વિપરીતતામ્|| નિવેદ્ય રાજ્ઞે કુર્વીત કાર્યાણિ સુલઘૂન્યપિ| ન યાયાન્ન ચિરં તિષ્ઠેત્કોશસ્થાનાવરોધયોઃ|| સ્વલ્પેઽપિ દર્શયે ત્તુષ્ટિં લાભેઽનુદ્ધતમાનસઃ| મિથઃ કથનમન્યેન કૌલીનં દ્વન્દ્વવાદિતામ્|| વસ્ત્રાદિ રાજ્ઞઃ સદ્દશં રાજલીલાં ચ વર્જયેત્| દત્તં યત્તુ નૃપેણૈવ તદ્ધાર્ય તુષ્ટિવૃદ્ધયે|| હસિતવ્યે સ્મિતં કુર્યાત્પ્રભોરેવાનુવૃત્તિતઃ| ઉચ્યમાનેઽવલમ્બેત પરમર્મણિ મૂકતામ્|| સ્વમર્મણિ તુ બાધિર્યં ધૈર્યમાધુર્યસૌષ્ઠવમ્| અત્યાયાસેન નાત્માનં કુર્યાદતિસમુચ્છ્રિતમ્|| પાતો યથા હિદુઃખાય નોચ્છ્રાયઃ સુખકૃત્તથા| આસન્નસેવા નૃપતેઃ ક્રીડાશસ્ત્રાહિ પાવકૈઃ|| કૌશલેનામહતા વિનીતૈઃ સા નિરુધ્દ્યતે| પ્રાપ્ય દુષ્પ્રાપમૈશ્વર્યં બહુમાનં ચ ભૂપતેઃ|| યથોપયુઞ્જીત ચિરં તથાસ્યાદપ્રમાદવાન્| વિદધ્યાત્પરિતઃ શય્યાં રક્ષામન્ત્રાભિમન્ત્રિતાન્|| રાત્રૌ સિદ્ધાર્થકાન્ ભૂતિમક્ષતૈરન્વિતાં શુચિમ્| રક્ષાશક્તિં તથોચ્છીર્પે સયવાઙ્કુરયાવકામ્| સદૂર્વં પૂર્ણકલશં સપુષ્પફલપલ્લવમ્| ઉપહારં ચ સન્ધ્યાયાં ભુક્ત્વા ચાન્તે નિશાસુ ચ|| એતસ્વસ્ત્યનં કર્મ કર્તવ્યં શુચિના શુચેઃ| આયુષ્યં પૌષ્ટિકં ભૂતવિષકાર્મણપાપ્મજિત્|| સઙ્ક્ષેપ એષવિષપાલનસાધનાય પ્રોક્તસ્તુ વિસ્તરવિધિઃ પુનરુત્તરેષુ| આલોચ્ય સમ્યગખિલં મતિપૂવકારી યુઞ્જીત તત્પરિકલય્યવિકારચિહ્નમ્|| ઇતિ વિષગરરક્ષોણાયોપદેશં ભજતિ નરપતિર્યો નિત્યમેવાપ્રમત્તઃ| નિજપરરિપુવૃન્દૈપ્રધૃષ્યો મહાત્મા સ જનયતિ જનાનાં ક્ષેમયોગૌ ચિરાય|| "ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિષભુક્તાય પુંસે ઊર્ધ્વમધશ્ચ શુદ્ધાય કાલે સૂક્ષ્મં- અતિશ્લક્ષ્ણં તામ્રચૂર્ણં સમાક્ષિકં દદ્યાત્| કિમ્ભૂતમ્? હૃદ્વિશોધનં,- હૃદયશુદ્ધયે ઇત્યર્થઃ| વિષભુક્તાયેતિ 'આહિતાગ્ન્યાદિત્વાત્' પરનિપાતઃ| કાલ ઇત્યુપલક્ષણમ્| દેશસાત્મ્યાગ્ન્યાદીન્ વ્યપેક્ષેતેત્યર્થઃ| શુદ્ધે હૃદે-સ્વલિઙ્ગે જ્ઞાતે, તતઃ-અનન્તરં, હેમચૂર્ણસ્ય શાણં-કર્ષચતુર્થાંશં, દાપયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- કૃતપૂર્વોક્તોપચારસ્ય વિષશેષશઙ્કાનિવૃત્યર્થમુપચારમાહ-વિષભુક્તાયેતિ| શુદ્ધાયેતિ પુનરપિ કૃતવમનવિરેચનાય| કાલે-ઔષધકાલે, સંસર્જનક્રમાનન્તરમિત્યર્થઃ| હૃદ્વિશોધનં-હૃદયસ્થિતવિષનિર્હરણં, તામ્રચૂર્ણં પ્રયોજયેત્| તતઃ-કર્ષચતુર્થાંશમ્,હેમચૂર્ણમદ્યાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- હેમ પિબતીતિ-હેમપઃ, તસ્યાઙ્ગે વિષં ન સજ્જતે| કથમ્? પદ્મપત્રે જલમિવ| તસ્ય ચ હેમપસ્ય વિસ્તીર્ણમાયુર્જાયતે| એષ વિધિર્ગરેઽપિ સ્મૃતઃ, યો વિષ ઉક્તઃ| સજ્જત ઇત્યત્રાત્મનેપદં ચિન્ત્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સુવર્ણપ્રયોગફલમાહ-ન સજત ઇતિ| હેમં પિબતીતિ-હેમપઃ, તસ્યાઙ્ગે વિષં ન સજતે-સઙ્ગં ન ગચ્છતિ, વિપુલં ચાયુર્જાયતે| સજ્જત ઇતિ પાઠે સઙ્ગાર્થકષઞ્જેરાત્મનેપદત્વં ચિન્ત્યમ્| વિષોક્તવિધિં ગેરેઽપ્યતિદિષતિ-ગરેઽપ્યેષ ઇતિ| ગરંકૃત્રિમં વિષમ્| "ગૌણમુખ્યયોર્મુખ્યે કાર્યસમ્પ્રત્યયઃ" ઇતિ ન્યાયાત્ ગરે વિષવિધેરપ્રાત્પત્વાદતિદેશઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિરુદ્ધં ચાહારં વિષગરોપમં વિદ્યાત્| વિષગરવદ્વિરુદ્ધાહારા અપિ વ્યાધિમૃત્યુહેતવ ઇત્યર્થઃ| તથા ચોક્તં સઙ્હ્ગ્રહે(સૂ.અ.૯)-"વિસ્ફોટગુલ્મમદવિદ્રધિમેહયક્ષ્મતેજોબલસ્મૃતિમતીન્દ્રયચિત્તનાશમ્| કુર્યાદ્વિરુદ્ધમશનં જ્વરમસ્રપિત્તમષ્ટૌ ગદાંશ્ચ મહતો વિષવચ્ચ મૃત્યુમ્|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથ વિરોધાદન્નપાઅનક્ષા| વિરુદ્ધાન્નસ્ય દોષહેતુત્વમાહ-વિરુદ્ધમપીતિ| વિરુદ્ધં-સંયોગાદિવિરોધવત્| કસ્યચિદ્વિરુદ્ધાહારસ્ય વિષવત્સદ્યો નાશકત્વાત્ કસ્યચિદ્ગવત્કાલાન્તરનાશકત્વાદ્રોગજનકત્વાચ્ચોપમાનદ્વયમુક્તમ્| ઉક્તં ચ સઙ્ગ્રહે( સૂ. અ. ૯ ) "વિસ્ફોટગુલ્મમદવિદધિશોફય-ક્ષ્મતેજોબલસ્મૃત્તિમતીન્દ્રિયવિત્તનાશાન્| કુયાદ્વિરુદ્ધમશનં જ્વરમસ્રપિત્તમષ્ટૌ ગદાંશ્ચ મહતો વિષવચ્ચ મૃત્યુમ્|| " ઇતિ "| વિરોધશ્ચ સપ્તધા,-સંયોગસંસ્કારમાત્રાદેશકાલાવસ્થાસ્વભવભેદાત્| સંયોગસ્ત્રિધા,- બલવદ્ગુણાનાં સામ્યત્ વૈષમ્યાત્ સામ્યવૈષમ્યાભ્યાં ચ| એવં નવ ભેદાઃ| ને ચ સોદાહરણાઃ સઙ્ગ્રહે દર્શિતાઃ (સૂ. અ. ૯)- " બલિનાં મિથા ગુણાનાં વિષમતયા સમતયાઽપ્યુભયથાઽપિ| સંસ્કરદિવશાદપિ ભવતિ નિસર્ગાદપિ વિરોધઃ|| ક્ષીરં કુલત્થૈઃ પનસેન મત્સ્યૈસ્તપ્તં દધિ ક્ષૌદ્રઘૃતે સમાંશે| વાર્યૂષરે રાત્રિષુ સક્તવશ્ચ તોયાન્તરાસ્તે યવકાસ્તથા ચ||" ઇતિ| તે ચ વક્ષ્યમાણેષુ સ્વબુદ્ધયા વિવેચનીયાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આમિષં-માંસં, આનૂપં-મહામૃગવારિચરવારિશયાખ્યં, માષાદિભિઃ સપ્તભિઃ સહ વિરુધ્યતે| આનૂપેષ્વપિ મધ્યે વિશેષાત્-અતિશયેન, પયસા સહ મત્સ્યા વિરુધ્યન્તે| યતો મત્સ્યક્ષીરે સ્વાદુરસવિપાકિત્વાન્મહાભિષ્યન્દિની, શીતોષ્ણયોગાચ્ચ પરસ્પરવિરુદ્વે| મસ્ત્યેષ્વપિ ચિલીચિમાખ્યો મત્સ્યઃ પયસા સહાત્યન્તવિરુદ્ધઃ| સ પુનઃ શકલી લોહિતાક્ષઃ સર્વતો લોહિતરાજિઃ પ્રાયો ભૂમૌ ચરતિ, સોઽત્યભિષ્યન્દિતમત્વાત્સુતરાં વિરુદ્ધઃ| એષ ચાહારોઽનિર્દિષ્ટવિકારકારી યથોક્તાન્ વિસ્ફોટાદીન્ કરોતિ| કાલાન્તરેણ ચ ચિકિત્સાં વિના પ્રાણાનપિ હરતિ| કશ્ચિચ્ચ વિરુદ્ધાહારો નિર્દિષ્ટવિકારકારી| યથા "ઉપોદકાઽતિસારાય" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- તત્રાનૂપમાંસસ્ય ભાષાદિર્ભિદિર્વિરોધમાહ-આનૂપમામિષમિતિ| વિરૂઢકં-અઙ્કુરિતં ધાન્યમ્| માષાદિષ્વે કેનાપિ વિરોધો જ્ઞેયઃ| યદાહ ખારણાદિઃ-"ગુડમાષતિલ ક્ષીરવિરૂઢબિસમૂલકૈઃ| ગ્રામ્યાનૂપૌદમાંસાનિ ત્વેકેનાપિ વિરુધ્યતે||" ઇતિ| વિરોધશ્ચૈકધ્યમભ્યવહારે નતુ ક્રમેણ| યદાહ સુશ્રુતઃ (યદુક્તં સઙ્ગ્રહે સૂ. અ. ૯, ચરકે ચ સૂ. અ. ૨૬|૮૬) "ગ્રામ્યાનૂપૌદકપિશિતાનિ મધુગુડતિલપયોમાષમૂલકબિસવિરૂઢકૈશ્ચ નૈકધ્યમદ્યાત્|" ઇતિ| ઉક્તેષ્વપિ મત્સ્યપયસોર્વિશેષાદ્વિરોધઃ| તતોઽપિ પયશ્ચિલીચિમયોઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અમ્લં દ્રવ્યં પયસા સહ સર્વં વિરુદ્ધમ્| સર્વગ્રહણં દ્રવાદ્રવગ્રહણાર્થમ્| દ્રવં-કાઞ્જિકાદિ, અદ્રવં-ચુક્રિકાદિકમિત્યર્થઃ| અન્યથા પયસો દ્રવસમાનજાતીયત્વાત્ કાઞ્જિકાદ્યેવ દ્રવદ્રવ્યં વિરુધ્યેત, ન ચુક્રિકાદિકમપિ| નનુ, તૃતીયયૈવ સહાર્થો લબ્ધ એવ| યથા-"વારાહં શ્વાવિધા નાદ્યાત્" ઇત્યત્ર| તતઃ કિં સહશબ્દેન| સત્યમેતત્| સહગ્રહણં તુ નિયમાર્થમ્| સહૈકધ્યમમ્લેનોપયુજ્યમાનં વિરુદ્ધમ્| યદા ત્વમ્લેન ગોરસાદિના ક્ષીરશાકસંજ્ઞવ્યઞ્જનકરણાર્થં પયઃ સંસ્ક્રિયતે તદા તસ્ય દ્રવ્યાન્તરત્વાપત્તેર્વિરોધો નાસ્તિ| તથા, દધિક્ષીરાદિના ઘૃતં પચ્યતે તત્રાઽપ્યવિરોધ એવ, દ્રવ્યાન્તરત્વાત્| પૂર્વસ્યાઽપિ સહશબ્દસ્યૈવં પ્રાયમેવ પ્રયોજનમભ્યૂહ્યમિતિ| અપિ ચ, ક્ષીરે ભુક્તે ઉત્તરકાલમપ્યમ્લં ન ભોજ્યમિતિ પ્રતિપાદનાર્થં ચ સહગ્રહણમ્| તથા ચોક્તં સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.)-"સર્વં ચામ્લં પયસા સહૈકધ્યં તદુત્તરં વા વિરુદ્ધમ્" ઇતિ| ફલં તથેતિ| ફલં-અક્ષોડાદિ ચ, પયસા સહ વિરુદ્ધમ્| સર્વશબ્દઃ સર્વત્ર ન સમ્બન્ધનીયઃ, યતો ન સર્વં ફલં પયસા સહાભ્યવહર્તું વિરુદ્ધમ્| અપિ તુ કિઞ્ચિદેવ| તથા ચ મુનિઃ પરિસંખ્યયૈવાઽપઠત્(ચ.સૂ.અ.૨૬|૮૬)- "તથાઽઽમ્રામ્રાતકલકુચકરમર્દમોચદન્તશઠબદરકોશામ્રભવ્ય જામ્બવકપિત્થતિન્તિડીકપાલેવતાક્ષોડપનસનારિકેરદાડિમામલકાન્યેવં પ્રકારાણિ ચાન્યાનિ" ઇતિ| તસ્માન્ન સર્વં ફલં પયસા સહાભ્યવહર્તું વિરુદ્ધમ્, કિન્તુ મુન્યુક્તમેવ| તદ્વદિતિ ફલવત્, કુલત્થાદયઃ પયસા સહ વિરુદ્ધાઃ| વરકો-વ્રીહિભેદઃ, "વરકોદ્દાલક" ઇતિ પ્રાગુક્તેઃ (હૃ.સૂ.અ.૬|૯)| વલ્લમકુષ્ટકૌ શિમ્બીધાન્યવિશેષૌ| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| 'માષનિષ્પાવાવપિ' હિ વિરુદ્ધૌ પયસા સહેતિ સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૯) કથિતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અમ્લાદિભિઃ પયસો વિરોધમાહ-વિરુદ્ધમ્મ્લમિતિ| સર્વમમ્લં-દ્રવમદ્રવં ચ, પયસા સહ વિરુદ્ધમ્| સહભાવોઽત્ર પયસ ઉત્તરમપિ સેવિતેનામ્લેન જ્ઞેયઃ| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૯)- " સર્વં ચામ્લં *પયસૈકધ્યં તત ઉત્તરં વા વિરુદ્ધમ્|" ઇતિ| તથા સર્વં ફલં-અમ્લમનમ્લં ચ| તદ્વત્કુલત્થાદયઃ| વરકો-વ્રીહિભેદઃ| કઙ્ગુઃ-પ્રિયઙ્ગુઃ| વલ્લઃ-નિષ્પાવઃ| મકુષ્ટઃ-કલાયભેદઃ| સુશ્રુતસ્ત્વાહ (સૂ. અ.૨૦/૮)- "વલ્લીફલકવકકરીરામ્લફલલવણકુલત્થપિણ્યાક-દધિતૈલાનૂપૌદકવિરોહિશુષ્કશાકાજાવિકમાંસદ્યજામ્બવ-ચિલીચિમમત્સ્યગોધવરાહમાષાંશ્ચ નૈકધ્યમશ્નીયાત્ પયસોઽન્તે વા|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ભક્ષયિત્વેતિ| હરિતકં મૂલકકુઠેરાદિ ભુક્ત્વા પયસ્ત્યજેત્, ન પુનઃ શાકં મૂલકાદિ સ્નિગ્ધસ્વિન્નં શાકસાધનેન સાધિતં ભુક્ત્વા ક્ષીરં ન ભક્ષયેત્| એતસ્માદેવ ચ જ્ઞાપકાત્ મૂલકાદીનામુભયરૂપત્વં વેદ્યમ્, હરિતકત્વં શાકત્વં ચ| તથા ચ મૂલકાદીનાં યદિ શાકત્વપ્રસિદ્ધિરેવાઽભવિષ્યત્, તતો "હરિતકં મૂલકાદિ ભક્ષયિત્વા" ઇતિ તન્ત્રકૃન્નાવક્ષ્યત્| તસ્માન્મૂલકસ્ય હરિતકત્વં શાકત્વં ચ જ્ઞેયમ્| લશુનેન સહ ક્ષીરસ્ય પ્રયોગો ય ઉક્તઃ (હૃ.ચિ.અ.૯૪|૪૫)-"સાધયેચ્છુદ્ધુશુષ્કસ્ય લશુનસ્ય ચતુઃપલમ્|" ઇતિ| સ ન વિરુદ્ધઃ, અગ્ન્યાદિસમ્પર્કાદ્રવ્યાન્તરત્વાપત્તેઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પયોહરિતકયોર્વિધમાહ-ભક્ષયિત્વેતિ| હરિતકાખ્યં શાકં ભક્ષયિત્વા પયો ન પેયમ્| કસ્ય શાકસ્ય હરિતકસંજ્ઞા? ઇત્યપેક્ષાયામાહ-મૂલકાદિ,-મૂલકાદારભ્ય શાકવર્ગોક્તં હરિતકસંજ્ઞમિત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શ્વાવિધા-સેધામાંસેન સહ, વારાહં માંસં નાદ્યાત્| અગ્રેઽપિ નાદ્યાદિતિ ક્રિયાયોગો યાવત્ત્યજેદિતિ ક્રિયાન્તરમ્| પૃષતકુક્કુટૌ દધ્ના સહ નાદ્યાત્| આમાનિ-અપક્વાનિ માંસાનિ પિત્તેન સહ| માષસૂપેન સહ મૂલકમ્| આવિં-મેષં, કુસુમ્ભશાકેન સહ| વિરૂઢકં-અઙ્કુરિતધાન્યં, બિસૈઃ સહ| માષસૂપાદીનામન્યતમેન સહ લકુચફલમ્| કદલ્યાઃ ફલં તક્રેણ સહ, દધ્ના વા, તાલફલેન વા| કણોષણાભ્યાં સહ કાકમાચીમ્, કેવલેન માક્ષિકેણ સહ કાકમાચીમ્, ગુડેન વા સહ કાકમાચીમ્, મત્સ્યાઃ પચ્યન્તે યસ્મિન્ ભાણ્ડે તત્ર વા સિદ્ધાં કાકમાચીમ્, નાદ્યાત્| નાગરસ્ય વા પચને-શુણ્ઠીપાકભાણ્ડે સિદ્ધાં કાકમાચીમ્, તથાઽન્યત્ર વા ભાજને યથારુચિસિદ્ધાં કામાત્તાં કાકમાચીં, રત્રિમુષિતાં-પર્યુષિતાં, નાદ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વારાહશ્વાવિધોર્વિરોધમાહ- વારાહમિતિ| શ્વાવિત્-સૂચીસદ્દશરોમા| દધિપૃષતયોર્દધિકુક્કુટયોશ્ચ વિરોધમાહ-દધ્નેતિ| પિત્તામમાંસયોર્વિરોધમાહ-આમમામ્સાનીતિ| આમમાંસાનિ-અપક્વમાંસાનિ| માષસૂપમૂલકયોર્વિરોધમાહ-માષસૂપેનેતિ| અવિકુસુમ્ભશાકયોર્વિરોધમાહ-અવિમિતિ| બિસાઙ્કુરિતધાન્યયોર્વિરોધમાહ-બિસૈરિતિ| લકુચફલસ્ય માષસૂપાદિભિર્વિરોધમાહ-માષસૂપેત્યાદિ| આજ્યં-ધૃતમ્| "ફલં તથા" ઇતિ ક્ષીરેણ સહ વિરોધે સિદ્ધે પુનઃ ક્ષીરગ્રહણં પ્રાક્પશ્ચાદ્વા વિરોધાર્થમ્| તથા ચ સુશ્રુતઃ (સૂ. અ. ૨૦૧૧૩)- "લકુચફલં દધ્ના પયસા માષસૂપેનપ્રાક્પશ્ચાદ્વા પયસા સહ વા વિરુદ્ધમ્|" ઇતિ| કદલીફલસ્ય તક્રાદિભિર્વિરોધમાહ-ફલં કદલ્યા ઇતિ| કાકમાચ્યાઃ કણાદિભિર્વિરોધમાહ-કણોષણાભ્યામિતિ| પિપ્પલીમરિચાભ્યાં મિલિતાભ્યામ્, કણોષણાભ્યામિતિ સમાસકરણાત્| છન્દોનુરોધાત્સમાસ ઇતિ ચેત્ ન| "પિપ્પલીમરિચાભ્યાં મધુના ગુડેન વા કાકમાચીમ્|" ઇતિ સઙ્ગ્રહેઽપિ (સુ. અ. ૯)| ગુડમધુભ્યાં પૃથક્, સમાસાકરણાત્| પાત્રવિશેષસંસ્કારાત્કાકમાચ્યા વિરોધમાહ-સિદ્ધાં વેતિ| મત્સ્યાઃ પચ્યન્તે યસ્મિન્ પાત્રે તત્-મત્સ્યપચનમ્| નાગરસ્ય પચને-શુણ્ઠીપચને| કાકમાચ્યાઃ પર્યુષિતત્વાદ્વિરોધમાહ-સિદ્ધામન્યત્ર વેતિ| કામાતા-કાકમાચી| અન્યત્ર વા પાત્ર ઇતિ પાત્રવિશેષનિવૃત્યર્થમ્, યત્ર ક્વાપિ પાત્રે સિદ્ધા સતી પર્યુષિતા વિરુદ્ધેત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- મત્યાનિસ્તલ્યન્તે- ભૃજ્યન્તે, યેન સ્નેહેન સહ- મત્સ્યનિસ્તલસ્નેહઃ, તત્ર સાધિતાઃ પિપ્પલીસ્ત્યજેત્, વિરુદ્ધત્વાત્| નાદ્યાદિતિ પ્રકૃતેઽપિ ત્યજેદિતિ વચનં ન કેવલં નાદ્યાત્, લેપાદિકમપિ ન કુર્યાદિતિ પ્રતિપાદનાર્થમ્| ઉત્તરત્રાપિ ત્યજેદિત્યસ્યાનુવૃત્તાવેતદેવ તાત્પર્યમ્| કાંસ્યપાત્રે દશરાત્રમુષિતં સર્પિસ્ત્યજેત્| દશાહાદર્વાગવિરુદ્ધમેવ| અરુષ્કરે- ભલ્લાતકવિષયે, ઉષ્ણં- અન્નપાનાદિકં ત્યજેત્| તથા, "પેયં નોષ્ણોપચારેણ" ઇત્યનેન મદ્યસ્યોષ્ણં નિષિદ્ધં| તથા, "ઉષ્ણમુષ્ણાર્તમુષ્ણે ચ યુક્તં ચોષ્ણૈઃ "ઇતિ માક્ષિકસ્ય| તથા, દધ્નો-"નૈવાદ્યાન્નિશિનૈવોષ્ણં વસન્તોષ્ણ" ઇત્યાદિભિઃ| તસ્માન્મધુમદ્યદધિભલ્લાતકેષ્વપ્યુષ્ણં વિરુદ્ધમિત્યત્રાચાર્યો યુક્ત્યા પ્રત્યપાદયત્| સઙ્ગ્રહે તુ સ્પષ્ટં કૃત્વોક્તં (સૂ. અ. ૯)-"મદ્યમધુદધિભલ્લાતકેષુ ચોષ્ણં|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સ્નેહવિશેષસંસ્કારાત્પિપ્પલ્યા વિરોધમાહમત્સ્યનિસ્તલનેતિ| મત્સ્યા નિસ્તલ્યન્તે ભૃજ્યન્તે, યેન સ્નેહેન સઃ-મત્સ્યનિસ્તલનઃ| પાત્રકાલવિશેષસંસ્કારાત્સર્પિષો વિરોધમાહ-કાંસ્યે દશાહમિતિ| કાંસ્યે-કાંસ્યપાત્રે| દશાહં- દશાહોરાત્રાન્| ઉષ્ણારુષ્કરયોર્વિરોધમાહ-ઉષ્ણં ત્વિતિ| ઉષ્ણસ્પર્ષં દ્રવ્યં ભલ્લાતકે પ્રયુજ્યમાનં વિરુદ્ધમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- ભાસઃ-પક્ષિવિશેષઃ શૂલ્યો વિરુધ્યતે, શૂલે સંસ્કૃતો ભાસઃ કૃતપક્તિર્વિરુધ્યત ઇત્યર્થઃ| શૂલ્ય ઇતિ "શૂલોખાદ્યત્" ઇતિ યત્| કમ્પિલ્લસ્તક્રસાધિતો વિરુધ્યતે| સઙ્ગ્રહે ચાતોઽધિકમપ્યુક્તમ્| યથા (સૂ.અ.૯)-"સૌવીરેણ તિલશષ્કુલી| ક્ષીરેણ લવણમ્| નવનીતેન શાકમ્| નવપુરાણમામપક્વં ચૈકધ્યમ્| તથા સલિલાવગાહઃ સહસોષ્ણાભિતપ્તસ્ય ત્વગ્દૃષ્ટ્યપઘાતાય તૃષ્ણાતિવૃદ્ધયે ચ| તથૈવ પયઃપાનં રક્તપિત્તાય| શરીરેણાઽયસ્તસ્ય સહસાઽઽભ્યવહારશ્છર્દિષે ગુલ્માય વા| વાચા ત્વાયસ્તસ્ય સ્વરસાદાય|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ભાસસ્ય શૂલસંસ્કારાદ્વિરોધમાહ-ભાસ ઇતિ| ભાસઃ-પ્રસહપક્ષિવિશેષઃ| શૂલ્યઃ-શૂલપ્રોતોઽઙ્ગરેષુ પક્વઃ|કમ્પિલ્લસ્ય તક્રસંસ્કારાદ્વિરોધમાહ-કમ્પિલ્લ ઇતિ| કમ્પિલ્લો-વિરેચનદ્રવ્યવિશેષો રોચનિકાખ્યઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એકધ્યં-એકત્ર, પાયસસુરાકૃશરાસ્ત્યજેત્| એકધ્યમિતિ "એકાદ્ધો ધ્યમુઞ્" ઇતિ ધ્યમુઞ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પાયસાદીનાં મિથઃ સંયોગાદ્વિરોધમાહ-એકધ્યમિતિ| એકધ્યં-એકત્ર સંયોજ્ય| પાયસઃ-ક્ષૈરેયી| કૃશરા-તિલતન્દુલમાષકૃતા પેયા |

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મધ્વાદીનિ સમાંશાનિ-તુલ્યપ્રમાણાનિ, મિથો વિરુધ્યન્તે| કથમ્ ? દ્વે વા, ત્રીણિ વા, એકત્ર વા સર્વાણિ| યથા-મધુસર્પિષી, મધુવસે, મધુતૈલે, મધુસર્પિર્વસાઃ, મધુસર્પિર્વસાતૈલાનિ, ઇત્યેવમાદીનિ| નનુ, યદ્યેવંવિધો વિરોધ ઉચ્યતે તત્કથમગસ્ત્યલેહે (હૃ.ચિ.અ.૩|૧૨૮)-"કુડવં ચ પૃથગ્ઘૃતાત્| તૈલાત્સપિપ્પલીચુર્ણાત્સિદ્ધશીતે ચ માક્ષિકાત્||" ઇતિ તૈલઘૃતમધૂનાં તુલ્યાંશાનાં પ્રયોગઃ ? બ્રૂમઃ| કેવલાનાં મધ્વાદીનાં સમાંશાનામુપયોગો વિરુદ્ધઃ ન તુ દ્રવ્યાન્તરસંયુક્તાનામ્| અપિ તુ દ્રવ્યાન્તરસંયુક્તાનાં તેષાં સંયોગસંસ્કારાદિવશાદ્વિશિષ્ટગુણાન્તરોત્પત્તિર્દૃષ્ટા| તસ્માદગસ્ત્યલેહાદૌ દ્રવ્યાન્તરસંયોગાદિવશાદવિરુદ્ધ એવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- મધ્વાદીનાં મિથઃ સંયુક્તાનાં માનતો વિરોધમાહ-મધુસર્પિરિતિ| દ્વિશસ્ત્રિશ ઇત્યપલક્ષણમ્, તેન ચતુષ્પઞ્ચશોઽપિ જ્ઞેયમ્| ઉક્તં હ્યન્યત્ર_"મધુસર્પિર્વસાતૈલપાનીયાનાં માનવિરૂદ્ધાનાં દ્વિત્રિચતુઃપઞ્ચધામિલિતાનાં ષડ્વિંશતિર્વિરુદ્ધપ્રકારા ભવન્તિ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ભિન્નાંશે અપિ મધ્વાજ્યે દિવ્યવાર્યનુપાનેન વિરુધ્યેતે| તૃતીયાર્થે તસિપ્રત્યયઃ| અપિશબ્દાન્ન કેવલં સમાંશ ઇત્યર્થઃ| મધુ-માક્ષિકં, પુષ્કરબીજં ચૈકધ્યં વિરુધ્યતે| તથા, મધુમાર્દ્વીકં, મૈરેયં-ખર્જૂરાસવં, શાર્કરં-શર્કરયા કૃતં મદ્યં, એતદેકત્રોપયુક્તં વિરુધ્યતે| ક્ષૈરેયઃ-પાયસો, મન્થાનુપાનો વિરુદ્ધઃ| મન્થોઽનુપાનં યસ્ય સ એવમ્| ક્ષૈરેય ઇતિ "ક્ષીરાડ્ઢઞ્" ઇતિ ઢઞ્| હારિદ્રઃ-કુપ્રસવઃ શાકવિશેષઃ સર્પચ્છત્રાનુકારી પીતાભાસઃ, કટુતૈલવાન્-સર્ષપતૈલભૃષ્ટો, વિરુદ્ધઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- મધ્વાજ્યયોર્દિવ્યાનુપાનાદ્વિરોધમાહ-ભિન્નાંશે ઇતિ| અપિશબ્દાત્સમાંશે ચ| મધુપુષ્કરબીજયોર્વિરોધમાહ-મધ્વિતિ| મધુ-માક્ષિકમ્| પુષ્કરબીજં-પદ્મબીજમ્| મધ્વાદીનાં વિરોધમાહ-મધુમૈરેયેતિ| મધુ-ક્ષૌદ્રમ્, 'માર્દ્વીકમ્' ઇત્યરુણદત્તઃ| મૈરેયો-'ધાન્યાસવઃ' ઇતિ ચન્દ્રનન્દનઃ, 'ખર્જૂરાસવઃ' ઇત્યરુણદત્તઃ ઇન્દુશ્ચ| 'મૈરેયો-ધાતુકીપુષ્પગુડધાત્ર્યક્ષસંહિતઃ' ઇતિ માધવકારઃ| 'આસવસ્ય સુરાયાશ્ચ દ્વયોરપ્યેકભાજને| સન્ધાનં તદ્વિજાનીયાન્મૈરેયમુભયાત્મકમ્||' ઇતિ જેજ્જટો બ્રહ્રાદેવશ્ચ| 'પૈષ્ટીગુડાસવમધુભિઃ પૈષ્ટિમધ્વાસવદુડૈર્વા ત્રિયોનિઃ-મૈરેયઃ' ઇતિ ડલ્હણઃ| સર્વમેતત્પ્રમાણમ્, સર્વેષામાપ્તત્વાત્ શઙ્ક્યમાનસ્યાપિ વિરોધસ્ય પરિહરણીયત્વાચ્ચ| શાર્કરઃ-શર્કરાકૃતં મદ્યમ્| અત્ર ચકારમનુવર્ત્ય પદ્મોત્તરિકાશાકમનુક્તમપિ સમુચ્ચેયમ્, ચતુર્ણાં સંયોગસ્ય વિરુદ્ધત્વાત્| તથા ચ ચરકઃ (સૂ. અ. ૨૬|૮૬)- "પદ્મોત્તરિકાશાકં શાર્કરો મૈરેયો મધુ ચ સહોપયુક્ત વિરુદ્ધં વાતં ચાતિકોપયતિ|" ઇતિ| સઙ્ગ્રહેઽપ્યેવમેવોક્તમ્| પદ્મોત્તરિકાશાકં-કુસુમ્ભશાકમ્| ક્ષૈરેયસ્ય મન્થાનુપાનાદ્વિરોધમાહ-મન્થાનુપાન ઇતિ| દ્રવાલોડિતાઃ સક્તવો-મન્થાઃ| ક્ષૈરેયઃ-પાયસઃ| હારિદ્રકટુતૈલયોર્વિરોધામાહ-હારિદ્ર ઇતિ| હારિદ્રઃપીતવર્ણશ્છત્રાકવિશેષઃ કન્દઃ| કટુતૈલવાન્-સર્ષપતૈલભૃષ્ટઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઉપોદકા તિલકલ્કેન સાધિતાઽતિસારાય| તાદર્થ્યે ચતુર્થ્યત્ર| અર્થો-નિમિત્તમ્, તસ્મૈ ઇદં-તદર્થમ્, તદર્થમેવતાદર્થ્યમ્| તેનાતીસારકારણમિત્યયમર્થો જાયતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઉપોદકાયાસ્તિલકલ્કસંસ્કારેણ વિરોધમાહ ઉપોદકેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બલાકા-પક્ષિજાતિઃ, વારુણ્યા-પ્રસન્નયા યુક્તા, વિરુદ્ધા| કુલ્માષૈઃ-નાતિસ્વિન્નમુદ્ગાદિભિશ્ચ સહ વિરુધ્યતે| સૈવ બલાકા, વરાહવસયા ભૃષ્ટા સદ્યઃ-તત્ક્ષણાદેવ, પ્રાણાન્ મારયતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- બલાકાયા વારુણીયોગાત્ કુલ્માષયોગાચ્ચ ચિરોધમાહ-બલાકેતિ| અર્દ્ધસ્વિન્ના મુદ્ગાદયઃ-કુલ્માષાઃ| બલાકાયા વરાહવસયા ભર્જનાદિરોધમાહ-ભૃષ્ટેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તિત્તિર્યાદય એરણ્ડેનાગ્નિના સિદ્ધાઃ, તત્તૈલેન-એરણ્ડતૈલેન, વિમૂર્ચ્છિતાઃ-બહુશો ભૃષ્ટાઃ, તદ્વત્-બલાકાવત્ સદ્યો જીવિતહરાઃ| પત્રાઢ્યો-મયૂરઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- તિત્તિર્યાદીનાં સંસ્કારવિશેષાદ્વિરોધમાહ-તદ્વદિતિ| પત્રાઢ્ચો-મયૂરઃ| કપિઞ્જલો-ગૌરતિત્તિરિઃ| એરણ્ડેન-એરણ્ડકાષ્ઠોત્થેન| તત્તૈલેન-એરણ્ડતૈલેન| વિમૂર્ચ્છિતાઃ-ભૃષ્ટાઃ| તદ્વત્-બલાકાવત્, સદ્યો ઘ્નન્તિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હારીતસ્ય-પક્ષિવિશેષસ્ય, માંસં હારિદ્રશૂલકે પ્રોતં- આસક્તં, ચ તત્પાચિતં ચ હારિદ્રાગ્નિના સદ્યો જીવિતં હન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- હારીતસ્ય સંસ્કારવિશેષાદ્વિરોધમાહ-હારીતમાંસમિતિ| હારીતઃ-પ્રતુદપક્ષિવિશેષઃ| હારિદ્રશૂલકં-દારુહરિકાષ્ઠકૃતં શૂલમ્| હરિદ્રાવહ્નિના-દારુરિદ્રાકાષ્ઠાગ્નિના|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તદેવ-હારીતમાંસં, ભસ્મપાંશુપરિધ્વસ્તં સમાક્ષિકં વિરુદ્ધમ્| ભસ્મ ચ પાંશુશ્ચ ભસ્મપાંશૂ,-ભૂતિરેણૂ, તાભ્યાં પરિધ્વસ્તં-ધૂસરિતમ્| સિદ્ધસારે ચોક્તમ્-"ન જાતુ કટુતૈલેન ભૃષ્ટામદ્યાદુપોદકામ્| પ્રિયઙ્ગુકલ્કદિગ્ધાઙ્ગઃ પાયસં ન સમાચરેત્||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- હારીતમાંસસ્ય ભસ્માદિસંયોગાદ્વિરોધમાહભસ્મેતિ| ભસ્મના પાંશુના વા પરિધ્વસ્તં-સદ્યો વિલુલિતમ્, મધુયુક્તં તદેવ-હારીતમાંસં, સદ્યો જીવિતં વ્યાપાદયતીત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

દ્રવ્યાણામાનન્ત્યાત્ પ્રતિપદોક્ત્યાઽશેષવિરુદ્ધસઙ્ગ્રહઃ કર્તુમશક્યઃ, ઇતિ તત્સઙ્ગ્રહાર્થં વ્યાપિ લક્ષણમાહ- સ૦-યત્કિઞ્ચિત્-અન્નપાનમૌષધં વા, દોષમુત્ક્લેશ્ય-સ્વસ્થાનાત્સઞ્ચલય્ય, ન હરેત્-બહિર્ન નિષ્કાસયેત્, તત્ર સમાસતઃ સંક્ષેપતો વિરુદ્ધમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અનુક્તવિરોધસઙ્ગ્રહાર્થં વિરોધસામાન્યલક્ષણમાહ-યત્કિઞ્ચિદિતિ| યક્તિઞ્ચિદ્દ્રવ્યં દોષમુત્લ્કેશયતિ ન તુ નિર્હરતિ, તત્સર્વં વિરુદ્ધમ્| સમાસતઃ-સઙ્ક્ષેપાત્| વિસ્તરસ્તુ સંયોગાદિભેદૈરનન્તઃ| શોધનમપ્યુત્લ્કેશયતિ પરં નિર્હરતિ, શમનમપિ ન નિર્હરતિ પરં નોત્લ્કેશયતિ, ઇતિ ન તયોર્વિરુદ્ધત્વમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શુદ્ધિરત્રેષ્ટા| અત્ર-વિરુદ્દ્ધાહારકૃતે વિકારે, શુદ્ધિઃ વમનવિરેકાદિરૂપા, ઇષ્ટા-શ્રેષ્ઠા| કુપિતદોષસમૂહસ્ય વમનાદિભિર્નિર્હરણાત્તન્નિર્હારે ચારોગ્યોત્પત્તિઃ| શમો વેતિ| ન કેવલં શુદ્ધિરિષ્ટા, શમશ્ચેષ્ટઃ| કૈઃ? તેષાં-વૈરોધિકકોપિતદોષાણાં તત્કૃતાનાં વા વિસ્ફોટાદીનાં વિકારાણાં, વિરોધિભિઃ-પ્રતિપક્ષભૂતૈરોષધૈઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથ વિરુદ્ધાન્નપાનજાનાં વ્યાધીનાં પ્રતીકારઃ| તત્ર ઉત્પન્નાનાં પરતીકારમાહ-શુદ્દિરિતિ| શુદ્ધિઃ-વમનવિરેચનાદિકા| અત્ર-વિરુદ્ધાન્નજેષુ વ્યાધિષુ| યે તુ શુદ્ધિં નાર્હન્તિ તેષાં શમઃ-શમનં, પ્રતીકાર ઇષ્ટઃ| કૈઃ? તદ્વિરોધિભિઃ,-તસ્ય-વિરુદ્ધાન્નસ્ય, વિરોધિભિઃ-પ્રતિપક્ષભૂતૈરાહારવિહારૌષધૈઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તૈરેવ-વૈરોધિકકુપિતદોષપ્રતિપક્ષભૂતૈર્દ્રવ્યૈઃ, પૂર્વં-પ્રથમં, યા શરીરસ્યાભિસંસ્કૃતિઃ, સા ચ વિરુદ્ધાહારકૃતે વિકારે પ્રશસ્તેતિ| યથા,-માક્ષિકહરીતક્યાદિના પિત્તશ્લેષ્મહરણૌષધેન સન્તતશીલનાદભિસંસ્કૃતે દેહે પિત્તશ્લેષ્મકરં વિરુદ્ધમુપયુક્તં સદ્વિકર્તુમશક્તમ્| એતદુક્તં ભવતિ,-વિરુદ્ધપ્રતિપક્ષગુણવતા દ્રવ્યેણ દેહસ્તથા દાર્ઢ્યં ગ્રાહિતો યથા વિરુદ્ધમપિ દ્રવ્યં વિકારં કર્તું નાલમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અનુત્પન્નાનામુત્પત્તિપ્રતિબન્ધહેતું પ્રતીકારમાહ-દ્રવ્યૈસ્તૈરેવેતિ| તૈરેવ- વિરુદ્ધાન્નવિરોધિભિરેવ| પૂર્વંચિરુદ્ધાન્નસેવનાત્પ્રાક્| અભિસંસ્કૃતિઃ- તદ્ગુણભાવિતત્વમ્| તૈઃ-વિરુદ્ધાનૈરેવ શરીરસ્યાભિસંસ્કૃતિરિતિ વ્યાખ્યાને "સાત્મ્યમલ્પં ચ ભોજનમ્" ઇતિ વક્ષ્યમાણેન સાત્મ્યેન પૌનરુક્તયમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વ્યાયામો વિદ્યતે યેષામિતિ "અર્શઆદિત્વાત્" અચ્| વયઃસ્થાઃ-તરુણાઃ| બલેન શાલિતું-શ્લાઘિતું શીલં યેષાં તે-બલશાલિનઃ| સ્નિગ્ધાઃ સ્નિગ્ધવૃષ્યાહારસાત્મ્યાઃ| વ્યાયામિનાં વિરોધ્યપિ ભોજનં ન પીડાયૈ-ન રોગોત્પત્તયે| એવં સ્નિગ્ધાદીનાં પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ કાર્યઃ| કેચિત્ "વ્યાયામિ" ઇતિ પઠન્તિ| તથા, વિરુદ્ધમપ્યન્નં યદભ્યાસાત્ સાત્મ્યં-સાત્મીભૂતં, તથા, અલ્પં-અલ્પમાત્રયા ચ યદ્ભોજનં, તચ્ચ વિરુદ્ધમપિ ન પીડાયૈ ઇતિ યોજ્યમ્| અથ યદ્યપથ્યમપિ સાત્મ્યતાં પ્રાપ્તં તત્કિં ત્યાજ્યં ન વા? કથં ચ ત્યાજ્યં ? કથં ચ પથ્યં ભોજ્યં? ઇત્યાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વ્યાયામાદીનામનુત્પત્તિહેતુત્વમાહ-વ્યાયામીતિ| વ્યાયામિનો-વ્યાયામનિત્યાઃ| સ્નિગ્ધાઃ-સ્નેહભાવિતશરીરાઃ| વયઃસ્થાઃ-તરુણાઃ| બલશાલિનઃ-સહજબલયુક્તાઃ| સહાત્મના ભૂતં-સાત્મ્યમ્, આત્મનઃ સહાયભૂતમનુકૂલં સુખાવહમિત્યર્થઃ| તચ્ચ દ્વિવિધં,-કૃત્રિમમકૃત્રિમં ચ| તત્ર યદભ્યાસેન કિયતે તત્-કૃત્રિમમ્| ઉક્તં ચ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૯)- "અહિતાન્યપિ ચાન્યેષામભ્યાસાદુપશેરતે|" ઇતિ| અકૃત્રિસં તુ દ્વિવિધં,-નિરુપાધિકં સોપાધિકં ચ| તત્ર દોષાદિનિરપેક્ષં-નિરુપાધિકમ્, તદ્દોષસાત્મ્યાખ્યમ્| યદાહ ચરકઃ-"ઉપશેતે યદૌચિત્યાદ્દોષસાત્મ્યં તદુચ્યતે|" ઇતિ| દોષાદિસાપેક્ષં-સોપાધિકમ્| તત્ર દોષાદિવિપરીતગુણત્વંઉપાધિઃ| યદાહ ખારણાદિઃ- "દોષપ્રકૃતિદેશર્તુવ્યાધીનાં સ્વગુણૈઃ પૃથક્| વિપરીતગુણૈઃ સાત્મ્યં તુલ્યં ચાસાત્મ્યમુચ્યતે||" ઇતિ| અસાત્મ્યં તુ-યથાયથં સાત્મ્યવિપરીતમ્| તત્તુ કૃત્રિમં ચિરપરિત્યાગેન ક્રિયતે| સોપાધિકે દોષાદિતુલ્યગુણત્વં-ઉપાધિઃ| સાત્મ્યાસાત્મ્યે એવ નિરુપાધિકે પથ્યા પથ્યે ઉચ્યેતે| સોપાધિકે ત્વૌષધાનૌષધે| તત્ર વિરુદ્ધભોજનસ્ય નિરુપાધિકાસાત્મ્યસ્ય કૃત્રિમત્વેન સોપાધિકત્વેન વાસાત્મ્યત્વે સતિ ન પીડાકરત્વમ્| નિરુપાધિકસોપાધિકકૃત્રિમાણામુત્તરોત્તરં બલત્વાત્| કિમત્ર પ્રમાણમ્ ? ઇતિ ચેત્, નિરુપાધિકાત્સોપાધિકં બલીય ઇત્યર તાવત્સઙ્ગ્રહવચનં પ્રમાણમ્ (સૂ. અ. ૯)- "દોષાદિવૈપરીત્યેન હરતે રોગિણાં રુજમ્| એકધ્યં દધિદિગ્ધાદિયોજના ન વિરુધ્યતે||" ઇતિ| તાભ્યામપિ કૃત્રિમં બલીય ઇત્યત્ર ઋતુચર્યોક્ત ઋતુસન્ધિક્રમઃ| તત્ર હિ પૂર્વર્તુચર્યાયા ઉત્તરર્તુસમ્બન્ધાત્સોપાધિકમસાત્મ્યત્વમ્| પૂર્વર્તુશીલનાચ્ચ કૃત્રિમં સાત્મ્યત્વમ્| ઉત્તરર્તુચર્યાયાસ્તુ તત્સમ્બન્ધાત્સોપાધિકં સાત્મ્યત્વમ્| પૂર્વર્તાવશીલનાઞ્ચ કૃત્રિમમસાત્મ્યત્વમ્| તત્ર કૃત્રિમાભ્યાંસાત્મ્યાસાત્મ્યાભ્યાં સોપાધિકયોરસાત્મ્યસાત્મ્યયોર્બાધં મત્વાતન્નિવૃત્યર્થમૃતુસન્ધિક્રમ ઉક્તઃ| દેશકાલપ્રકૃતિદોષવ્યાધિસાત્મ્યાનામુત્તરોત્તરં બલવત્, ઉત્તરોત્તરમેવાન્તરઙ્ગત્વાત્| અલ્પં-હીનમાત્રમ્| નનુ, અલ્પમપ્યલ્પાં પીડાં કરોત્યેવ| તત્કથં ન પીડાયૈ ? સત્યમ્| કરોત્યેવ| કિન્ત્વસાવલ્પત્વેનાનભિવ્યક્તત્વાદસદ્વદુપચર્યતે, અનુદરા કન્યેતિવત્| અસકૃદુપયુજ્યમાને તુ તસ્મિન્નભિવ્યજ્યત એવ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અપથ્યં-અહિતમન્નં પાનં વા યલ્લઙ્ઘનપ્લવનજાગરણસ્વપ્નાદિકં વા ચેષ્ટિતમહિતમભ્યસ્તં તત્ પાદેન-ચતુર્થાંશેન ત્યજેત્, અહિતફલત્વાત્| તદ્ધિ શરીરોચિતમપ્યપથ્યત્વાદુદર્કે દોષાય સમ્પદ્યતે, ન ગુણાય| યદિ તુ તદપથ્યમભ્યસ્તં તથા સાત્મ્યીભૂતં યસ્મિંશ્ચતુર્થાશેનાઽપિ ત્યજ્યમાનેન શરીરબાધા શઙ્ક્યતે વહ્નિમાન્દ્યાદ્વા, તદા પાદપાદેન-ષોડશાંશેન વા ત્યજેત્| ઇતિ વાશબ્દાર્થઃ| તેન તુલ્યં વર્તતે-તદ્વત્,-તેનૈવ ક્રમેણ પાદેન પાદપાદેન વા, હિતં નિષેવેત-શીલયેત્| કથમેતદ્દ્વયમપ્યપથ્યપથ્યરૂપં ત્યાજ્યં નિષેવ્યં ચ ? ઇત્યાહ-એકેત્યાદિ| એકશ્ચ દ્વૌ ચ ત્રયશ્ચ તૈરન્તરીકૃતમ્| એકદ્વિત્રિભિરન્નકાલૈર્વ્યવધાનં કૃત્વા [યથા ભવતિ તથા] અપથ્યં પાદેન પાદપાદેન વા ત્યજેત્| તદ્વત્ હિતં સેવેત| એકદ્વિત્ર્યન્તરીકૃતમિતિ ક્રિયાવિશેષણત્વાદત્ર નપુંસકલિઙ્ગત્વમ્| અધુનૈતદેવ સ્પષ્ટીકૃત્યોચ્યતે| અપથ્યાત્પાટલવ્રીહ્યાદેરભ્યસ્તાત્પાદમેકં ત્યક્ત્વાઽનુચિતાત્પથ્યાદ્રક્તશાલ્યાદેસ્તમેવ પાદં દત્ત્વા ચતુષ્પાત્ત્વં સમ્પાદ્ય યોજ્યમ્| એવમન્નકાલમેકમતિવાહયેત્| એવં પાદેનાપથ્યમભ્યસ્તં ત્યક્તં ભવતિ| પથ્યં ચાનુચિતં નિષેવિતં ભવતિ| તતો દ્વિતીયેઽન્નકાલે સર્વમપથ્યં યોજનીયમ્| એવમેકેનાન્નકાલેનાપથ્યપાદોઽન્તરીકૃતઃ| તતસ્તૃતીયેઽપ્યુચિતાદપથ્યાત્ પાદદ્વયમપાસ્યાનુચિતાત્પથ્યાત્ પાદદ્વયમુપયુજ્ય, તતશ્ચતુર્થે સર્વમપથ્યં ભોજ્યં પઞ્ચમે ચ| એવમન્નકાલદ્વયેન પથ્યપાદદ્વયસહિતમપથ્યપાદદ્વયમન્તરીકૃતમ્| તતઃ ષષ્ઠેઽન્નકાલે પાદમુચિતાદપથ્યાત્ પાદત્રયમનુચિતાત્પથ્યાદ્ભુક્ત્વા, સપ્તમાષ્ટમનવમાન્નકાલેષુ સર્વમપથ્યં ભોજ્યમ્| એવમન્નકાલત્રયેણાપથ્યમન્તરીકૃતમ્| તતો દશમેઽન્નકાલે સર્વં પથ્યં સેવનીયમ્| એવં પાદપાદેનાપ્યયમેવ ક્રમઃ| સ્પષ્ટાર્થં ચ દિક્પ્રદશર્યતે| યથા-યવકાદેઃ ષોડશાંશં ત્યક્ત્વાઽનુચિતાચ્છાલ્યાદેઃ પથ્યાત્ષોડશાંશમેવ દત્ત્વા ચતુષ્પાત્ત્વં સમ્પાદ્ય ભોજ્યમ્| એવમપથ્યમભ્યસ્તં પાદપાદેન ત્યક્તં ભવતિ પથ્યં ચાનુચિતં નિષેવિતં ભવતિ| દ્વિતીયેઽન્નકાલે સર્વમપથ્યં સેવ્યમ્| એવમેકે (નાન્નકાલે) નાપથ્યષોડશાંશોઽન્તરીકૃતઃ| તતસ્તૃતીયેઽપ્યુચિતાદપથ્યાત્ પાદપાદદ્વયમપાસ્યાનુચિતાત્પથ્યાત્ પાદપાદદ્વયં દત્ત્વા ચતુષ્પાત્ત્વં સમ્પાદ્ય સેવ્યમ્| તતશ્ચતુર્થે પઞ્ચમે ચાન્નકાલે સર્વમપથ્યં ભોજ્યમ્| એવં કાલદ્વયેન પાદપાદદ્વયમપથ્યસ્યાન્તરીકૃતમ્| તતઃ ષષ્ઠેઽન્નકાલેઽનુચિતાત્પથ્યાત્ પાદપાદત્રયમુચિતાદપથ્યાત્ પાદપાદાસ્ત્રયોદશેતિ ભોજ્યમ્| તતઃ સપ્તમાષ્ટમનવમાન્નકાલેષુ સર્વમપથ્યં ભોજ્યમ્| એવં કાલત્રયેણાન્તરીકૃતમ્| તતો દશમેઽન્નકાલે પથ્યાદનુચિતાત્ પાદપાદાશ્ચત્વારઃ, અપથ્યપાદપાદા દ્વાદશેતિ ભોજ્યમ્| તત એકાદશેઽન્નકાલે સર્વમપથ્યં ભોજ્યમ્| તત એકેનાન્નકાલેનાન્તરીકૃતમ્| એવમન્નકાલદ્વયત્રયાન્તરિતં ચ તાવદ્યોજ્યમ્, યાવત્પથ્યસ્ય ષોડશપાદાઃ સેવ્યતયા સમ્પદ્યન્તે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વિરુદ્ધમપિ સાત્મ્યં ન બાધ્યતે, કિં પુનરવિરુદ્ધમ્? અતઃ સાત્મ્યીકરણમાહ| તત્ર સાત્મ્યીકરણે ક્રમમાહ-પાદેનેતિ| અભ્યસ્તં-અભ્યાસાત્સાત્મ્યતાં યાતં, યદપથ્યં તત્ પાદેન-ચતુર્થાંશેન, પાદપાદેન-ષોડશાંશેન વા ત્યજેત્| તદ્વત્-અપથ્યવત્, હિતં-પથ્યં, નિષેચેત-યાવતાંઽશેનાપથ્યં ત્યક્તં તાવતાંઽશેન પથ્યં ભજેત્, નિત્યસેવ્યસ્યાહારરાશેર્યદપથ્યેન ન્યૂનત્વં તત્પથ્યેન પૂરયેદિત્યર્થઃ| કથં ત્યજેત્ ? એકદ્વિત્ર્યન્તરીકૃતમિતિ,-એકદ્વિત્રિભિર્દિવસૈરન્તરીકૃતં-વિજાતી-યભોજનેન વ્યવહિતમ્| એતદુક્તં ભવતિ,-યદા પાદેન ત્યાગઃ ક્રિયતે તદા પ્રાથમેઽહન્યપથ્યસ્ય પાદાસ્ત્રયઃ, પથ્યસ્યૈકઃ| દ્વિતીયેઽહનિ ચત્વારોઽપ્યપથ્યસ્ય| તૃતીયે પ્રથમવત્| ઇત્યેકાન્તરીકરણમ્| ચતુર્થેઽહનિ દ્વૌ પાદાવપથ્યસ્ય, દ્વૌ પથ્યસ્ય| પઞ્ચમષષ્ઠયોસ્તૃતીયવત્| સપ્તમે ચતુર્થવત્| ઇતિ વ્દ્યન્તરીકરણમ્| અષ્ટમે ત્વપથ્યસ્યૈકઃ, પથ્યસ્ય ત્રયઃ| નવમદશમૈકાદશેષુ સપ્તમવત્| દ્વાદશેઽષ્ટમવત્| ઇતિ ત્ર્યન્તરીકરણમ્| ત્રયોદશે ચત્વારોઽપિ પથ્યસ્ય| ચતુર્દશે દ્વાદશવત્| પઞ્ચદશે ત્રયોદશવત્| ઇતિ પુનરેકાન્તરીકરણમ્| વ્દ્યન્તરત્ર્યન્રરીકરણપુનર્નાસ્તિ, ચતુર્ણામપિ પાદાનાં પૂર્ણત્વાત્| ષોડશાંશપક્ષે ત્વેકદ્વિત્ર્યન્તરીકરણસ્ય પઞ્ચકૃત્વ આવૃત્તિઃ| તત એકમેકાન્તરીકરણમ્| એવં ત્રિષષ્ટ્યા દિવસૈઃ ષોડશાંશાઃ પૂર્યન્તે| અત્ર યદ્યપિ વ્યવધાયકવિશેષો નોક્તઃ, તથાઽપિ પૂર્વસ્મિન્નન્તરે યવ્દ્યવધેયં, તદેવોત્તરસ્મિન્ર્ વ્યવધાયકં જ્ઞેયમ્| એવમપથ્યત્યાગે પથ્યસેવાયાં ચ ક્રમ આદ્દતો ભવેત્| યદિ ત્વપથ્યમેવ વા સર્વત્ર વ્યવધાયકં ક્રિયતે, તદા ન ક્રમ આદ્દતો ભવેત્| ક્રમશ્ચાત્ર પ્રધાનમ્| અન્તરં ચ દિનૈરેવ, ન ભોજનકાલૈઃ| ઉક્તં ચ તન્ત્રાન્તરે-"અપથ્યં સાત્મ્યપ્યન્નં ચેષ્ટાં વા પાદશસ્ત્યજેત્| ભજેચ્ચ પાદશઃ પથ્યમેકદ્વિત્રિદિનાન્તરમ્||" ઇતિ| ચતુર્ભાગષોડશભાગયોરધરોત્તરકલ્પનાનિષેધપરત્વાત્ પઞ્ચષટ્સત્પભાગાદિકલ્પનાનાં ન નિષેધઃ| અતસ્તા અપ્યવસ્થાનુસારતઃ સ્વયમૂહ્યાઃ| યદ્યપ્યત્ર વાક્યે ભટ્ટારકહરિશ્ચન્દ્રાદિભિર્બહવઃ પક્ષા દર્શિતાઃ, તથાપ્યમેવ પક્ષો જ્યાયાનિત્યસ્માભિર્દર્શિતઃ| જ્યાયસ્ત્વં ત્વસ્ય વાક્યસ્યાર્જવેનૈવ પ્રતીયમાનત્વાત્ ચતુર્દશાહર્તુસન્ધિકરણેનાચાર્યસ્યાભિપ્રેતત્વાચ્ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હિ-યસ્માત્, સહસા-ક્રમમિમમનાલોચ્ય, અન્યથા ઉક્તવિધ્યતિક્રમેણ, અપથ્યમપિ ત્યક્તં સાત્મ્યવિકારાય જાયતે| પથ્યમેવ વા સહસા શીલિતમસાત્મ્યવિકારાય જાયતે| સાત્મ્યાસાત્મ્યાભ્યાં વિકારઃ-સાત્મ્યાસાત્મ્યવિકારઃ, તસ્મૈ "ક્લ્undefined્પિસમ્પદ્યમાને" ઇતિ ચતુર્થી|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અક્રમેણ સાત્મ્યીકરણે દોષમાહ-અપથ્યમપીતિ| હિ-યસ્માત્, અન્યથા-ઉક્તક્રામાદન્યેન પ્રકારેણ, ત્યક્તમપથ્યમપિ, શીલિતં પથ્યમપિ, સહસા વિકારાય- વિકારકારણાય જાયતે| કુતઃ ? સાત્મ્યાસાત્મ્યમ્,- યતઃ અપથ્યં હિ સાત્મ્યમ્, પથ્યં હ્યસાત્મ્યમ્, અતસ્તયોરક્રમેણ ત્યજનભજને રોગાય ભવત ઇત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દોષાઃ અપથ્યાભ્યાસજાઃ, ક્રમેણ-પૂર્વોક્તેન, અપચિતાઃ-ક્ષયં નીતાઃ, ગુણાશ્ચ-પથ્યોપયોગજાઃ, ક્રમેણ-પૂર્વોક્તેનૈવ, ઉપચિતાઃ-વૃદ્ધિં નીતાઃ સન્તઃ, પુરુષાણાં યથાસઙ્ખ્યમપુનર્ભાવં યાન્તિ દોષાઃ| ગુણાશ્ચાપ્રકમ્પ્યાઃ-સ્થિરા ભવન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ક્રમેણ સાત્મ્યીકરણે ગુણમાહ-ક્રમેણેતિ| સન્તો યાન્ત્યપુનર્ભાવમિતિ| ગુણો દ્વિવિધઃ,-દોષાપચયો ગુણોપચ્ચયશ્ચ| તત્ર ક્રમેણ- સાત્મ્યીકરણક્રમેણ, દોષા અપચીયન્તે ગુણાશ્ચોપચીયન્તે| તત્ર દોષાઃ ક્રમાપચિતાઃ સન્તોઽ પુનર્ભાવં યાન્તિ,-યથા પુનર્નોત્પદ્યન્તે તથા નશ્યન્તીત્યર્થઃ| ગુણાસ્તુ ક્રમેણોપચિતાઃ સન્તોઽપ્રકમ્પ્યા ભવન્તિ, યથા પુનર્ન ક્ષીયન્તે તથા વર્દ્ધન્ત ઇત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દોષાણામહિતૈઃ-આહારાદિભિઃ દૂષણં કર્તું વિદ્વાન્-પણ્ડિતો, નાર્હતિ-ન યુજ્યતે| કિમ્ભૂતાનામ્? અત્યન્તં-અતિશયેન, સન્નિધાનં-નિકટત્વં, યેષાં દોષાણાં ત એવં તેષામ્| તથા, દૂષણાત્મનાં-દૂષણસ્વભાવાનામ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અપથ્યસ્ય સાત્મ્યીકરણં નિષેધતિ-અત્યન્તેતિ| યદ્યપિ સાત્મ્યીભૂતમપથ્યં દોષાન્ન દૂષયતિ, તથાપિ યાવતા કાલેન તત્સાત્મ્યીભવતિ તાવન્તં કાલં દૂષયત્યેવ| દૂષણં ચ દોષાણામલ્પમપિ વિદ્વાન્-આત્મહિતજ્ઞઃ પુમાન્, અહિતૈઃ- વિરુદ્ધૈઃ કારણભુતૈઃ, કર્તુ નાર્હતિ| કથમ્? ભૂયઃ-પુનઃ, તે હિ દોષાઃ પ્રાગેવ દૂષણાત્માનો-દૂષકત્વસ્વભાવા અત્યન્તસન્નિધાનશ્ચ,-દૂષ્યસ્ય-શરીરસ્યાત્યન્તં સન્નિહિતાઃ| તસ્માચ્છરીરં રક્ષતા વિરુદ્ધં ન સાત્મ્યીકર્તવ્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આહારઃ-અન્નપાનસેવા| શયનં-સ્વપ્નઃ| અબ્રહ્મચર્યં સ્ત્રીણાં સેવા| આહારાદીનાં દ્વન્દ્વઃ| એતૈર્યુક્ત્યા પ્રયોજિતૈઃ શરીરં સતતં ધાર્યતે| કિમિવ કૈઃ? આગારં-ગૃહમિવ, ધારણૈઃ સ્તમ્ભૈર્યથા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અવિધિસેવનાદિભ્યોઽન્નપાનં રક્ષેદિત્યાહ-આહારેતિ| આહારઃ-અન્નપાનસેવા, શયનં-નિદ્રા,અબ્રહ્માચર્યે-સમ્ભોગઃ, તૈર્નિત્યં યુક્ત્યા પ્રયોજિતૈઃ શરીરં ધાર્યતે| ધારણૈઃ-સ્તમ્ભૈરાગારમિવ| યુક્તિઃ-શાસ્ત્રોક્તપ્રકારઃ ધારણં ચ-અન્નપાનસુખપરિણામદ્વારેણ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્ર-તેષુ ત્રિષુ મધ્યાત્, આહારો વર્ણિતઃ-ઋતુચર્યાયાં દ્રવાન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાનીયયોશ્ચ| તત્ર તત્ર ચ-શાસ્ત્રભાગે જ્વરચિકિત્સાદૌ ચ, વક્ષ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- તત્રાહારમતિદેશેનાહ-આહાર ઇતિ| તત્રાહારઃ, તત્ર તત્ર- ઋતુચર્યાદૌ વર્ણિતઃ| વક્ષ્યતે ચ-માત્રાશિતીયાદૌ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નિદ્રાયત્તં-નિદ્રાધીનમ્| સુખં-આરોગ્યમ્| દુઃખં-રોગઃ| તથા, પુષ્ટ્યાદિ ચ| જીવિતં ન ચ જીવિતમિતિ સમ્બન્ધઃ| અજીવિતેન-મરણેન યોગો ભવતીત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથાવિધિશયનાદન્નપાનરક્ષા| તત્ર નિદ્રાં સ્તૌતિ-નિદ્રાયત્તમિતિ| નિદ્રાયત્તં-નિદ્રાધીનમ્| વૃષતા-શુક્રવૃદ્ધિઃ| ક્લીબતા-શુક્રક્ષયઃ| ન ચેતિ નઞો જીવિતેન સમ્બન્ધઃ, અજીવિતં મરણમિત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અકાલે નિષેવિતાઽતિ ચ નિષેવિતા ન ચ નિષેવિતા નિદ્રા સુખં-આરોગ્યલક્ષ્ણમ્, આયુશ્ચ-જીવિતમ્, તે સુખાયુષી પરાકુર્યાત્-નાશયેત્| કેવ? અપરા કાલરાત્રિરિવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- એકસ્યા નિદ્રાયાઃ પરસ્પરવિરુદ્ધસુખદુઃખાદિહેતુત્વાયોગાદૌપાધિકભેદમાશ્રિત્ય વિભાદમાહ-અકાલ ઇતિ| અકાલે સેવિતા-મિથ્યાયોગરૂપા, અતિપ્રસઙ્ગાત્સેવિતા-અતિયોગરૂપા, ન ચ સેવિતા-હીનયોગરૂપા, નિષેવિતા-નિયતત્વેન સેવિતા સમ્યગ્યોગરૂપા ચેતિ ચતુર્ધા નિદ્રા| તત્ર પરા-ચતુર્થી નિદ્રા, સુખાયુષી કુર્યાત્| અપરા-ત્રિવિધા અસમ્યગ્યોગરૂપા, કાલરાત્રિરિવ-સંહારપ્રવૃત્તમહાકાલીવ, સુખાયુષી હન્યાદિર્ત્યર્થઃ| સુખાયુષોરાદ્યન્તયોર્ગ્રહણાત્ પાણિનિપ્રત્યાહારવત્ સુખપુષ્ટિબલવૃષતાજ્ઞાજીવિતાનિ ગ્રુહ્રાન્તે| "કાલસ્વભાવામયચિત્તદેહખેદૈઃ કફાગન્તુતમોભવા ચ| નિદ્રા બિભર્તિ પ્રથમા શરીરં પાપ્માઽન્તગા વ્યાધિનિમિત્તમન્યાઃ||" ઇતિ સઙ્ગ્રહોક્તાનાં (સૂ. અ. ૯) સપ્તાનાં ચતસૃષ્વેવાન્તર્ભાવઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અપિશબ્દાવત્ર સામર્થ્યલબ્ધૌ બોદ્ધવ્યૌ| તેન રાત્રાવપિ જાગરણં રૂક્ષમ્, દિવા ત્વાગ્નેયમત્યર્થં રૂક્ષં કાલેનાહિતબલત્વાત્| તથા, પ્રસ્વપનં દિવાઽપિ સ્નિગ્ધમ્, રાત્રૌ તુ સૌમ્યે કાલેઽતિશયેન સ્નિગ્ધમિત્યવતિષ્ઠતે| અપિશબ્દાભ્યામન્તરેણ તુ રાત્રાવેવ જાગરણં રૂક્ષમ્, દિવા તુ સ્નિગ્ધમિત્યર્થો જાયતે| વ્યવચ્છેદ્યફલત્વાદ્વાક્યાનામ્| એવં દિવસ એવ સ્નિગ્ધં પ્રસ્વપનમ્, રાત્રૌ તુ રૂક્ષમિતિ| ન ચૈતદ્યુજ્યતે| યદિ જાગરણં સદા રૂક્ષં નાભવિષ્યત્, તત્કથમિદમુપપત્સ્યતે ? "બહુમેદઃકફાઃ સ્વપ્યુઃ સ્નેહનિત્યાશ્ચ નાહનિ| વિષાર્તઃ કણ્ઠરોગી ચ નૈવ જાતુ નિશાસ્વપિ||" ઇતિ| એષાં હ્યાપતર્પણમેવ હિતમ્| યચ્ચાપતર્પણં તદવશ્યં રૂક્ષમ્| તસ્માદેતૈરપતર્પણસ્વભાવં જાગરણમેવ સેવ્યમ્| તથા, "ગ્રીષ્મે વાયુચયાદાનરૌક્ષ્યરાત્ર્યલ્પભાવતઃ| દિવાસ્વપ્નોહિતોઽન્યસ્મિન્ કફપિત્તકરો હિ સઃ|| મુક્ત્ત્વા તુ ભાષ્યયાનાધ્વમદ્યસ્ત્રીભારકર્મભિઃ| ક્રોધશોકભયૈઃ ક્લાન્તાન્ શ્વાસહિધ્માતિસારિણઃ|| વૃદ્ધબાલાબલક્ષીણક્ષતતૃટ્શૂલપીડિતાન્| અજીર્ણ્યભિહિતોન્મત્તાન્ દિવા સ્વપ્નોચિતાનપિ||" તદેતેષાં સન્તર્પણાર્હત્વાત્સન્તર્પણમેવ હિતમ્| યચ્ચ સન્તર્પણં તદવશ્યં સ્નિગ્ધમ્| તસ્માદેતૈઃ સન્તર્પણસ્વભાવમેવ સદા પ્રસ્વપનં સેવ્યમ્| એવં ચ પૂર્વમેવ વ્યાખ્યાનં યુક્તમ્| પ્રસ્વપ્નજાગરણક્રિયયોરદ્રવ્યયોરપિ રૂક્ષસ્નિગ્ધત્વમુપચારાદુપપન્નમ્| યથા,-રૂક્ષં દ્રવ્યં ગુગ્ગુલ્વાદિ કફમેદઃપ્રભૃતીન્ સૌમ્યાન્ ભાવાન્ ક્ષપયતિ, તથૈવ યદા જાગરણમપિ તત્ક્ષપયદ્દૃષ્ટં તદા તદ્રૂક્ષકાર્યકરણાદરૂક્ષમપિ રૂક્ષમિત્યુપચર્યતે| તથા, પ્રસ્વપનાદર્વાક્ કફમેદઃપ્રભૃતીનાં સોમ્યાનાં ભાવાનાં સ્વહેતોરુત્પાદસ્તથા નોપલભ્યતે, યથા પ્રસ્વપનાદનન્તરમ્| તસ્માત્પ્રસ્વપનમસ્નિગ્ધમપિ સ્નિગ્ધમિત્યુપચર્યતે| પ્રચલ ઇવાચરતીતિ ક્યઙન્તાન્નિષ્ઠા| આસીનસ્ય ઉપવિષ્ટસ્ય, પ્રચલાયિતં-અવઘૂર્ણિતં,-આસીનપ્રચલાયિતમ્, ન તુ પ્રસ્વપનં સર્વસર્વિકયા| યેન સ્નેહનહેતુઃ સ્યાત્| રૂક્ષકાર્યા કરણાદરૂક્ષમ્| અનભિષ્યન્દિ તુ વિશેષેણ| આસીનપ્રચલાયિતં પુનરીદૃગ્રૂપમિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ચતુર્વિધાયાઃ સ્વરૂપમાહ-રાત્રાવિતિ| રાત્રૌજાગરણં-કાલેઽપ્યશયનં,હીનયોગાખ્યમ્| તદ્રૂક્ષં-વાતવ્યાધિહેતુઃ| દિવા પ્રસ્વપનં-અકાલે શયનમ્| તચ્ચ કાલેઽતિસુપ્તસ્યાતિરોગાખ્યમ્, અકાલે સુપ્તસ્ય મિથ્યાયોગાખ્યમ્, તદુભયમપિ સ્નિગ્ધં-કફપિત્તવ્યાધિહેતુઃ| આસીનપ્રચલાયિતં-કાલે શયનં, સમ્યગ્યોગાખ્યમ્| તદ્ધ્યાસીનપ્રચલાયિતસ્ય ભવતિ| સ હિ સિસ્વોપવિષ્ટઃ શયનં યદૈવ ચલ ઇવાચરિતુમારભતે, તદૈવસ્વપિતિ| ન ત્વનુદીર્ણાં નિદ્રામુદીરયતિ, નાપ્યુદીણાં ધારયતિ| તચ્ચ ન રૂક્ષમ્, નાપિ સ્નિગ્ધમ્| ઉક્તં ચ ખારણાદિના-"ઇન્દ્રિયાતિશ્રમાદ્રૂક્ષો વાતલો જાગરો નિશિ| તદાલસ્યાદ્દિવાસ્વપ્નઃ સ્નિગ્ધઃ પિત્તકફોલ્બણઃ|| આસીનપ્રચલઃ સ્વપ્નો નિરભિષ્યન્દિબૃંહણઃ|" ઇતિ| પ્રચલાયિત ઇતિ પ્રચલપ્રાતિપદિકાત્કણ્ડ્વાદિયગન્તાદાદિકર્મણિ નિષ્ઠાયાં રૂપમ્| અન્યે ત્વાસીનપ્રચલાયિતશબ્દેનોપષ્ટસ્યૈવ શયનમાહુઃ| તે ચ દિવેત્યનિવર્ત્ય દિવૈવ તત્કાર્યમિત્યાહુઃ| યદાહ ભેડઃ-સ્વપ્નકામો દિવા કામમુપવિષ્તઃ શયીત વા| પ્રસ્તીર્ણાઙ્ગસ્ય જન્તોર્હિ શ્લેષ્મા કોષ્ઠે પ્રવર્તતે||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગ્રીષ્મકાલે દિવાસ્વપ્નો હિતઃ| યતસ્તસ્મિન્ કાલે પવનચ્ચયો ભવતિ| આદાનસ્ય ચ પરિપુષ્ટત્વાદતિરૌક્ષ્યં ભવતિ| રાત્રયશ્ચનિદ્રાસમાપ્ત્યયોગ્યા અલ્પા ભવન્તિ| દિવાસ્વપ્નશ્ચ સન્તર્પકઃ| ગ્રીષ્માદપરસ્મિન્ કાલે કફપિત્તકરઃ| સોઽચિન્ત્યત્વાદ્ધેતુપ્રભાવસ્ય| ભાષ્યાદિક્લાન્તાદીન્ મુક્ત્વા-વર્જયિત્વા| તેનૈતદુક્તં ભવતિ,-ગ્રીષ્માદપરસ્મિન્નપિ કાલે સ્વપ્ન એષાં હિત એવ| યાનં અશ્વાદિ| ક્ષતઃ-ખડ્ગાદિચ્છિન્નઃ| અભિહતો-લગુડાદિના| દિવાસ્વપ્નોચિતાઃ-શીલિતદિવાસ્વપ્નાઃ| તત્ર ભાષ્યાદિક્લાન્તાનાં પવનકોપાત્ સ્વપ્નોઽનુજ્ઞાતઃ| શ્વાસહિધ્માદીનાં વેગવિસ્મરણાર્થમ્| વૃદ્ધાદીનાં યથાયથં સન્તર્પણાર્થં વેગવિસ્મરણાર્થં ચ| અજીર્ણિનાં દિવાસ્વપ્નોચિતાનાં ચ ધાતુવૈષમ્યપરિહારાર્થં દિવાસ્વપ્નોઽનુમતસ્તન્ત્રકૃતા| તથા ચોક્તમ્-"ઉચિતો હિ દિવાસ્વપ્નો યેષાં નિત્યં શરીરિણામ્| વાતાદયઃ પ્રકુપ્યન્તિ તેષામસ્વપતાં દિવા||" ઇતિ| નનુ, અજીર્ણિનાં દિવાસ્વપ્નો ન યુક્તઃ, દિવાસ્વપ્નસ્ય કફવૃદ્ધિકરત્વાત્| કફવૃદ્ધ્યા ચાગ્નિમાન્દ્યમ્| અગ્નિમાન્દ્યાદજીર્ણાન્નસ્યાપાક ઇત્યનુક્તસ્તેષાં દિવાસ્વપ્નઃ| અત્રોચ્યતે| દિવાસ્વપ્નેનાજીર્ણિનાં ધાતુસામ્યં ભવતિ| ધાતુસામ્યે ચ સતિસ્વસ્થાનસ્થિતૈર્દોષૈરનુપહતો વહ્નિઃ પચનક્ષમો ભવતિ| કફસ્તુ વૃદ્ધોઽપિ નૈતેષામગ્નિમાન્દ્યં વિધત્તે| અપિ ત્વઙ્ગાનાં પુષ્ટિમાદધાતિ| અત એવાનન્તરમેવોવાચ શાસ્ત્રકારઃ-"ધાતુસામ્યં તથા હ્યેષાં શ્લેષ્મા ચાઙ્ગાનિ પુષ્યતિ|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- દિવાસ્વન્પસ્યાસમ્યગ્યોત્વમપત્રદતિ-ગ્રીષ્મ ઇતિ| ગ્રીષ્મે વાયુચયાદીનાં સ્દ્ભાવાત્ દિવાસ્વપ્નો હિતઃ| આદાનગ્રહણં શિશિરદિનાદારભ્ય પ્રતિદિનવૃદ્ધ્યાઽતિશયિતસ્ય રૌક્ષ્યસ્ય રાત્ર્યલ્પભાવસ્ય ચ પ્રાપ્ત્યર્થમ્| અન્યથા વાયુચયવત્તયોરપિ ગ્રીષ્મમાત્રહેતુકયોઃ પ્રાપ્તિઃ| તત્ર દિવાસ્વપ્નઃ સ્નિગ્ધત્વાદ્વાયુચયં રૌક્ષ્યં ચ હન્તિ, માત્રાપૂરણાદ્રાત્ર્યલ્પત્વકૃતં હીનયોગં ચ| નનુ, વાતઘ્નોઽપિ દિવાસ્ન્પઃ કફપિત્તકરત્વાદહિતઃ| વક્ષ્યતિ હિ (હૃ. સૂ. અ. ૧૩/૧૬)- "પ્રયોગઃ શમયેવ્દ્યાધિં યોઽન્યમન્યમુદીરયેત્| નાસૌ વિશુદ્ધઃ, શદ્ધસ્તુ શમયેદ્યો ન કોપયેત્||" ઇતિ| અત આહ-અન્યસ્મિન્નિત્યાદિ| હિ-યસ્માત્, સઃ-દિવાસ્વપ્નો, ગ્રીષ્માદન્યસ્મિન્નૃતૌ ભાષ્યક્લાન્તદીન્ મુક્ત્વા કફપિત્તકરઃ| ન ચ ગ્રીષ્મે, ન ચ ભાષ્યક્લાન્તાદીન્| તત્ર ગ્રીષ્મે કાલસ્વભાવાત્| ઉક્તં ચ ચરકેણ (સૂ. અ. ૮૯/૪૪)- "ગ્રીષ્મવર્જ્યેષુ કાલેષુ દિવાસ્વન્પાત્પ્રકુપ્યતઃ| શ્લેષ્મપિત્તે દિવાસ્વન્પસ્તસ્માત્તેષુ ન શસ્યતે||" ઇતિ| ભાષ્યક્લાન્તાદીનાં તુ કુતઃ ? ઇત્યાહ-ધાત્વિત્યાદિ| હિ-યસ્માત્, એષાં-ભાષ્યક્લાન્તાદીનામ્, તથાતેનપ્રકારેણ,ધાતુસામ્યં ભવતિ| સમીભૂતઃ શ્લેષ્મા શિરઃકરચરણાદીણ્યઙ્ગાનિ પુષ્ણાનિ| ધાતવો-વાતાદયો રસાદયશ્ચ| ધાતુસામ્યહેતુત્વાન્ન કફપિત્તકરત્વમ્| કફપિત્તવૃદ્ધેઃ સામ્યાર્થત્વાન્ન વિકારારમ્ભકદોષહેતુત્વમ્| ભાષ્યં-વાગ્વ્યાપારઃ| યાનં-અશ્વાદિના ગમનમ્| અધ્વા-પદ્ભયાં ગમનમ્| મદ્યં-મદ્યપાનમ્| સ્ત્રી-સમ્ભોગઃ| ભારઃ-શિરઃ સ્કન્ધાદિભિર્ગુરુવસ્તુવહનમ્| કર્મ-કાયવ્યાપારઃ| ક્ષતઃ-ક્ષાકાસી| અભિહતઃ-શસ્ત્રપ્રહારાદિપીડિતઃ| દિવાસ્વપ્નોચિતઃ-સાત્મ્યીભૂતદિવાસ્વપ્નઃ| અયં ચ દિવાસ્વપ્નો મુહૂર્તમેવ કર્તવ્યઃ| યદાહ સુશ્રુતઃ (શા. અ. ૪/૩૮)- "પ્ર્તિષિદ્ધેષ્વપિ બાલવૃદ્ધ" ઇત્યાદિ યાવત્ "મુહૂર્તમાત્રં સ્વપનમ્" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તથા, બહુમેદઃશ્લેષ્માણઃ સ્નિગ્ધાહારાદિશીલિનશ્ચ ગ્રીષ્મેઽપ્યહનિ ન સ્વપ્યુઃ| વિષાર્તઃ કણ્ઠરોગી ચ રાત્રિષ્વપિ કદાચિદપિ ન સ્વપ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- દિવાસ્વન્પસ્યાસમ્યગ્યોગત્વં પ્રતિપ્રસવતિ-બહુમેદ ઇતિ| બહુમેદઃપ્રભૃતયો ગ્રીષ્મેઽપિ ભાષ્યક્લાન્તાદિત્વેઽપિ ન દિવા સ્વપ્યુઃ| રાત્રિસ્વપ્નસ્ય સમ્યગ્યોગત્વમપવદતિ-વિષાર્ત ઇતિ| જાતુકદાચિત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અકાલે શયનં-સ્વપ્નઃ,-અકાલશયનમ્, તસ્માદકાલશયનાત્ મોહાદયઃ સ્યુઃ| સ્તૈમિત્યં-ગાત્રાણાં નિરુત્સાહત્વમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથાસમ્યગ્યોગજા રોગાઃ| તત્ર મિથ્યાયોગાતિયોગજાન્ રોગાનાહ-અકાલશયનાદિતિ| અકાલશયનાત્-દ્વિવિધાત્પ્રાગુક્તાત્| સ્તૈમિત્યં-આર્દ્રપટાવનદ્ધાઙ્ગત્વમ્| સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૯)- "કણ્ડૂસકોઠપિટિકાઃ કાસતન્દ્રાગલામયાઃ| હલીમકાર્દ્ધાવભેદશોફારોચકગૌરવમ્|| વિષવેગપ્રવૃત્તિશ્ચ ભવેદહિતનિદ્રયા||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્ર-તેષ્વકાલસ્વપ્નજેષુ રોગેષુ, ઉપવાસાદ્યૌષધં યોજયેત્| નિદ્રાયાશ્ચ બાહુલ્યેન રાત્રિઃ કાલઃ| તથા ચોક્તમ્ (સઙ્ગ્રહે સૂ.અ.૯)-"લોકાદિસર્ગપ્રભવા તમોમૂલા તમોમયી| બાહુલ્યાત્તમસો રાત્રૌ નિદ્રા પ્રાયેણ જાયતે||" ઇતિ| અતિનિદ્રાયાં સત્યાં તીક્ષ્ણાનિ વમનાઞ્જનનસ્યાનિ યોજયેત્, લઙ્ઘનાદિ ચ| એભિરેવ ચ-તીક્ષ્ણવમનાદિભિર્નિદ્રાયા નાશો ભવતિ| શ્લેષ્માખ્યસ્ય ધાતોરતિશયેનાપચયાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અકાલશયનજાનામૌષધમાહ-તત્રેતિ| અતિયોગસ્યૌષધમાહ-યોજયેદિતિ| સ દ્વિવિધઃ,-વેગોદીરણજે નિદ્રાધિક્યજશ્ચ| તત્રાદ્ય ઉક્તો રોગાનુત્પાદનીયે, ઇહ દ્વિતીયઃ| તસ્ય હેતુરુક્તઃ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૯)-"અપચ્યમાનો બાહુલ્યાત્સ્ત્રોતાંસ્યાવૃણુતે કફઃ| તતઃ સ્ત્રોતઃસુ રુદ્ધેષુ જાયતે ગાત્રગૌરવમ્|| ગુરુગાત્રસ્ય ચાલસ્યમાલસ્યાદતિનિદ્રતા|" ઇતિ| લઙ્ઘનં-દ્વાદશવિધમ્| વમનનાવનયોસ્તુ ગ્રહણમતિશયાર્થમ્| વ્યવાયં-સમ્ભોગમ્| હીનયોગસ્ય હેતુમાહ-એભિરેવેતિ| સ દ્વિવિધઃ,- નિદ્રાવિધારણજો નિદ્રાવિનાશજશ્ચ| તત્રાદ્ય ઉક્તો રોગાનુત્પાદનીયે, ઇહ દ્વિતીયઃ| એભિઃ-અતિનિદ્રૌષધૈઃ| શ્લેષ્માતિસઙ્ક્ષયાદિતિ હેતુકથનમન્યેષામપિ શ્લેષ્મક્ષપણાનાં નિદ્રાનાશહેતુત્વખ્યાપનાર્થમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નિદ્રાનાશાદઙ્ગમર્દાદયો વાતોત્થાશ્ચ રોગાઃ સ્યુઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- નિદ્રાનાશજાન્ રોગાનાહ-નિદ્રાનાશાદિતિ| જાડ્યં-જ્ઞાનભ્રંશઃ| અપક્તિઃ-આહારસ્યાવિપાકઃ| વાતજા રોગાઃ- આક્ષેપકાદયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યતશ્ચ સમ્યક્ સેવિતાયા નિદ્રાયા અસમ્યક્ સેવિતાયાશ્ચાઽનન્તરોક્તા ગુણદોષાઃ| અતઃ-અસ્માદ્ધેતોઃ, કાલાનતિક્રમેણ સાત્મ્યતો-યામદ્વયં ત્રયં વા, નિશિ નિદ્રાં ભજેત્| અસાત્મ્યાજ્જાગરાદર્દ્ધેન પ્રાતઃ સ્વપ્યાત્| અભુક્તવાન્-અભુક્તે સતિ| અસાત્મ્યગ્રહણેનૈતત્ દ્યોતયતિ,-ન સર્વસ્ય રાત્રાવસુપ્તસ્ય જાગરણકાલાદર્ધેન દિવાસ્વપ્ન ઇષ્યતે, કિં તર્હિ ? યો યાવન્તં કાલમુચિતં સ્વપિતિ તસ્માત્કાલાદ્યાવન્તં કાલં નિશિ જાગૃયાત્તાવતોઽર્ધેનાસૌ પ્રાતઃ સ્વપ્યાત્| કેચિદ્ધિ સ્વલ્પનિદ્રાઃ સ્વભાવતો ભવન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અસમ્યગ્યોગં નિષિધ્ય સમ્યાગ્યોગં વિધત્તેયથાકાલમિતિ| નિદ્રાં રાત્રૌ સેવેત, ન દિવા| રાત્રાવપિ યથાકાલં-પ્રવૃત્તિકાલાનતિક્રમેણ, યસ્ય યસ્મિન્ રાત્રિવિભાગે નિદ્રા પ્રવર્તતે સ તસ્મિન્નેવ સેવેતેત્યર્થઃ| સત્મ્યતઃ-યામદ્વયયામત્રયાદિસાત્મ્યાનુરોધેન| રાત્રાવનિદ્રિતસ્ય દિવા સ્વન્પં વિધત્તે-અસાત્મ્યેતિ| પ્રાતઃ પૂર્વાહ્ણે સ્વપ્યાત્| અભુક્તવાન્-અકૃતભોજનઃ| અસાત્મિયારાત્રિજાગરણકાલાદર્દ્ધકાલમ્| સાત્મ્યશ્ચેદ્રાત્રિજાગરસ્તદા પ્રાતર્નૈવ સ્વપ્યાત્| અર્દ્ધમિત્યસાત્મ્યજાગરજનિતદોષનિવર્તકનિદ્રાપર્યાપ્તકાલોપલક્ષણમ્| અત એવાહ ખારણાદિઃ-" અસુપ્તાનાં તથા રાત્રૌ તન્માત્રં સ્વપનં દિવા||" ઇતિ| ભેદોઽપિરાત્રૌ સ્વપ્યાન્ન યામાંસ્ત્રિંસ્તાન્સ્વપ્યાદ્દ્વિર્દિવા નરઃ| એતદપ્યાહુરારોગ્યં નાત્ર દોષોઽસ્તિ કશ્ચન||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યો મન્દનિદ્રઃ સ ક્ષીરાદીન્ શીલયેત્| કાન્તાબાહુલતાશ્લેષાદયો નિદ્રાસુખહેતવઃ| કાન્તાબાહુલતાશ્લેષગ્રહણમાશ્લેષમાત્રમેવ નિદ્રાસુખહેતુઃ, ન તુ ગ્રામ્યધર્મસેવેતિ દર્શનાર્થમ્| અત એવાનન્તરમાહ-"બ્રહ્મચર્યરતેર્નિદ્રા સ્વં કાલં નાતિવર્તતે|" ઇતિ| બ્રહ્મચર્યરતસ્યાપ્યનુરાગતો મૈથુનાભિલાષો નિદ્રાં નાશયેદિત્યાહ-ગ્રામ્યસુખે નિઃસ્પૃહં ચેતો યસ્ય સ તસ્ય| તથા, સન્તોષતૃપ્તસ્ય|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથ સમ્યગ્યોગહેતુઃ| સ ત્રિવિધઃ,-જઘન્યમધ્યમોત્તમભેદાત્| તત્ર જઘન્યમાહ-શીલયેદિતિ| મન્દામૂઢા સ્વકાલાનભિજ્ઞા, નિદ્રા યસ્ય સઃ-મન્દનિદ્રઃ| રસાન્માંસરસાન્| મૂર્દ્ધતર્પણં-મૂર્દ્ધતૈલમ્| કર્ણતર્પણં-કર્ણપૂરણમ્| અક્ષિતર્પણં-પ્રસિદ્ધમ્| મધ્યમમાહ-કાન્તેતિ| નિર્વૃતિઃ-સિખમ્| કૃતકૃત્યતાપૂર્ણમનોરથત્વમ્| વિષયાઃ-શબ્દાદયઃ| મધ્યમમાહ-કાન્તેતિ| નિર્વૃતિઃ-સુખમ્| કૃતકૃત્યતાપૂર્ણમનોરથત્વમ્| વિષાયાઃ-શબ્દાદયઃ| કામં-અત્યન્તમ્| ઉત્તમમાહ-બ્રહ્મચર્યરતેરિતિ| બ્રહાચર્યરતેઃ-બ્રહ્મચર્યાસક્તસ્ય| ગ્રામ્યસુખં સમ્ભોગઃ, તત્ર નિઃસ્પૃહં-તતો નિવૃત્તં, ચેતો યસ્ય| સંતોષતૃપ્તસ્ય- યથાલાભતુષ્ટસ્ય| સ્વં કાલં નાતિવર્તતે-ઉચિત એવ કાલે આયાતીત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગ્રામ્યધર્મે-સ્ત્રીપુંસંયોગવિષયે, અનુત્તાનં સ્ત્રિયં ત્યજેત્, ઉત્તાનાં- ભજેદિત્યર્થઃ| તથા, રજસ્વલત્વાદિયુતાં ત્યજેત્| દુષ્ટં વ્યાધિમલાદિભિઃ, સઙ્કીર્ણં-સઙ્કટં ચ, મેહનં-યોનિર્યસ્યાસ્તામ્| તથા, વર્ણિનીં-બ્રહ્મચારિણીમ્| અન્યયોનિં-અજામહિષ્યાદિં ચ ત્યજેત્| ગુર્વિત્યાદિ| ગ્રામ્યધર્મે નિર્વર્તને સતિ ગુરુદેવનૃપાલયાંસ્ત્યજેત્| તથા, ચૈત્યાદીંસ્ત્યજેત્| તેષુ સ્ત્રિયં ન સઙ્ગચ્છેદિત્યર્થઃ| ચૈત્યાદીનાં પર્યાયા દિનચર્યાયામુક્તાઃ| આયતનં-દુષ્ટાનાં નિગ્રહસ્થાનમ્| પર્વાણિ-રવિસઙ્ક્રાન્ત્યાદીનિ ત્યજેત્, તેષુ કામં ન સેવેતેત્યર્થઃ| તથા, અનઙ્ગં,-અઙ્ગં-જઘનમ્, નાઙ્ગં-અનઙ્ગમઙ્ગસદૃશં જઘનકાર્યનિર્વર્તનયોગ્યં મુખાદિકમુચ્યતે| દાક્ષિણાત્યા હિ મુખેન તત્ કુર્વન્તિ, તન્નિષિધ્યતે| દિવસં ચ ત્યજેત્, દિને રતં ન કુર્વન્તિ, તન્નિષિધ્યતે| દિવસં ચ ત્યજેત્, દિને રતં ન કુર્વીતેત્યર્થઃ| મૂર્ધવક્ષોઽભિઘાતં ચ ત્યજેત્| તથા, અત્યાશિતાદયઃ સુરતં ત્યજેયુઃ| અત્યાશિતઃઅતિસુહિતઃ| અધૃતિઃ-દુર્મનાઃ| અન્યવેગાર્તઃ-પુરીષાદિવેગાતુરઃ| નનુ, ક્ષુદ્વેગાર્ત ઉચ્યતે| તતોઽન્યવેગાર્ત ઇત્યનેનૈવાસ્યાર્થસ્ય લબ્ધત્વાત્ કિં ક્ષુદ્વાનિત્યનેન? સત્યમેતત્| અતિશયાર્થં ત્વેતત્| યથા ક્ષુદ્વેગાર્તઃ સ્ત્રિયં ગચ્છન્નતિશયેન પીડયા બાધ્યતે, ન તથાઽન્યવેગાર્ત ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથાવિધિસમ્ભોગાદાહારરક્ષા| તત્ર સમ્ભોગનિષિદ્ધાન્યાહ- ગ્રામ્યેત્યાદિ| ગ્રામ્યધર્મે-સમ્ભોગે, અનુત્તાનત્વાદિવિશિષ્ટં નારીં ત્યજેત્| અપ્રિયાં-અનભીષ્ટામ્| અપ્રિયારાં-અનિષ્ટાચરણામ્| દોષમેહનાં-દોષદૂષિતયોનિમ્| સક્રીર્ણમેહનાં-સઙ્કુચિતયોનિમ્| અતિસ્થૂલામતિકૃશાં ચ| સૂતાં-અસમ્પૂર્ણાધ્યર્દ્ધમાસપ્રસૂતિમ્| અન્યયોષિતં- પરસ્ત્રિયમ્| વર્ણિનીં-બ્રહાચારિણીમ્| અન્યયિનિં-વિજાતીયામજામહિષ્યાદિમ્| ગુર્વાલયાદીંશ્ચ ત્યજેત્| ચૈત્યાદયો દિનચર્યાયાં વ્યાખ્યાતાઃ| અમ્બુ-જલાશયઃ| આયતનં-વધસ્થાનમ્| પર્વાણિ-પુણ્યકાલાઃ| અનઙ્ગં-હસ્તમુખાદિ| દિવસંઅપર્વણ્યપિ| શિરસ્તાડનં હૃદયતાડનં ચ-મુષ્ત્યાદિના| દિનચર્યાયાં સામાન્યતો નિષિદ્ધસ્યાપિ દેવાલયાદેઃ પુનર્નિષેધઃ સમ્ભોગે દેષભૂયસ્ત્વખ્યાપનાર્થઃ| અત્યાશિતાદેઃ સમ્ભોગં નિષેધતિ-અત્યાશિત ઇતિ| અત્યાશિતઃ-અતિતૃપ્તઃ| અધૃતિઃ-અહૃષ્ટઃ| ક્ષુદ્વાન્-ક્ષુધિતઃ| દુઃસ્થિતાઙ્ગઃ-વિષમસ્થિતગાત્રઃ| પિપાસિતઃ-તૃષિતઃ| અન્યવેગાર્તઃ-શુક્રેતરવેગપીડિતઃ| ક્ષુત્તૃષોર્વેગત્વેઽપિ પૃથગ્ગ્રહણમલ્પયોરપિ તયોર્નિષેધાર્થમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તૃપ્તો-વાજીકરણૈઃ સઞ્જાતસન્તર્પણઃ સન્, કામતો- યથેચ્છયા, હિમે-હેમન્તર્તૌ શિશિરે ચ, કામં-યથેચ્છં, સેવેત| વાજીકૃતામિતિ સમ્પદાદિત્વાત્ક્વિપ્| તૃપ્ત ઇતિ ક્તોઽધિકરણે ચ ધ્રૌવ્યેત્યાદિનાઽધિકરણે ક્તઃ| અધિકરણવાચિનશ્ચેતિ ષષ્ઠી| વસન્તે શરદિ ચ ત્ર્યહાત્-ત્રયહમતિક્રમ્ય, મૈથુનં નિષેવેત| વર્ષાગ્રીષ્મયોઃ પક્ષાત્ કામં ભજેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઋતુવશાત્સમ્ભોગં વિધત્તે-સેવેતેતિ| હિમેહેમન્તશિશિરયોઃ| કામં-સમ્ભોગમ્| કામતઃ-સ્વેચ્છયા| વસન્તે શરદિ ચ વ્દ્યહાત્-વ્દ્યહમન્તરં કૃત્વા| વૃષ્ટિનિદાધયોઃ પક્ષાત્-પક્ષમન્તરં કૃત્વા| "સપ્તમીપઞ્ચમ્યૌ કારકમધ્યે " ઇતિ પઞ્ચમી| વાજીકૃતાં તૃપ્ત ઇતિ સર્વત્ર સમ્બધ્યતે| વાજીકૃતાં-વાજીકરણાનામ્| "કરણે સુહિતાર્થાનામ્" ઇતિ ષષ્ઠી| અયં ચ વિધિરુત્તમબલાપેક્ષઃ| હીનબલાનાં મૈથુનં તુ સમાચરેત્| વર્ષાસુ નવરાત્રાત્તુ દશારાતાચ્છરદ્યપિ|| પઞ્ચાહાચ્છીતસમયે સત્પાહાચ્છિશિરે તથા| પક્ષાદ્વસન્તે, ગ્રીષ્મે તુ માસિ માસિ સમાચરેત્|| નિદાઘે પશ્ચિમે માસિ મૈથુનં ન સમાચરેત્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અન્યથા-ઉક્તાદ્વિધેરન્યેન પ્રકારેણ, સ્ત્રિયં ગચ્છતો ભ્રમાદયઃ સ્યુઃ| અપર્વણિ-અકાલે મરણં-અપર્વમરણમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઉક્તાવિધ્યતિક્રમે દોષમાહ-ભ્રમેતિ| ઊરુદૌર્બલ્યં-સક્થિશૈથિલ્યમ્| બલાદીનાં ક્ષયઃ| અપર્વમરણંઅકાલમૃત્યુઃ| અન્યથા સ્ત્રિયં ગચ્છતઃ-ઉક્તપ્રકારાદન્યેન પ્રકારેણ સમ્ભોગં ભજતઃ| ઉક્તં ચ રસાયુર્વેદે-"વિપરીતરતપ્રાપ્ત્યા લિઙ્ગે દાહઃ પ્રજાયતે| કાર્શ્યં ચ સર્વગાત્રેષુ, તત્પ્રતીકાર ઉચ્યતે|| પ્રત્યગ્બસ્તિં નિબધ્યૈવ લિઙ્ગાચૂષણમાચરેત્| ક્ષરણે તસ્ય સઞ્જાતે સ્નાપયેચ્છીતલામ્બુના|| કોલનિર્યાસમાદાય પાયયેત્તં સશર્કરમ્| શાલ્મલીદૂર્વયોર્મૂલરસં પાયસમાશયેત્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્ત્રીષુ સંયતાઃ-સ્ત્રીઃ સમ્યક્ સેવમાનાઃ, સ્મૃત્યાદિભિરધિકા અલ્પજરાશ્ચ ભવન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વિધ્યાચરણે ફલમાહ-સ્મૃતીતિ| સ્ત્રીષુ સંયતાઃવિધિના સ્ત્રીઃ સેવમાનાઃ, સ્મૃત્યાદિભિરધિકા મન્દજરસશ્ચ ભવન્તિ| ઇન્દ્રિયં-શુક્રમ્| મન્દજરસઃ-ચિરસ્થાયિયૌવનાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રતાન્તે યથૌચિત્યેન સ્નાનાદીન્ સેવેત| ખણ્ડ્દખાદ્યં ખણ્ડકૃતં કણિકેત્યાદિ(?)| રસો-માંસરસઃ| ચાનુશયનમિતિ| અનુ-પશ્ચાચ્ચ, સ્વપ્નં સેવેત| તસ્ય-સ્નાનાદિસેવિનઃ શરીરસ્ય, એવં-અસ્મિન્કૃતે, ધામ-તેજો, ભૂય આગચ્છતિ| ત્મૌ જૌ વસન્તતિલકં ગુરુકદ્વયં ચ| સઙ્ગ્રહે ચોક્તમ્ (સૂ.અ.૯)- "સ્નાનાઙ્ગરાગવ્યજનેન્દુપાદયૂષાસવક્ષીરરસાન્ રસાલામ્| ભક્ષ્યાન્ સિતાઢ્યાન્ સલિલં સુશીતં સેવેત નિદ્રાં ચ રતાન્તતાન્તઃ||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં- સમ્ભોગાવસાને સેવ્યાનાહ-સ્નાનેતિ| હિમાનિલઃ- શિશિરમારુતઃ| ખણ્ડખાદ્યં-શર્કરાપ્રચુરં ભક્ષયમ્| શીતામ્બુ-શીતોદકમ્| રસો-માંસરસઃ| પ્રસન્ના-અચ્છસુરા| શયનં-નિદ્રા| એતાનિ રતસ્ય વિરતૌ, અનુ-સમનન્તરમેવ સેવેત| એવં કૃતે, તસ્ય-રતક્ષીણતેજસઃ, વપુષોધામ-શારીરં તેજઃ, પુનરપ્યાશુ-શીધ્રમ્, એતિ-પ્રાપ્નોતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ભિષજિ શરીરરક્ષણં નિરનુબન્ધં-નિર્વિકલ્પમાધાય, પૃથ્વીશો બહુકાલમાત્મીય શ્રેષ્ઠફલભોગવાન્ ભવતિ| તથા, તેજશ્ચ સ્વાસ્થ્યં ચ કીર્તિશ્ચ પ્રભાવશ્ચ, ત એવમ્, વિપુલાઃ વિસ્તીર્ણાઃ, તેજઃસ્વાસ્થ્યકીર્તિપ્રભાવા યસ્ય સ એવંવિધઃ| કીદૃશો ભિષજિ ? શ્રુતં-શાસ્ત્રાવબોધઃ, ચરિતં-આચારઃ, તાભ્યાં સમૃદ્ધે-સમ્પૂર્ણે| તથા, ક્રિયાચતુરે| તથા, કૃપાલૌ| વસુમુનિવિરતિશ્ચેન્માલિની નૌ મયૌ યઃ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદતપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાનેઽન્નરક્ષાધ્યાયઃ સપ્તમઃ સમાપ્તઃ|| ૭||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અધ્યાયાર્થમુપસંહરતિ-શ્રુતેતિ| ઉક્તપ્રકારાન્નક્ષાદ્વારેણ દેહરક્ષાં ભિષજિ નિવેશ્ય, ભૂમિપાલશ્ચિરાયુર્ભવતિ| કીદૃશે ભિષજિ ? શ્રુતચરિતસમૃદ્ધે-શાસ્ત્રશાસ્ત્રોક્તાનુષ્ઠાનસમ્પન્ને, કર્મદક્ષે-ઉપચારકુશલે, દાયાલૌ-કારુણિકે| નિરનુબન્ધં-નિઃશઙ્કમ્| તેજઃ-કાન્તિઃ| સ્વાસ્થ્યં-આરોગ્યમ્| કીર્તિઃ-યશઃ| પ્રભાવઃ-પ્રતાપઃ| સ્વકુશલફભોગી-સ્વોપાર્જિતપુણ્યફલોપભોગક્ષમઃ| ચિરાયુઃ-દીર્ઘાયુઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૯)- "મનઃશરીરસ્થિતિમાત્રમેવ વ્યવાયં સેવેત| ન તુ તત્પરઃ સ્યાદિતિ| ભવતિ ચાત્ર| વિશ્રબ્ધહૃષ્ટો રહસિતત્કામસ્તરુણઃ પુમાન્| સમસ્થિતાઙ્ગઃ સુરભિર્મુક્તમૂત્રાદિરવ્યથઃ|| નાનાશિતો નાત્યશિતો વૃષ્યાણાં તર્પિતસ્ત્ર્યહમ્| નારીં નારીગુણૈર્યુક્તાં સહપૂર્વગુણાં વ્રજેત્|| (સ્ત્રીસંસર્ગાદ્ધિ સદ્યઃ સ્યાત્ ક્લીબતા બલિનામપિ| એવં ચાપ્યાય્યતે શીઘ્રં તેષાં શુક્રં ચ ધામ ચ||) દ્દષ્ટ્યાયુરોજઃ શુક્રાણાં ક્ષયં મેઢ્રાશ્રયાન્ ગદાન્| વાયોઃ કોપમધર્મં ચ મૂઢઃ પ્રાન્પોત્યતોઽન્યથા|| ઉત્તાનો વેગરોધી ચ વૃદ્ધિમેહાશ્મશર્કરાઃ| તિમિરા દિગદોત્પત્તિર્મૂર્દ્ધાદ્યાહનનાદ્ધુવમ્|| ન ચાર્વાક્ ષોડશાદ્વર્ષાત્ સપ્તતેઃ પરતો ન ચ| આયુશ્કામો નરઃ સ્ત્રીભિઃ સંયોગં કર્તુમર્હતિ|| અતિબાલો હ્રાસમ્પૂર્ણસર્વધાતુઃ સ્ત્રિયં વ્રજન્| ઉપરપ્યેત સહસા તડાગમિવ કાજલમ્|| શુષ્કં રૂક્ષં યથા કાષ્ઠં જન્તુજગ્ધં વિજર્જરમ્| સ્પૃષ્ટમાશુ વિશીર્યેત તથા વૃદ્ધઃ સ્ત્રિયં વ્રજન્|| કાયસ્ય તેજઃ પરમં હિ શુક્રમાહારસારાદપિ સારભૂતમ્| જિતાત્માના તત્પરિરક્ષણીયં તતો વપુઃ સન્તતિરપ્યુદારા|| અપ્રમત્તો ભજેદ્ભાવાંસ્તદાત્વસુખસંજ્ઞકાન્| સુખોદર્કેષુ સજ્જેત દેહસ્યૈતદલં હિતમ્|| પ્રજ્ઞાપરાધોઽસાત્મ્યાર્થસંયોગઃ કાલવૈકૃતમ્| હિતેઽપિ રતમાહારે યોજયન્ત્યામયૈર્નરમ્|| નાપથ્યસેવિનં સદ્યઃ પ્રબાધન્તે તદા મલાઃ| પ્રકોપં પ્રતિવિઘ્નન્તિ ભિન્નૈર્દૂષ્યાદિભિર્યદા|| ન ચ સર્વોઽપચારોઽપિ સર્વદા સર્વદોષકૃત્| ન હિસર્વાણ્યપથ્યાનિ તુલ્યદોષાણિ નૈવ ચ|| સર્વે તુલ્યબલા દોષા ન સર્વાણિ વપૂંષિ ચ વ્યાધિક્ષમત્વે શક્તાનિ યતોઽપથ્યં તદેવ તુ|| ગચ્છત્યપથ્યતમતાં તુલ્યદૂષ્યાદિવર્દ્ધિતમ્| ત એવ ચ પુનર્દોષા હેતુભિર્બહુ ભિશ્ચિતાઃ|| મિથો વિરુદ્ધા બલિનો દીર્ઘકાલાનુવર્તિનઃ| સર્વે સમં પ્રક્રુપિતાઃ પ્રાપ્યાલ્પમપિ કારણમ્|| પ્રાણાયતનમાશ્રિત્ય ગમ્ભીરાઃ સર્વમાર્ગગાઃ| દેહે હિતોચિતે તે સ્યુશ્ચિરાદપ્યાશુકારિણઃ|| અહિતાન્યપિ ચાન્યે પામભ્યાસાદુપશેરતે| દોષાસ્ચૈવ ક્ષાયં યાન્તિ કર્મવાતાતપાદિભિઃ|| અથ બહૂનામેકરોગોત્પત્તિઃ| ભિન્નાહારવયઃ સાત્મ્યપ્રકૃતીનાં સમં ભવેત્| એકો વિકૃતવાય્વાદિયુગપત્સેવનાદ્ગદઃ|| વાતાદીનાં તુ વિકૃતિર્વિકૃતાદગ્રહચારતાઃ ભૌમાન્તરિક્ષદિવ્યેભ્ય ઉત્પાતેભ્યશ્ચ જાયતે|| સમ્ભવઃ પુનરેતેષાં કર્મણઃ સાસુદાયિકાત્| દુષ્ટો વાયુરભિશ્યન્દી સ્તિમિતોઽત્યુષ્ણશીતલઃ|| કુણ્ડલી ભૈરવરવઃ પરુષોઽનાર્તવો બલી| અન્યોન્યવ્યાહતગતિઃ પાંશુબાષ્પવિષાન્વિતઃ|| રસવર્ણાદિવિકૃતમપક્રાન્તવિહઙ્ગમમ્| નિન્દિતપ્રભવં તોયમુપક્ષીણજલેશયમ્|| મક્ષિકામૂષિકવ્યાલબહૂત્પાતપ્રદૂષિતાઃ|દેશોઽપ્થ્યાન્નબહુલો નષ્ટધર્મમહૌષધિઃ|| કાલશ્ચ વિપરીતાતિહીનલિઙો યથાયથમ્ | એતે દુષ્પરિહારત્વાદહિતાયોત્તરોત્તરમ્|| યેષામનિયતં કર્મ તસ્મિન્ કાલે સુદારુણે| કર્મ પઞ્ચવિધં તેષાં યોજ્યં તદ્વદ્રસાયનમ્|| શસ્યતે દેહવૃત્તિશ્ચ ભેષજૈઃ પૂર્વમુદ્ધૃતૈઃ| બ્રહ્રાચર્યં દયા દાનં જિતાત્મનામ્| દેશાનામવિપન્નાનાં સાધૂનાં ચ નિષેવણમ્|| દૈવવ્યપાશ્રયં ચેષ્ટં કર્મ દીવિતરક્ષણમ્| હેમન્તાદિષુ કુર્વીત સ્વં સ્વં ચાકાલિકેષ્વપિ|| વિધિં તચ્છીલનં યસ્માચ્છીતાદિદ્વન્દ્વકારિતમ્| ઋતુચર્યા હિ શીતોષ્ણવૃષ્ટિદોષપ્રતિક્રિયા|| અત એવ ચ ચર્યાયાં હેમન્તશિશિરૌ સમૌ| અથાકાલમૃત્યુઃ| સર્વપ્રાણભૃતાં નિત્યમાયુર્યુક્તિમપેક્ષતે| દૈવે પુરુષકારે ચ સ્થિતં હ્યસ્ય બલાબલમ્|| અન્યજન્મકૃતં કર્મ દૈવં પૌરુષમૈહિકમ્| વિદ્યાત્તે કર્મણી ત્રેધા શ્રેષ્ઠમધ્યાવરત્વતઃ|| તયોરુદારયોર્યુક્તિર્દીર્ઘસ્ય સુસુખસ્ય ચ| નિયતસ્યાયુષો હેતુર્વિપરીતસ્ય ચાવરા|| મધ્યા મધ્યસ્ય, મિશ્રસ્ય સઙ્કીર્ણા, શૃણુ ચાપરમ્| દૈવં પુરુષકારેણ દિર્બલં હ્રાપહન્યતે|| તથા દૈવેનબલિના પૌરુષં કર્મ દુર્બલમ્| દ્દષ્ટ્વા યદેકે મન્યન્તે નિયતં માનમાયુષઃ|| કર્મ કિઞ્ચિત્ ક્વચિત્કાલે વિપાકનિયતં મહત્| કિઞ્ચિત્વકાલનિયતં પ્રત્યયૈઃ પ્રતિબોધ્યતે|| એવં ચ દ્વિવિધો મૃત્યુઃ કાલાકાલવિભેદતઃ| ઉપદિષ્ટસ્તતશ્ચૈષ હિતાહિતવિધિક્રમઃ|| એકોત્તરં મૃત્યુશતં બ્રુવતે વેદવાદિનઃ| તત્રૈકઃ કાલસંયુક્તઃ શેષાસ્ત્વાગન્તવઃ સ્મૃતાઃ|| શ્યેનાજિરાદિયાગેન ભ્રાતૃવ્યસ્ય તથા ચ તૈઃ| દૈર્ધ્યશ્રવસસોમાદ્યૈર્વિહિતસ્ત્વાત્મનો વધઃ|| આયુષ્કામસ્ય તત્પ્રાપ્તિસ્તત્રેષ્ટ્યા મિત્રવિન્દયા| સર્વસ્માદેવ ચાત્માનં ગોપાયેદીદ્દશી સ્મૃતિઃ|| તથા મરણમુદ્દિષ્ટં સૌગતાનાં ચતુર્વિધમ્| વિષમાપરિહારેણ જાયતે નિયતાયુષામ|| ધ્રુવં રોગિત્વમન્યેષાં મૃત્યુરેવ ત્વપર્વણિ| અકાણ્ડે શસ્ત્રધારાદ્યૈઃ પ્રત્યક્ષો મૃત્યુરન્યથા|| ઉદ્ભ્રા ન્તચણ્ડમાતઙ્ગતુરઙ્ગાદિસમાગમમ્| અરાતિદુષ્ટવાતાદિસાહસાહિતભોજનમ્|| વર્જયેદિતિ ન બ્રૂયુર્મુનયો દિવ્યા ચક્ષુષઃ| દૈવવ્યપાશ્રયાદીશ્ચ રસાયનવિધિં વિના|| ન વા તેઽપિ યથાકામમાયુષઃ સ્થિતિમાપ્નુયુઃ| અહિસિંહગજાદિભ્યો વિદુષાં ન ભયં ભવેત્|| મિથ્યા પ્રાકારદુર્ગાણિ મિથ્યા મારણરક્ષણમ્| આયુષ્કામસ્ય મિથ્યૈવ પરદારાદિવર્જનમ્|| મન્ત્રદેવતયાઽઽહૂતા નાચક્ષીરન્ મહાહયઃ| વિષસુત્પપ્રબુદ્ધસ્થા ભાવાભાવૌ તદાયુષઃ| સંન્યાસરોહિણીકાદિગ્રસ્તસ્ય સહસા ભવેત્| ઉપેક્ષયા ન મરણં જીવિતં વા ચિકિત્સયા|| પ્રત્યહં નૃસહસ્ત્રસ્ય યુદ્ધેઽન્યોન્યમભિઘ્નતઃ| સાધુવૃત્તસ્ય ચાતુલ્યા ન ભવેદાતુષઃ સ્થિતિઃ|| નાયુધૈર્દ્વિષમિન્દ્રાદ્યા નૌષધૈરાર્તમશ્વિનૌ| ઉપક્રમેરન્ન ભવેદકાલામરણં યદિ|| ઘટાનામામપક્વાનાં પાલનાપરિપાલનૈઃ| ચિરાલ્પકાલવર્તિત્વં ચિત્રસ્થાનાં ચ દ્દશ્યતે| ઇત્યત્યન્તપ્રસિદ્ધેઽપિ સિદ્ધે સર્વાગમૈરપિ| દ્દષ્ટેઽપ્યકાલમરણે વિચિકિત્સેત્ કથં બુધઃ|| ગુણવદ્ભિષગાદીનાં સમ્ભવે સમ્ભવેત્તુ યઃ| મૃત્યુસ્તં કાલજં પ્રાહુરિતરં તદ્વિપર્યયે|| યથા રથો વાહ્યમાનો ન્યાયેન ક્રમશઃ ક્ષયમ્| યાયાદાત્મવતામાયુસ્તથાઽન્યેષાં વિપર્યયઃ|| શુચિતૈલદશોદીપઃ કીટવાતાદ્યપીડિતઃ| દીપ્તિમાન્ વર્તતે સમ્યક્ યથૈવ સ્નેહસઙ્ક્ષયાત્|| સ એવાતો યથા ચ સ્યાદ્વિપરીતો વિપર્યયે| હિતાહિતોપચારેણ તથૈવ પુરુષો ધ્રુવમ્|| સર્વમન્યત્ પરિયજ્ય શરીરં પાલયેદતઃ| તદભાવે હિ ભાવાનાં સર્વાભાવઃ શરીરિણામ્|| નગરી નગરસ્યેવ રથસ્યેવ રથી સદા| સ્વશરીરસ્ય મેધાવી કૃત્યેષ્વવહિતો ભવેત્|| આહારકલ્પનાહેતૂન્ સ્વભાવાદીન્ વિશેષતઃ| સમીક્ષ્ય હિતમશ્નીયાદ્દેહોહ્યહારસમ્ભવઃ|| ભીલજ્જાયન્ત્રણાલોભહર્ષશોકવશંગતઃ| ન જાતુ ધારયેદ્વેગાંસ્તદ્ધિ સર્વાપદાં પદમ્|| હિતમભ્યસ્યતઃ પુંસો નાકાલે કાલદંષ્ટ્રયા| સઞ્જાયતે પરામર્શો બલોત્સાહેન્દ્રિયાયુષામ્||અહિતાનિ ચ સન્ત્યજ્ય દોષમપ્યાપ્નુયાદ્યદિ| તથાઽપ્યાનૃણ્યમાયાતિ સાધૂનામાત્મવાનિતિ|| યચ્ચ રોગસમુત્થાનં ન શક્યમિહ કેનચિત્| પરિહર્તું ન તત્પ્રાપ્ય શોચિતવ્યં મનીષિણા|| હિતાહારવિહારાણાં સદાચારનિષેવિણામ્| લોકદ્વયવ્યપેક્ષણાં જીવિતં હ્રામૃતાયતે|| ગૃધ્નુર્ગ્રામ્યસુખે વશ્યઃ ક્લેશાનાં હતસત્પથઃ| મૂઢો જીવત્યનર્થાય દુર્ગતિં પરિબૃંહયન્|| વિદુષાઽન્તઃશરીરસ્થાન્નિત્યં સન્નિહિતાનરીન્| જિત્વા વર્જ્યાનિ ચિરં જીવિતુમિચ્છતા|| તદાત્વે ચાનુબન્ધે વા તસ્માત્ કર્માશુભોદયમ્| સ્મરન્નાત્રેયવચસો ન ધીમાન્ કર્તુમર્હતિ|| ઇતિ| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| અન્નરક્ષાપ્રકરણં સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્|| ૭||