Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
annapānasvarūpaṁ śarīrasandhāraṇārthaṁ prāguktam| pathyamapi cānnapānaṁ viṣādyupahataṁ rōgāya mr̥tyavē vā sampadyatē, atastadrakṣārthamadhyāyō'yamārabhyatē-
Adhikarana annarakṣādhyāyaḥ saptamaḥ (2-3) · Śloka 3
athātō'nnarakṣādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2|| )||3||
अथातोऽन्नरक्षाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| )||३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-annasya rakṣā-annarakṣā| sōpadiṣṭā yatrādhyāyē, sō'pyupacārādannarakṣētyucyatē| yathā, śiśupālavadhaḥ kāvyamiti| śēṣaṁ vyākhyānamatra pūrvavatkāryam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- annarakṣādhyāyaṁ vyākhyātuṁ pratijānītē-athēti yataḥ pūrvayōradhyāyayōrāhāra uktaḥ| sa cārakṣitō rōgahētuḥ atō rakṣā vaktavyā| sā cāsminnadhyāyē, ata ēvāyamannarēkṣākhyaḥ|
Adhikarana rājanikaṭē vaidyasthitiḥ (1) · Śloka 1
rājā rājagr̥hāsannē prāṇācāryaṁ nivēśayēt| sarvadā sa bhavatyēvaṁ sarvatra pratijāgr̥viḥ||1||
राजा राजगृहासन्ने प्राणाचार्यं निवेशयेत्| सर्वदा स भवत्येवं सर्वत्र प्रतिजागृविः||१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-rājā-nr̥paḥ, prāṇācāryaṁ-vaidyaṁ, rājagr̥hāsannē nivēśayēt-āvāsayēt| ēvaṁ sati yō guṇaḥ syāttamāha-sarvadētyādi| sarvadā-sarvakālaṁ rātridivasamēva, nr̥pabhavanasamīpasthitaḥ saḥ-vaidyaḥ sarvatra-annapānaśayanamālyādau, pratijāgr̥viḥ-dattāvadhānō bhavati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- annarakṣā ca viṣavirūddhāvidhisēvanaśayana sambhōgēbhyaḥ| tē ca rājñaḥ prāyēṇa sambhavanti, tēbhyaśca rakṣā vaidyādhīnā| tasmādrājñō vaidyasannidhiṁ vidhattē-rājēti| prāṇācāryaṁ-vaidyam,ēvaṁ-sannidhau satyām, saḥ-vaidyaḥ, sarvadā-sarvēṣu kālēṣu, sarvatra-sarvēṣu kāryēṣu, pratijāgr̥viḥ-pratipadārthaṁ jāgarūkaḥ samyagavahitō bhavati|
Adhikarana vaidyēna rājñō'nnapānaṁ viṣādrakṣyam (2) · Śloka 2
nanu, kimēvaṁ kriyatē? ityāha- annapānaṁ viṣādrakṣēdviśēṣēṇa mahīpatēḥ| yōgakṣēmau tadāyattau dharmādyā yannibandhanāḥ||2||
ननु, किमेवं क्रियते? इत्याह- अन्नपानं विषाद्रक्षेद्विशेषेण महीपतेः| योगक्षेमौ तदायत्तौ धर्माद्या यन्निबन्धनाः||२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-mahīpatēḥ sambandhyannapānaṁ viṣāt-viṣasaṁsparśāt, viśēṣēṇa-atiśayēna rakṣēt| annapānamityupalakṣaṇam| śayanavastragandharatnamālyādīnāmapi parirakṣyatvāt| nanu, kimiti, nr̥pānnapānādi viśēṣēṇa rakṣēt ? ityāha-yōgētyādi| yōgaḥ-annavastrādibhiḥ sambandhaḥ| kṣēmaḥ-tēṣāmannādīnāṁ caurādyupadravarakṣaṇāt| dvāvapyētau tadāyattau-nr̥pāyattau syātām| kṣēmaśabdō'rdharcādiḥ| dharmādyā iti dharmārthakāmamōkṣāḥ| yannibandhanāḥ-yōgakṣēmanibandhanāḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- atha viṣarakṣa| vaidyasya viṣādannapānarakṣāṁ vidhattē-annapānamiti| sa ityanuvartatē| viśēṣēṇa-anyapadāryēbhyaḥ, anyanararakṣātō viśēṣatō rājñaḥ, annapānaṁ rakṣēt| kutaḥ? yataḥ yōgakṣēmau tadāyattau,-tasya-rājñō'dhīnau| alabdhalābhō-yōgaḥ| labdhaparipālanaṁ-kṣēmaḥ| kīdr̥śau tau? yannibandhanā dharmādyāḥ,-dharmārthakāmamōkṣaṇāṁ yasmādyōgakṣēmau sādhanam,tayōśca rājā,tataḥ sō'tiśayēna viṣādibhyō rakṣaṇīyaḥ|
Adhikarana saviṣānnalakṣaṇam (3-4) · Śloka 4
samprati viṣaduṣṭasya bhaktasya lakṣaṇamāha ōdanō viṣavān sāndrō yātyavistrāvyatāmiva| cirēṇa pacyatē pakvō bhavētparyuṣitōpamaḥ||3|| mayūrakaṇṭhatulyōṣmā mōhamūrchhāprasēkakr̥t| hīyatē varṇagandhādyaiḥ klidyatē candrikācitaḥ||4||
सम्प्रति विषदुष्टस्य भक्तस्य लक्षणमाह ओदनो विषवान् सान्द्रो यात्यविस्त्राव्यतामिव| चिरेण पच्यते पक्वो भवेत्पर्युषितोपमः||३|| मयूरकण्ठतुल्योष्मा मोहमूर्छाप्रसेककृत्| हीयते वर्णगन्धाद्यैः क्लिद्यते चन्द्रिकाचितः||४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-viṣavānōdanaḥ sāndrō-vilēpyākāraḥ| tathā, visrāvayituṁ śakyō-visrāvyaḥ, naivaṁ yō'sau-avisrāvyaḥ, tasya bhāvaḥ, avisrāvyatāmiva yāti| cirēṇa kālēna pacyatē| pakvaśca paryuṣitabhaktamupamā yasya sa paryuṣitōpamō bhavēt, nirūṣmā stabdhaśca sadyō'vatāritō'pi syādityarthaḥ| tasya ca bhaktasya sambandhī mayūrakaṇṭhatulyōṣmā mōhādīn karōti| mayūrakaṇṭhēna tulyō nānāvarṇō mayūrakaṇṭhatulyaḥ, sa cāsāvūṣmā cēti| ūṣmā-bāṣpaḥ| tathā, asāvōdanō varṇagandhādyairhīyatē| ādi (dya) śabdēna rasādīnāṁ grahaṇam| klidyatē-praklinnō bhavati| tathā, jalamadhyakṣiptatailabindusadr̥śaiścandrikairācitō bhavati| iti cakṣurādibhiḥ parīkṣā|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- atha saviṣānnapānalakṣaṇam| tatra ōdanaṁ lakṣayati-ōdana iti| sāndra ivāvistrāvyatāṁ yāti-sadravō'pyadrava iva strāvayituṁ na śakyatē| pavkaḥ paryuṣitōpamō bhavēt-sadyaskō'pyahōrātrōṣitavannirūṣmā stabdhaśca syāt| mayūrakaṇṭhatulyōṣmā-nīlabāṣpaḥ| mōhādikartr̥tvamūṣmasmbandhāt, sākṣātsambandhē dhōṣāṇāṁ vakṣyamāṇatvāt| mōhō-vicārāśaktiḥ,mūrcchāntarbhūtasyāpi tasya mūrcchāvasānē'pyanuvr̥syarthaṁ pr̥thaggrahaṇam| ādyaśabdādrasādayaḥ| klidyatē-samyak strāvitō'pi klēdaṁ dhatē| candrikānvitaḥ- candrikairanvitōbhavati,- mayūrapicchatulyō jalakṣitpatailabindusadyaśō bhavati|
Adhikarana vyañjanādīnāṁ parīkṣā (5-6) · Śloka 6
vyañjanānāṁ parīkṣāmāha vyañjanānyāśu śuṣyanti dhyāmakvāthāni tatra ca| hīnā'tiriktā vikr̥tā chhāyā dr̥śyēta naiva vā||5|| phēnōrdhvarājīsīmantatantubudbudasambhavaḥ| vicchinnavirasā rāgāḥ khāṇḍavāḥ śākamāmiṣam||6||
व्यञ्जनानां परीक्षामाह व्यञ्जनान्याशु शुष्यन्ति ध्यामक्वाथानि तत्र च| हीनाऽतिरिक्ता विकृता छाया दृश्येत नैव वा||५|| फेनोर्ध्वराजीसीमन्ततन्तुबुद्बुदसम्भवः| विच्छिन्नविरसा रागाः खाण्डवाः शाकमामिषम्||६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vyañjanāni-vārtākādīni dadhitakradāḍimādisaṁskr̥tāni, āśu-kṣipraṁ śuṣyanti| tathā, dhyāmō-malinaḥ kvāthō yēṣāṁ tānyēvam| tatra ca-tēṣu vyañjanavatsu kvāthēṣu, hīnā-bhujādihīnā, adhikā, vikr̥tā-śirōvirahādilakṣaṇavikārōpētā cātmīyā chāyā-pratibimbaṁ, dr̥śyatē| naiva vā-kīdr̥śyapi chāyā na dr̥śyatē| na cēdamariṣṭam, sanimittatvāt| tēṣvēva vyañjanēṣu phēnādīnāṁ sambhavaḥ| tatrēti prakr̥tavyañjanōpalakṣitēṣu sarvadravēṣvēva| viśēṣēṇa punarlavaṇōlbaṇadravē phēnamālā| ūrdhvarājīsambhavaṁ tu rasakādiṣu svayaṁ darśayiṣyati| vicchinnavirasā rāgā iti| rāgāḥ-drākṣādikr̥tāḥ, r̥tucaryōktalakṣaṇāḥ, vicchinnā virasāśca bhavanti| kvacidrāgō dr̥śyatē kvacinnēti vicchinnatvam| kvacidrasō dr̥śyatē kvacinnēti virasatvam| ēvaṁ khāṇḍavō'pi| śākamāmiṣaṁ ca vicchhinnaṁ-sthānē sthānē truṭitam, virasaṁ ca|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- vyañjanāni lakṣayati-vyañjanānīti| vyañjnāni-sūpyādīni, ārdrāṇyapyāśu viṣavanti śuṣyanti-śōṣaṁyānti| dhyāmavkāthāni- malinadravāṇi bavanti| tatra-tēṣu kvāthavatsu vyañjanēṣu, hīnādikā chāyā-pratibimbaṁ, dr̥śyatē naiva vā dr̥śyatē| hīnā-bimbapramāṇanyūnā| atiriktāadhikā| vikr̥tā-tulyapramāṇāpyanyajātīyā| phēnādīnāṁ va sambhavaḥ| ūrdhvarājī-uparibhāgē rēkhā| sīmantō-vicchēdaḥ| tantuḥ-picchā| atha vyañjana viśēṣāḥ| tatra rāgādīn lakṣayati| vicchinnēti| vicchinnāḥ- naṣṭakṣīravat pr̥thagbhūtaghanadravabhāgāḥ| virasāḥ-vikr̥tarasāḥ| rāgāḥ khāṇḍavāśca-pānakabhēdāḥ| ēvaṁ śākaṁ pāṭhādi| āmiṣaṁ-māṁsam| tāni sarvāṇi rāgakhāṇḍavādīni saviṣāṇi vicchinnavirasāni bhavanti|
Adhikarana māṁsarasādidravēṣu rēṣā viśēṣaḥ,phalēṣupākaviśēṣaḥ mālyavastradhātvādiṣu viśēṣaḥ (7-12) · Śloka 12
yatra dravē yādr̥śī rājī sambhavati, tāṁ viśēṣatō darśayannāha nīlā rājī rasē, tāmrā kṣīrē, dadhani dr̥śyatē| śyāvā''pītāsitā takrē, ghr̥tē pānīyasannibhā||7|| mastuni syātkapōtābhā, rājī kr̥ṣṇā tuṣōdakē| kālī madyāmbhasōḥ, kṣaudrē harittailē'ruṇōpamā||8|| pākaḥ phalānāmāmānāṁ pakvānāṁ parikōthanam| dravyāṇāmārdraśuṣkāṇāṁ syātāṁ mlānivivarṇatē||9|| mr̥dūnāṁ kaṭhinānāṁ ca bhavētsparśaviparyayaḥ| mālyasya sphuṭitāgratvaṁ mlānirgandhāntarōdbhavaḥ||10|| dhyāmamaṇḍalatā vastrē, śadanaṁ tantupakṣmaṇām| dhātumauktikakāṣṭhāśmaratnādiṣu malāktatā||11|| snēhasparśaprabhāhāniḥ saprabhatvaṁ tu mr̥ṇmayē| |12|
यत्र द्रवे यादृशी राजी सम्भवति, तां विशेषतो दर्शयन्नाह नीला राजी रसे, ताम्रा क्षीरे, दधनि दृश्यते| श्यावाऽऽपीतासिता तक्रे, घृते पानीयसन्निभा||७|| मस्तुनि स्यात्कपोताभा, राजी कृष्णा तुषोदके| काली मद्याम्भसोः, क्षौद्रे हरित्तैलेऽरुणोपमा||८|| पाकः फलानामामानां पक्वानां परिकोथनम्| द्रव्याणामार्द्रशुष्काणां स्यातां म्लानिविवर्णते||९|| मृदूनां कठिनानां च भवेत्स्पर्शविपर्ययः| माल्यस्य स्फुटिताग्रत्वं म्लानिर्गन्धान्तरोद्भवः||१०|| ध्याममण्डलता वस्त्रे, शदनं तन्तुपक्ष्मणाम्| धातुमौक्तिककाष्ठाश्मरत्नादिषु मलाक्तता||११|| स्नेहस्पर्शप्रभाहानिः सप्रभत्वं तु मृण्मये| |१२|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-rasē-māṁsarasē viṣavati, nīlā-nīlavarṇā, rājī dr̥śyata iti prakr̥tēna sambandhaḥ| ēvaṁ cāgrē'pi rājī dr̥śyata iti yōjyam| kṣīrē-kṣīramadhyē, tāmrā-tāmravarṇā| dadhani-dadhniśyāvā| takrē āpītāsitā-ānīlapītā| ghr̥tē salilanibhā| mastuni kapōtābhā| tuṣōdakē-kāñjikē, rājī kr̥ṣṇā| madyē'mbhasi ca kālī| mākṣikē haridvarṇā| tailē'ruṇōpamā-īṣallōhitavarṇā| udāharaṇamātraṁ tvētat, tēna vasāgandhasya ca tailē sambhavaḥ, dravauṣadhasya kapilā, iti| tathā, āmānāṁ phalānāṁ pākaḥ| pakvānāṁ parikōthanaṁ-śātanaṁ bhavati| ārdraśuṣkāṇāṁ yathā saṁkhyaṁ mlānatā-śuṣkābhāsatvam, tathā vivarṇatā-śyāvatvādi lakṣaṇā| mr̥dūnāṁ kaṭhinatvam, kaṭhinānāṁ mr̥dutvam, ayaṁ sparśaviparyayaḥ| mālyasya-puṣpasya, sphuṭitaṁ-viśīrṇaṁ, agraṁ-prāntō yasya tatsphuṭitāgram, tasya bhāvastattvam| tathā, mlānyudbhavō-mlānatā, gandhāntarōdbhavaḥ-svagandhanāśō'nyagandhasambhavaśca| dhyāmāni-malināni, maṇḍalāni-vr̥ttāni, tēṣāṁ bhāvō dhyāmamaṇḍalatā, vastrē-āstaraṇaprāvaraṇādirūpē syāt| śadanaṁ-śātaḥ pātaḥ syāt| kēṣām ? tantupakṣmaṇām,-tantūnāṁ-sūtrāṇāṁ pakṣmaṇāṁ ca pārśvavartināṁ, vastrasambandhināmēva| dhātuḥ-suvarṇādiḥ mauktikaṁ-muktā, kāṣṭhaṁ-dāru, aśmā-pāṣāṇaḥ, ratnāni-vajramarakatādīni, ādiśabdēna śaṅkhaśuktyādiparigrahaḥ, tēṣu malāktatā-paṅkamalōpadigdhatā| snēhahāniḥ-tēṣāmēva dhātvādīnāṁ snēhasya vyapagamaḥ| ēvaṁ sparśaprabhāhāniḥ| mr̥ṇmayē tu bhāṇḍē saviṣē niṣprabhē'pi saprabhatvam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- māṁsarasādīn rājīviśēṣēṇa lakṣayati-nīlēti| rasē-māṁsarasē, nīlavarṇā rajī-rēkhā| kṣīrē tāmrā| dandhi syāvā-kapiśā| takrē pītā'sitā-gauraśyāmā| dhr̥tē pānīyasannibhā-udakavarṇā| madyē'mbhasi ca kālī-kr̥ṣṇā| kṣaudrē harit-marakatavarṇā| tailē aruṇōpamā| phalāni lakṣayati-pāka iti| apavkānāṁ phalānāṁ viṣaduṣṭānāṁ pāka upajāyatē, pakvānāṁ parikōthanaṁ-pūtībhāvaḥ| ārdraśuṣkāṇi lakṣayati-dravyāṇāmiti| ārdrāṇāṁ dravyāṇāṁ mlāniḥ-kriñcicchuṣkatvam, śuṣkānāṁ vivarṇatā-vikr̥tavarṇatvam| mr̥dukaṭhināni lakṣayati-mr̥dūnāmiti| sparśaviparyayaḥ-mr̥dūnāṁ kāṭhinyaṁ kaṭhinānāṁ mr̥dutvam| mālyaṁ lakṣayati-mālyasyēti| mālyasya-puṣpasya, agrabhāgēṣu śīrṇatvam| vastraṁ lakṣayati-dhyāmamaṇḍalatēti| dhyāmamaṇḍalatā-malinamaṇḍalōtpattiḥ| tantūnāṁ pakṣmāṇi-sūkṣmāvayavāḥ,tēṣāṁ śadanaṁ-śātaḥ| dhātvādīn lakśayati-dhātumauktikēti| dhātavaḥ-suvarṇādayaḥ| ratnaṁ-māṇikyādi| ādiśabdēna śaṅkhaśuktyādayaḥ| malāktatā-malinachaitvam| snēhādīnāṁ ca hāniḥ,- strigdhānāṁ snēhasya, śītādīnāṁ sparśasya, tējasvināṁ prabhāyāḥ| mr̥ṇmayaṁ lakṣayati-saprabhatvamiti| saprabhatvaṁ-niṣprabhasyāpu prabhōtpattiḥ|
Adhikarana viṣadātr̥lakṣaṇam (12-13) · Śloka 13
idānīṁ yō viṣaṁ dadāti, tasya lakṣaṇamāha | viṣadaḥ śyāvaśuṣkāsyō vilakṣō vīkṣatē diśaḥ||12|| svēdavēpathumāṁstrastō bhītaḥ skhalati jr̥mbhatē| |13|
इदानीं यो विषं ददाति, तस्य लक्षणमाह | विषदः श्यावशुष्कास्यो विलक्षो वीक्षते दिशः||१२|| स्वेदवेपथुमांस्त्रस्तो भीतः स्खलति जृम्भते| |१३|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-viṣaṁ dadātīti-viṣadō naraḥ, śyāvaṁ-śyāmaṁ śuṣkamāsyaṁmukhaṁ, yasyāsau śyāvaśuṣkāsyaḥ,-śyāmaśuṣkavadanaḥ| kiṁ karōti? vilakṣō vīkṣatē diśaḥ,- diśa iti samantādityarthaḥ, vilakṣa iti lajjāvān, vīkṣatē-avalōkayati| kiñca, svadōṣaśaṅkayā svēdavān, vēpathumān, trastaḥ-śarīrēṇa jātakampatvāt, bhītaḥ-cittēna sōdvēgatayōpalakṣyamāṇatvāt| stambhakuḍyādibhirātmānamantardhāpayitumicchannitastatō gacchaṁśca skhalitagatirbhavati, tata āha-skhalati| punaḥpunaśca jr̥mbhāṁ karōti, tēnāha jr̥mbhatē| upalakṣṇaṁ cēdaṁ tattatkālabhāvinīnāṁ kriyāṇām| tadyathā (saṅgrahē sū.a.8)-"asthānahāsī, pr̥ṣṭō'sambaddhamuttaraṁ dadāti naiva vā dadāti, vivakṣurmuhyati, aṅgulīḥ sphōṭayati, śiraḥ kaṇḍūyatē, ōṣṭhau lēḍhi, bhuvaṁ vilikhati, kriyāsu tvaratē, viparītamācarati, svabhūmau ca nāvatiṣṭhatē|" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- viṣaprayōktāraṁ lakṣayati-viṣada iti| vilakṣaḥ-caladr̥ṣṭiḥ| diśō vīkṣatē-itastatō'valōkayati| trastaḥ-udvignaḥ| bhītaḥ-cakitaḥ| viṣadalakṣaṇaṁ tatprayuktaviṣaviśēṣapraśnārtham|
Adhikarana saviṣasyānnasyāgnikṣēpādinā parīkṣā (13-14) · Śloka 14
idānīṁ saviṣayasyāgniprakṣēpaṇādikamupadiśannāha | prāpyānnaṁ saviṣaṁ tvagnirēkāvartaḥ sphuṭatyati||13|| śikhikaṇṭhābhadhūmārciranarcirvōgragandhavān| |14|
इदानीं सविषयस्याग्निप्रक्षेपणादिकमुपदिशन्नाह | प्राप्यान्नं सविषं त्वग्निरेकावर्तः स्फुटत्यति||१३|| शिखिकण्ठाभधूमार्चिरनर्चिर्वोग्रगन्धवान्| |१४|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-saviṣamannaṁ prāpyā'gniḥ sphuṭatyati-caṭacaṭāyatē, atiśayēnētyarthaḥ| ēkāvarta iti ēka ēvāvartō yasya, saṁhatasarvajvālatvādasāvēkāvartaḥ| śikhikaṇṭhābhadhūmārciḥ,-śikhī-mayūraḥ, tasya kaṇṭhaḥ-indrāyudhavadanēkavarṇaḥ, tasyēvābhā yayōrdhūmārciṣōstē śikhikaṇṭhābhē, tē tādr̥śē dhūmārciṣī yasyāgnērasau śikhikaṇṭhābhadhūmarciḥ indrāyudhavadanēkavarṇadhūmajvāla iti yāvat| anarcirvā-ajvāla iti vā| ugragandhavāniti kuṇapagandhavān| nidarśanaṁ cēdam| dhūmō'pyasya prasēkarōmaharṣaśirōvēdanāpīnasadr̥ṣṭyā kulatā apyutpādayati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- athāgnikṣēpādinā saviṣānnalakṣaṇam| tatrāgniprakṣēpēṇāha-prāpyānnamiti| ēkāvartaḥ-vāmata ēva dakṣiṇata ēva vā calitajvālaḥ| sphuṭatyati-bhr̥śaṁ caṭacaṭāyatē| śikhikaṇṭabhadhūmārciḥ-nīladhūmō nīlajvālaśca| anarcirvāanutpannajvālō vā|
Adhikarana makṣikākākādibhiḥ parīkṣā saviṣānnatyāgaprakāraḥ (14-18) · Śloka 18
snēhalavaṇayōgādapyagnirēvaṁ syāt, ataḥ pakṣimr̥gairapi parīkṣāprakārāntaraṁ darśayannāha | mrīyantē makṣikāḥ prāśya kākaḥ kṣāmasvarō bhavēt|14| utkrōśanti ca dr̥ṣṭvaitacchukadātyūhasārikāḥ| haṁsaḥ praskhalati, glānirjīvañjīvasya jāyatē||15|| cakōrasyā'kṣivairāgyaṁ, krauñcasya syānmadōdayaḥ| kapōtaparabhr̥ddakṣacakravākā jahatyasūn||16|| udvēgaṁ yāti mārjāraḥ śakr̥nmuñcati vānaraḥ| hr̥ṣyēnmayūrastadr̥ṣṭyā mandatējō bhavēdviṣam||17|| ityannaṁ viṣavajjñātvā tyajēdēvaṁ prayatnataḥ| yathā tēna vipadyērannapi na kṣudrajantavaḥ||18||
स्नेहलवणयोगादप्यग्निरेवं स्यात्, अतः पक्षिमृगैरपि परीक्षाप्रकारान्तरं दर्शयन्नाह | म्रीयन्ते मक्षिकाः प्राश्य काकः क्षामस्वरो भवेत्|१४| उत्क्रोशन्ति च दृष्ट्वैतच्छुकदात्यूहसारिकाः| हंसः प्रस्खलति, ग्लानिर्जीवञ्जीवस्य जायते||१५|| चकोरस्याऽक्षिवैराग्यं, क्रौञ्चस्य स्यान्मदोदयः| कपोतपरभृद्दक्षचक्रवाका जहत्यसून्||१६|| उद्वेगं याति मार्जारः शकृन्मुञ्चति वानरः| हृष्येन्मयूरस्तदृष्ट्या मन्दतेजो भवेद्विषम्||१७|| इत्यन्नं विषवज्ज्ञात्वा त्यजेदेवं प्रयत्नतः| यथा तेन विपद्येरन्नपि न क्षुद्रजन्तवः||१८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-saviṣamannamityanuvartatē| makṣikāḥ saviṣamannaṁ prāpyamriyantē-makṣikāḥ saviṣē'nnē na nilīyantē, nilīnāstu sadyō vipadyantē| viṣaduṣṭāhārāt kākaḥ kṣāmasvarō bhavēt| utkrōśanti-uccaiḥ kūjanti, darśanādēva śukadātyūhasārikāḥ| viṣadarśanamātrādēva ca haṁsagatiḥ skhalati| glānirjīvañjīvasya jāyatē| upalakṣaṇaṁ cēdam| maraṇamapi kasyacinna glānirēva, ēvaṁ jīvañjīvakasya| cakōrasya akṣiviraktatā| 'dr̥ṣṭvaitat' iti sarvatra yōjanīyam| krauñcasya madōdayō-madōtpattiḥ syāt| kapōtaparabhr̥dddakṣacakravākāstyajantyasūn-prāṇānvimuñcanti, cātyarthaṁ maraṇaduḥkhābhyāhatāḥ| udvijatē'tyarthaṁ mārjāraḥ| vānarastu śakr̥tpurīṣaṁ muñcati| upalakṣaṇaṁ cēdam| pr̥ṣṭhatōmukhō rōditi ca| tathā, hr̥ṣyēnmayūrastaddr̥ṣṭvā| taditi saviṣānnaparāmarśaḥ| dr̥ṣṭvētyanuvartamānē'pi punardr̥ṣṭvēti vacanaṁ sarvatra madhyē sampratyayārtham, ādyantābhyaṁ gr̥hītatvāt| viṣaṁ cāsya darśanādēva mandatējaskaṁ bhavati| iti-ēvaṁ pūrvōktābhiḥ parīkṣābhiḥ, annaṁ-bhaktādi, viṣavat-viṣasaṁsr̥ṣṭaṁ, jñātvā tyajēdētat| katham? prayatnataḥ-prayatnēna| tamēva prayatnaṁ darśayannāha-yathā-yēna prakārēṇa tyajyamānēna, kṣudrajantavō-makṣikādayō'pi, tēna-viṣēṇa, na vipadyēran na naśyēyuḥ tathā tyajēt| kṣudrajantavō'pi kiṁ punarmahāntaḥ, ityapi śabdārthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- makṣikādiprāśanēna saviṣaṁ sūcayati-triyanta iti| prāśya-saviṣamannaṁ bhuktvā, kākaḥ kṣāmasvaraḥ-kruśasvarō bhavēt| śukādidarśanēna lakṣayati-utkrōśantīti| śukādayō saviṣānnadarśanēna utkrōśanti-uccaiḥ śabdaṁ kurvanti| dātyūhaḥ-andhakākaḥ| ētat-saviṣamannam| akṣivairāgyaṁ-nētrarāgāpagamaḥ| kapōtādayaḥ prāṇāṁstyajanti| parabhr̥t-kōkilaḥ| dakṣaḥ-kukkuṭaḥ| mayūrō hraṣyēt-harṣaṁ prāpnōti| mayūrasya viṣandhatvaṁ darśayati-tadr̥ṣṭacēti| tadr̥ṣṭacā-mayūrāvalākanēna| mandatējaḥ-alpaprabhāvam| saviṣānnasya yāgaprakāraṁ darśayati-ityānnamiti| yathā tēna-saviṣānnēna,kṣudrajantavō'pi na vipadyēran-na mriyēran, ēvaṁ tyajēt|
Adhikarana saviṣasyānnasyāgnikṣēpādinā parīkṣā (13-14) · Śloka 14
idānīṁ saviṣayasyāgniprakṣēpaṇādikamupadiśannāha | prāpyānnaṁ saviṣaṁ tvagnirēkāvartaḥ sphuṭatyati||13|| śikhikaṇṭhābhadhūmārciranarcirvōgragandhavān| ||14||
इदानीं सविषयस्याग्निप्रक्षेपणादिकमुपदिशन्नाह | प्राप्यान्नं सविषं त्वग्निरेकावर्तः स्फुटत्यति||१३|| शिखिकण्ठाभधूमार्चिरनर्चिर्वोग्रगन्धवान्| ||१४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-saviṣamannaṁ prāpyā'gniḥ sphuṭatyati-caṭacaṭāyatē, atiśayēnētyarthaḥ| ēkāvarta iti ēka ēvāvartō yasya, saṁhatasarvajvālatvādasāvēkāvartaḥ| śikhikaṇṭhābhadhūmārciḥ,-śikhī-mayūraḥ, tasya kaṇṭhaḥ-indrāyudhavadanēkavarṇaḥ, tasyēvābhā yayōrdhūmārciṣōstē śikhikaṇṭhābhē, tē tādr̥śē dhūmārciṣī yasyāgnērasau śikhikaṇṭhābhadhūmarciḥ indrāyudhavadanēkavarṇadhūmajvāla iti yāvat| anarcirvā-ajvāla iti vā| ugragandhavāniti kuṇapagandhavān| nidarśanaṁ cēdam| dhūmō'pyasya prasēkarōmaharṣaśirōvēdanāpīnasadr̥ṣṭyā kulatā apyutpādayati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- athāgnikṣēpādinā saviṣānnalakṣaṇam| tatrāgniprakṣēpēṇāha-prāpyānnamiti| ēkāvartaḥ-vāmata ēva dakṣiṇata ēva vā calitajvālaḥ| sphuṭatyati-bhr̥śaṁ caṭacaṭāyatē| śikhikaṇṭabhadhūmārciḥ-nīladhūmō nīlajvālaśca| anarcirvāanutpannajvālō vā|
Adhikarana vaktragē viṣē lālādayaḥ tēṣāmauṣadham (21-22) · Śloka 22
lālā jihvōṣṭhayōrjāḍyamūṣā cimicimāyanam| dantaharṣō rasājñatvaṁ hanustambhaśca vaktragē||21|| sēvyādyaistatra gaṇḍūṣāḥ sarvaṁ ca viṣajiddhitam| |22|
लाला जिह्वोष्ठयोर्जाड्यमूषा चिमिचिमायनम्| दन्तहर्षो रसाज्ञत्वं हनुस्तम्भश्च वक्त्रगे||२१|| सेव्याद्यैस्तत्र गण्डूषाः सर्वं च विषजिद्धितम्| |२२|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vaktragē-mukhaprāptē, lālā bhavati| jihvōṣṭhayōrjāḍyaṁ bhavati, ūṣādayaśca syuḥ| rasājñatvaṁ-jihvā rasaṁ na cētayata ityarthaḥ| hanvōḥ stambhaśca syāt| tatra sēvyādyaiḥ-pūrvōktaiḥ, gaṇḍūṣā hitāḥ| sarvaṁ ca-anyadapi, yadviṣaṁ jayati taddhitam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- saviṣānnabhakṣaṇajān rōgānāha-lālēti| lālā-ślēṣmatantustrāvaḥ| jihvauṣṭhayōrjāḍacaṁ-stambhaḥ| mukhē cimicimāyanaṁ-sarvatra mukhē sarṣapaliptasyēva duḥkham| dantaharṣō-dantarōgaviśēṣaḥ| lālādīnāmauṣadhamāha-sēvyādyairiti| sēvyādyaiḥ-pūrvōktaiḥ| sarvaṁ viṣijit_viṣatantrōktaṁ pratisāraṇapralēpādikam|
Adhikarana āmāśayagatē vamanādayaḥ pakkāśyagatē vamanādayaḥ tēṣāmauṣadham (22-26) · Śloka 26
| āmāśayagatē svēdamūrcchhādhmānamadabhramāḥ||22|| rōmaharṣō vamirdāhaścakṣurhr̥dayarōdhanam| bindubhiścācayō'ṅgānāṁ, pakvāśayagatē punaḥ||23|| anēkavarṇaṁ vamati mūtrayatyatisāryatē| tandrā kr̥śatvaṁ pāṇḍutvamudaraṁ balasaṅkṣayaḥ||24|| tayōrvāntaviriktasya haridrē kaṭabhīṁ guḍam| sinduvāritaniṣpāvabāṣpikāśataparvikāḥ||25|| taṇḍulīyakamūlāni kukkuṭāṇḍamavalgujam| nāvanāñjanapānēṣu yōjayēdviṣaśāntayē||26||
| आमाशयगते स्वेदमूर्च्छाध्मानमदभ्रमाः||२२|| रोमहर्षो वमिर्दाहश्चक्षुर्हृदयरोधनम्| बिन्दुभिश्चाचयोऽङ्गानां, पक्वाशयगते पुनः||२३|| अनेकवर्णं वमति मूत्रयत्यतिसार्यते| तन्द्रा कृशत्वं पाण्डुत्वमुदरं बलसङ्क्षयः||२४|| तयोर्वान्तविरिक्तस्य हरिद्रे कटभीं गुडम्| सिन्दुवारितनिष्पावबाष्पिकाशतपर्विकाः||२५|| तण्डुलीयकमूलानि कुक्कुटाण्डमवल्गुजम्| नावनाञ्जनपानेषु योजयेद्विषशान्तये||२६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-viṣānnē āmāśayaṁ prāptē svēdādayaḥ syuḥ| akṣihr̥dayayōḥ rōdhanaṁ-stambhaḥ| bindubhiḥ-nānāvarṇaiḥ, aṅgānāmācayaḥ-samantāccayanam| pakvāśayagatē tu viṣē'nēkavarṇaṁ vamati, mūtrayati, atisāryatē, tandrādayaśca bhavanti| tayōḥ-āmapakvāśayagatayōrviṣayōḥ, vartamānasya puṁsō yathāyōgaṁ vāntaviriktasya haridrē kaṭabhītyādikamauṣadhaṁ nāvanādiṣu yōjayēt| tatra madanaphalālābukumbhīkōśātakīphalairmadhuyuktairniṣpāvāmbuyuktairvamanam| vāntasya snēhayitvā virēcanam| pakvāśayagatē tvavamitasyaiva nīlinīphalayuktēna ghr̥tēna virēcanamēva|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- saviṣānnāmāśayapraptijān rōgānāha-āmāśayagata iti| cakṣurhr̥dayarōdhanaṁ-nētrayōrmanasaśca kriyāprati bandhaḥ| bindubhiraṅgānāmācayaḥ-jalabindvākārasphōṭavyāptāṅgatvam| saviṣānnapavkāśayapraptijān rōgānāha-pavkaśayagata iti| pāṇḍutvaṁ-śulkatvam| udaraṁ_udarākhyō rōgaḥ| āmapavkāśayavikārayōrauṣadhamāha-tayōriti| vāntaviriktisyēti kramādyōjyam| āmāśayavikārēṣu vāntasya| pakvāśayavikārēṣu viriktasya| haridrādīni nāvanādiṣu yōjayēt| haridrē-haridrādvayaṁ niśā dārvī ca| kaṭabhī-girikarṇakā| sinduvāritō-nirguṇḍī| niṣpāvō-vallaḥ| bāṣpikā-hiṅgupatrī| śataparvikā-vacā| kukkuṭasya pakṣiṇō'ṇḍam| avalgujō-bākūcī| āhāraṁ vināpi prayuktasya viṣasya śāntyarthamayaṁ yōgaḥ syāditi " ityuktam| saṅgrahē tu (sū. a. 8)-"īśvarāṇāṁ vasumatāṁ viśēṣēṇa tu bhūbhujāṁ prāyēṇa mitrēbhyō'pyamitrā bhūyāṁsō bhavanti| tatastatprayuktāḥ samāsannavartinō'nnapānādiṣu viṣaṁ prayacchanti, striyaśca tatpraṇidhiprayuktāḥ saubhāgyalōbhēna| tasmādrājā kulīnaṁ snigdhamātpamāstikamāryamāryaparigrahaṁ dakṣa dakṣiṇaṁ nibhr̥taṁ śucimanuddhatamanalasamavyasanamanahaṅkr̥tamakōpanamasāhasikaṁ vākyārthāvabōdhakuśalaṁ niṣṇātamaṣṭāṅgē yathāgnāyamāyurvēdē suvihitayōgakṣēmaṁ sannihitāgadādiyōgaṁ sātmyajñaṁ ca prāṇācāryaṁ parigr̥hṇīta| tamarthamānābhyāṁ yathāmnāyaṁ sampradāyānatikramēṇa kālē'nukālaṁ gurumiva śiṣyaḥ pitaramiva putraḥ pūjayēt| pratikūlamapi ca tadvacaḥ sāmpratamiti manyēta| na hi bhadrō'pi gajapatirniraṅkuśaḥ ślaghanīyō janasya| tasmāttadāyattamāhāravihāraṁ prati cātmanaḥ kuryāt| upāttamapi khalu jīvitamupāyabalēna svasamayamadhitiṣṭhati| api ca bahuparigrahā narapatayaḥ| santi cāśukāriṇaḥ śūlasatryāsādayaḥ| pratikṣaṇaṁ pratyavēkṣaṇīyāvasthāśca rōgiṇō, viśēṣēṇa rājānaḥ| tē hi pramādaparigatā duḥkhāhiṣṇavaḥ svayamapyapathyarucayaḥ sannihitāhitapriyavacanaprāyaparivārāśca| tasmādbhiṣajō rājā rājagr̥hāsannē sannivēśanaṁ kārayēt| tathā hi sa sarvōpakaraṇēṣu nr̥patiśarīripayōgiṣvaparōkṣavr̥ttirbhavāti| sa samyaksampannamannaṁ suparīkṣitaṁ viśuddhamagnayādiṣu prāgupanītaṁ śikhinā dr̥ṣṭamabhiprōkṣitaṁ prōkṣaṇaiḥ puraḥ sthitō rājānaṁ hastabaddhauṣadhiratnaṁ bhōjayēt| bhuñjānasya cāsya dundubhīnagadapraliptān vādayēt| dantakāṣṭhaprayuktē tu viṣē kūrcakaviśaraṇamauṣadhagandhō rūkṣatā jihvādantauṣṭhamāṁsaśōphaśca| tatra pracchāya dhātakīpuṣpajāmbavāsthiharītakīcūrṇaiḥ sēkṣōdraiḥ saptacchadakalkēna vā pratisāraṇaṁ kuryāt| dāḍimakaramardakabhavyāmrātakakōlabadararasakṣaudrayuktaṁ gaṇḍūṣam| anēna jihānirlēkhanakavalagaṇḍūṣā vyākhyātāḥ| añjanaprayuktē'śrūpadēhadāharāgavēdanā dr̥ṣṭivibhramā bhavantyāndhyaṁ ca| tatra sarpiṣpānaṁ yōjyam| śr̥tēna payasā satpakr̥tvaḥ pippalīrbhāvayēt| tatastakalkēna sarpirvipadhkaṁ nētratarpaṇam| kapitthamēṣaśr̥ṅgībhallātakānāṁ puṣpairvaraṇaniryāsēna cāñjanam| br̥hatīśirīṣabījaprapauṇḍarīkanāgabalācūrṇaṁ satpakr̥tvō madhunā bhāvayēt| tacca srōtōñjanasuvarṇacūrṇacūrṇayuktamañjanam| nasyadhūmaprayuktē śirirukkaphāstrāvaḥ khēbhyō rudhirāgamanamindriyavaikr̥taṁ ca| tatrātiviṣāśvētākākamācīmadayantikākalkakṣīrasiddhaṁ sarpirnasyē pānēca vidadhyāt| madayantikā-mallikā| abhyaṅgaprayuktē tvagdāhasvēdapākasphōṭāvadaraṇāni| tatra śītāmbuparipiktasya candanatagarōśīrakuṣṭhavēṇupatrikā'mr̥tāsōmavallīśvētāpadmakālīyakairanulēpanam| vēṇupatrikā-bāṣpikā| ētānyēva ca sakapittharasagōmūtrāṇi pānam| girikarṇikāśvētāmūlapriyaṅgusārivāmadhukasarpasugandhāmr̥gairvārumūlāni śēlukvāthapiṣṭāni pralēpaḥ| anēnōdvartanōddharṣaṇapariṣēkānulēpanabhūṣaṇayānaśayyāstaraṇavastrakavacapādukōpānatpādapīṭhā vyākhyātāḥ| viśēṣatastvābharaṇakr̥tē vikārē'śvagandhāpāmārgakiṇihīkhadiraśirīṣakalkairgōpittasaṁyuktaiḥ pradēhaḥ| pādapīṭhakr̥tē ślēṣmātakasarpasugandhākalkō madhuyuktaḥ| chatraprayuktē sphōṭānāṁ kṣiprapākānāṁ pavkajāmbavaprakāśānāṁ prādurbhāvaḥ| tatra madhukapāṭalākapāṭalākasērukarōdhrāñjanakuṣṭhasarpasugandhākhadiraśirīṣakalkairgōpittaprayuktaiḥ sarva gātrapradēhaḥ| anēna cāmaravyajanē vyākhyātē| śirō'bhyaṅgaprayuktē vēdanāranthijanma kēśacyavanaṁ ca| tatra śyāmāpālindītandulīyakacūrṇadhr̥tarkṣapittaiḥ subhāvitā kr̥ṣṇā mr̥tpralēpaḥ| gōmayamālatīmūṣikaparṇyanyatamarasaḥ kalkō vā'gāradhūmō vā| ślēṣmātakaratvakpāṭalāśirīṣamadhūkaharidrādvayairajākṣīrālōḍitaiḥ paripēkaḥ| anēna śiraḥsnānasnapanōdakakaṅkatakastraguṣṇīṣā vyākhyātāḥ| karṇapūraṇaprayuktē śōphaśūlapākāḥ śrōtravaiguṇyaṁ cc| tatra bahupatrāsvarasō dhr̥takṣaudrayuktaḥ karṇapūraṇam, sōmavalkalarasō vā suśītaḥ| mukhālēpaprayuktē mukhasya śyāvatā padmakaṇṭakāśca bhavantyabhyaṅgajāśca vikārāḥ| tatra madhukapaya syābandhujīvaphañjīpunarnavācandanaiḥ sadhr̥tairlēpō madhusarpiṣōḥ pānaṁ ca| saviṣapuṣpādhrāṇāt śirōnāsāvyathā sāśrunētratā gandhājñānaṁ ca| tatrānantarōktō vidhirbāṣpōditaścēti| bhavati cātra| phalamūlacchadādīnāṁ dadyātprakṣālanōdakam| bhājanavyañjānāṁ ca tathā kuryādatandirtaḥ|| ghrēyāṇi ghrāpayitvā tu spr̥śyān saṁspr̥sya tānapi| pratīvāpaṁ tatō datvā pratīkṣyaivaikanāḍikām|| tatō vijñāya śuddhiṁ ca bhājanasyōdakasya ca| āhāramupayuñjīta yathāvadvasudhādhipaḥ|| mandaṁ tīkṣṇaviṣābhyāsē viṣamuttīryatē bhr̥śam| tasmāttīkṣṇaviṣaṁ hastē badhnīyātkuśalō bhiṣak|| viṣasandhāraṇaṁ dhanyaṁ rakṣōghnaṁ prītivarddhanaṁ| api ca| sāpidhānaghaṭīmūṭaphalakasthāpitauṣadham| prāgudīcyōrdiśōrguptaṁ bhaiṣajyāgāramiṣyatē|| ghaṭhyādīni-mr̥ttr̥ṇakāṣṭhamayāni| uccaiḥ praśastadigdēśaṁ bahuvātāyanaṁ mahat| mahānasaṁ susaṁmr̥ṣṭaṁ viśvāsyajanasēvitam|| saddvāḥsthādhiṣṭhitadvāraṁ kakṣyāvatsavitānakam| sudhautaddaḍhakumbhādi pariśuddhajalēndhanam|| svakarmakuśalā dakṣāḥ sūdāstatrāpramādinaḥ| kluptakēśanakhāḥ pitryā rājñaḥ kr̥tyairaṅgatāḥ|| tēṣāmadhipatirvipraḥ kulajaḥ siparīkṣitaḥ| saṁvibhaktaśca bhaktaśca śucirvaidyavaśānugaḥ|| saṁvibhaktaḥ-udāsīnaḥ| sarvē'pi bhūbhr̥dāsannāḥ śastāḥ satatamīddaśāḥ| mithō vigrahasaṅghātarahitā bhūbhr̥tē hitāḥ|| tān vaidyō guṇavānēkō manasā pratijāgr̥yāt| bhūbhr̥ddēhōpakaraṇasaṁrakṣaṇasamudyataḥ|| athābhyamitraṁ vrajatō jigīṣōrvaidyaḥ susajauṣadhaśastrayantraḥ| tuṅgadhvajākhyātanivāsabhūmiryuddhāgataṁ yōdhajanaṁ cikitsēt|| panthānamudakaṁ chāyāṁ bhaktaṁ yavasamindhanam| dūṣayantyarayō yasmāttadvidyācchōdhayēta ca| prasthānaṁ vā nivēśaṁ vā nāvijñāya prayōjayēt| bhūvāritr̥ṇakāṣṭhāśmamārgan mārgavanaspatīn|| viṣēṇōpahatā bhūmiḥ kvaciddagdhēvalakṣyatē| pramlānatr̥ṇagulmādirmr̥takīṭasarīsr̥pā|| viśīryantē khuranakhā dāhakaṇḍūrujānvitāḥ| chardirmūrcchā jvarō mōhaḥ śirōduḥkhaṁ ca jāyatē|| tatra saubhāñjanānmūlaṁ vallīṁ sōmamuśīrakam| mātuluṅgarasaṁ hiṅgu pāyayēddadhimātrayā|| vallīpriyaṅguḥ| mūtrāṇyajāvihastibhyō māṁsāni rudhirāṇi ca| sarvagandhaiḥ samāyōjya pacētpakvē ca nikṣipēt|| sōmarājīṁ sunandākhyāṁ saralāṁ gandhanākulīm| cāraṭīṁ trāyamāṇāṁ ca prōkṣayēttēna tāṁ bhuvam|| sunandākhyā-gōrōcanā| cāraṭī-padmacāriṇī| saviṣaṁ virasaṁ tōyaṁ kōviṣṇaṁ rājibhiścitam| phēnilaṁ guru vicchinnaṁ khagairanabhinanditam|| mr̥tākulitamatsyaṁ ca sparśāttacchōphakaṇḍumat| ōdanaḥ sādhitastēna bhuktamātrō vidahyāē|| vidagdhaḥ pacyatē kr̥cchrātpavkō mūrcchājvarapradaḥ| darśayētsarvatō nīlapītakarburalōhitam|| tatra śigrvādimagadaṁ bhūmidōṣōditaṁ pibēt| ajaśr̥ṅgīṁ viśālākhyāṁ viṣaghnīmuttamāraṇīm|| phaṇijjakaṁ prativiṣāṁ dagdhvā tadbhasma gālayēt| bahuśō gālitaṁ tacca pācayēttatra ca kṣipēt|| kalkayētvā pratīvāpaṁ saralāṁ rajanīdvayam| ēlāmudīcyaṁ mañjiṣṭhāṁ sunandāṁ bākucīmapi|| pātyantē bindavastasmādyatra tannirviṣībhavēt|| pāṭalāpāribhadrāśvakarṇasyāmāka śigrukān|| kalaśāntargatān dgdhvā prakṣipētsaviṣē'mbhasi| śītē gharmō himaścōṣṇē mārutō viṣasaṁyutaḥ|| bhramamūrcchādikārī ca śigrvādistatra cēṣyatē| dēvadārunatānantāmadhukāñjanagairikam|| vajrakandaṁ latāṁ rōdhraṁ vikirēt ślakṣṇacūrṇitam| vr̥kṣāgrēṣu patākāsu dūṣyēṣu sumahatsu ca|| sarvataścūrṇasamparkānnirviṣō jāyatē'nilaḥ| vikr̥tā bhavati cchāyā pādapē viṣadūṣitē|| nirgandhamatigandhaṁ vā tatpuṣpaṁ hr̥cchirōrujam| kuryāt, phalapalāśādi kaṇḍūākātisārakr̥t|| bhūmi muddiśya yatprōktaṁ tatsarvaṁ tatra śasyatē| na ca kanyāmaviditāṁ saṁspr̥śēdaparīkṣitām|| vividhān kurvatē yōgān kuśalāḥ khalu mānavāḥ| ājanmaviṣasaṁyōgātkanyā viṣamayī kr̥tā|| sparśōcchvāsādibhirhanti tasyāstvētatparīkṣaṇam| taddhastakēśāsaṁsparśānmlāyatē puṣpapallavaiḥ|| śayyāyāṁ matkuṇairvastrē yūkābhiḥ snānavāriṇi| jantubhirmriyatē jñātvā tāmēvaṁ dūratastyajēt|| nāprōkṣitaṁ nāviditaṁ bhiṣajā nānavikṣitam| nāprāśitaṁ ca sūdādyaiḥ kiñcidāhārayēnnr̥paḥ|| dhanyaṁ sarvārthasiddhākhyaṁ pātmarakṣōviṣāpaham| paraṁ cakṣuṣyamāyuṣyaṁ śatrughnaṁ vakṣyatē'ñjanam|| atha śuklapakṣē puṇyē'hani puṣpapunarvasuhastacitrāmr̥gaśiraḥ śravaṇarēvatīśatabhiṣakprājāpatyōttarāṇāmanyatamēna nakṣatrēṇa yōgamupagatē bhagavatyōṣadhipatau praśastē muhūrtē sindhustrōtaḥ samutthaṁ snigdhaṁ saprabhaṁ gandhavarṇacchēdairnīlitpalābhamañjanamāharēt| tasyāṣṭau bhāgāḥ, kanakarajatōdumbarāṇāmēkaikō bhāgaḥ, tatsarvaṁ mūṣāyāṁ prakṣīpya, balimaṅgalapūrvakamagnimupasamādhāya, khadirakadaradhavasyandanānyatamadārubhirgōmayairvā prajvālayēt| tataścāryāvalōkitēśvaramāryatārāṁ brahmadakṣāśvirudrēndrātyasōmavaruṇa- vaiśvānaravāyuviṣṇujanakabharadvājdhanvantarisuśrutabhavasukanyā-skandacyavanavainatēyānanyāśca yathāvidhyuktadēvatāḥ sumanō'kṣatalājāsvastikasaṁyāvanistuṣayavasaṁskr̥taguḍadhr̥tamiśrapāyasairarcayitvā,vr̥ddhavaidyabrāhrāṇāṁśca śuklavāsasō mahatībhirdakṣiṇābhiḥ pūjayitvā, tasminnagnau tadañjanaṁ dhmātaṁ dhmātamāvartya pr̥thakpr̥thaṅgiṣēcayēt| gōśakr̥drasamūtraghr̥tadadhikṣaudravasāmajjatailamadyasarvagandhāmbuśarkarōdakēkṣurasēṣu, tathā harītakyāmalakabibhītakakāśmaryamr̥dvīkāśr̥ṅgāṭakakasērukōtpalanalinasaugandhikamr̥ṇā-likākvāthēṣu, tathālāvakapiñjalaiṇaśaśahariṇakulīrarasēṣu, tathā madhukacandanakālānusāryanaladapadmakōśīramañjiṣṭhānantāgairikakuṅkumōdakēṣu| kālānusāryaṁ-śailēyam| tataḥ śuklē vāsasi baddhvā dvādaśarātramāntarikṣē'mbhasi vāsayēt| tatśchāyāyāṁ viśōṣya sphaṭikamuktāpravālakālānusāryapratīvāpaṁ punarapi balimaṅgalapūrvakamaharavāsasā kanyayā ddaṣadi pēṣayitvā suvarṇarajatatāmraśaṅkhaśailadviradaranagavalavaiḍūryasphaṭikamēṣaśr̥ṅgyasanasārānyatamadhaṭi-tāyāmañjanikāyāṁ nidhāpayī| gavalaṁ-māhiṣaṁ śr̥ṅgam| atha punarapi pūrvavatkr̥tasvastyayanaṁ sāvitrēṇa karmaṇā'tharvaviddvijanmanā vidhivat tadabhisaṁskuryāt| tatō gajaskandhamārōpya pāṇḍuracchatracāmaravālavyajanairanugataṁ tathā śaṅkhadundubhisvanairdvijātivaraprayuktaiśca vēdavādamiśraiḥ puṇyāhaghōṣaiḥ kr̥tapuśpōhāraṁ vaidyagr̥hānnāyakagr̥hamanupravēśayēt| anantaraṁ ca tēna vidēhādhipōpadiṣṭēna sarvārthēṣu siddhēnāñjanēna yathōktānāmēvāñjanabhājanadravyānāmanyatamayā śalākayā gōbrāhrāṇapūjāpūrvakaṁ śuciḥ saniyamō bhūtvā dhāriṇīmimāṁ vidyāmadhīyānaḥ pūrvamakṣi dakṣiṇamañjayēt| namaścakṣuḥpariśōdhanarājāya tathāgatāyārhatē samyaksambuddhāya| tadyāthā ūmँcakṣuḥprajñācakṣurjñānacakṣurvijñānacakṣurviśōdhaya svāhā| tat paraṁ tāmēva dhāriṇīmanusaṁsmarat sāyaṁprataḥ pratyahamētētparamaṁ pavitramārōgyakaramūrjaskaraṁ sarva vighnaharamañjānamaśvibhyāmindrasya vr̥travadhābhyudyatasya prākprakalpitam| ta smādētadrājñāṁ rājamahāmātrāṇāṁ ca mahīṁ vijigīṣamāṇānāṁ brāhrāṇānāṁ ca vēdādhyayanamanyadvā mahacchāstramavagāhamānānāṁ prasannamanā bhiṣak prakalpayēditi| bhavanti cātra| atha yōgāḥ pravakṣyantē br̥haspatikr̥tāḥ| śivāḥ| yān sēvamānō nr̥patiḥ śatrubhyō naiti vañcanam|| bilvāḍhakīyavakṣārapāṭalābāṣpikōṣaṇāḥ| śrīparṇīśallakīyuktā niṣvkāthaḥ prōkṣaṇaṁ param|| āḍhakī-saurāṣṭrī| saviṣaṁ prōkṣitaṁ tēna sadyō bhavati nirviṣam| yavasēndhanapānīyavasnaśayyāsanaudanam|| kavacā bharaṇacchatravālavyajanavēśm ca| śēlupāṭalyativiṣāśigrugōpīpunarnavam|| samaṅgāvr̥kṣamūlatvakkapitthavr̥ṣaśōṇitam| sahadantaśaṭhaṁ tadvatprōkṣaṇaṁ viṣanāśanam|| śōṇitaṁ-kuṅkumam| lākṣāpriyaṅgumañjiṣṭhāsamaṅgālaharēṇukāḥ| sayaṣṭyāhvā madhuyutā babhrupittēna kalkitāḥ|| nikhanēdgōviṣāṇasthāḥ saptarātraṁ mahītalē| tataḥ kr̥tvā maṇiṁ hēmnā baddhaṁ hastēna dhārayēr|| saṁsr̥ṣṭaṁ saviṣaṁ tēna sadyō bhavati nirviṣam| babhruḥ-nakulaḥ| manōhvālaśamīpuṣpatvaṅniśāśvētasarṣapāḥ|| kapitthakuṣṭhamajiṣṭhāḥ pittēna ślakṣṇakalkitāḥ| śunō gōḥ kapilāyāśca saumyā khyō'yaṁ varō'gadaḥ|| viṣajitparamaṁ kāryō maṇiratracapūrvavat| mūṣikā'jaruhā vāpi hastē baddhā vipāpahā|| harēṇumāṁsīmañjiṣṭārajanīmadhukaṁ madhu| akṣatvak surasaṁ lākṣā śvapittaṁ pūrvavanmaṇiḥ|| vāditrāṇi patākāśca piṣṭairēbhiścalēpitāḥ| śrutvā ddaṣvā tamāghrāya sadyō bhavati nirviṣaḥ|| tryūṣaṇaṁ pañcalavaṇaṁ mañjiṣṭhāṁ rajanīdvayam| sūkṣmailāṁ trivr̥tāṁ patraṁ viḍaṅgānīndravārūṇīm|| madhukaṁ cēti sakṣaudraṁ gōviṣāṇē nidhāpayēt| tasmāduṣṇāmbunā mātrāṁ prāgbhaktāṁ yōjayēttathā|| viṣaṁ bhuktaṁ jarāṁ yāti nirviṣē'pi na dōṣakr̥t| jatusarjarasōśīrasarṣapāpātravālakaiḥ|| savēllāruṣkarapuraiḥ kusumairarjunasya ca| dhūpō vāsagr̥hē hanti viṣaṁ sthāvarajaṅgamam|| na tatra kīṭāḥ saviṣā nōndurā na sarīsr̥pāḥ| na kr̥tyāḥ kārmaṇādyaśra dhūpō'yaṁ yatra dahrātē|| śikhipicchaṁ balākāsthi sarṣapāścandana ghr̥tam| dhūpō viṣaghnaḥ śayanavasanāsanagēhagaḥ|| viśālāvyōṣamañjiṣṭhāyaṣṭīlavaṇapañcakam| dviniśāpatravēllailātrivr̥ccūrṇaṁ samākṣikam|| pūrvōktaṁ tryūṣaṇādiṁ ca snānīyē'mbhasi yōjayēt| kvāthō'thavā'rkakusumaśvētāpāmārgasarṣapaiḥ|| sadadhyājyaḥ kr̥tō yuktaiḥ kāmātānākulīyakaiḥ| kalkō vā candanakṣīripalāśadrumavalkalaiḥ|| mūrvailavālusurasānākulītandulīyakaiḥ| kvāthaḥ sarvōdakāryēṣu kākamācīyutairhitaḥ|| rōcanāpatranēpālīkuṅkumaistilakaṁ vahan| viṣairna bādhyatē syāñca nārīnaranr̥papriyaḥ|| cūrṇairhadrāmañjiṣṭhākiṇihīkaṇanimbajaiḥ|| digdhaṁ nirviṣatāmēti gātramityāha gautamaḥ|| nasyapānāsānālēpairyuñjyātsañjīvanādikān| agadān viṣajagdhasya tīkṣṇāni damanāni ca|| agadān-viṣatantrōktān| pippalīmadhukakṣaudraśarkarēkṣurasaiḥ saha| virēcanaṁ śirāmōkṣaṁ praptaṁ visrāvaṇaṁ yadi|| hradayāvaraṇaṁ kāryaṁ prāgēvāmitramadhyagaḥ| pibēddhr̥tamajēyākhyamamr̥taṁ vā'pyabhuktavān|| ajēyāmr̥tē-viṣatantrōktē| sarpiḥ kṣaudraṁ dadhi kṣīramantataḥ śītalaṁ jalam|| antataḥ-antē sarvābhāvē, ata ēva pūrvēṣu pūrvābhāvē paramita labhyatē| sitāmadhukapālindīkalkavanmāṁsamiṣyatē|| gōdhāhariṇababhrūṇāṁ sakaṇāśuṇṭhi pārṣattam| sanāgaraṁ sātiviṣaṁ śikhinaḥ sasitōphalam|| suśītāḥ saghr̥tāścaiṣāṁ yathāsvaṁ kalpitā rasāḥ| ithyaṁ viṣagarādibhyō rakṣēdvaidyō narēśvaram| syāttaducchēda ucchēdaḥ prajānāṁ sarvakarmaṇām|| ājñādhairyakṣamātyāgā mānuṣatvē'pyamānuṣāḥ| yadrājñaḥ karmabhistasmādārādhyō'sāvatīndriyaiḥ|| yatra sākṣānnr̥pastatra nijñātaḥ praviśēdbhiṣak| na sammatō'pyanucitaṁ yānasthānāsanaṁ bhajēt|| ucitaṁ puratō rājñastiṣṭhēdvākyaṁ ca nākṣipēt| ahīnakālaṁ rājārthaṁ, svārthaṁ priyahitaiḥ saha|| dēśē kālē parārthaṁ ca vadēddharmārthasaṁhitam| nānuśiṣyādapr̥cchantaṁ mahadētaddhi sāhasam|| nācarēdahitēnainaṁ mūlōcchēdakaraṁ hi tat| anukūlaṁ hitaṁ vācyamahitādvārayēnmithaḥ|| udāraiḥ sāntvathanvākyairdōṣaścēttadupēkṣayā| tūṣṇīṁ vā prativākyē syādvarjayēddvēṣyasaṅkathām|| vipaścidapyacittajñō bālaśō'pi tu bhāvavit| atipriyō'pi dvēṣyō'pi yātyāśu viparītatām|| nivēdya rājñē kurvīta kāryāṇi sulaghūnyapi| na yāyānna ciraṁ tiṣṭhētkōśasthānāvarōdhayōḥ|| svalpē'pi darśayē ttuṣṭiṁ lābhē'nuddhatamānasaḥ| mithaḥ kathanamanyēna kaulīnaṁ dvandvavāditām|| vastrādi rājñaḥ saddaśaṁ rājalīlāṁ ca varjayēt| dattaṁ yattu nr̥pēṇaiva taddhārya tuṣṭivr̥ddhayē|| hasitavyē smitaṁ kuryātprabhōrēvānuvr̥ttitaḥ| ucyamānē'valambēta paramarmaṇi mūkatām|| svamarmaṇi tu bādhiryaṁ dhairyamādhuryasauṣṭhavam| atyāyāsēna nātmānaṁ kuryādatisamucchritam|| pātō yathā hiduḥkhāya nōcchrāyaḥ sukhakr̥ttathā| āsannasēvā nr̥patēḥ krīḍāśastrāhi pāvakaiḥ|| kauśalēnāmahatā vinītaiḥ sā nirudhdyatē| prāpya duṣprāpamaiśvaryaṁ bahumānaṁ ca bhūpatēḥ|| yathōpayuñjīta ciraṁ tathāsyādapramādavān| vidadhyātparitaḥ śayyāṁ rakṣāmantrābhimantritān|| rātrau siddhārthakān bhūtimakṣatairanvitāṁ śucim| rakṣāśaktiṁ tathōcchīrpē sayavāṅkurayāvakām| sadūrvaṁ pūrṇakalaśaṁ sapuṣpaphalapallavam| upahāraṁ ca sandhyāyāṁ bhuktvā cāntē niśāsu ca|| ētasvastyanaṁ karma kartavyaṁ śucinā śucēḥ| āyuṣyaṁ pauṣṭikaṁ bhūtaviṣakārmaṇapāpmajit|| saṅkṣēpa ēṣaviṣapālanasādhanāya prōktastu vistaravidhiḥ punaruttarēṣu| ālōcya samyagakhilaṁ matipūvakārī yuñjīta tatparikalayyavikāracihnam|| iti viṣagararakṣōṇāyōpadēśaṁ bhajati narapatiryō nityamēvāpramattaḥ| nijapararipuvr̥ndaipradhr̥ṣyō mahātmā sa janayati janānāṁ kṣēmayōgau cirāya|| "iti|
Adhikarana bhuktaviṣasyauṣadham (27-28) · Śloka 28
viṣabhuktāya dadyācca śuddhāyōrdhvamadhastathā| sūkṣmaṁ tāmrarajaḥ kālē sakṣaudraṁ hr̥dviśōdhanam||27|| śuddhē hr̥di tataḥ śāṇaṁ hēmacūrṇasya dāpayēt| |28|
विषभुक्ताय दद्याच्च शुद्धायोर्ध्वमधस्तथा| सूक्ष्मं ताम्ररजः काले सक्षौद्रं हृद्विशोधनम्||२७|| शुद्धे हृदि ततः शाणं हेमचूर्णस्य दापयेत्| |२८|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-viṣabhuktāya puṁsē ūrdhvamadhaśca śuddhāya kālē sūkṣmaṁ- atiślakṣṇaṁ tāmracūrṇaṁ samākṣikaṁ dadyāt| kimbhūtam? hr̥dviśōdhanaṁ,- hr̥dayaśuddhayē ityarthaḥ| viṣabhuktāyēti 'āhitāgnyāditvāt' paranipātaḥ| kāla ityupalakṣaṇam| dēśasātmyāgnyādīn vyapēkṣētētyarthaḥ| śuddhē hr̥dē-svaliṅgē jñātē, tataḥ-anantaraṁ, hēmacūrṇasya śāṇaṁ-karṣacaturthāṁśaṁ, dāpayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- kr̥tapūrvōktōpacārasya viṣaśēṣaśaṅkānivr̥tyarthamupacāramāha-viṣabhuktāyēti| śuddhāyēti punarapi kr̥tavamanavirēcanāya| kālē-auṣadhakālē, saṁsarjanakramānantaramityarthaḥ| hr̥dviśōdhanaṁ-hr̥dayasthitaviṣanirharaṇaṁ, tāmracūrṇaṁ prayōjayēt| tataḥ-karṣacaturthāṁśam,hēmacūrṇamadyāt|
Adhikarana suvarṇaprayōgaphalam (28-29) · Śloka 29
hēmni dattē sati, yō guṇaḥ syāttamāha | na sajjatē hēmapāṅgē padmapatrē'mbuvadviṣam||28|| jāyatē vipulaṁ cāyurgarē'pyēṣa vidhiḥ smr̥taḥ| |29|
हेम्नि दत्ते सति, यो गुणः स्यात्तमाह | न सज्जते हेमपाङ्गे पद्मपत्रेऽम्बुवद्विषम्||२८|| जायते विपुलं चायुर्गरेऽप्येष विधिः स्मृतः| |२९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0- hēma pibatīti-hēmapaḥ, tasyāṅgē viṣaṁ na sajjatē| katham? padmapatrē jalamiva| tasya ca hēmapasya vistīrṇamāyurjāyatē| ēṣa vidhirgarē'pi smr̥taḥ, yō viṣa uktaḥ| sajjata ityatrātmanēpadaṁ cintyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- suvarṇaprayōgaphalamāha-na sajata iti| hēmaṁ pibatīti-hēmapaḥ, tasyāṅgē viṣaṁ na sajatē-saṅgaṁ na gacchati, vipulaṁ cāyurjāyatē| sajjata iti pāṭhē saṅgārthakaṣañjērātmanēpadatvaṁ cintyam| viṣōktavidhiṁ gērē'pyatidiṣati-garē'pyēṣa iti| garaṁkr̥trimaṁ viṣam| "gauṇamukhyayōrmukhyē kāryasampratyayaḥ" iti nyāyāt garē viṣavidhēraprātpatvādatidēśaḥ|
Adhikarana virūddhāhārasya viṣagarīpamatvam (29) · Śloka 29
| viruddhamapi cāhāraṁ vidyādviṣagarōpamam||29||
| विरुद्धमपि चाहारं विद्याद्विषगरोपमम्||२९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-viruddhaṁ cāhāraṁ viṣagarōpamaṁ vidyāt| viṣagaravadviruddhāhārā api vyādhimr̥tyuhētava ityarthaḥ| tathā cōktaṁ saṅhgrahē(sū.a.9)-"visphōṭagulmamadavidradhimēhayakṣmatējōbalasmr̥timatīndrayacittanāśam| kuryādviruddhamaśanaṁ jvaramasrapittamaṣṭau gadāṁśca mahatō viṣavacca mr̥tyum|" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- atha virōdhādannapāanakṣā| viruddhānnasya dōṣahētutvamāha-viruddhamapīti| viruddhaṁ-saṁyōgādivirōdhavat| kasyacidviruddhāhārasya viṣavatsadyō nāśakatvāt kasyacidgavatkālāntaranāśakatvādrōgajanakatvāccōpamānadvayamuktam| uktaṁ ca saṅgrahē( sū. a. 9 ) "visphōṭagulmamadavidadhiśōphaya-kṣmatējōbalasmr̥ttimatīndriyavittanāśān| kuyādviruddhamaśanaṁ jvaramasrapittamaṣṭau gadāṁśca mahatō viṣavacca mr̥tyum|| " iti "| virōdhaśca saptadhā,-saṁyōgasaṁskāramātrādēśakālāvasthāsvabhavabhēdāt| saṁyōgastridhā,- balavadguṇānāṁ sāmyat vaiṣamyāt sāmyavaiṣamyābhyāṁ ca| ēvaṁ nava bhēdāḥ| nē ca sōdāharaṇāḥ saṅgrahē darśitāḥ (sū. a. 9)- " balināṁ mithā guṇānāṁ viṣamatayā samatayā'pyubhayathā'pi| saṁskaradivaśādapi bhavati nisargādapi virōdhaḥ|| kṣīraṁ kulatthaiḥ panasēna matsyaistaptaṁ dadhi kṣaudraghr̥tē samāṁśē| vāryūṣarē rātriṣu saktavaśca tōyāntarāstē yavakāstathā ca||" iti| tē ca vakṣyamāṇēṣu svabuddhayā vivēcanīyāḥ|
Adhikarana virūddhabhōjanam (30-31) · Śloka 31
tadēva viruddhabhōjanamāha ānūpamāmiṣaṁ māṣakṣaudrakṣīravirūḍhakaiḥ| virudhyatē saha bisairmūlakēna guḍēna vā||30|| viśēṣātpayasā matsyā matsyēṣvapi cilīcimaḥ| |31|
तदेव विरुद्धभोजनमाह आनूपमामिषं माषक्षौद्रक्षीरविरूढकैः| विरुध्यते सह बिसैर्मूलकेन गुडेन वा||३०|| विशेषात्पयसा मत्स्या मत्स्येष्वपि चिलीचिमः| |३१|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-āmiṣaṁ-māṁsaṁ, ānūpaṁ-mahāmr̥gavāricaravāriśayākhyaṁ, māṣādibhiḥ saptabhiḥ saha virudhyatē| ānūpēṣvapi madhyē viśēṣāt-atiśayēna, payasā saha matsyā virudhyantē| yatō matsyakṣīrē svādurasavipākitvānmahābhiṣyandinī, śītōṣṇayōgācca parasparavirudvē| mastyēṣvapi cilīcimākhyō matsyaḥ payasā sahātyantaviruddhaḥ| sa punaḥ śakalī lōhitākṣaḥ sarvatō lōhitarājiḥ prāyō bhūmau carati, sō'tyabhiṣyanditamatvātsutarāṁ viruddhaḥ| ēṣa cāhārō'nirdiṣṭavikārakārī yathōktān visphōṭādīn karōti| kālāntarēṇa ca cikitsāṁ vinā prāṇānapi harati| kaścicca viruddhāhārō nirdiṣṭavikārakārī| yathā "upōdakā'tisārāya" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- tatrānūpamāṁsasya bhāṣādirbhidirvirōdhamāha-ānūpamāmiṣamiti| virūḍhakaṁ-aṅkuritaṁ dhānyam| māṣādiṣvē kēnāpi virōdhō jñēyaḥ| yadāha khāraṇādiḥ-"guḍamāṣatila kṣīravirūḍhabisamūlakaiḥ| grāmyānūpaudamāṁsāni tvēkēnāpi virudhyatē||" iti| virōdhaścaikadhyamabhyavahārē natu kramēṇa| yadāha suśrutaḥ (yaduktaṁ saṅgrahē sū. a. 9, carakē ca sū. a. 26|86) "grāmyānūpaudakapiśitāni madhuguḍatilapayōmāṣamūlakabisavirūḍhakaiśca naikadhyamadyāt|" iti| uktēṣvapi matsyapayasōrviśēṣādvirōdhaḥ| tatō'pi payaścilīcimayōḥ|
Adhikarana anūpamāṁsasya māṣādibhirvirōdhaḥ payasō'mlādibhirvirōdhaḥ (31-32) · Śloka 32
viruddhamamlaṁ payasā saha sarvaṁ phalaṁ tathā||31|| tadvatkulatthavarakakaṅguvallamakuṣṭakāḥ|32|
विरुद्धमम्लं पयसा सह सर्वं फलं तथा||३१|| तद्वत्कुलत्थवरककङ्गुवल्लमकुष्टकाः|३२|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-amlaṁ dravyaṁ payasā saha sarvaṁ viruddham| sarvagrahaṇaṁ dravādravagrahaṇārtham| dravaṁ-kāñjikādi, adravaṁ-cukrikādikamityarthaḥ| anyathā payasō dravasamānajātīyatvāt kāñjikādyēva dravadravyaṁ virudhyēta, na cukrikādikamapi| nanu, tr̥tīyayaiva sahārthō labdha ēva| yathā-"vārāhaṁ śvāvidhā nādyāt" ityatra| tataḥ kiṁ sahaśabdēna| satyamētat| sahagrahaṇaṁ tu niyamārtham| sahaikadhyamamlēnōpayujyamānaṁ viruddham| yadā tvamlēna gōrasādinā kṣīraśākasaṁjñavyañjanakaraṇārthaṁ payaḥ saṁskriyatē tadā tasya dravyāntaratvāpattērvirōdhō nāsti| tathā, dadhikṣīrādinā ghr̥taṁ pacyatē tatrā'pyavirōdha ēva, dravyāntaratvāt| pūrvasyā'pi sahaśabdasyaivaṁ prāyamēva prayōjanamabhyūhyamiti| api ca, kṣīrē bhuktē uttarakālamapyamlaṁ na bhōjyamiti pratipādanārthaṁ ca sahagrahaṇam| tathā cōktaṁ saṅgrahē (sū.a.)-"sarvaṁ cāmlaṁ payasā sahaikadhyaṁ taduttaraṁ vā viruddham" iti| phalaṁ tathēti| phalaṁ-akṣōḍādi ca, payasā saha viruddham| sarvaśabdaḥ sarvatra na sambandhanīyaḥ, yatō na sarvaṁ phalaṁ payasā sahābhyavahartuṁ viruddham| api tu kiñcidēva| tathā ca muniḥ parisaṁkhyayaivā'paṭhat(ca.sū.a.26|86)- "tathā''mrāmrātakalakucakaramardamōcadantaśaṭhabadarakōśāmrabhavya jāmbavakapitthatintiḍīkapālēvatākṣōḍapanasanārikēradāḍimāmalakānyēvaṁ prakārāṇi cānyāni" iti| tasmānna sarvaṁ phalaṁ payasā sahābhyavahartuṁ viruddham, kintu munyuktamēva| tadvaditi phalavat, kulatthādayaḥ payasā saha viruddhāḥ| varakō-vrīhibhēdaḥ, "varakōddālaka" iti prāguktēḥ (hr̥.sū.a.6|9)| vallamakuṣṭakau śimbīdhānyaviśēṣau| upalakṣaṇaṁ cēdam| 'māṣaniṣpāvāvapi' hi viruddhau payasā sahēti saṅgrahē (sū.a.9) kathitam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- amlādibhiḥ payasō virōdhamāha-viruddhammlamiti| sarvamamlaṁ-dravamadravaṁ ca, payasā saha viruddham| sahabhāvō'tra payasa uttaramapi sēvitēnāmlēna jñēyaḥ| uktaṁ hi saṅgrahē (sū. a. 9)- " sarvaṁ cāmlaṁ *payasaikadhyaṁ tata uttaraṁ vā viruddham|" iti| tathā sarvaṁ phalaṁ-amlamanamlaṁ ca| tadvatkulatthādayaḥ| varakō-vrīhibhēdaḥ| kaṅguḥ-priyaṅguḥ| vallaḥ-niṣpāvaḥ| makuṣṭaḥ-kalāyabhēdaḥ| suśrutastvāha (sū. a.20/8)- "vallīphalakavakakarīrāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyāka-dadhitailānūpaudakavirōhiśuṣkaśākājāvikamāṁsadyajāmbava-cilīcimamatsyagōdhavarāhamāṣāṁśca naikadhyamaśnīyāt payasō'ntē vā|" iti|
Adhikarana payōharītakayōrvirōdhaḥ (32) · Śloka 32
| bhakṣayitvā haritakaṁ mūlakādi payastyajēt||32||
| भक्षयित्वा हरितकं मूलकादि पयस्त्यजेत्||३२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-bhakṣayitvēti| haritakaṁ mūlakakuṭhērādi bhuktvā payastyajēt, na punaḥ śākaṁ mūlakādi snigdhasvinnaṁ śākasādhanēna sādhitaṁ bhuktvā kṣīraṁ na bhakṣayēt| ētasmādēva ca jñāpakāt mūlakādīnāmubhayarūpatvaṁ vēdyam, haritakatvaṁ śākatvaṁ ca| tathā ca mūlakādīnāṁ yadi śākatvaprasiddhirēvā'bhaviṣyat, tatō "haritakaṁ mūlakādi bhakṣayitvā" iti tantrakr̥nnāvakṣyat| tasmānmūlakasya haritakatvaṁ śākatvaṁ ca jñēyam| laśunēna saha kṣīrasya prayōgō ya uktaḥ (hr̥.ci.a.94|45)-"sādhayēcchuddhuśuṣkasya laśunasya catuḥpalam|" iti| sa na viruddhaḥ, agnyādisamparkādravyāntaratvāpattēḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- payōharitakayōrvidhamāha-bhakṣayitvēti| haritakākhyaṁ śākaṁ bhakṣayitvā payō na pēyam| kasya śākasya haritakasaṁjñā? ityapēkṣāyāmāha-mūlakādi,-mūlakādārabhya śākavargōktaṁ haritakasaṁjñamityarthaḥ|
Adhikarana varāhaśvāvidhōḥ pr̥ṣatakukkuṭayōrdagdhā āmamāṁsapittayōḥ māṣasūpamūlakayōḥ avikusumbhaśākayōḥ bisavirūdakayōḥ lakucaphalasya māṣādibhiḥ kadalīphalasya takradibhiḥ kākamācyāḥ kaṇādibhiḥ (33-36) · Śloka 36
vārāhaṁ śvāvidhā nādyāddadhnā pr̥ṣatakukkuṭau| āmamāṁsāni pittēna, māṣasūpēna mūlakam||33|| aviṁ kusumbhaśākēna, bisaiḥ, saha virūḍhakam| māṣasūpaguḍakṣīradadhyājyairlākucaṁ phalam||34|| phalaṁ kadalyāstakrēṇa dadhnā tālaphalēna vā| kaṇōṣaṇābhyāṁ madhunā kākamācīṁ guḍēna vā||35|| siddhāṁ vā matsyapacanē pacanē nāgarasya vā| siddhāmanyatra vā pātrē kāmāttāmuṣitāṁ niśām||36||
वाराहं श्वाविधा नाद्याद्दध्ना पृषतकुक्कुटौ| आममांसानि पित्तेन, माषसूपेन मूलकम्||३३|| अविं कुसुम्भशाकेन, बिसैः, सह विरूढकम्| माषसूपगुडक्षीरदध्याज्यैर्लाकुचं फलम्||३४|| फलं कदल्यास्तक्रेण दध्ना तालफलेन वा| कणोषणाभ्यां मधुना काकमाचीं गुडेन वा||३५|| सिद्धां वा मत्स्यपचने पचने नागरस्य वा| सिद्धामन्यत्र वा पात्रे कामात्तामुषितां निशाम्||३६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śvāvidhā-sēdhāmāṁsēna saha, vārāhaṁ māṁsaṁ nādyāt| agrē'pi nādyāditi kriyāyōgō yāvattyajēditi kriyāntaram| pr̥ṣatakukkuṭau dadhnā saha nādyāt| āmāni-apakvāni māṁsāni pittēna saha| māṣasūpēna saha mūlakam| āviṁ-mēṣaṁ, kusumbhaśākēna saha| virūḍhakaṁ-aṅkuritadhānyaṁ, bisaiḥ saha| māṣasūpādīnāmanyatamēna saha lakucaphalam| kadalyāḥ phalaṁ takrēṇa saha, dadhnā vā, tālaphalēna vā| kaṇōṣaṇābhyāṁ saha kākamācīm, kēvalēna mākṣikēṇa saha kākamācīm, guḍēna vā saha kākamācīm, matsyāḥ pacyantē yasmin bhāṇḍē tatra vā siddhāṁ kākamācīm, nādyāt| nāgarasya vā pacanē-śuṇṭhīpākabhāṇḍē siddhāṁ kākamācīm, tathā'nyatra vā bhājanē yathārucisiddhāṁ kāmāttāṁ kākamācīṁ, ratrimuṣitāṁ-paryuṣitāṁ, nādyāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- vārāhaśvāvidhōrvirōdhamāha- vārāhamiti| śvāvit-sūcīsaddaśarōmā| dadhipr̥ṣatayōrdadhikukkuṭayōśca virōdhamāha-dadhnēti| pittāmamāṁsayōrvirōdhamāha-āmamāmsānīti| āmamāṁsāni-apakvamāṁsāni| māṣasūpamūlakayōrvirōdhamāha-māṣasūpēnēti| avikusumbhaśākayōrvirōdhamāha-avimiti| bisāṅkuritadhānyayōrvirōdhamāha-bisairiti| lakucaphalasya māṣasūpādibhirvirōdhamāha-māṣasūpētyādi| ājyaṁ-dhr̥tam| "phalaṁ tathā" iti kṣīrēṇa saha virōdhē siddhē punaḥ kṣīragrahaṇaṁ prākpaścādvā virōdhārtham| tathā ca suśrutaḥ (sū. a. 20113)- "lakucaphalaṁ dadhnā payasā māṣasūpēnaprākpaścādvā payasā saha vā viruddham|" iti| kadalīphalasya takrādibhirvirōdhamāha-phalaṁ kadalyā iti| kākamācyāḥ kaṇādibhirvirōdhamāha-kaṇōṣaṇābhyāmiti| pippalīmaricābhyāṁ militābhyām, kaṇōṣaṇābhyāmiti samāsakaraṇāt| chandōnurōdhātsamāsa iti cēt na| "pippalīmaricābhyāṁ madhunā guḍēna vā kākamācīm|" iti saṅgrahē'pi (su. a. 9)| guḍamadhubhyāṁ pr̥thak, samāsākaraṇāt| pātraviśēṣasaṁskārātkākamācyā virōdhamāha-siddhāṁ vēti| matsyāḥ pacyantē yasmin pātrē tat-matsyapacanam| nāgarasya pacanē-śuṇṭhīpacanē| kākamācyāḥ paryuṣitatvādvirōdhamāha-siddhāmanyatra vēti| kāmātā-kākamācī| anyatra vā pātra iti pātraviśēṣanivr̥tyartham, yatra kvāpi pātrē siddhā satī paryuṣitā viruddhētyarthaḥ|
Adhikarana pippalyāḥ matsyanistalanasnēhēna sarṣiṣaḥ kāṁsyē daśāhamuṣitasya uṣṇārūṣkarayōḥ (37) · Śloka 37
matsyanistalasnēhē sādhitāḥ pippalīstyajēt| ` kāṁsyē daśāhamuṣitaṁ sarpiruṣṇaṁ tvaruṣkarē||37||
मत्स्यनिस्तलस्नेहे साधिताः पिप्पलीस्त्यजेत्| ` कांस्ये दशाहमुषितं सर्पिरुष्णं त्वरुष्करे||३७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0- matyānistalyantē- bhr̥jyantē, yēna snēhēna saha- matsyanistalasnēhaḥ, tatra sādhitāḥ pippalīstyajēt, viruddhatvāt| nādyāditi prakr̥tē'pi tyajēditi vacanaṁ na kēvalaṁ nādyāt, lēpādikamapi na kuryāditi pratipādanārtham| uttaratrāpi tyajēdityasyānuvr̥ttāvētadēva tātparyam| kāṁsyapātrē daśarātramuṣitaṁ sarpistyajēt| daśāhādarvāgaviruddhamēva| aruṣkarē- bhallātakaviṣayē, uṣṇaṁ- annapānādikaṁ tyajēt| tathā, "pēyaṁ nōṣṇōpacārēṇa" ityanēna madyasyōṣṇaṁ niṣiddhaṁ| tathā, "uṣṇamuṣṇārtamuṣṇē ca yuktaṁ cōṣṇaiḥ "iti mākṣikasya| tathā, dadhnō-"naivādyānniśinaivōṣṇaṁ vasantōṣṇa" ityādibhiḥ| tasmānmadhumadyadadhibhallātakēṣvapyuṣṇaṁ viruddhamityatrācāryō yuktyā pratyapādayat| saṅgrahē tu spaṣṭaṁ kr̥tvōktaṁ (sū. a. 9)-"madyamadhudadhibhallātakēṣu cōṣṇaṁ|" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- snēhaviśēṣasaṁskārātpippalyā virōdhamāhamatsyanistalanēti| matsyā nistalyantē bhr̥jyantē, yēna snēhēna saḥ-matsyanistalanaḥ| pātrakālaviśēṣasaṁskārātsarpiṣō virōdhamāha-kāṁsyē daśāhamiti| kāṁsyē-kāṁsyapātrē| daśāhaṁ- daśāhōrātrān| uṣṇāruṣkarayōrvirōdhamāha-uṣṇaṁ tviti| uṣṇasparṣaṁ dravyaṁ bhallātakē prayujyamānaṁ viruddham|
Adhikarana bhāsasya śūlasaṁskārāt kampillasya takrasaṁskārāt (38) · Śloka 38
bhāsō virudhyatē śūlyaḥ kampillastakrasādhitaḥ| |38|
भासो विरुध्यते शूल्यः कम्पिल्लस्तक्रसाधितः| |३८|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0- bhāsaḥ-pakṣiviśēṣaḥ śūlyō virudhyatē, śūlē saṁskr̥tō bhāsaḥ kr̥tapaktirvirudhyata ityarthaḥ| śūlya iti "śūlōkhādyat" iti yat| kampillastakrasādhitō virudhyatē| saṅgrahē cātō'dhikamapyuktam| yathā (sū.a.9)-"sauvīrēṇa tilaśaṣkulī| kṣīrēṇa lavaṇam| navanītēna śākam| navapurāṇamāmapakvaṁ caikadhyam| tathā salilāvagāhaḥ sahasōṣṇābhitaptasya tvagdr̥ṣṭyapaghātāya tr̥ṣṇātivr̥ddhayē ca| tathaiva payaḥpānaṁ raktapittāya| śarīrēṇā'yastasya sahasā''bhyavahāraśchhardiṣē gulmāya vā| vācā tvāyastasya svarasādāya|" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- bhāsasya śūlasaṁskārādvirōdhamāha-bhāsa iti| bhāsaḥ-prasahapakṣiviśēṣaḥ| śūlyaḥ-śūlaprōtō'ṅgarēṣu pakvaḥ|kampillasya takrasaṁskārādvirōdhamāha-kampilla iti| kampillō-virēcanadravyaviśēṣō rōcanikākhyaḥ|
Adhikarana pāyasādīnāṁ mithaḥ saṁyōgāt (38) · Śloka 38
| ēkadhyaṁ pāyasasurākr̥śarāḥ privarjayēt||38||
| एकध्यं पायससुराकृशराः प्रिवर्जयेत्||३८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ēkadhyaṁ-ēkatra, pāyasasurākr̥śarāstyajēt| ēkadhyamiti "ēkāddhō dhyamuñ" iti dhyamuñ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-pāyasādīnāṁ mithaḥ saṁyōgādvirōdhamāha-ēkadhyamiti| ēkadhyaṁ-ēkatra saṁyōjya| pāyasaḥ-kṣairēyī| kr̥śarā-tilatandulamāṣakr̥tā pēyā |
Adhikarana madhvādīnāṁ mithaḥ saṁyuktānām (39) · Śloka 39
madhusarpirvasātailapānīyāni dviśastriśaḥ| ēkatra vā samāṁśāni virudhyantē parasparam||39||
मधुसर्पिर्वसातैलपानीयानि द्विशस्त्रिशः| एकत्र वा समांशानि विरुध्यन्ते परस्परम्||३९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-madhvādīni samāṁśāni-tulyapramāṇāni, mithō virudhyantē| katham ? dvē vā, trīṇi vā, ēkatra vā sarvāṇi| yathā-madhusarpiṣī, madhuvasē, madhutailē, madhusarpirvasāḥ, madhusarpirvasātailāni, ityēvamādīni| nanu, yadyēvaṁvidhō virōdha ucyatē tatkathamagastyalēhē (hr̥.ci.a.3|128)-"kuḍavaṁ ca pr̥thagghr̥tāt| tailātsapippalīcurṇātsiddhaśītē ca mākṣikāt||" iti tailaghr̥tamadhūnāṁ tulyāṁśānāṁ prayōgaḥ ? brūmaḥ| kēvalānāṁ madhvādīnāṁ samāṁśānāmupayōgō viruddhaḥ na tu dravyāntarasaṁyuktānām| api tu dravyāntarasaṁyuktānāṁ tēṣāṁ saṁyōgasaṁskārādivaśādviśiṣṭaguṇāntarōtpattirdr̥ṣṭā| tasmādagastyalēhādau dravyāntarasaṁyōgādivaśādaviruddha ēva|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- madhvādīnāṁ mithaḥ saṁyuktānāṁ mānatō virōdhamāha-madhusarpiriti| dviśastriśa ityapalakṣaṇam, tēna catuṣpañcaśō'pi jñēyam| uktaṁ hyanyatra_"madhusarpirvasātailapānīyānāṁ mānavirūddhānāṁ dvitricatuḥpañcadhāmilitānāṁ ṣaḍviṁśatirviruddhaprakārā bhavanti|" iti|
Adhikarana madhvājyayōrdivyānupānāt madhupuṣkarabījayōḥ madhumairēyaśārkarāṇām kṣairēyasya manthānupānāt hāridrakaṭutailayōḥ (40-41) · Śloka 41
bhinnāṁśē api madhvājyē divyavāryanupānataḥ| madhupuṣkarabījaṁ ca, madhumairēyaśārkaram||40|| manthānupānaḥ kṣairēyō, hāridraḥ kaṭutailavān| |41|
भिन्नांशे अपि मध्वाज्ये दिव्यवार्यनुपानतः| मधुपुष्करबीजं च, मधुमैरेयशार्करम्||४०|| मन्थानुपानः क्षैरेयो, हारिद्रः कटुतैलवान्| |४१|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-bhinnāṁśē api madhvājyē divyavāryanupānēna virudhyētē| tr̥tīyārthē tasipratyayaḥ| apiśabdānna kēvalaṁ samāṁśa ityarthaḥ| madhu-mākṣikaṁ, puṣkarabījaṁ caikadhyaṁ virudhyatē| tathā, madhumārdvīkaṁ, mairēyaṁ-kharjūrāsavaṁ, śārkaraṁ-śarkarayā kr̥taṁ madyaṁ, ētadēkatrōpayuktaṁ virudhyatē| kṣairēyaḥ-pāyasō, manthānupānō viruddhaḥ| manthō'nupānaṁ yasya sa ēvam| kṣairēya iti "kṣīrāḍḍhañ" iti ḍhañ| hāridraḥ-kuprasavaḥ śākaviśēṣaḥ sarpacchatrānukārī pītābhāsaḥ, kaṭutailavān-sarṣapatailabhr̥ṣṭō, viruddhaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- madhvājyayōrdivyānupānādvirōdhamāha-bhinnāṁśē iti| apiśabdātsamāṁśē ca| madhupuṣkarabījayōrvirōdhamāha-madhviti| madhu-mākṣikam| puṣkarabījaṁ-padmabījam| madhvādīnāṁ virōdhamāha-madhumairēyēti| madhu-kṣaudram, 'mārdvīkam' ityaruṇadattaḥ| mairēyō-'dhānyāsavaḥ' iti candranandanaḥ, 'kharjūrāsavaḥ' ityaruṇadattaḥ induśca| 'mairēyō-dhātukīpuṣpaguḍadhātryakṣasaṁhitaḥ' iti mādhavakāraḥ| 'āsavasya surāyāśca dvayōrapyēkabhājanē| sandhānaṁ tadvijānīyānmairēyamubhayātmakam||' iti jējjaṭō brahrādēvaśca| 'paiṣṭīguḍāsavamadhubhiḥ paiṣṭimadhvāsavaduḍairvā triyōniḥ-mairēyaḥ' iti ḍalhaṇaḥ| sarvamētatpramāṇam, sarvēṣāmāptatvāt śaṅkyamānasyāpi virōdhasya pariharaṇīyatvācca| śārkaraḥ-śarkarākr̥taṁ madyam| atra cakāramanuvartya padmōttarikāśākamanuktamapi samuccēyam, caturṇāṁ saṁyōgasya viruddhatvāt| tathā ca carakaḥ (sū. a. 26|86)- "padmōttarikāśākaṁ śārkarō mairēyō madhu ca sahōpayukta viruddhaṁ vātaṁ cātikōpayati|" iti| saṅgrahē'pyēvamēvōktam| padmōttarikāśākaṁ-kusumbhaśākam| kṣairēyasya manthānupānādvirōdhamāha-manthānupāna iti| dravālōḍitāḥ saktavō-manthāḥ| kṣairēyaḥ-pāyasaḥ| hāridrakaṭutailayōrvirōdhāmāha-hāridra iti| hāridraḥpītavarṇaśchatrākaviśēṣaḥ kandaḥ| kaṭutailavān-sarṣapatailabhr̥ṣṭaḥ|
Adhikarana upōdakāyāstilakalkasaṁskārēṇa (41) · Śloka 41
| upōdakā'tisārāya tilakalkēna sādhitā||41||
| उपोदकाऽतिसाराय तिलकल्केन साधिता||४१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-upōdakā tilakalkēna sādhitā'tisārāya| tādarthyē caturthyatra| arthō-nimittam, tasmai idaṁ-tadartham, tadarthamēvatādarthyam| tēnātīsārakāraṇamityayamarthō jāyatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- upōdakāyāstilakalkasaṁskārēṇa virōdhamāha upōdakēti|
Adhikarana balākāyā varāhavasābharjanāt (42) · Śloka 42
balākā vāruṇiyuktā kulmāṣaiśca virudhyatē| bhr̥ṣṭā varāhavasayā saiva sadyō nihantyasūn||42||
बलाका वारुणियुक्ता कुल्माषैश्च विरुध्यते| भृष्टा वराहवसया सैव सद्यो निहन्त्यसून्||४२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-balākā-pakṣijātiḥ, vāruṇyā-prasannayā yuktā, viruddhā| kulmāṣaiḥ-nātisvinnamudgādibhiśca saha virudhyatē| saiva balākā, varāhavasayā bhr̥ṣṭā sadyaḥ-tatkṣaṇādēva, prāṇān mārayati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- balākāyā vāruṇīyōgāt kulmāṣayōgācca cirōdhamāha-balākēti| arddhasvinnā mudgādayaḥ-kulmāṣāḥ| balākāyā varāhavasayā bharjanādirōdhamāha-bhr̥ṣṭēti|
Adhikarana tittiryādīnāṁ saṁskāraviśēṣāt (43) · Śloka 43
tadvattittiripatrāḍhyagōdhālāvakapiñjalāḥ| ēraṇḍēnāgninā siddhāstattailēna vimūrcchitāḥ||43||
तद्वत्तित्तिरिपत्राढ्यगोधालावकपिञ्जलाः| एरण्डेनाग्निना सिद्धास्तत्तैलेन विमूर्च्छिताः||४३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tittiryādaya ēraṇḍēnāgninā siddhāḥ, tattailēna-ēraṇḍatailēna, vimūrcchitāḥ-bahuśō bhr̥ṣṭāḥ, tadvat-balākāvat sadyō jīvitaharāḥ| patrāḍhyō-mayūraḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- tittiryādīnāṁ saṁskāraviśēṣādvirōdhamāha-tadvaditi| patrāḍhcō-mayūraḥ| kapiñjalō-gauratittiriḥ| ēraṇḍēna-ēraṇḍakāṣṭhōtthēna| tattailēna-ēraṇḍatailēna| vimūrcchitāḥ-bhr̥ṣṭāḥ| tadvat-balākāvat, sadyō ghnanti|
Adhikarana hārītasya saṁskāraviśēṣāt (44) · Śloka 44
hārītamāṁsaṁ hāridraśūlakaprōtapācitam| haridrāvahninā sadyō vyāpādayati jīvitam||44||
हारीतमांसं हारिद्रशूलकप्रोतपाचितम्| हरिद्रावह्निना सद्यो व्यापादयति जीवितम्||४४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-hārītasya-pakṣiviśēṣasya, māṁsaṁ hāridraśūlakē prōtaṁ- āsaktaṁ, ca tatpācitaṁ ca hāridrāgninā sadyō jīvitaṁ hanti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- hārītasya saṁskāraviśēṣādvirōdhamāha-hārītamāṁsamiti| hārītaḥ-pratudapakṣiviśēṣaḥ| hāridraśūlakaṁ-dāruharikāṣṭhakr̥taṁ śūlam| haridrāvahninā-dāruridrākāṣṭhāgninā|
Adhikarana hāritasya bhasmādisaṁyōgāt (45) · Śloka 45
bhasmapāṁśuparidhvastaṁ tadēva ca samākṣikam| |45|
भस्मपांशुपरिध्वस्तं तदेव च समाक्षिकम्| |४५|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tadēva-hārītamāṁsaṁ, bhasmapāṁśuparidhvastaṁ samākṣikaṁ viruddham| bhasma ca pāṁśuśca bhasmapāṁśū,-bhūtirēṇū, tābhyāṁ paridhvastaṁ-dhūsaritam| siddhasārē cōktam-"na jātu kaṭutailēna bhr̥ṣṭāmadyādupōdakām| priyaṅgukalkadigdhāṅgaḥ pāyasaṁ na samācarēt||" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- hārītamāṁsasya bhasmādisaṁyōgādvirōdhamāhabhasmēti| bhasmanā pāṁśunā vā paridhvastaṁ-sadyō vilulitam, madhuyuktaṁ tadēva-hārītamāṁsaṁ, sadyō jīvitaṁ vyāpādayatītyarthaḥ|
Adhikarana virūddhasya sāmānyalakṣaṇām (45-46) · Śloka 46
| yatkiñciddōṣamutklēśya na harēttatsamāsataḥ||45|| viruddhaṁ| |46|
| यत्किञ्चिद्दोषमुत्क्लेश्य न हरेत्तत्समासतः||४५|| विरुद्धं| |४६|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
dravyāṇāmānantyāt pratipadōktyā'śēṣaviruddhasaṅgrahaḥ kartumaśakyaḥ, iti tatsaṅgrahārthaṁ vyāpi lakṣaṇamāha- sa0-yatkiñcit-annapānamauṣadhaṁ vā, dōṣamutklēśya-svasthānātsañcalayya, na harēt-bahirna niṣkāsayēt, tatra samāsataḥ saṁkṣēpatō viruddham|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- anuktavirōdhasaṅgrahārthaṁ virōdhasāmānyalakṣaṇamāha-yatkiñciditi| yaktiñciddravyaṁ dōṣamutlkēśayati na tu nirharati, tatsarvaṁ viruddham| samāsataḥ-saṅkṣēpāt| vistarastu saṁyōgādibhēdairanantaḥ| śōdhanamapyutlkēśayati paraṁ nirharati, śamanamapi na nirharati paraṁ nōtlkēśayati, iti na tayōrviruddhatvam|
Adhikarana virūddhajavyādhīnāṁ pratīkāraḥ (46) · Śloka 46
śuddhiratrēṣṭā śamō vā tadvirōdhibhiḥ| |46|
शुद्धिरत्रेष्टा शमो वा तद्विरोधिभिः| |४६|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śuddhiratrēṣṭā| atra-virudddhāhārakr̥tē vikārē, śuddhiḥ vamanavirēkādirūpā, iṣṭā-śrēṣṭhā| kupitadōṣasamūhasya vamanādibhirnirharaṇāttannirhārē cārōgyōtpattiḥ| śamō vēti| na kēvalaṁ śuddhiriṣṭā, śamaścēṣṭaḥ| kaiḥ? tēṣāṁ-vairōdhikakōpitadōṣāṇāṁ tatkr̥tānāṁ vā visphōṭādīnāṁ vikārāṇāṁ, virōdhibhiḥ-pratipakṣabhūtairōṣadhaiḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- atha viruddhānnapānajānāṁ vyādhīnāṁ pratīkāraḥ| tatra utpannānāṁ paratīkāramāha-śuddiriti| śuddhiḥ-vamanavirēcanādikā| atra-viruddhānnajēṣu vyādhiṣu| yē tu śuddhiṁ nārhanti tēṣāṁ śamaḥ-śamanaṁ, pratīkāra iṣṭaḥ| kaiḥ? tadvirōdhibhiḥ,-tasya-viruddhānnasya, virōdhibhiḥ-pratipakṣabhūtairāhāravihārauṣadhaiḥ|
Adhikarana anutpannānāṁ pratibandhahētuḥ pratīkāraḥ (46) · Śloka 46
na ca śōdhanaśamanarūpa ēvōpakramō'trētyāha- | dravyaistairēva vā pūrvaṁ śarīrasyābhisaṁskr̥tiḥ||46||
न च शोधनशमनरूप एवोपक्रमोऽत्रेत्याह- | द्रव्यैस्तैरेव वा पूर्वं शरीरस्याभिसंस्कृतिः||४६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tairēva-vairōdhikakupitadōṣapratipakṣabhūtairdravyaiḥ, pūrvaṁ-prathamaṁ, yā śarīrasyābhisaṁskr̥tiḥ, sā ca viruddhāhārakr̥tē vikārē praśastēti| yathā,-mākṣikaharītakyādinā pittaślēṣmaharaṇauṣadhēna santataśīlanādabhisaṁskr̥tē dēhē pittaślēṣmakaraṁ viruddhamupayuktaṁ sadvikartumaśaktam| ētaduktaṁ bhavati,-viruddhapratipakṣaguṇavatā dravyēṇa dēhastathā dārḍhyaṁ grāhitō yathā viruddhamapi dravyaṁ vikāraṁ kartuṁ nālam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- anutpannānāmutpattipratibandhahētuṁ pratīkāramāha-dravyaistairēvēti| tairēva- viruddhānnavirōdhibhirēva| pūrvaṁciruddhānnasēvanātprāk| abhisaṁskr̥tiḥ- tadguṇabhāvitatvam| taiḥ-viruddhānairēva śarīrasyābhisaṁskr̥tiriti vyākhyānē "sātmyamalpaṁ ca bhōjanam" iti vakṣyamāṇēna sātmyēna paunaruktayam|
Adhikarana vyāyāmādīnāmanutpattihētutvam (47) · Śloka 47
vyāyāmasnigdhadīptāgnivayaḥsthabalaśālinām| virōdhdyapi na pīḍāyai sātmyamalpaṁ ca bhōjanam||47||
व्यायामस्निग्धदीप्ताग्निवयःस्थबलशालिनाम्| विरोध्द्यपि न पीडायै सात्म्यमल्पं च भोजनम्||४७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vyāyāmō vidyatē yēṣāmiti "arśaāditvāt" ac| vayaḥsthāḥ-taruṇāḥ| balēna śālituṁ-ślāghituṁ śīlaṁ yēṣāṁ tē-balaśālinaḥ| snigdhāḥ snigdhavr̥ṣyāhārasātmyāḥ| vyāyāmināṁ virōdhyapi bhōjanaṁ na pīḍāyai-na rōgōtpattayē| ēvaṁ snigdhādīnāṁ pratyēkaṁ sambandhaḥ kāryaḥ| kēcit "vyāyāmi" iti paṭhanti| tathā, viruddhamapyannaṁ yadabhyāsāt sātmyaṁ-sātmībhūtaṁ, tathā, alpaṁ-alpamātrayā ca yadbhōjanaṁ, tacca viruddhamapi na pīḍāyai iti yōjyam| atha yadyapathyamapi sātmyatāṁ prāptaṁ tatkiṁ tyājyaṁ na vā? kathaṁ ca tyājyaṁ ? kathaṁ ca pathyaṁ bhōjyaṁ? ityāha-
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- vyāyāmādīnāmanutpattihētutvamāha-vyāyāmīti| vyāyāminō-vyāyāmanityāḥ| snigdhāḥ-snēhabhāvitaśarīrāḥ| vayaḥsthāḥ-taruṇāḥ| balaśālinaḥ-sahajabalayuktāḥ| sahātmanā bhūtaṁ-sātmyam, ātmanaḥ sahāyabhūtamanukūlaṁ sukhāvahamityarthaḥ| tacca dvividhaṁ,-kr̥trimamakr̥trimaṁ ca| tatra yadabhyāsēna kiyatē tat-kr̥trimam| uktaṁ ca saṅgrahē (sū. a. 9)- "ahitānyapi cānyēṣāmabhyāsādupaśēratē|" iti| akr̥trisaṁ tu dvividhaṁ,-nirupādhikaṁ sōpādhikaṁ ca| tatra dōṣādinirapēkṣaṁ-nirupādhikam, taddōṣasātmyākhyam| yadāha carakaḥ-"upaśētē yadaucityāddōṣasātmyaṁ taducyatē|" iti| dōṣādisāpēkṣaṁ-sōpādhikam| tatra dōṣādiviparītaguṇatvaṁupādhiḥ| yadāha khāraṇādiḥ- "dōṣaprakr̥tidēśartuvyādhīnāṁ svaguṇaiḥ pr̥thak| viparītaguṇaiḥ sātmyaṁ tulyaṁ cāsātmyamucyatē||" iti| asātmyaṁ tu-yathāyathaṁ sātmyaviparītam| tattu kr̥trimaṁ ciraparityāgēna kriyatē| sōpādhikē dōṣāditulyaguṇatvaṁ-upādhiḥ| sātmyāsātmyē ēva nirupādhikē pathyā pathyē ucyētē| sōpādhikē tvauṣadhānauṣadhē| tatra viruddhabhōjanasya nirupādhikāsātmyasya kr̥trimatvēna sōpādhikatvēna vāsātmyatvē sati na pīḍākaratvam| nirupādhikasōpādhikakr̥trimāṇāmuttarōttaraṁ balatvāt| kimatra pramāṇam ? iti cēt, nirupādhikātsōpādhikaṁ balīya ityara tāvatsaṅgrahavacanaṁ pramāṇam (sū. a. 9)- "dōṣādivaiparītyēna haratē rōgiṇāṁ rujam| ēkadhyaṁ dadhidigdhādiyōjanā na virudhyatē||" iti| tābhyāmapi kr̥trimaṁ balīya ityatra r̥tucaryōkta r̥tusandhikramaḥ| tatra hi pūrvartucaryāyā uttarartusambandhātsōpādhikamasātmyatvam| pūrvartuśīlanācca kr̥trimaṁ sātmyatvam| uttarartucaryāyāstu tatsambandhātsōpādhikaṁ sātmyatvam| pūrvartāvaśīlanāñca kr̥trimamasātmyatvam| tatra kr̥trimābhyāṁsātmyāsātmyābhyāṁ sōpādhikayōrasātmyasātmyayōrbādhaṁ matvātannivr̥tyarthamr̥tusandhikrama uktaḥ| dēśakālaprakr̥tidōṣavyādhisātmyānāmuttarōttaraṁ balavat, uttarōttaramēvāntaraṅgatvāt| alpaṁ-hīnamātram| nanu, alpamapyalpāṁ pīḍāṁ karōtyēva| tatkathaṁ na pīḍāyai ? satyam| karōtyēva| kintvasāvalpatvēnānabhivyaktatvādasadvadupacaryatē, anudarā kanyētivat| asakr̥dupayujyamānē tu tasminnabhivyajyata ēva|
Adhikarana sātmyīkaraṇē kramaḥ (48) · Śloka 48
pādēnāpathyamabhyastaṁ pādapādēna vā tyajēt| niṣēvēta hitaṁ tadvadēkadvitryantarīkr̥tam||48||
पादेनापथ्यमभ्यस्तं पादपादेन वा त्यजेत्| निषेवेत हितं तद्वदेकद्वित्र्यन्तरीकृतम्||४८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-apathyaṁ-ahitamannaṁ pānaṁ vā yallaṅghanaplavanajāgaraṇasvapnādikaṁ vā cēṣṭitamahitamabhyastaṁ tat pādēna-caturthāṁśēna tyajēt, ahitaphalatvāt| taddhi śarīrōcitamapyapathyatvādudarkē dōṣāya sampadyatē, na guṇāya| yadi tu tadapathyamabhyastaṁ tathā sātmyībhūtaṁ yasmiṁścaturthāśēnā'pi tyajyamānēna śarīrabādhā śaṅkyatē vahnimāndyādvā, tadā pādapādēna-ṣōḍaśāṁśēna vā tyajēt| iti vāśabdārthaḥ| tēna tulyaṁ vartatē-tadvat,-tēnaiva kramēṇa pādēna pādapādēna vā, hitaṁ niṣēvēta-śīlayēt| kathamētaddvayamapyapathyapathyarūpaṁ tyājyaṁ niṣēvyaṁ ca ? ityāha-ēkētyādi| ēkaśca dvau ca trayaśca tairantarīkr̥tam| ēkadvitribhirannakālairvyavadhānaṁ kr̥tvā [yathā bhavati tathā] apathyaṁ pādēna pādapādēna vā tyajēt| tadvat hitaṁ sēvēta| ēkadvitryantarīkr̥tamiti kriyāviśēṣaṇatvādatra napuṁsakaliṅgatvam| adhunaitadēva spaṣṭīkr̥tyōcyatē| apathyātpāṭalavrīhyādērabhyastātpādamēkaṁ tyaktvā'nucitātpathyādraktaśālyādēstamēva pādaṁ dattvā catuṣpāttvaṁ sampādya yōjyam| ēvamannakālamēkamativāhayēt| ēvaṁ pādēnāpathyamabhyastaṁ tyaktaṁ bhavati| pathyaṁ cānucitaṁ niṣēvitaṁ bhavati| tatō dvitīyē'nnakālē sarvamapathyaṁ yōjanīyam| ēvamēkēnānnakālēnāpathyapādō'ntarīkr̥taḥ| tatastr̥tīyē'pyucitādapathyāt pādadvayamapāsyānucitātpathyāt pādadvayamupayujya, tataścaturthē sarvamapathyaṁ bhōjyaṁ pañcamē ca| ēvamannakāladvayēna pathyapādadvayasahitamapathyapādadvayamantarīkr̥tam| tataḥ ṣaṣṭhē'nnakālē pādamucitādapathyāt pādatrayamanucitātpathyādbhuktvā, saptamāṣṭamanavamānnakālēṣu sarvamapathyaṁ bhōjyam| ēvamannakālatrayēṇāpathyamantarīkr̥tam| tatō daśamē'nnakālē sarvaṁ pathyaṁ sēvanīyam| ēvaṁ pādapādēnāpyayamēva kramaḥ| spaṣṭārthaṁ ca dikpradaśaryatē| yathā-yavakādēḥ ṣōḍaśāṁśaṁ tyaktvā'nucitācchālyādēḥ pathyātṣōḍaśāṁśamēva dattvā catuṣpāttvaṁ sampādya bhōjyam| ēvamapathyamabhyastaṁ pādapādēna tyaktaṁ bhavati pathyaṁ cānucitaṁ niṣēvitaṁ bhavati| dvitīyē'nnakālē sarvamapathyaṁ sēvyam| ēvamēkē (nānnakālē) nāpathyaṣōḍaśāṁśō'ntarīkr̥taḥ| tatastr̥tīyē'pyucitādapathyāt pādapādadvayamapāsyānucitātpathyāt pādapādadvayaṁ dattvā catuṣpāttvaṁ sampādya sēvyam| tataścaturthē pañcamē cānnakālē sarvamapathyaṁ bhōjyam| ēvaṁ kāladvayēna pādapādadvayamapathyasyāntarīkr̥tam| tataḥ ṣaṣṭhē'nnakālē'nucitātpathyāt pādapādatrayamucitādapathyāt pādapādāstrayōdaśēti bhōjyam| tataḥ saptamāṣṭamanavamānnakālēṣu sarvamapathyaṁ bhōjyam| ēvaṁ kālatrayēṇāntarīkr̥tam| tatō daśamē'nnakālē pathyādanucitāt pādapādāścatvāraḥ, apathyapādapādā dvādaśēti bhōjyam| tata ēkādaśē'nnakālē sarvamapathyaṁ bhōjyam| tata ēkēnānnakālēnāntarīkr̥tam| ēvamannakāladvayatrayāntaritaṁ ca tāvadyōjyam, yāvatpathyasya ṣōḍaśapādāḥ sēvyatayā sampadyantē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- viruddhamapi sātmyaṁ na bādhyatē, kiṁ punaraviruddham? ataḥ sātmyīkaraṇamāha| tatra sātmyīkaraṇē kramamāha-pādēnēti| abhyastaṁ-abhyāsātsātmyatāṁ yātaṁ, yadapathyaṁ tat pādēna-caturthāṁśēna, pādapādēna-ṣōḍaśāṁśēna vā tyajēt| tadvat-apathyavat, hitaṁ-pathyaṁ, niṣēcēta-yāvatāṁ'śēnāpathyaṁ tyaktaṁ tāvatāṁ'śēna pathyaṁ bhajēt, nityasēvyasyāhārarāśēryadapathyēna nyūnatvaṁ tatpathyēna pūrayēdityarthaḥ| kathaṁ tyajēt ? ēkadvitryantarīkr̥tamiti,-ēkadvitribhirdivasairantarīkr̥taṁ-vijātī-yabhōjanēna vyavahitam| ētaduktaṁ bhavati,-yadā pādēna tyāgaḥ kriyatē tadā prāthamē'hanyapathyasya pādāstrayaḥ, pathyasyaikaḥ| dvitīyē'hani catvārō'pyapathyasya| tr̥tīyē prathamavat| ityēkāntarīkaraṇam| caturthē'hani dvau pādāvapathyasya, dvau pathyasya| pañcamaṣaṣṭhayōstr̥tīyavat| saptamē caturthavat| iti vdyantarīkaraṇam| aṣṭamē tvapathyasyaikaḥ, pathyasya trayaḥ| navamadaśamaikādaśēṣu saptamavat| dvādaśē'ṣṭamavat| iti tryantarīkaraṇam| trayōdaśē catvārō'pi pathyasya| caturdaśē dvādaśavat| pañcadaśē trayōdaśavat| iti punarēkāntarīkaraṇam| vdyantaratryanrarīkaraṇapunarnāsti, caturṇāmapi pādānāṁ pūrṇatvāt| ṣōḍaśāṁśapakṣē tvēkadvitryantarīkaraṇasya pañcakr̥tva āvr̥ttiḥ| tata ēkamēkāntarīkaraṇam| ēvaṁ triṣaṣṭyā divasaiḥ ṣōḍaśāṁśāḥ pūryantē| atra yadyapi vyavadhāyakaviśēṣō nōktaḥ, tathā'pi pūrvasminnantarē yavdyavadhēyaṁ, tadēvōttarasminr vyavadhāyakaṁ jñēyam| ēvamapathyatyāgē pathyasēvāyāṁ ca krama āddatō bhavēt| yadi tvapathyamēva vā sarvatra vyavadhāyakaṁ kriyatē, tadā na krama āddatō bhavēt| kramaścātra pradhānam| antaraṁ ca dinairēva, na bhōjanakālaiḥ| uktaṁ ca tantrāntarē-"apathyaṁ sātmyapyannaṁ cēṣṭāṁ vā pādaśastyajēt| bhajēcca pādaśaḥ pathyamēkadvitridināntaram||" iti| caturbhāgaṣōḍaśabhāgayōradharōttarakalpanāniṣēdhaparatvāt pañcaṣaṭsatpabhāgādikalpanānāṁ na niṣēdhaḥ| atastā apyavasthānusārataḥ svayamūhyāḥ| yadyapyatra vākyē bhaṭṭārakahariścandrādibhirbahavaḥ pakṣā darśitāḥ, tathāpyamēva pakṣō jyāyānityasmābhirdarśitaḥ| jyāyastvaṁ tvasya vākyasyārjavēnaiva pratīyamānatvāt caturdaśāhartusandhikaraṇēnācāryasyābhiprētatvācca|
Adhikarana akramēṇa sātmyīkaraṇē dōṣaḥ (41) · Śloka 41
ēvamanēna kramēṇāpathyadōṣāstyaktāḥ pīḍāyai na bhavanti, pathyaguṇāśca saṁvardhitāḥ sthiratāṁ prāpnuvanti| ityata āha apathyamapi hi tyaktaṁ śīlitaṁ pathyamēva vā| sātmyāsātmyavikārāya jāyatē sahasā'nyathā||41||
एवमनेन क्रमेणापथ्यदोषास्त्यक्ताः पीडायै न भवन्ति, पथ्यगुणाश्च संवर्धिताः स्थिरतां प्राप्नुवन्ति| इत्यत आह अपथ्यमपि हि त्यक्तं शीलितं पथ्यमेव वा| सात्म्यासात्म्यविकाराय जायते सहसाऽन्यथा||४१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-hi-yasmāt, sahasā-kramamimamanālōcya, anyathā uktavidhyatikramēṇa, apathyamapi tyaktaṁ sātmyavikārāya jāyatē| pathyamēva vā sahasā śīlitamasātmyavikārāya jāyatē| sātmyāsātmyābhyāṁ vikāraḥ-sātmyāsātmyavikāraḥ, tasmai "klRpisampadyamānē" iti caturthī|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- akramēṇa sātmyīkaraṇē dōṣamāha-apathyamapīti| hi-yasmāt, anyathā-uktakrāmādanyēna prakārēṇa, tyaktamapathyamapi, śīlitaṁ pathyamapi, sahasā vikārāya- vikārakāraṇāya jāyatē| kutaḥ ? sātmyāsātmyam,- yataḥ apathyaṁ hi sātmyam, pathyaṁ hyasātmyam, atastayōrakramēṇa tyajanabhajanē rōgāya bhavata ityarthaḥ|
Adhikarana kramēṇa sātmyīkaraṇē guṇāḥ (50) · Śloka 50
kramēṇa tvapathyatyāgapathyaśīlanē vidhīyamānē guṇāya syātāmiti darśayati kramēṇāpacitā dōṣāḥ kramēṇōpacitā guṇāḥ| santō yāntyapunarbhāvamaprakampyā bhavanti ca||50||
क्रमेण त्वपथ्यत्यागपथ्यशीलने विधीयमाने गुणाय स्यातामिति दर्शयति क्रमेणापचिता दोषाः क्रमेणोपचिता गुणाः| सन्तो यान्त्यपुनर्भावमप्रकम्प्या भवन्ति च||५०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dōṣāḥ apathyābhyāsajāḥ, kramēṇa-pūrvōktēna, apacitāḥ-kṣayaṁ nītāḥ, guṇāśca-pathyōpayōgajāḥ, kramēṇa-pūrvōktēnaiva, upacitāḥ-vr̥ddhiṁ nītāḥ santaḥ, puruṣāṇāṁ yathāsaṅkhyamapunarbhāvaṁ yānti dōṣāḥ| guṇāścāprakampyāḥ-sthirā bhavanti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- kramēṇa sātmyīkaraṇē guṇamāha-kramēṇēti| santō yāntyapunarbhāvamiti| guṇō dvividhaḥ,-dōṣāpacayō guṇōpaccayaśca| tatra kramēṇa- sātmyīkaraṇakramēṇa, dōṣā apacīyantē guṇāścōpacīyantē| tatra dōṣāḥ kramāpacitāḥ santō' punarbhāvaṁ yānti,-yathā punarnōtpadyantē tathā naśyantītyarthaḥ| guṇāstu kramēṇōpacitāḥ santō'prakampyā bhavanti, yathā punarna kṣīyantē tathā varddhanta ityarthaḥ|
Adhikarana apathyasya sātmyīkaraṇaniṣēdhaḥ (51) · Śloka 51
sāmpratamahitāhārasēvanaṁ sadā tyājyamiti sadyuktiṁ darśayati atyantasannidhānānāṁ dōṣāṇāṁ dūṣaṇātmanām| ahitairdūṣaṇaṁ bhūyō na vidvān kartumarhati||51||
साम्प्रतमहिताहारसेवनं सदा त्याज्यमिति सद्युक्तिं दर्शयति अत्यन्तसन्निधानानां दोषाणां दूषणात्मनाम्| अहितैर्दूषणं भूयो न विद्वान् कर्तुमर्हति||५१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dōṣāṇāmahitaiḥ-āhārādibhiḥ dūṣaṇaṁ kartuṁ vidvān-paṇḍitō, nārhati-na yujyatē| kimbhūtānām? atyantaṁ-atiśayēna, sannidhānaṁ-nikaṭatvaṁ, yēṣāṁ dōṣāṇāṁ ta ēvaṁ tēṣām| tathā, dūṣaṇātmanāṁ-dūṣaṇasvabhāvānām|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- apathyasya sātmyīkaraṇaṁ niṣēdhati-atyantēti| yadyapi sātmyībhūtamapathyaṁ dōṣānna dūṣayati, tathāpi yāvatā kālēna tatsātmyībhavati tāvantaṁ kālaṁ dūṣayatyēva| dūṣaṇaṁ ca dōṣāṇāmalpamapi vidvān-ātmahitajñaḥ pumān, ahitaiḥ- viruddhaiḥ kāraṇabhutaiḥ, kartu nārhati| katham? bhūyaḥ-punaḥ, tē hi dōṣāḥ prāgēva dūṣaṇātmānō-dūṣakatvasvabhāvā atyantasannidhānaśca,-dūṣyasya-śarīrasyātyantaṁ sannihitāḥ| tasmāccharīraṁ rakṣatā viruddhaṁ na sātmyīkartavyam|
Adhikarana yuktiprayōjitairāhārādibhiḥ śarīradhāraṇam (52) · Śloka 52
ētatprasaṅgēna cēdamāha āhāraśayanābrahmacaryēryuktyā prayōjitaiḥ| śarīraṁ dhāryatē nityamāgāramiva dhāraṇaiḥ||52||
एतत्प्रसङ्गेन चेदमाह आहारशयनाब्रह्मचर्येर्युक्त्या प्रयोजितैः| शरीरं धार्यते नित्यमागारमिव धारणैः||५२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-āhāraḥ-annapānasēvā| śayanaṁ-svapnaḥ| abrahmacaryaṁ strīṇāṁ sēvā| āhārādīnāṁ dvandvaḥ| ētairyuktyā prayōjitaiḥ śarīraṁ satataṁ dhāryatē| kimiva kaiḥ? āgāraṁ-gr̥hamiva, dhāraṇaiḥ stambhairyathā|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- avidhisēvanādibhyō'nnapānaṁ rakṣēdityāha-āhārēti| āhāraḥ-annapānasēvā, śayanaṁ-nidrā,abrahmācaryē-sambhōgaḥ, tairnityaṁ yuktyā prayōjitaiḥ śarīraṁ dhāryatē| dhāraṇaiḥ-stambhairāgāramiva| yuktiḥ-śāstrōktaprakāraḥ dhāraṇaṁ ca-annapānasukhapariṇāmadvārēṇa|
Adhikarana tatrāhārasyātidēśaḥ (2) · Śloka 2
āhārō varṇitastatra tatra tatra ca vakṣyatē| ||2||
आहारो वर्णितस्तत्र तत्र तत्र च वक्ष्यते| ||२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tatra-tēṣu triṣu madhyāt, āhārō varṇitaḥ-r̥tucaryāyāṁ dravānnasvarūpavijñānīyayōśca| tatra tatra ca-śāstrabhāgē jvaracikitsādau ca, vakṣyatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- tatrāhāramatidēśēnāha-āhāra iti| tatrāhāraḥ, tatra tatra- r̥tucaryādau varṇitaḥ| vakṣyatē ca-mātrāśitīyādau|
Adhikarana nidrāyattaṁ sukhaduḥkhādikam (53-54) · Śloka 54
śayanābrahmacaryayōstvihaiva vidhiṁ vaktukāma āha- | nidrāyattaṁ sukhaṁ duḥkhaṁ puṣṭiḥ kārśyaṁ balābalam||53|| vr̥ṣatā klībatā jñānamajñānaṁ jīvitaṁ na ca| |54|
शयनाब्रह्मचर्ययोस्त्विहैव विधिं वक्तुकाम आह- | निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बलाबलम्||५३|| वृषता क्लीबता ज्ञानमज्ञानं जीवितं न च| |५४|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-nidrāyattaṁ-nidrādhīnam| sukhaṁ-ārōgyam| duḥkhaṁ-rōgaḥ| tathā, puṣṭyādi ca| jīvitaṁ na ca jīvitamiti sambandhaḥ| ajīvitēna-maraṇēna yōgō bhavatītyarthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- athāvidhiśayanādannapānarakṣā| tatra nidrāṁ stauti-nidrāyattamiti| nidrāyattaṁ-nidrādhīnam| vr̥ṣatā-śukravr̥ddhiḥ| klībatā-śukrakṣayaḥ| na cēti nañō jīvitēna sambandhaḥ, ajīvitaṁ maraṇamityarthaḥ|
Adhikarana nidrāyāścaturvidhatvam (54-55) · Śloka 55
sāmprataṁ duṣṭanidrāṁ nirdiśati- | akālē'tiprasaṅgācca na ca nidrā niṣēvitā||54|| sukhāyuṣī parākuryāt kālarātririvāparā| |55|
साम्प्रतं दुष्टनिद्रां निर्दिशति- | अकालेऽतिप्रसङ्गाच्च न च निद्रा निषेविता||५४|| सुखायुषी पराकुर्यात् कालरात्रिरिवापरा| |५५|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-akālē niṣēvitā'ti ca niṣēvitā na ca niṣēvitā nidrā sukhaṁ-ārōgyalakṣṇam, āyuśca-jīvitam, tē sukhāyuṣī parākuryāt-nāśayēt| kēva? aparā kālarātririva|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- ēkasyā nidrāyāḥ parasparaviruddhasukhaduḥkhādihētutvāyōgādaupādhikabhēdamāśritya vibhādamāha-akāla iti| akālē sēvitā-mithyāyōgarūpā, atiprasaṅgātsēvitā-atiyōgarūpā, na ca sēvitā-hīnayōgarūpā, niṣēvitā-niyatatvēna sēvitā samyagyōgarūpā cēti caturdhā nidrā| tatra parā-caturthī nidrā, sukhāyuṣī kuryāt| aparā-trividhā asamyagyōgarūpā, kālarātririva-saṁhārapravr̥ttamahākālīva, sukhāyuṣī hanyādirtyarthaḥ| sukhāyuṣōrādyantayōrgrahaṇāt pāṇinipratyāhāravat sukhapuṣṭibalavr̥ṣatājñājīvitāni gruhrāntē| "kālasvabhāvāmayacittadēhakhēdaiḥ kaphāgantutamōbhavā ca| nidrā bibharti prathamā śarīraṁ pāpmā'ntagā vyādhinimittamanyāḥ||" iti saṅgrahōktānāṁ (sū. a. 9) saptānāṁ catasr̥ṣvēvāntarbhāvaḥ|
Adhikarana caturvidhāyāḥ svarūpam (55-56) · Śloka 56
atha nidrāguṇaprasaṅgēna tatpratipakṣabhūtasya jāgaraṇasyāpi guṇamāha | rātrau jāgaraṇaṁ rūkṣaṁ, snigdhaṁ prasvapanaṁ divā||55|| arūkṣamanabhiṣyandi tvāsīnapracalāyitam| |56|
अथ निद्रागुणप्रसङ्गेन तत्प्रतिपक्षभूतस्य जागरणस्यापि गुणमाह | रात्रौ जागरणं रूक्षं, स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा||५५|| अरूक्षमनभिष्यन्दि त्वासीनप्रचलायितम्| |५६|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-apiśabdāvatra sāmarthyalabdhau bōddhavyau| tēna rātrāvapi jāgaraṇaṁ rūkṣam, divā tvāgnēyamatyarthaṁ rūkṣaṁ kālēnāhitabalatvāt| tathā, prasvapanaṁ divā'pi snigdham, rātrau tu saumyē kālē'tiśayēna snigdhamityavatiṣṭhatē| apiśabdābhyāmantarēṇa tu rātrāvēva jāgaraṇaṁ rūkṣam, divā tu snigdhamityarthō jāyatē| vyavacchēdyaphalatvādvākyānām| ēvaṁ divasa ēva snigdhaṁ prasvapanam, rātrau tu rūkṣamiti| na caitadyujyatē| yadi jāgaraṇaṁ sadā rūkṣaṁ nābhaviṣyat, tatkathamidamupapatsyatē ? "bahumēdaḥkaphāḥ svapyuḥ snēhanityāśca nāhani| viṣārtaḥ kaṇṭharōgī ca naiva jātu niśāsvapi||" iti| ēṣāṁ hyāpatarpaṇamēva hitam| yaccāpatarpaṇaṁ tadavaśyaṁ rūkṣam| tasmādētairapatarpaṇasvabhāvaṁ jāgaraṇamēva sēvyam| tathā, "grīṣmē vāyucayādānaraukṣyarātryalpabhāvataḥ| divāsvapnōhitō'nyasmin kaphapittakarō hi saḥ|| mukttvā tu bhāṣyayānādhvamadyastrībhārakarmabhiḥ| krōdhaśōkabhayaiḥ klāntān śvāsahidhmātisāriṇaḥ|| vr̥ddhabālābalakṣīṇakṣatatr̥ṭśūlapīḍitān| ajīrṇyabhihitōnmattān divā svapnōcitānapi||" tadētēṣāṁ santarpaṇārhatvātsantarpaṇamēva hitam| yacca santarpaṇaṁ tadavaśyaṁ snigdham| tasmādētaiḥ santarpaṇasvabhāvamēva sadā prasvapanaṁ sēvyam| ēvaṁ ca pūrvamēva vyākhyānaṁ yuktam| prasvapnajāgaraṇakriyayōradravyayōrapi rūkṣasnigdhatvamupacārādupapannam| yathā,-rūkṣaṁ dravyaṁ guggulvādi kaphamēdaḥprabhr̥tīn saumyān bhāvān kṣapayati, tathaiva yadā jāgaraṇamapi tatkṣapayaddr̥ṣṭaṁ tadā tadrūkṣakāryakaraṇādarūkṣamapi rūkṣamityupacaryatē| tathā, prasvapanādarvāk kaphamēdaḥprabhr̥tīnāṁ sōmyānāṁ bhāvānāṁ svahētōrutpādastathā nōpalabhyatē, yathā prasvapanādanantaram| tasmātprasvapanamasnigdhamapi snigdhamityupacaryatē| pracala ivācaratīti kyaṅantānniṣṭhā| āsīnasya upaviṣṭasya, pracalāyitaṁ-avaghūrṇitaṁ,-āsīnapracalāyitam, na tu prasvapanaṁ sarvasarvikayā| yēna snēhanahētuḥ syāt| rūkṣakāryā karaṇādarūkṣam| anabhiṣyandi tu viśēṣēṇa| āsīnapracalāyitaṁ punarīdr̥grūpamityarthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- caturvidhāyāḥ svarūpamāha-rātrāviti| rātraujāgaraṇaṁ-kālē'pyaśayanaṁ,hīnayōgākhyam| tadrūkṣaṁ-vātavyādhihētuḥ| divā prasvapanaṁ-akālē śayanam| tacca kālē'tisuptasyātirōgākhyam, akālē suptasya mithyāyōgākhyam, tadubhayamapi snigdhaṁ-kaphapittavyādhihētuḥ| āsīnapracalāyitaṁ-kālē śayanaṁ, samyagyōgākhyam| taddhyāsīnapracalāyitasya bhavati| sa hi sisvōpaviṣṭaḥ śayanaṁ yadaiva cala ivācaritumārabhatē, tadaivasvapiti| na tvanudīrṇāṁ nidrāmudīrayati, nāpyudīṇāṁ dhārayati| tacca na rūkṣam, nāpi snigdham| uktaṁ ca khāraṇādinā-"indriyātiśramādrūkṣō vātalō jāgarō niśi| tadālasyāddivāsvapnaḥ snigdhaḥ pittakaphōlbaṇaḥ|| āsīnapracalaḥ svapnō nirabhiṣyandibr̥ṁhaṇaḥ|" iti| pracalāyita iti pracalaprātipadikātkaṇḍvādiyagantādādikarmaṇi niṣṭhāyāṁ rūpam| anyē tvāsīnapracalāyitaśabdēnōpaṣṭasyaiva śayanamāhuḥ| tē ca divētyanivartya divaiva tatkāryamityāhuḥ| yadāha bhēḍaḥ-svapnakāmō divā kāmamupaviṣtaḥ śayīta vā| prastīrṇāṅgasya jantōrhi ślēṣmā kōṣṭhē pravartatē||" iti|
Adhikarana divāsvapnasyāpavādaḥ (56-59) · Śloka 59
yadi snigdhatvādabhiṣyandī divāsvapnaḥ, tatkiṁ kadācidapi na kāryaḥ? ityāha- grīṣmē vāyucayādānaraukṣyarātryalpabhāvataḥ||56|| divāsvapnō hitō'nyasmin kaphapittakarō hi saḥ| muktvā tu bhāṣyayānādhvamadyastrībhārakarmabhiḥ||57|| krōdhaśōkabhayaiḥ klāntān śvāsahidhmātisāriṇaḥ| vr̥ddhabālābalakṣīṇakṣatatr̥ṭśūlapīḍitān||58|| ajīrṇyabhihatōnmattān divāsvapnōcitānapi| dhātusāmyaṁ tathā hyēṣāṁ ślēṣmā cāṅgāni puṣyati||59||
यदि स्निग्धत्वादभिष्यन्दी दिवास्वप्नः, तत्किं कदाचिदपि न कार्यः? इत्याह- ग्रीष्मे वायुचयादानरौक्ष्यरात्र्यल्पभावतः||५६|| दिवास्वप्नो हितोऽन्यस्मिन् कफपित्तकरो हि सः| मुक्त्वा तु भाष्ययानाध्वमद्यस्त्रीभारकर्मभिः||५७|| क्रोधशोकभयैः क्लान्तान् श्वासहिध्मातिसारिणः| वृद्धबालाबलक्षीणक्षततृट्शूलपीडितान्||५८|| अजीर्ण्यभिहतोन्मत्तान् दिवास्वप्नोचितानपि| धातुसाम्यं तथा ह्येषां श्लेष्मा चाङ्गानि पुष्यति||५९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-grīṣmakālē divāsvapnō hitaḥ| yatastasmin kālē pavanaccayō bhavati| ādānasya ca paripuṣṭatvādatiraukṣyaṁ bhavati| rātrayaścanidrāsamāptyayōgyā alpā bhavanti| divāsvapnaśca santarpakaḥ| grīṣmādaparasmin kālē kaphapittakaraḥ| sō'cintyatvāddhētuprabhāvasya| bhāṣyādiklāntādīn muktvā-varjayitvā| tēnaitaduktaṁ bhavati,-grīṣmādaparasminnapi kālē svapna ēṣāṁ hita ēva| yānaṁ aśvādi| kṣataḥ-khaḍgādicchhinnaḥ| abhihatō-laguḍādinā| divāsvapnōcitāḥ-śīlitadivāsvapnāḥ| tatra bhāṣyādiklāntānāṁ pavanakōpāt svapnō'nujñātaḥ| śvāsahidhmādīnāṁ vēgavismaraṇārtham| vr̥ddhādīnāṁ yathāyathaṁ santarpaṇārthaṁ vēgavismaraṇārthaṁ ca| ajīrṇināṁ divāsvapnōcitānāṁ ca dhātuvaiṣamyaparihārārthaṁ divāsvapnō'numatastantrakr̥tā| tathā cōktam-"ucitō hi divāsvapnō yēṣāṁ nityaṁ śarīriṇām| vātādayaḥ prakupyanti tēṣāmasvapatāṁ divā||" iti| nanu, ajīrṇināṁ divāsvapnō na yuktaḥ, divāsvapnasya kaphavr̥ddhikaratvāt| kaphavr̥ddhyā cāgnimāndyam| agnimāndyādajīrṇānnasyāpāka ityanuktastēṣāṁ divāsvapnaḥ| atrōcyatē| divāsvapnēnājīrṇināṁ dhātusāmyaṁ bhavati| dhātusāmyē ca satisvasthānasthitairdōṣairanupahatō vahniḥ pacanakṣamō bhavati| kaphastu vr̥ddhō'pi naitēṣāmagnimāndyaṁ vidhattē| api tvaṅgānāṁ puṣṭimādadhāti| ata ēvānantaramēvōvāca śāstrakāraḥ-"dhātusāmyaṁ tathā hyēṣāṁ ślēṣmā cāṅgāni puṣyati|" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- divāsvanpasyāsamyagyōtvamapatradati-grīṣma iti| grīṣmē vāyucayādīnāṁ sdbhāvāt divāsvapnō hitaḥ| ādānagrahaṇaṁ śiśiradinādārabhya pratidinavr̥ddhyā'tiśayitasya raukṣyasya rātryalpabhāvasya ca prāptyartham| anyathā vāyucayavattayōrapi grīṣmamātrahētukayōḥ prāptiḥ| tatra divāsvapnaḥ snigdhatvādvāyucayaṁ raukṣyaṁ ca hanti, mātrāpūraṇādrātryalpatvakr̥taṁ hīnayōgaṁ ca| nanu, vātaghnō'pi divāsnpaḥ kaphapittakaratvādahitaḥ| vakṣyati hi (hr̥. sū. a. 13/16)- "prayōgaḥ śamayēvdyādhiṁ yō'nyamanyamudīrayēt| nāsau viśuddhaḥ, śaddhastu śamayēdyō na kōpayēt||" iti| ata āha-anyasminnityādi| hi-yasmāt, saḥ-divāsvapnō, grīṣmādanyasminnr̥tau bhāṣyaklāntadīn muktvā kaphapittakaraḥ| na ca grīṣmē, na ca bhāṣyaklāntādīn| tatra grīṣmē kālasvabhāvāt| uktaṁ ca carakēṇa (sū. a. 89/44)- "grīṣmavarjyēṣu kālēṣu divāsvanpātprakupyataḥ| ślēṣmapittē divāsvanpastasmāttēṣu na śasyatē||" iti| bhāṣyaklāntādīnāṁ tu kutaḥ ? ityāha-dhātvityādi| hi-yasmāt, ēṣāṁ-bhāṣyaklāntādīnām, tathātēnaprakārēṇa,dhātusāmyaṁ bhavati| samībhūtaḥ ślēṣmā śiraḥkaracaraṇādīṇyaṅgāni puṣṇāni| dhātavō-vātādayō rasādayaśca| dhātusāmyahētutvānna kaphapittakaratvam| kaphapittavr̥ddhēḥ sāmyārthatvānna vikārārambhakadōṣahētutvam| bhāṣyaṁ-vāgvyāpāraḥ| yānaṁ-aśvādinā gamanam| adhvā-padbhayāṁ gamanam| madyaṁ-madyapānam| strī-sambhōgaḥ| bhāraḥ-śiraḥ skandhādibhirguruvastuvahanam| karma-kāyavyāpāraḥ| kṣataḥ-kṣākāsī| abhihataḥ-śastraprahārādipīḍitaḥ| divāsvapnōcitaḥ-sātmyībhūtadivāsvapnaḥ| ayaṁ ca divāsvapnō muhūrtamēva kartavyaḥ| yadāha suśrutaḥ (śā. a. 4/38)- "prtiṣiddhēṣvapi bālavr̥ddha" ityādi yāvat "muhūrtamātraṁ svapanam" iti|
Adhikarana divāsvapnasyāsamyagyōgatvam,rātrisvapnasyāpavādaḥ (60) · Śloka 60
bahumēdaḥkaphāḥ svapyuḥ snēhanityāśca nāhani| viṣārtaḥ kaṇṭharōgī ca naiva jātu niśāsvapi||60||
बहुमेदःकफाः स्वप्युः स्नेहनित्याश्च नाहनि| विषार्तः कण्ठरोगी च नैव जातु निशास्वपि||६०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tathā, bahumēdaḥślēṣmāṇaḥ snigdhāhārādiśīlinaśca grīṣmē'pyahani na svapyuḥ| viṣārtaḥ kaṇṭharōgī ca rātriṣvapi kadācidapi na svapyāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- divāsvanpasyāsamyagyōgatvaṁ pratiprasavati-bahumēda iti| bahumēdaḥprabhr̥tayō grīṣmē'pi bhāṣyaklāntāditvē'pi na divā svapyuḥ| rātrisvapnasya samyagyōgatvamapavadati-viṣārta iti| jātukadācit|
Adhikarana akālaśayanānmōhādayaḥ (61) · Śloka 61
akālaśayanānmōhajvarastaimityapīnasāḥ| śirōrukśōphahr̥llāsasrōtōrōdhāgnimandatāḥ||61||
अकालशयनान्मोहज्वरस्तैमित्यपीनसाः| शिरोरुक्शोफहृल्लासस्रोतोरोधाग्निमन्दताः||६१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-akālē śayanaṁ-svapnaḥ,-akālaśayanam, tasmādakālaśayanāt mōhādayaḥ syuḥ| staimityaṁ-gātrāṇāṁ nirutsāhatvam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- athāsamyagyōgajā rōgāḥ| tatra mithyāyōgātiyōgajān rōgānāha-akālaśayanāditi| akālaśayanāt-dvividhātprāguktāt| staimityaṁ-ārdrapaṭāvanaddhāṅgatvam| saṅgrahē (sū. a. 9)- "kaṇḍūsakōṭhapiṭikāḥ kāsatandrāgalāmayāḥ| halīmakārddhāvabhēdaśōphārōcakagauravam|| viṣavēgapravr̥ttiśca bhavēdahitanidrayā||" iti|
Adhikarana tatra cikitsā (62-63) · Śloka 63
atra ca kā cikitsā? ityāha tatrōpavāsavamanasvēdanāvanamauṣadham| yōjayēdatinidrāyāṁ tīkṣṇaṁ pracchhardanāñjanam||62|| nāvanaṁ laṅghanaṁ cintāṁ vyavāyaṁ śōkabhīkrudhaḥ| ēbhirēva ca nidrāyā nāśaḥ ślēṣmātisaṅkṣayāt||63||
अत्र च का चिकित्सा? इत्याह तत्रोपवासवमनस्वेदनावनमौषधम्| योजयेदतिनिद्रायां तीक्ष्णं प्रच्छर्दनाञ्जनम्||६२|| नावनं लङ्घनं चिन्तां व्यवायं शोकभीक्रुधः| एभिरेव च निद्राया नाशः श्लेष्मातिसङ्क्षयात्||६३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tatra-tēṣvakālasvapnajēṣu rōgēṣu, upavāsādyauṣadhaṁ yōjayēt| nidrāyāśca bāhulyēna rātriḥ kālaḥ| tathā cōktam (saṅgrahē sū.a.9)-"lōkādisargaprabhavā tamōmūlā tamōmayī| bāhulyāttamasō rātrau nidrā prāyēṇa jāyatē||" iti| atinidrāyāṁ satyāṁ tīkṣṇāni vamanāñjananasyāni yōjayēt, laṅghanādi ca| ēbhirēva ca-tīkṣṇavamanādibhirnidrāyā nāśō bhavati| ślēṣmākhyasya dhātōratiśayēnāpacayāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- akālaśayanajānāmauṣadhamāha-tatrēti| atiyōgasyauṣadhamāha-yōjayēditi| sa dvividhaḥ,-vēgōdīraṇajē nidrādhikyajaśca| tatrādya uktō rōgānutpādanīyē, iha dvitīyaḥ| tasya hēturuktaḥ saṅgrahē (sū. a. 9)-"apacyamānō bāhulyātstrōtāṁsyāvr̥ṇutē kaphaḥ| tataḥ strōtaḥsu ruddhēṣu jāyatē gātragauravam|| gurugātrasya cālasyamālasyādatinidratā|" iti| laṅghanaṁ-dvādaśavidham| vamananāvanayōstu grahaṇamatiśayārtham| vyavāyaṁ-sambhōgam| hīnayōgasya hētumāha-ēbhirēvēti| sa dvividhaḥ,- nidrāvidhāraṇajō nidrāvināśajaśca| tatrādya uktō rōgānutpādanīyē, iha dvitīyaḥ| ēbhiḥ-atinidrauṣadhaiḥ| ślēṣmātisaṅkṣayāditi hētukathanamanyēṣāmapi ślēṣmakṣapaṇānāṁ nidrānāśahētutvakhyāpanārtham|
Adhikarana nidrānāśajanyavikārāḥ (64) · Śloka 64
samprati nidrānāśajān vikārānācaṣṭē nidrānāśādaṅgamardaśirōgauravajr̥mbhikāḥ| jāḍyaglānibhramāpaktitandrā rōgāśca vātajāḥ||64||
सम्प्रति निद्रानाशजान् विकारानाचष्टे निद्रानाशादङ्गमर्दशिरोगौरवजृम्भिकाः| जाड्यग्लानिभ्रमापक्तितन्द्रा रोगाश्च वातजाः||६४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-nidrānāśādaṅgamardādayō vātōtthāśca rōgāḥ syuḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- nidrānāśajān rōgānāha-nidrānāśāditi| jāḍyaṁ-jñānabhraṁśaḥ| apaktiḥ-āhārasyāvipākaḥ| vātajā rōgāḥ- ākṣēpakādayaḥ|
Adhikarana yathākālaṁ rātrau nidrā rātrāvanidritasya divāsvanpaḥ (65) · Śloka 65
yathākālamatō nidrāṁ rātrau sēvēta sātmyataḥ| asātmyājjāgarādardhaṁ prātaḥ svapyādabhuktavān||65||
यथाकालमतो निद्रां रात्रौ सेवेत सात्म्यतः| असात्म्याज्जागरादर्धं प्रातः स्वप्यादभुक्तवान्||६५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yataśca samyak sēvitāyā nidrāyā asamyak sēvitāyāścā'nantarōktā guṇadōṣāḥ| ataḥ-asmāddhētōḥ, kālānatikramēṇa sātmyatō-yāmadvayaṁ trayaṁ vā, niśi nidrāṁ bhajēt| asātmyājjāgarādarddhēna prātaḥ svapyāt| abhuktavān-abhuktē sati| asātmyagrahaṇēnaitat dyōtayati,-na sarvasya rātrāvasuptasya jāgaraṇakālādardhēna divāsvapna iṣyatē, kiṁ tarhi ? yō yāvantaṁ kālamucitaṁ svapiti tasmātkālādyāvantaṁ kālaṁ niśi jāgr̥yāttāvatō'rdhēnāsau prātaḥ svapyāt| kēciddhi svalpanidrāḥ svabhāvatō bhavanti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- asamyagyōgaṁ niṣidhya samyāgyōgaṁ vidhattēyathākālamiti| nidrāṁ rātrau sēvēta, na divā| rātrāvapi yathākālaṁ-pravr̥ttikālānatikramēṇa, yasya yasmin rātrivibhāgē nidrā pravartatē sa tasminnēva sēvētētyarthaḥ| satmyataḥ-yāmadvayayāmatrayādisātmyānurōdhēna| rātrāvanidritasya divā svanpaṁ vidhattē-asātmyēti| prātaḥ pūrvāhṇē svapyāt| abhuktavān-akr̥tabhōjanaḥ| asātmiyārātrijāgaraṇakālādarddhakālam| sātmyaścēdrātrijāgarastadā prātarnaiva svapyāt| arddhamityasātmyajāgarajanitadōṣanivartakanidrāparyāptakālōpalakṣaṇam| ata ēvāha khāraṇādiḥ-" asuptānāṁ tathā rātrau tanmātraṁ svapanaṁ divā||" iti| bhēdō'pirātrau svapyānna yāmāṁstriṁstānsvapyāddvirdivā naraḥ| ētadapyāhurārōgyaṁ nātra dōṣō'sti kaścana||" iti|
Adhikarana mandanidrasya kṣīrādisēvanam (66-68) · Śloka 68
śīlayēnmandanidrastu kṣīramadyarasān dadhi| abhyaṅgōdvartanasnānamūrdhakarṇākṣitarpaṇam||66|| kāntābāhulatāślēṣō nirvr̥tiḥ kr̥takr̥tyatā| manō'nukūlā viṣayāḥ kāmaṁ nidrāsukhapradāḥ||67|| brahmacaryaratērgrāmyasukhaniḥspr̥hacētasaḥ| nidrā santōṣatr̥ptasya svaṁ kālē nātivartatē||68||
शीलयेन्मन्दनिद्रस्तु क्षीरमद्यरसान् दधि| अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानमूर्धकर्णाक्षितर्पणम्||६६|| कान्ताबाहुलताश्लेषो निर्वृतिः कृतकृत्यता| मनोऽनुकूला विषयाः कामं निद्रासुखप्रदाः||६७|| ब्रह्मचर्यरतेर्ग्राम्यसुखनिःस्पृहचेतसः| निद्रा सन्तोषतृप्तस्य स्वं काले नातिवर्तते||६८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yō mandanidraḥ sa kṣīrādīn śīlayēt| kāntābāhulatāślēṣādayō nidrāsukhahētavaḥ| kāntābāhulatāślēṣagrahaṇamāślēṣamātramēva nidrāsukhahētuḥ, na tu grāmyadharmasēvēti darśanārtham| ata ēvānantaramāha-"brahmacaryaratērnidrā svaṁ kālaṁ nātivartatē|" iti| brahmacaryaratasyāpyanurāgatō maithunābhilāṣō nidrāṁ nāśayēdityāha-grāmyasukhē niḥspr̥haṁ cētō yasya sa tasya| tathā, santōṣatr̥ptasya|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- atha samyagyōgahētuḥ| sa trividhaḥ,-jaghanyamadhyamōttamabhēdāt| tatra jaghanyamāha-śīlayēditi| mandāmūḍhā svakālānabhijñā, nidrā yasya saḥ-mandanidraḥ| rasānmāṁsarasān| mūrddhatarpaṇaṁ-mūrddhatailam| karṇatarpaṇaṁ-karṇapūraṇam| akṣitarpaṇaṁ-prasiddham| madhyamamāha-kāntēti| nirvr̥tiḥ-sikham| kr̥takr̥tyatāpūrṇamanōrathatvam| viṣayāḥ-śabdādayaḥ| madhyamamāha-kāntēti| nirvr̥tiḥ-sukham| kr̥takr̥tyatāpūrṇamanōrathatvam| viṣāyāḥ-śabdādayaḥ| kāmaṁ-atyantam| uttamamāha-brahmacaryaratēriti| brahācaryaratēḥ-brahmacaryāsaktasya| grāmyasukhaṁ sambhōgaḥ, tatra niḥspr̥haṁ-tatō nivr̥ttaṁ, cētō yasya| saṁtōṣatr̥ptasya- yathālābhatuṣṭasya| svaṁ kālaṁ nātivartatē-ucita ēva kālē āyātītyarthaḥ|
Adhikarana maithunē niṣiddhāni (69-72) · Śloka 72
yadā tu grāmyadharmēṇa vinā na ratiḥ, apatyārthitā vā, tadā tadadhikārārthamucyatē grāmyadharmē tyajēnnārīmanuttānāṁ rajasvalām| apriyāmapriyācārāṁ duṣṭasaṅkīrṇamēhanām||69|| atisthūlakr̥śāṁ sūtāṁ garbhiṇīmanyayōṣitam| varṇinīmanyayōniṁ ca gurudēvanr̥pālayam||70|| caityaśmaśānā''yatanacatvarāmbucatuṣpatham| parvāṇyanaṅhgaṁ divasaṁ śirōhr̥dayatāḍanam||71|| atyāśitō'dhr̥tiḥ kṣudvān duḥsthitāṅgaḥ pipāsitaḥ| bālō vr̥ddhō'nyavēgārtastyajēdrōgī ca maithunam||72||
यदा तु ग्राम्यधर्मेण विना न रतिः, अपत्यार्थिता वा, तदा तदधिकारार्थमुच्यते ग्राम्यधर्मे त्यजेन्नारीमनुत्तानां रजस्वलाम्| अप्रियामप्रियाचारां दुष्टसङ्कीर्णमेहनाम्||६९|| अतिस्थूलकृशां सूतां गर्भिणीमन्ययोषितम्| वर्णिनीमन्ययोनिं च गुरुदेवनृपालयम्||७०|| चैत्यश्मशानाऽऽयतनचत्वराम्बुचतुष्पथम्| पर्वाण्यनङ्ह्गं दिवसं शिरोहृदयताडनम्||७१|| अत्याशितोऽधृतिः क्षुद्वान् दुःस्थिताङ्गः पिपासितः| बालो वृद्धोऽन्यवेगार्तस्त्यजेद्रोगी च मैथुनम्||७२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-grāmyadharmē-strīpuṁsaṁyōgaviṣayē, anuttānaṁ striyaṁ tyajēt, uttānāṁ- bhajēdityarthaḥ| tathā, rajasvalatvādiyutāṁ tyajēt| duṣṭaṁ vyādhimalādibhiḥ, saṅkīrṇaṁ-saṅkaṭaṁ ca, mēhanaṁ-yōniryasyāstām| tathā, varṇinīṁ-brahmacāriṇīm| anyayōniṁ-ajāmahiṣyādiṁ ca tyajēt| gurvityādi| grāmyadharmē nirvartanē sati gurudēvanr̥pālayāṁstyajēt| tathā, caityādīṁstyajēt| tēṣu striyaṁ na saṅgacchhēdityarthaḥ| caityādīnāṁ paryāyā dinacaryāyāmuktāḥ| āyatanaṁ-duṣṭānāṁ nigrahasthānam| parvāṇi-ravisaṅkrāntyādīni tyajēt, tēṣu kāmaṁ na sēvētētyarthaḥ| tathā, anaṅgaṁ,-aṅgaṁ-jaghanam, nāṅgaṁ-anaṅgamaṅgasadr̥śaṁ jaghanakāryanirvartanayōgyaṁ mukhādikamucyatē| dākṣiṇātyā hi mukhēna tat kurvanti, tanniṣidhyatē| divasaṁ ca tyajēt, dinē rataṁ na kurvanti, tanniṣidhyatē| divasaṁ ca tyajēt, dinē rataṁ na kurvītētyarthaḥ| mūrdhavakṣō'bhighātaṁ ca tyajēt| tathā, atyāśitādayaḥ surataṁ tyajēyuḥ| atyāśitaḥatisuhitaḥ| adhr̥tiḥ-durmanāḥ| anyavēgārtaḥ-purīṣādivēgāturaḥ| nanu, kṣudvēgārta ucyatē| tatō'nyavēgārta ityanēnaivāsyārthasya labdhatvāt kiṁ kṣudvānityanēna? satyamētat| atiśayārthaṁ tvētat| yathā kṣudvēgārtaḥ striyaṁ gacchannatiśayēna pīḍayā bādhyatē, na tathā'nyavēgārta iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- athāvidhisambhōgādāhārarakṣā| tatra sambhōganiṣiddhānyāha- grāmyētyādi| grāmyadharmē-sambhōgē, anuttānatvādiviśiṣṭaṁ nārīṁ tyajēt| apriyāṁ-anabhīṣṭām| apriyārāṁ-aniṣṭācaraṇām| dōṣamēhanāṁ-dōṣadūṣitayōnim| sakrīrṇamēhanāṁ-saṅkucitayōnim| atisthūlāmatikr̥śāṁ ca| sūtāṁ-asampūrṇādhyarddhamāsaprasūtim| anyayōṣitaṁ- parastriyam| varṇinīṁ-brahācāriṇīm| anyayiniṁ-vijātīyāmajāmahiṣyādim| gurvālayādīṁśca tyajēt| caityādayō dinacaryāyāṁ vyākhyātāḥ| ambu-jalāśayaḥ| āyatanaṁ-vadhasthānam| parvāṇi-puṇyakālāḥ| anaṅgaṁ-hastamukhādi| divasaṁaparvaṇyapi| śirastāḍanaṁ hr̥dayatāḍanaṁ ca-muṣtyādinā| dinacaryāyāṁ sāmānyatō niṣiddhasyāpi dēvālayādēḥ punarniṣēdhaḥ sambhōgē dēṣabhūyastvakhyāpanārthaḥ| atyāśitādēḥ sambhōgaṁ niṣēdhati-atyāśita iti| atyāśitaḥ-atitr̥ptaḥ| adhr̥tiḥ-ahr̥ṣṭaḥ| kṣudvān-kṣudhitaḥ| duḥsthitāṅgaḥ-viṣamasthitagātraḥ| pipāsitaḥ-tr̥ṣitaḥ| anyavēgārtaḥ-śukrētaravēgapīḍitaḥ| kṣuttr̥ṣōrvēgatvē'pi pr̥thaggrahaṇamalpayōrapi tayōrniṣēdhārtham|
Adhikarana r̥tuviśēṣē sambhōganiyamaḥ (73) · Śloka 73
samprati r̥tuviśēṣēṣu nidhuvanaṁ niyamayati sēvēta kāmataḥ kāmaṁ tr̥ptō vājīkr̥tāṁ himē| tryahādvasantaśaradōḥ pakṣādvarṣānidāghayōḥ||73||
सम्प्रति ऋतुविशेषेषु निधुवनं नियमयति सेवेत कामतः कामं तृप्तो वाजीकृतां हिमे| त्र्यहाद्वसन्तशरदोः पक्षाद्वर्षानिदाघयोः||७३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tr̥ptō-vājīkaraṇaiḥ sañjātasantarpaṇaḥ san, kāmatō- yathēcchayā, himē-hēmantartau śiśirē ca, kāmaṁ-yathēcchaṁ, sēvēta| vājīkr̥tāmiti sampadāditvātkvip| tr̥pta iti ktō'dhikaraṇē ca dhrauvyētyādinā'dhikaraṇē ktaḥ| adhikaraṇavācinaścēti ṣaṣṭhī| vasantē śaradi ca tryahāt-trayahamatikramya, maithunaṁ niṣēvēta| varṣāgrīṣmayōḥ pakṣāt kāmaṁ bhajēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- r̥tuvaśātsambhōgaṁ vidhattē-sēvētēti| himēhēmantaśiśirayōḥ| kāmaṁ-sambhōgam| kāmataḥ-svēcchayā| vasantē śaradi ca vdyahāt-vdyahamantaraṁ kr̥tvā| vr̥ṣṭinidādhayōḥ pakṣāt-pakṣamantaraṁ kr̥tvā| "saptamīpañcamyau kārakamadhyē " iti pañcamī| vājīkr̥tāṁ tr̥pta iti sarvatra sambadhyatē| vājīkr̥tāṁ-vājīkaraṇānām| "karaṇē suhitārthānām" iti ṣaṣṭhī| ayaṁ ca vidhiruttamabalāpēkṣaḥ| hīnabalānāṁ maithunaṁ tu samācarēt| varṣāsu navarātrāttu daśārātāccharadyapi|| pañcāhācchītasamayē satpāhācchiśirē tathā| pakṣādvasantē, grīṣmē tu māsi māsi samācarēt|| nidāghē paścimē māsi maithunaṁ na samācarēt||" iti|
Adhikarana anyaprakārēṇa strīgamanē bhramādayaḥ (74) · Śloka 74
bhramaklamōrudaurbalyabaladhātvindriyakṣayāḥ| aparvamaraṇaṁ ca syādanyathā gacchataḥ striyam||74||
भ्रमक्लमोरुदौर्बल्यबलधात्विन्द्रियक्षयाः| अपर्वमरणं च स्यादन्यथा गच्छतः स्त्रियम्||७४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-anyathā-uktādvidhēranyēna prakārēṇa, striyaṁ gacchatō bhramādayaḥ syuḥ| aparvaṇi-akālē maraṇaṁ-aparvamaraṇam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- uktāvidhyatikramē dōṣamāha-bhramēti| ūrudaurbalyaṁ-sakthiśaithilyam| balādīnāṁ kṣayaḥ| aparvamaraṇaṁakālamr̥tyuḥ| anyathā striyaṁ gacchataḥ-uktaprakārādanyēna prakārēṇa sambhōgaṁ bhajataḥ| uktaṁ ca rasāyurvēdē-"viparītarataprāptyā liṅgē dāhaḥ prajāyatē| kārśyaṁ ca sarvagātrēṣu, tatpratīkāra ucyatē|| pratyagbastiṁ nibadhyaiva liṅgācūṣaṇamācarēt| kṣaraṇē tasya sañjātē snāpayēcchītalāmbunā|| kōlaniryāsamādāya pāyayēttaṁ saśarkaram| śālmalīdūrvayōrmūlarasaṁ pāyasamāśayēt||" iti|
Adhikarana samyaksambhōgācaraṇē phalam (75) · Śloka 75
smr̥timēdhāyurārōgyapuṣṭīndriyayaśōbalaiḥ| adhikā mandajarasō bhavanti strīṣu saṁyatāḥ||75||
स्मृतिमेधायुरारोग्यपुष्टीन्द्रिययशोबलैः| अधिका मन्दजरसो भवन्ति स्त्रीषु संयताः||७५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-strīṣu saṁyatāḥ-strīḥ samyak sēvamānāḥ, smr̥tyādibhiradhikā alpajarāśca bhavanti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- vidhyācaraṇē phalamāha-smr̥tīti| strīṣu saṁyatāḥvidhinā strīḥ sēvamānāḥ, smr̥tyādibhiradhikā mandajarasaśca bhavanti| indriyaṁ-śukram| mandajarasaḥ-cirasthāyiyauvanāḥ|
Adhikarana sambhōgāvasānē sēvyāḥ (76) · Śloka 76
snānānulēpanahimānilakhaṇḍakhādya śītāmbudugdharasayūṣasurāprasannāḥ| sēvēta cānu śayanaṁ viratau ratasya tasyaivamāśu vapuṣaḥ punarēti dhāma||76||
स्नानानुलेपनहिमानिलखण्डखाद्य शीताम्बुदुग्धरसयूषसुराप्रसन्नाः| सेवेत चानु शयनं विरतौ रतस्य तस्यैवमाशु वपुषः पुनरेति धाम||७६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ratāntē yathaucityēna snānādīn sēvēta| khaṇḍdakhādyaṁ khaṇḍakr̥taṁ kaṇikētyādi(?)| rasō-māṁsarasaḥ| cānuśayanamiti| anu-paścācca, svapnaṁ sēvēta| tasya-snānādisēvinaḥ śarīrasya, ēvaṁ-asminkr̥tē, dhāma-tējō, bhūya āgacchati| tmau jau vasantatilakaṁ gurukadvayaṁ ca| saṅgrahē cōktam (sū.a.9)- "snānāṅgarāgavyajanēndupādayūṣāsavakṣīrarasān rasālām| bhakṣyān sitāḍhyān salilaṁ suśītaṁ sēvēta nidrāṁ ca ratāntatāntaḥ||" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā raṁ- sambhōgāvasānē sēvyānāha-snānēti| himānilaḥ- śiśiramārutaḥ| khaṇḍakhādyaṁ-śarkarāpracuraṁ bhakṣayam| śītāmbu-śītōdakam| rasō-māṁsarasaḥ| prasannā-acchasurā| śayanaṁ-nidrā| ētāni ratasya viratau, anu-samanantaramēva sēvēta| ēvaṁ kr̥tē, tasya-ratakṣīṇatējasaḥ, vapuṣōdhāma-śārīraṁ tējaḥ, punarapyāśu-śīdhram, ēti-prāpnōti|
Adhikarana vaidyādhīnē dēharakṣaṇē phalam (7) · Śloka 7
ētañca sarvaṁ pūrvōktaṁ hitāhitaṁ vaidya ēva vētti| tasmādvaidyasya sarvathā śarīraṁ rājñā nivēdyamiti darśayannāha śrutacaritasamr̥ddhē karmadakṣē dayālau bhiṣaji niranubandhaṁ dēharakṣāṁ nivēśya| bhavati vipulatējaḥsvāsthyakīrtiprabhāvaḥ svakuśalaphalabhōgī bhūmipālaścirāyuḥ||77|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē'nnarakṣā nāma saptamō'dhyāyaḥ||7||
एतञ्च सर्वं पूर्वोक्तं हिताहितं वैद्य एव वेत्ति| तस्माद्वैद्यस्य सर्वथा शरीरं राज्ञा निवेद्यमिति दर्शयन्नाह श्रुतचरितसमृद्धे कर्मदक्षे दयालौ भिषजि निरनुबन्धं देहरक्षां निवेश्य| भवति विपुलतेजःस्वास्थ्यकीर्तिप्रभावः स्वकुशलफलभोगी भूमिपालश्चिरायुः||७७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थानेऽन्नरक्षा नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-bhiṣaji śarīrarakṣaṇaṁ niranubandhaṁ-nirvikalpamādhāya, pr̥thvīśō bahukālamātmīya śrēṣṭhaphalabhōgavān bhavati| tathā, tējaśca svāsthyaṁ ca kīrtiśca prabhāvaśca, ta ēvam, vipulāḥ vistīrṇāḥ, tējaḥsvāsthyakīrtiprabhāvā yasya sa ēvaṁvidhaḥ| kīdr̥śō bhiṣaji ? śrutaṁ-śāstrāvabōdhaḥ, caritaṁ-ācāraḥ, tābhyāṁ samr̥ddhē-sampūrṇē| tathā, kriyācaturē| tathā, kr̥pālau| vasumuniviratiścēnmālinī nau mayau yaḥ| iti śrīmr̥gāṅkadataputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē'nnarakṣādhyāyaḥ saptamaḥ samāptaḥ|| 7||
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- adhyāyārthamupasaṁharati-śrutēti| uktaprakārānnakṣādvārēṇa dēharakṣāṁ bhiṣaji nivēśya, bhūmipālaścirāyurbhavati| kīdr̥śē bhiṣaji ? śrutacaritasamr̥ddhē-śāstraśāstrōktānuṣṭhānasampannē, karmadakṣē-upacārakuśalē, dāyālau-kāruṇikē| niranubandhaṁ-niḥśaṅkam| tējaḥ-kāntiḥ| svāsthyaṁ-ārōgyam| kīrtiḥ-yaśaḥ| prabhāvaḥ-pratāpaḥ| svakuśalaphabhōgī-svōpārjitapuṇyaphalōpabhōgakṣamaḥ| cirāyuḥ-dīrghāyuḥ| saṅgrahē tu (sū. a. 9)- "manaḥśarīrasthitimātramēva vyavāyaṁ sēvēta| na tu tatparaḥ syāditi| bhavati cātra| viśrabdhahr̥ṣṭō rahasitatkāmastaruṇaḥ pumān| samasthitāṅgaḥ surabhirmuktamūtrādiravyathaḥ|| nānāśitō nātyaśitō vr̥ṣyāṇāṁ tarpitastryaham| nārīṁ nārīguṇairyuktāṁ sahapūrvaguṇāṁ vrajēt|| (strīsaṁsargāddhi sadyaḥ syāt klībatā balināmapi| ēvaṁ cāpyāyyatē śīghraṁ tēṣāṁ śukraṁ ca dhāma ca||) ddaṣṭyāyurōjaḥ śukrāṇāṁ kṣayaṁ mēḍhrāśrayān gadān| vāyōḥ kōpamadharmaṁ ca mūḍhaḥ prānpōtyatō'nyathā|| uttānō vēgarōdhī ca vr̥ddhimēhāśmaśarkarāḥ| timirā digadōtpattirmūrddhādyāhananāddhuvam|| na cārvāk ṣōḍaśādvarṣāt saptatēḥ paratō na ca| āyuśkāmō naraḥ strībhiḥ saṁyōgaṁ kartumarhati|| atibālō hrāsampūrṇasarvadhātuḥ striyaṁ vrajan| uparapyēta sahasā taḍāgamiva kājalam|| śuṣkaṁ rūkṣaṁ yathā kāṣṭhaṁ jantujagdhaṁ vijarjaram| spr̥ṣṭamāśu viśīryēta tathā vr̥ddhaḥ striyaṁ vrajan|| kāyasya tējaḥ paramaṁ hi śukramāhārasārādapi sārabhūtam| jitātmānā tatparirakṣaṇīyaṁ tatō vapuḥ santatirapyudārā|| apramattō bhajēdbhāvāṁstadātvasukhasaṁjñakān| sukhōdarkēṣu sajjēta dēhasyaitadalaṁ hitam|| prajñāparādhō'sātmyārthasaṁyōgaḥ kālavaikr̥tam| hitē'pi ratamāhārē yōjayantyāmayairnaram|| nāpathyasēvinaṁ sadyaḥ prabādhantē tadā malāḥ| prakōpaṁ prativighnanti bhinnairdūṣyādibhiryadā|| na ca sarvō'pacārō'pi sarvadā sarvadōṣakr̥t| na hisarvāṇyapathyāni tulyadōṣāṇi naiva ca|| sarvē tulyabalā dōṣā na sarvāṇi vapūṁṣi ca vyādhikṣamatvē śaktāni yatō'pathyaṁ tadēva tu|| gacchatyapathyatamatāṁ tulyadūṣyādivarddhitam| ta ēva ca punardōṣā hētubhirbahu bhiścitāḥ|| mithō viruddhā balinō dīrghakālānuvartinaḥ| sarvē samaṁ prakrupitāḥ prāpyālpamapi kāraṇam|| prāṇāyatanamāśritya gambhīrāḥ sarvamārgagāḥ| dēhē hitōcitē tē syuścirādapyāśukāriṇaḥ|| ahitānyapi cānyē pāmabhyāsādupaśēratē| dōṣāscaiva kṣāyaṁ yānti karmavātātapādibhiḥ|| atha bahūnāmēkarōgōtpattiḥ| bhinnāhāravayaḥ sātmyaprakr̥tīnāṁ samaṁ bhavēt| ēkō vikr̥tavāyvādiyugapatsēvanādgadaḥ|| vātādīnāṁ tu vikr̥tirvikr̥tādagrahacāratāḥ bhaumāntarikṣadivyēbhya utpātēbhyaśca jāyatē|| sambhavaḥ punarētēṣāṁ karmaṇaḥ sāsudāyikāt| duṣṭō vāyurabhiśyandī stimitō'tyuṣṇaśītalaḥ|| kuṇḍalī bhairavaravaḥ paruṣō'nārtavō balī| anyōnyavyāhatagatiḥ pāṁśubāṣpaviṣānvitaḥ|| rasavarṇādivikr̥tamapakrāntavihaṅgamam| ninditaprabhavaṁ tōyamupakṣīṇajalēśayam|| makṣikāmūṣikavyālabahūtpātapradūṣitāḥ|dēśō'pthyānnabahulō naṣṭadharmamahauṣadhiḥ|| kālaśca viparītātihīnaliṅō yathāyatham | ētē duṣparihāratvādahitāyōttarōttaram|| yēṣāmaniyataṁ karma tasmin kālē sudāruṇē| karma pañcavidhaṁ tēṣāṁ yōjyaṁ tadvadrasāyanam|| śasyatē dēhavr̥ttiśca bhēṣajaiḥ pūrvamuddhr̥taiḥ| brahrācaryaṁ dayā dānaṁ jitātmanām| dēśānāmavipannānāṁ sādhūnāṁ ca niṣēvaṇam|| daivavyapāśrayaṁ cēṣṭaṁ karma dīvitarakṣaṇam| hēmantādiṣu kurvīta svaṁ svaṁ cākālikēṣvapi|| vidhiṁ tacchīlanaṁ yasmācchītādidvandvakāritam| r̥tucaryā hi śītōṣṇavr̥ṣṭidōṣapratikriyā|| ata ēva ca caryāyāṁ hēmantaśiśirau samau| athākālamr̥tyuḥ| sarvaprāṇabhr̥tāṁ nityamāyuryuktimapēkṣatē| daivē puruṣakārē ca sthitaṁ hyasya balābalam|| anyajanmakr̥taṁ karma daivaṁ pauruṣamaihikam| vidyāttē karmaṇī trēdhā śrēṣṭhamadhyāvaratvataḥ|| tayōrudārayōryuktirdīrghasya susukhasya ca| niyatasyāyuṣō hēturviparītasya cāvarā|| madhyā madhyasya, miśrasya saṅkīrṇā, śr̥ṇu cāparam| daivaṁ puruṣakārēṇa dirbalaṁ hrāpahanyatē|| tathā daivēnabalinā pauruṣaṁ karma durbalam| ddaṣṭvā yadēkē manyantē niyataṁ mānamāyuṣaḥ|| karma kiñcit kvacitkālē vipākaniyataṁ mahat| kiñcitvakālaniyataṁ pratyayaiḥ pratibōdhyatē|| ēvaṁ ca dvividhō mr̥tyuḥ kālākālavibhēdataḥ| upadiṣṭastataścaiṣa hitāhitavidhikramaḥ|| ēkōttaraṁ mr̥tyuśataṁ bruvatē vēdavādinaḥ| tatraikaḥ kālasaṁyuktaḥ śēṣāstvāgantavaḥ smr̥tāḥ|| śyēnājirādiyāgēna bhrātr̥vyasya tathā ca taiḥ| dairdhyaśravasasōmādyairvihitastvātmanō vadhaḥ|| āyuṣkāmasya tatprāptistatrēṣṭyā mitravindayā| sarvasmādēva cātmānaṁ gōpāyēdīddaśī smr̥tiḥ|| tathā maraṇamuddiṣṭaṁ saugatānāṁ caturvidham| viṣamāparihārēṇa jāyatē niyatāyuṣāma|| dhruvaṁ rōgitvamanyēṣāṁ mr̥tyurēva tvaparvaṇi| akāṇḍē śastradhārādyaiḥ pratyakṣō mr̥tyuranyathā|| udbhrā ntacaṇḍamātaṅgaturaṅgādisamāgamam| arātiduṣṭavātādisāhasāhitabhōjanam|| varjayēditi na brūyurmunayō divyā cakṣuṣaḥ| daivavyapāśrayādīśca rasāyanavidhiṁ vinā|| na vā tē'pi yathākāmamāyuṣaḥ sthitimāpnuyuḥ| ahisiṁhagajādibhyō viduṣāṁ na bhayaṁ bhavēt|| mithyā prākāradurgāṇi mithyā māraṇarakṣaṇam| āyuṣkāmasya mithyaiva paradārādivarjanam|| mantradēvatayā''hūtā nācakṣīran mahāhayaḥ| viṣasutpaprabuddhasthā bhāvābhāvau tadāyuṣaḥ| saṁnyāsarōhiṇīkādigrastasya sahasā bhavēt| upēkṣayā na maraṇaṁ jīvitaṁ vā cikitsayā|| pratyahaṁ nr̥sahastrasya yuddhē'nyōnyamabhighnataḥ| sādhuvr̥ttasya cātulyā na bhavēdātuṣaḥ sthitiḥ|| nāyudhairdviṣamindrādyā nauṣadhairārtamaśvinau| upakramēranna bhavēdakālāmaraṇaṁ yadi|| ghaṭānāmāmapakvānāṁ pālanāparipālanaiḥ| cirālpakālavartitvaṁ citrasthānāṁ ca ddaśyatē| ityatyantaprasiddhē'pi siddhē sarvāgamairapi| ddaṣṭē'pyakālamaraṇē vicikitsēt kathaṁ budhaḥ|| guṇavadbhiṣagādīnāṁ sambhavē sambhavēttu yaḥ| mr̥tyustaṁ kālajaṁ prāhuritaraṁ tadviparyayē|| yathā rathō vāhyamānō nyāyēna kramaśaḥ kṣayam| yāyādātmavatāmāyustathā'nyēṣāṁ viparyayaḥ|| śucitailadaśōdīpaḥ kīṭavātādyapīḍitaḥ| dīptimān vartatē samyak yathaiva snēhasaṅkṣayāt|| sa ēvātō yathā ca syādviparītō viparyayē| hitāhitōpacārēṇa tathaiva puruṣō dhruvam|| sarvamanyat pariyajya śarīraṁ pālayēdataḥ| tadabhāvē hi bhāvānāṁ sarvābhāvaḥ śarīriṇām|| nagarī nagarasyēva rathasyēva rathī sadā| svaśarīrasya mēdhāvī kr̥tyēṣvavahitō bhavēt|| āhārakalpanāhētūn svabhāvādīn viśēṣataḥ| samīkṣya hitamaśnīyāddēhōhyahārasambhavaḥ|| bhīlajjāyantraṇālōbhaharṣaśōkavaśaṁgataḥ| na jātu dhārayēdvēgāṁstaddhi sarvāpadāṁ padam|| hitamabhyasyataḥ puṁsō nākālē kāladaṁṣṭrayā| sañjāyatē parāmarśō balōtsāhēndriyāyuṣām||ahitāni ca santyajya dōṣamapyāpnuyādyadi| tathā'pyānr̥ṇyamāyāti sādhūnāmātmavāniti|| yacca rōgasamutthānaṁ na śakyamiha kēnacit| parihartuṁ na tatprāpya śōcitavyaṁ manīṣiṇā|| hitāhāravihārāṇāṁ sadācāraniṣēviṇām| lōkadvayavyapēkṣaṇāṁ jīvitaṁ hrāmr̥tāyatē|| gr̥dhnurgrāmyasukhē vaśyaḥ klēśānāṁ hatasatpathaḥ| mūḍhō jīvatyanarthāya durgatiṁ paribr̥ṁhayan|| viduṣā'ntaḥśarīrasthānnityaṁ sannihitānarīn| jitvā varjyāni ciraṁ jīvitumicchatā|| tadātvē cānubandhē vā tasmāt karmāśubhōdayam| smarannātrēyavacasō na dhīmān kartumarhati|| iti| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| annarakṣāprakaraṇaṁ sāmastyēna nirūpitam|| 7||