Adhikarana അധ്യായോപക്രമഃ · Śloka
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
അന്നപാനസ്വരൂപം ശരീരസന്ധാരണാര്ഥം പ്രാഗുക്തമ്| പഥ്യമപി ചാന്നപാനം വിഷാദ്യുപഹതം രോഗായ മൃത്യവേ വാ സമ്പദ്യതേ, അതസ്തദ്രക്ഷാര്ഥമധ്യായോऽയമാരഭ്യതേ-
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation
൭. അന്നരക്ഷാധ്യായഃ
Adhikarana അന്നരക്ഷാധ്യായഃ സപ്തമഃ (൨-൩) · Śloka ൩
അഥാതോऽന്നരക്ഷാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ||൨|| )||൩||
View original
अथातोऽन्नरक्षाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| )||३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അന്നസ്യ രക്ഷാ-അന്നരക്ഷാ| സോപദിഷ്ടാ യത്രാധ്യായേ, സോऽപ്യുപചാരാദന്നരക്ഷേത്യുച്യതേ| യഥാ, ശിശുപാലവധഃ കാവ്യമിതി| ശേഷം വ്യാഖ്യാനമത്ര പൂര്വവത്കാര്യമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അന്നരക്ഷാധ്യായം വ്യാഖ്യാതും പ്രതിജാനീതേ-അഥേതി യതഃ പൂര്വയോരധ്യായയോരാഹാര ഉക്തഃ| സ ചാരക്ഷിതോ രോഗഹേതുഃ അതോ രക്ഷാ വക്തവ്യാ| സാ ചാസ്മിന്നധ്യായേ, അത ഏവായമന്നരേക്ഷാഖ്യഃ|
Adhikarana രാജനികടേ വൈദ്യസ്ഥിതിഃ (൧) · Śloka ൧
രാജാ രാജഗൃഹാസന്നേ പ്രാണാചാര്യം നിവേശയേത്| സര്വദാ സ ഭവത്യേവം സര്വത്ര പ്രതിജാഗൃവിഃ||൧||
View original
राजा राजगृहासन्ने प्राणाचार्यं निवेशयेत्| सर्वदा स भवत्येवं सर्वत्र प्रतिजागृविः||१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-രാജാ-നൃപഃ, പ്രാണാചാര്യം-വൈദ്യം, രാജഗൃഹാസന്നേ നിവേശയേത്-ആവാസയേത്| ഏവം സതി യോ ഗുണഃ സ്യാത്തമാഹ-സര്വദേത്യാദി| സര്വദാ-സര്വകാലം രാത്രിദിവസമേവ, നൃപഭവനസമീപസ്ഥിതഃ സഃ-വൈദ്യഃ സര്വത്ര-അന്നപാനശയനമാല്യാദൌ, പ്രതിജാഗൃവിഃ-ദത്താവധാനോ ഭവതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അന്നരക്ഷാ ച വിഷവിരൂദ്ധാവിധിസേവനശയന സമ്ഭോഗേഭ്യഃ| തേ ച രാജ്ഞഃ പ്രായേണ സമ്ഭവന്തി, തേഭ്യശ്ച രക്ഷാ വൈദ്യാധീനാ| തസ്മാദ്രാജ്ഞോ വൈദ്യസന്നിധിം വിധത്തേ-രാജേതി| പ്രാണാചാര്യം-വൈദ്യമ്,ഏവം-സന്നിധൌ സത്യാമ്, സഃ-വൈദ്യഃ, സര്വദാ-സര്വേഷു കാലേഷു, സര്വത്ര-സര്വേഷു കാര്യേഷു, പ്രതിജാഗൃവിഃ-പ്രതിപദാര്ഥം ജാഗരൂകഃ സമ്യഗവഹിതോ ഭവതി|
Adhikarana വൈദ്യേന രാജ്ഞോऽന്നപാനം വിഷാദ്രക്ഷ്യമ് (൨) · Śloka ൨
നനു, കിമേവം ക്രിയതേ? ഇത്യാഹ- അന്നപാനം വിഷാദ്രക്ഷേദ്വിശേഷേണ മഹീപതേഃ| യോഗക്ഷേമൌ തദായത്തൌ ധര്മാദ്യാ യന്നിബന്ധനാഃ||൨||
View original
ननु, किमेवं क्रियते? इत्याह- अन्नपानं विषाद्रक्षेद्विशेषेण महीपतेः| योगक्षेमौ तदायत्तौ धर्माद्या यन्निबन्धनाः||२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മഹീപതേഃ സമ്ബന്ധ്യന്നപാനം വിഷാത്-വിഷസംസ്പര്ശാത്, വിശേഷേണ-അതിശയേന രക്ഷേത്| അന്നപാനമിത്യുപലക്ഷണമ്| ശയനവസ്ത്രഗന്ധരത്നമാല്യാദീനാമപി പരിരക്ഷ്യത്വാത്| നനു, കിമിതി, നൃപാന്നപാനാദി വിശേഷേണ രക്ഷേത് ? ഇത്യാഹ-യോഗേത്യാദി| യോഗഃ-അന്നവസ്ത്രാദിഭിഃ സമ്ബന്ധഃ| ക്ഷേമഃ-തേഷാമന്നാദീനാം ചൌരാദ്യുപദ്രവരക്ഷണാത്| ദ്വാവപ്യേതൌ തദായത്തൌ-നൃപായത്തൌ സ്യാതാമ്| ക്ഷേമശബ്ദോऽര്ധര്ചാദിഃ| ധര്മാദ്യാ ഇതി ധര്മാര്ഥകാമമോക്ഷാഃ| യന്നിബന്ധനാഃ-യോഗക്ഷേമനിബന്ധനാഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അഥ വിഷരക്ഷ| വൈദ്യസ്യ വിഷാദന്നപാനരക്ഷാം വിധത്തേ-അന്നപാനമിതി| സ ഇത്യനുവര്തതേ| വിശേഷേണ-അന്യപദാര്യേഭ്യഃ, അന്യനരരക്ഷാതോ വിശേഷതോ രാജ്ഞഃ, അന്നപാനം രക്ഷേത്| കുതഃ? യതഃ യോഗക്ഷേമൌ തദായത്തൌ,-തസ്യ-രാജ്ഞോऽധീനൌ| അലബ്ധലാഭോ-യോഗഃ| ലബ്ധപരിപാലനം-ക്ഷേമഃ| കീദൃശൌ തൌ? യന്നിബന്ധനാ ധര്മാദ്യാഃ,-ധര്മാര്ഥകാമമോക്ഷണാം യസ്മാദ്യോഗക്ഷേമൌ സാധനമ്,തയോശ്ച രാജാ,തതഃ സോऽതിശയേന വിഷാദിഭ്യോ രക്ഷണീയഃ|
Adhikarana സവിഷാന്നലക്ഷണമ് (൩-൪) · Śloka ൪
സമ്പ്രതി വിഷദുഷ്ടസ്യ ഭക്തസ്യ ലക്ഷണമാഹ ഓദനോ വിഷവാന് സാന്ദ്രോ യാത്യവിസ്ത്രാവ്യതാമിവ| ചിരേണ പച്യതേ പക്വോ ഭവേത്പര്യുഷിതോപമഃ||൩|| മയൂരകണ്ഠതുല്യോഷ്മാ മോഹമൂര്ഛാപ്രസേകകൃത്| ഹീയതേ വര്ണഗന്ധാദ്യൈഃ ക്ലിദ്യതേ ചന്ദ്രികാചിതഃ||൪||
View original
सम्प्रति विषदुष्टस्य भक्तस्य लक्षणमाह ओदनो विषवान् सान्द्रो यात्यविस्त्राव्यतामिव| चिरेण पच्यते पक्वो भवेत्पर्युषितोपमः||३|| मयूरकण्ठतुल्योष्मा मोहमूर्छाप्रसेककृत्| हीयते वर्णगन्धाद्यैः क्लिद्यते चन्द्रिकाचितः||४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വിഷവാനോദനഃ സാന്ദ്രോ-വിലേപ്യാകാരഃ| തഥാ, വിസ്രാവയിതും ശക്യോ-വിസ്രാവ്യഃ, നൈവം യോऽസൌ-അവിസ്രാവ്യഃ, തസ്യ ഭാവഃ, അവിസ്രാവ്യതാമിവ യാതി| ചിരേണ കാലേന പച്യതേ| പക്വശ്ച പര്യുഷിതഭക്തമുപമാ യസ്യ സ പര്യുഷിതോപമോ ഭവേത്, നിരൂഷ്മാ സ്തബ്ധശ്ച സദ്യോऽവതാരിതോऽപി സ്യാദിത്യര്ഥഃ| തസ്യ ച ഭക്തസ്യ സമ്ബന്ധീ മയൂരകണ്ഠതുല്യോഷ്മാ മോഹാദീന് കരോതി| മയൂരകണ്ഠേന തുല്യോ നാനാവര്ണോ മയൂരകണ്ഠതുല്യഃ, സ ചാസാവൂഷ്മാ ചേതി| ഊഷ്മാ-ബാഷ്പഃ| തഥാ, അസാവോദനോ വര്ണഗന്ധാദ്യൈര്ഹീയതേ| ആദി (ദ്യ) ശബ്ദേന രസാദീനാം ഗ്രഹണമ്| ക്ലിദ്യതേ-പ്രക്ലിന്നോ ഭവതി| തഥാ, ജലമധ്യക്ഷിപ്തതൈലബിന്ദുസദൃശൈശ്ചന്ദ്രികൈരാചിതോ ഭവതി| ഇതി ചക്ഷുരാദിഭിഃ പരീക്ഷാ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അഥ സവിഷാന്നപാനലക്ഷണമ്| തത്ര ഓദനം ലക്ഷയതി-ഓദന ഇതി| സാന്ദ്ര ഇവാവിസ്ത്രാവ്യതാം യാതി-സദ്രവോऽപ്യദ്രവ ഇവ സ്ത്രാവയിതും ന ശക്യതേ| പവ്കഃ പര്യുഷിതോപമോ ഭവേത്-സദ്യസ്കോऽപ്യഹോരാത്രോഷിതവന്നിരൂഷ്മാ സ്തബ്ധശ്ച സ്യാത്| മയൂരകണ്ഠതുല്യോഷ്മാ-നീലബാഷ്പഃ| മോഹാദികര്തൃത്വമൂഷ്മസ്മ്ബന്ധാത്, സാക്ഷാത്സമ്ബന്ധേ ധോഷാണാം വക്ഷ്യമാണത്വാത്| മോഹോ-വിചാരാശക്തിഃ,മൂര്ച്ഛാന്തര്ഭൂതസ്യാപി തസ്യ മൂര്ച്ഛാവസാനേऽപ്യനുവൃസ്യര്ഥം പൃഥഗ്ഗ്രഹണമ്| ആദ്യശബ്ദാദ്രസാദയഃ| ക്ലിദ്യതേ-സമ്യക് സ്ത്രാവിതോऽപി ക്ലേദം ധതേ| ചന്ദ്രികാന്വിതഃ- ചന്ദ്രികൈരന്വിതോഭവതി,- മയൂരപിച്ഛതുല്യോ ജലക്ഷിത്പതൈലബിന്ദുസദ്യശോ ഭവതി|
Adhikarana വ്യഞ്ജനാദീനാം പരീക്ഷാ (൫-൬) · Śloka ൬
വ്യഞ്ജനാനാം പരീക്ഷാമാഹ വ്യഞ്ജനാന്യാശു ശുഷ്യന്തി ധ്യാമക്വാഥാനി തത്ര ച| ഹീനാऽതിരിക്താ വികൃതാ ഛായാ ദൃശ്യേത നൈവ വാ||൫|| ഫേനോര്ധ്വരാജീസീമന്തതന്തുബുദ്ബുദസമ്ഭവഃ| വിച്ഛിന്നവിരസാ രാഗാഃ ഖാണ്ഡവാഃ ശാകമാമിഷമ്||൬||
View original
व्यञ्जनानां परीक्षामाह व्यञ्जनान्याशु शुष्यन्ति ध्यामक्वाथानि तत्र च| हीनाऽतिरिक्ता विकृता छाया दृश्येत नैव वा||५|| फेनोर्ध्वराजीसीमन्ततन्तुबुद्बुदसम्भवः| विच्छिन्नविरसा रागाः खाण्डवाः शाकमामिषम्||६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വ്യഞ്ജനാനി-വാര്താകാദീനി ദധിതക്രദാഡിമാദിസംസ്കൃതാനി, ആശു-ക്ഷിപ്രം ശുഷ്യന്തി| തഥാ, ധ്യാമോ-മലിനഃ ക്വാഥോ യേഷാം താന്യേവമ്| തത്ര ച-തേഷു വ്യഞ്ജനവത്സു ക്വാഥേഷു, ഹീനാ-ഭുജാദിഹീനാ, അധികാ, വികൃതാ-ശിരോവിരഹാദിലക്ഷണവികാരോപേതാ ചാത്മീയാ ഛായാ-പ്രതിബിമ്ബം, ദൃശ്യതേ| നൈവ വാ-കീദൃശ്യപി ഛായാ ന ദൃശ്യതേ| ന ചേദമരിഷ്ടമ്, സനിമിത്തത്വാത്| തേഷ്വേവ വ്യഞ്ജനേഷു ഫേനാദീനാം സമ്ഭവഃ| തത്രേതി പ്രകൃതവ്യഞ്ജനോപലക്ഷിതേഷു സര്വദ്രവേഷ്വേവ| വിശേഷേണ പുനര്ലവണോല്ബണദ്രവേ ഫേനമാലാ| ഊര്ധ്വരാജീസമ്ഭവം തു രസകാദിഷു സ്വയം ദര്ശയിഷ്യതി| വിച്ഛിന്നവിരസാ രാഗാ ഇതി| രാഗാഃ-ദ്രാക്ഷാദികൃതാഃ, ഋതുചര്യോക്തലക്ഷണാഃ, വിച്ഛിന്നാ വിരസാശ്ച ഭവന്തി| ക്വചിദ്രാഗോ ദൃശ്യതേ ക്വചിന്നേതി വിച്ഛിന്നത്വമ്| ക്വചിദ്രസോ ദൃശ്യതേ ക്വചിന്നേതി വിരസത്വമ്| ഏവം ഖാണ്ഡവോऽപി| ശാകമാമിഷം ച വിച്ഛിന്നം-സ്ഥാനേ സ്ഥാനേ ത്രുടിതമ്, വിരസം ച|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- വ്യഞ്ജനാനി ലക്ഷയതി-വ്യഞ്ജനാനീതി| വ്യഞ്ജ്നാനി-സൂപ്യാദീനി, ആര്ദ്രാണ്യപ്യാശു വിഷവന്തി ശുഷ്യന്തി-ശോഷംയാന്തി| ധ്യാമവ്കാഥാനി- മലിനദ്രവാണി ബവന്തി| തത്ര-തേഷു ക്വാഥവത്സു വ്യഞ്ജനേഷു, ഹീനാദികാ ഛായാ-പ്രതിബിമ്ബം, ദൃശ്യതേ നൈവ വാ ദൃശ്യതേ| ഹീനാ-ബിമ്ബപ്രമാണന്യൂനാ| അതിരിക്താഅധികാ| വികൃതാ-തുല്യപ്രമാണാപ്യന്യജാതീയാ| ഫേനാദീനാം വ സമ്ഭവഃ| ഊര്ധ്വരാജീ-ഉപരിഭാഗേ രേഖാ| സീമന്തോ-വിച്ഛേദഃ| തന്തുഃ-പിച്ഛാ| അഥ വ്യഞ്ജന വിശേഷാഃ| തത്ര രാഗാദീന് ലക്ഷയതി| വിച്ഛിന്നേതി| വിച്ഛിന്നാഃ- നഷ്ടക്ഷീരവത് പൃഥഗ്ഭൂതഘനദ്രവഭാഗാഃ| വിരസാഃ-വികൃതരസാഃ| രാഗാഃ ഖാണ്ഡവാശ്ച-പാനകഭേദാഃ| ഏവം ശാകം പാഠാദി| ആമിഷം-മാംസമ്| താനി സര്വാണി രാഗഖാണ്ഡവാദീനി സവിഷാണി വിച്ഛിന്നവിരസാനി ഭവന്തി|
Adhikarana മാംസരസാദിദ്രവേഷു രേഷാ വിശേഷഃ,ഫലേഷുപാകവിശേഷഃ മാല്യവസ്ത്രധാത്വാദിഷു വിശേഷഃ (൭-൧൨) · Śloka ൧൨
യത്ര ദ്രവേ യാദൃശീ രാജീ സമ്ഭവതി, താം വിശേഷതോ ദര്ശയന്നാഹ നീലാ രാജീ രസേ, താമ്രാ ക്ഷീരേ, ദധനി ദൃശ്യതേ| ശ്യാവാऽऽപീതാസിതാ തക്രേ, ഘൃതേ പാനീയസന്നിഭാ||൭|| മസ്തുനി സ്യാത്കപോതാഭാ, രാജീ കൃഷ്ണാ തുഷോദകേ| കാലീ മദ്യാമ്ഭസോഃ, ക്ഷൌദ്രേ ഹരിത്തൈലേऽരുണോപമാ||൮|| പാകഃ ഫലാനാമാമാനാം പക്വാനാം പരികോഥനമ്| ദ്രവ്യാണാമാര്ദ്രശുഷ്കാണാം സ്യാതാം മ്ലാനിവിവര്ണതേ||൯|| മൃദൂനാം കഠിനാനാം ച ഭവേത്സ്പര്ശവിപര്യയഃ| മാല്യസ്യ സ്ഫുടിതാഗ്രത്വം മ്ലാനിര്ഗന്ധാന്തരോദ്ഭവഃ||൧൦|| ധ്യാമമണ്ഡലതാ വസ്ത്രേ, ശദനം തന്തുപക്ഷ്മണാമ്| ധാതുമൌക്തികകാഷ്ഠാശ്മരത്നാദിഷു മലാക്തതാ||൧൧|| സ്നേഹസ്പര്ശപ്രഭാഹാനിഃ സപ്രഭത്വം തു മൃണ്മയേ| |൧൨|
View original
यत्र द्रवे यादृशी राजी सम्भवति, तां विशेषतो दर्शयन्नाह नीला राजी रसे, ताम्रा क्षीरे, दधनि दृश्यते| श्यावाऽऽपीतासिता तक्रे, घृते पानीयसन्निभा||७|| मस्तुनि स्यात्कपोताभा, राजी कृष्णा तुषोदके| काली मद्याम्भसोः, क्षौद्रे हरित्तैलेऽरुणोपमा||८|| पाकः फलानामामानां पक्वानां परिकोथनम्| द्रव्याणामार्द्रशुष्काणां स्यातां म्लानिविवर्णते||९|| मृदूनां कठिनानां च भवेत्स्पर्शविपर्ययः| माल्यस्य स्फुटिताग्रत्वं म्लानिर्गन्धान्तरोद्भवः||१०|| ध्याममण्डलता वस्त्रे, शदनं तन्तुपक्ष्मणाम्| धातुमौक्तिककाष्ठाश्मरत्नादिषु मलाक्तता||११|| स्नेहस्पर्शप्रभाहानिः सप्रभत्वं तु मृण्मये| |१२|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-രസേ-മാംസരസേ വിഷവതി, നീലാ-നീലവര്ണാ, രാജീ ദൃശ്യത ഇതി പ്രകൃതേന സമ്ബന്ധഃ| ഏവം ചാഗ്രേऽപി രാജീ ദൃശ്യത ഇതി യോജ്യമ്| ക്ഷീരേ-ക്ഷീരമധ്യേ, താമ്രാ-താമ്രവര്ണാ| ദധനി-ദധ്നിശ്യാവാ| തക്രേ ആപീതാസിതാ-ആനീലപീതാ| ഘൃതേ സലിലനിഭാ| മസ്തുനി കപോതാഭാ| തുഷോദകേ-കാഞ്ജികേ, രാജീ കൃഷ്ണാ| മദ്യേऽമ്ഭസി ച കാലീ| മാക്ഷികേ ഹരിദ്വര്ണാ| തൈലേऽരുണോപമാ-ഈഷല്ലോഹിതവര്ണാ| ഉദാഹരണമാത്രം ത്വേതത്, തേന വസാഗന്ധസ്യ ച തൈലേ സമ്ഭവഃ, ദ്രവൌഷധസ്യ കപിലാ, ഇതി| തഥാ, ആമാനാം ഫലാനാം പാകഃ| പക്വാനാം പരികോഥനം-ശാതനം ഭവതി| ആര്ദ്രശുഷ്കാണാം യഥാ സംഖ്യം മ്ലാനതാ-ശുഷ്കാഭാസത്വമ്, തഥാ വിവര്ണതാ-ശ്യാവത്വാദി ലക്ഷണാ| മൃദൂനാം കഠിനത്വമ്, കഠിനാനാം മൃദുത്വമ്, അയം സ്പര്ശവിപര്യയഃ| മാല്യസ്യ-പുഷ്പസ്യ, സ്ഫുടിതം-വിശീര്ണം, അഗ്രം-പ്രാന്തോ യസ്യ തത്സ്ഫുടിതാഗ്രമ്, തസ്യ ഭാവസ്തത്ത്വമ്| തഥാ, മ്ലാന്യുദ്ഭവോ-മ്ലാനതാ, ഗന്ധാന്തരോദ്ഭവഃ-സ്വഗന്ധനാശോऽന്യഗന്ധസമ്ഭവശ്ച| ധ്യാമാനി-മലിനാനി, മണ്ഡലാനി-വൃത്താനി, തേഷാം ഭാവോ ധ്യാമമണ്ഡലതാ, വസ്ത്രേ-ആസ്തരണപ്രാവരണാദിരൂപേ സ്യാത്| ശദനം-ശാതഃ പാതഃ സ്യാത്| കേഷാമ് ? തന്തുപക്ഷ്മണാമ്,-തന്തൂനാം-സൂത്രാണാം പക്ഷ്മണാം ച പാര്ശ്വവര്തിനാം, വസ്ത്രസമ്ബന്ധിനാമേവ| ധാതുഃ-സുവര്ണാദിഃ മൌക്തികം-മുക്താ, കാഷ്ഠം-ദാരു, അശ്മാ-പാഷാണഃ, രത്നാനി-വജ്രമരകതാദീനി, ആദിശബ്ദേന ശങ്ഖശുക്ത്യാദിപരിഗ്രഹഃ, തേഷു മലാക്തതാ-പങ്കമലോപദിഗ്ധതാ| സ്നേഹഹാനിഃ-തേഷാമേവ ധാത്വാദീനാം സ്നേഹസ്യ വ്യപഗമഃ| ഏവം സ്പര്ശപ്രഭാഹാനിഃ| മൃണ്മയേ തു ഭാണ്ഡേ സവിഷേ നിഷ്പ്രഭേऽപി സപ്രഭത്വമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- മാംസരസാദീന് രാജീവിശേഷേണ ലക്ഷയതി-നീലേതി| രസേ-മാംസരസേ, നീലവര്ണാ രജീ-രേഖാ| ക്ഷീരേ താമ്രാ| ദന്ധി സ്യാവാ-കപിശാ| തക്രേ പീതാऽസിതാ-ഗൌരശ്യാമാ| ധൃതേ പാനീയസന്നിഭാ-ഉദകവര്ണാ| മദ്യേऽമ്ഭസി ച കാലീ-കൃഷ്ണാ| ക്ഷൌദ്രേ ഹരിത്-മരകതവര്ണാ| തൈലേ അരുണോപമാ| ഫലാനി ലക്ഷയതി-പാക ഇതി| അപവ്കാനാം ഫലാനാം വിഷദുഷ്ടാനാം പാക ഉപജായതേ, പക്വാനാം പരികോഥനം-പൂതീഭാവഃ| ആര്ദ്രശുഷ്കാണി ലക്ഷയതി-ദ്രവ്യാണാമിതി| ആര്ദ്രാണാം ദ്രവ്യാണാം മ്ലാനിഃ-ക്രിഞ്ചിച്ഛുഷ്കത്വമ്, ശുഷ്കാനാം വിവര്ണതാ-വികൃതവര്ണത്വമ്| മൃദുകഠിനാനി ലക്ഷയതി-മൃദൂനാമിതി| സ്പര്ശവിപര്യയഃ-മൃദൂനാം കാഠിന്യം കഠിനാനാം മൃദുത്വമ്| മാല്യം ലക്ഷയതി-മാല്യസ്യേതി| മാല്യസ്യ-പുഷ്പസ്യ, അഗ്രഭാഗേഷു ശീര്ണത്വമ്| വസ്ത്രം ലക്ഷയതി-ധ്യാമമണ്ഡലതേതി| ധ്യാമമണ്ഡലതാ-മലിനമണ്ഡലോത്പത്തിഃ| തന്തൂനാം പക്ഷ്മാണി-സൂക്ഷ്മാവയവാഃ,തേഷാം ശദനം-ശാതഃ| ധാത്വാദീന് ലക്ശയതി-ധാതുമൌക്തികേതി| ധാതവഃ-സുവര്ണാദയഃ| രത്നം-മാണിക്യാദി| ആദിശബ്ദേന ശങ്ഖശുക്ത്യാദയഃ| മലാക്തതാ-മലിനഛൈത്വമ്| സ്നേഹാദീനാം ച ഹാനിഃ,- സ്ത്രിഗ്ധാനാം സ്നേഹസ്യ, ശീതാദീനാം സ്പര്ശസ്യ, തേജസ്വിനാം പ്രഭായാഃ| മൃണ്മയം ലക്ഷയതി-സപ്രഭത്വമിതി| സപ്രഭത്വം-നിഷ്പ്രഭസ്യാപു പ്രഭോത്പത്തിഃ|
Adhikarana വിഷദാതൃലക്ഷണമ് (൧൨-൧൩) · Śloka ൧൩
ഇദാനീം യോ വിഷം ദദാതി, തസ്യ ലക്ഷണമാഹ | വിഷദഃ ശ്യാവശുഷ്കാസ്യോ വിലക്ഷോ വീക്ഷതേ ദിശഃ||൧൨|| സ്വേദവേപഥുമാംസ്ത്രസ്തോ ഭീതഃ സ്ഖലതി ജൃമ്ഭതേ| |൧൩|
View original
इदानीं यो विषं ददाति, तस्य लक्षणमाह | विषदः श्यावशुष्कास्यो विलक्षो वीक्षते दिशः||१२|| स्वेदवेपथुमांस्त्रस्तो भीतः स्खलति जृम्भते| |१३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വിഷം ദദാതീതി-വിഷദോ നരഃ, ശ്യാവം-ശ്യാമം ശുഷ്കമാസ്യംമുഖം, യസ്യാസൌ ശ്യാവശുഷ്കാസ്യഃ,-ശ്യാമശുഷ്കവദനഃ| കിം കരോതി? വിലക്ഷോ വീക്ഷതേ ദിശഃ,- ദിശ ഇതി സമന്താദിത്യര്ഥഃ, വിലക്ഷ ഇതി ലജ്ജാവാന്, വീക്ഷതേ-അവലോകയതി| കിഞ്ച, സ്വദോഷശങ്കയാ സ്വേദവാന്, വേപഥുമാന്, ത്രസ്തഃ-ശരീരേണ ജാതകമ്പത്വാത്, ഭീതഃ-ചിത്തേന സോദ്വേഗതയോപലക്ഷ്യമാണത്വാത്| സ്തമ്ഭകുഡ്യാദിഭിരാത്മാനമന്തര്ധാപയിതുമിച്ഛന്നിതസ്തതോ ഗച്ഛംശ്ച സ്ഖലിതഗതിര്ഭവതി, തത ആഹ-സ്ഖലതി| പുനഃപുനശ്ച ജൃമ്ഭാം കരോതി, തേനാഹ ജൃമ്ഭതേ| ഉപലക്ഷ്ണം ചേദം തത്തത്കാലഭാവിനീനാം ക്രിയാണാമ്| തദ്യഥാ (സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ.൮)-"അസ്ഥാനഹാസീ, പൃഷ്ടോऽസമ്ബദ്ധമുത്തരം ദദാതി നൈവ വാ ദദാതി, വിവക്ഷുര്മുഹ്യതി, അങ്ഗുലീഃ സ്ഫോടയതി, ശിരഃ കണ്ഡൂയതേ, ഓഷ്ഠൌ ലേഢി, ഭുവം വിലിഖതി, ക്രിയാസു ത്വരതേ, വിപരീതമാചരതി, സ്വഭൂമൌ ച നാവതിഷ്ഠതേ|" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- വിഷപ്രയോക്താരം ലക്ഷയതി-വിഷദ ഇതി| വിലക്ഷഃ-ചലദൃഷ്ടിഃ| ദിശോ വീക്ഷതേ-ഇതസ്തതോऽവലോകയതി| ത്രസ്തഃ-ഉദ്വിഗ്നഃ| ഭീതഃ-ചകിതഃ| വിഷദലക്ഷണം തത്പ്രയുക്തവിഷവിശേഷപ്രശ്നാര്ഥമ്|
Adhikarana സവിഷസ്യാന്നസ്യാഗ്നിക്ഷേപാദിനാ പരീക്ഷാ (൧൩-൧൪) · Śloka ൧൪
ഇദാനീം സവിഷയസ്യാഗ്നിപ്രക്ഷേപണാദികമുപദിശന്നാഹ | പ്രാപ്യാന്നം സവിഷം ത്വഗ്നിരേകാവര്തഃ സ്ഫുടത്യതി||൧൩|| ശിഖികണ്ഠാഭധൂമാര്ചിരനര്ചിര്വോഗ്രഗന്ധവാന്| |൧൪|
View original
इदानीं सविषयस्याग्निप्रक्षेपणादिकमुपदिशन्नाह | प्राप्यान्नं सविषं त्वग्निरेकावर्तः स्फुटत्यति||१३|| शिखिकण्ठाभधूमार्चिरनर्चिर्वोग्रगन्धवान्| |१४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സവിഷമന്നം പ്രാപ്യാऽഗ്നിഃ സ്ഫുടത്യതി-ചടചടായതേ, അതിശയേനേത്യര്ഥഃ| ഏകാവര്ത ഇതി ഏക ഏവാവര്തോ യസ്യ, സംഹതസര്വജ്വാലത്വാദസാവേകാവര്തഃ| ശിഖികണ്ഠാഭധൂമാര്ചിഃ,-ശിഖീ-മയൂരഃ, തസ്യ കണ്ഠഃ-ഇന്ദ്രായുധവദനേകവര്ണഃ, തസ്യേവാഭാ യയോര്ധൂമാര്ചിഷോസ്തേ ശിഖികണ്ഠാഭേ, തേ താദൃശേ ധൂമാര്ചിഷീ യസ്യാഗ്നേരസൌ ശിഖികണ്ഠാഭധൂമര്ചിഃ ഇന്ദ്രായുധവദനേകവര്ണധൂമജ്വാല ഇതി യാവത്| അനര്ചിര്വാ-അജ്വാല ഇതി വാ| ഉഗ്രഗന്ധവാനിതി കുണപഗന്ധവാന്| നിദര്ശനം ചേദമ്| ധൂമോऽപ്യസ്യ പ്രസേകരോമഹര്ഷശിരോവേദനാപീനസദൃഷ്ട്യാ കുലതാ അപ്യുത്പാദയതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അഥാഗ്നിക്ഷേപാദിനാ സവിഷാന്നലക്ഷണമ്| തത്രാഗ്നിപ്രക്ഷേപേണാഹ-പ്രാപ്യാന്നമിതി| ഏകാവര്തഃ-വാമത ഏവ ദക്ഷിണത ഏവ വാ ചലിതജ്വാലഃ| സ്ഫുടത്യതി-ഭൃശം ചടചടായതേ| ശിഖികണ്ടഭധൂമാര്ചിഃ-നീലധൂമോ നീലജ്വാലശ്ച| അനര്ചിര്വാഅനുത്പന്നജ്വാലോ വാ|
Adhikarana മക്ഷികാകാകാദിഭിഃ പരീക്ഷാ സവിഷാന്നത്യാഗപ്രകാരഃ (൧൪-൧൮) · Śloka ൧൮
സ്നേഹലവണയോഗാദപ്യഗ്നിരേവം സ്യാത്, അതഃ പക്ഷിമൃഗൈരപി പരീക്ഷാപ്രകാരാന്തരം ദര്ശയന്നാഹ | മ്രീയന്തേ മക്ഷികാഃ പ്രാശ്യ കാകഃ ക്ഷാമസ്വരോ ഭവേത്|൧൪| ഉത്ക്രോശന്തി ച ദൃഷ്ട്വൈതച്ഛുകദാത്യൂഹസാരികാഃ| ഹംസഃ പ്രസ്ഖലതി, ഗ്ലാനിര്ജീവഞ്ജീവസ്യ ജായതേ||൧൫|| ചകോരസ്യാऽക്ഷിവൈരാഗ്യം, ക്രൌഞ്ചസ്യ സ്യാന്മദോദയഃ| കപോതപരഭൃദ്ദക്ഷചക്രവാകാ ജഹത്യസൂന്||൧൬|| ഉദ്വേഗം യാതി മാര്ജാരഃ ശകൃന്മുഞ്ചതി വാനരഃ| ഹൃഷ്യേന്മയൂരസ്തദൃഷ്ട്യാ മന്ദതേജോ ഭവേദ്വിഷമ്||൧൭|| ഇത്യന്നം വിഷവജ്ജ്ഞാത്വാ ത്യജേദേവം പ്രയത്നതഃ| യഥാ തേന വിപദ്യേരന്നപി ന ക്ഷുദ്രജന്തവഃ||൧൮||
View original
स्नेहलवणयोगादप्यग्निरेवं स्यात्, अतः पक्षिमृगैरपि परीक्षाप्रकारान्तरं दर्शयन्नाह | म्रीयन्ते मक्षिकाः प्राश्य काकः क्षामस्वरो भवेत्|१४| उत्क्रोशन्ति च दृष्ट्वैतच्छुकदात्यूहसारिकाः| हंसः प्रस्खलति, ग्लानिर्जीवञ्जीवस्य जायते||१५|| चकोरस्याऽक्षिवैराग्यं, क्रौञ्चस्य स्यान्मदोदयः| कपोतपरभृद्दक्षचक्रवाका जहत्यसून्||१६|| उद्वेगं याति मार्जारः शकृन्मुञ्चति वानरः| हृष्येन्मयूरस्तदृष्ट्या मन्दतेजो भवेद्विषम्||१७|| इत्यन्नं विषवज्ज्ञात्वा त्यजेदेवं प्रयत्नतः| यथा तेन विपद्येरन्नपि न क्षुद्रजन्तवः||१८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സവിഷമന്നമിത്യനുവര്തതേ| മക്ഷികാഃ സവിഷമന്നം പ്രാപ്യമ്രിയന്തേ-മക്ഷികാഃ സവിഷേऽന്നേ ന നിലീയന്തേ, നിലീനാസ്തു സദ്യോ വിപദ്യന്തേ| വിഷദുഷ്ടാഹാരാത് കാകഃ ക്ഷാമസ്വരോ ഭവേത്| ഉത്ക്രോശന്തി-ഉച്ചൈഃ കൂജന്തി, ദര്ശനാദേവ ശുകദാത്യൂഹസാരികാഃ| വിഷദര്ശനമാത്രാദേവ ച ഹംസഗതിഃ സ്ഖലതി| ഗ്ലാനിര്ജീവഞ്ജീവസ്യ ജായതേ| ഉപലക്ഷണം ചേദമ്| മരണമപി കസ്യചിന്ന ഗ്ലാനിരേവ, ഏവം ജീവഞ്ജീവകസ്യ| ചകോരസ്യ അക്ഷിവിരക്തതാ| 'ദൃഷ്ട്വൈതത്' ഇതി സര്വത്ര യോജനീയമ്| ക്രൌഞ്ചസ്യ മദോദയോ-മദോത്പത്തിഃ സ്യാത്| കപോതപരഭൃദ്ദ്ദക്ഷചക്രവാകാസ്ത്യജന്ത്യസൂന്-പ്രാണാന്വിമുഞ്ചന്തി, ചാത്യര്ഥം മരണദുഃഖാഭ്യാഹതാഃ| ഉദ്വിജതേऽത്യര്ഥം മാര്ജാരഃ| വാനരസ്തു ശകൃത്പുരീഷം മുഞ്ചതി| ഉപലക്ഷണം ചേദമ്| പൃഷ്ഠതോമുഖോ രോദിതി ച| തഥാ, ഹൃഷ്യേന്മയൂരസ്തദ്ദൃഷ്ട്വാ| തദിതി സവിഷാന്നപരാമര്ശഃ| ദൃഷ്ട്വേത്യനുവര്തമാനേऽപി പുനര്ദൃഷ്ട്വേതി വചനം സര്വത്ര മധ്യേ സമ്പ്രത്യയാര്ഥമ്, ആദ്യന്താഭ്യം ഗൃഹീതത്വാത്| വിഷം ചാസ്യ ദര്ശനാദേവ മന്ദതേജസ്കം ഭവതി| ഇതി-ഏവം പൂര്വോക്താഭിഃ പരീക്ഷാഭിഃ, അന്നം-ഭക്താദി, വിഷവത്-വിഷസംസൃഷ്ടം, ജ്ഞാത്വാ ത്യജേദേതത്| കഥമ്? പ്രയത്നതഃ-പ്രയത്നേന| തമേവ പ്രയത്നം ദര്ശയന്നാഹ-യഥാ-യേന പ്രകാരേണ ത്യജ്യമാനേന, ക്ഷുദ്രജന്തവോ-മക്ഷികാദയോऽപി, തേന-വിഷേണ, ന വിപദ്യേരന് ന നശ്യേയുഃ തഥാ ത്യജേത്| ക്ഷുദ്രജന്തവോऽപി കിം പുനര്മഹാന്തഃ, ഇത്യപി ശബ്ദാര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- മക്ഷികാദിപ്രാശനേന സവിഷം സൂചയതി-ത്രിയന്ത ഇതി| പ്രാശ്യ-സവിഷമന്നം ഭുക്ത്വാ, കാകഃ ക്ഷാമസ്വരഃ-ക്രുശസ്വരോ ഭവേത്| ശുകാദിദര്ശനേന ലക്ഷയതി-ഉത്ക്രോശന്തീതി| ശുകാദയോ സവിഷാന്നദര്ശനേന ഉത്ക്രോശന്തി-ഉച്ചൈഃ ശബ്ദം കുര്വന്തി| ദാത്യൂഹഃ-അന്ധകാകഃ| ഏതത്-സവിഷമന്നമ്| അക്ഷിവൈരാഗ്യം-നേത്രരാഗാപഗമഃ| കപോതാദയഃ പ്രാണാംസ്ത്യജന്തി| പരഭൃത്-കോകിലഃ| ദക്ഷഃ-കുക്കുടഃ| മയൂരോ ഹ്രഷ്യേത്-ഹര്ഷം പ്രാപ്നോതി| മയൂരസ്യ വിഷന്ധത്വം ദര്ശയതി-തദൃഷ്ടചേതി| തദൃഷ്ടചാ-മയൂരാവലാകനേന| മന്ദതേജഃ-അല്പപ്രഭാവമ്| സവിഷാന്നസ്യ യാഗപ്രകാരം ദര്ശയതി-ഇത്യാന്നമിതി| യഥാ തേന-സവിഷാന്നേന,ക്ഷുദ്രജന്തവോऽപി ന വിപദ്യേരന്-ന മ്രിയേരന്, ഏവം ത്യജേത്|
Adhikarana സവിഷസ്യാന്നസ്യാഗ്നിക്ഷേപാദിനാ പരീക്ഷാ (൧൩-൧൪) · Śloka ൧൪
ഇദാനീം സവിഷയസ്യാഗ്നിപ്രക്ഷേപണാദികമുപദിശന്നാഹ | പ്രാപ്യാന്നം സവിഷം ത്വഗ്നിരേകാവര്തഃ സ്ഫുടത്യതി||൧൩|| ശിഖികണ്ഠാഭധൂമാര്ചിരനര്ചിര്വോഗ്രഗന്ധവാന്| ||൧൪||
View original
इदानीं सविषयस्याग्निप्रक्षेपणादिकमुपदिशन्नाह | प्राप्यान्नं सविषं त्वग्निरेकावर्तः स्फुटत्यति||१३|| शिखिकण्ठाभधूमार्चिरनर्चिर्वोग्रगन्धवान्| ||१४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സവിഷമന്നം പ്രാപ്യാऽഗ്നിഃ സ്ഫുടത്യതി-ചടചടായതേ, അതിശയേനേത്യര്ഥഃ| ഏകാവര്ത ഇതി ഏക ഏവാവര്തോ യസ്യ, സംഹതസര്വജ്വാലത്വാദസാവേകാവര്തഃ| ശിഖികണ്ഠാഭധൂമാര്ചിഃ,-ശിഖീ-മയൂരഃ, തസ്യ കണ്ഠഃ-ഇന്ദ്രായുധവദനേകവര്ണഃ, തസ്യേവാഭാ യയോര്ധൂമാര്ചിഷോസ്തേ ശിഖികണ്ഠാഭേ, തേ താദൃശേ ധൂമാര്ചിഷീ യസ്യാഗ്നേരസൌ ശിഖികണ്ഠാഭധൂമര്ചിഃ ഇന്ദ്രായുധവദനേകവര്ണധൂമജ്വാല ഇതി യാവത്| അനര്ചിര്വാ-അജ്വാല ഇതി വാ| ഉഗ്രഗന്ധവാനിതി കുണപഗന്ധവാന്| നിദര്ശനം ചേദമ്| ധൂമോऽപ്യസ്യ പ്രസേകരോമഹര്ഷശിരോവേദനാപീനസദൃഷ്ട്യാ കുലതാ അപ്യുത്പാദയതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അഥാഗ്നിക്ഷേപാദിനാ സവിഷാന്നലക്ഷണമ്| തത്രാഗ്നിപ്രക്ഷേപേണാഹ-പ്രാപ്യാന്നമിതി| ഏകാവര്തഃ-വാമത ഏവ ദക്ഷിണത ഏവ വാ ചലിതജ്വാലഃ| സ്ഫുടത്യതി-ഭൃശം ചടചടായതേ| ശിഖികണ്ടഭധൂമാര്ചിഃ-നീലധൂമോ നീലജ്വാലശ്ച| അനര്ചിര്വാഅനുത്പന്നജ്വാലോ വാ|
Adhikarana വക്ത്രഗേ വിഷേ ലാലാദയഃ തേഷാമൌഷധമ് (൨൧-൨൨) · Śloka ൨൨
ലാലാ ജിഹ്വോഷ്ഠയോര്ജാഡ്യമൂഷാ ചിമിചിമായനമ്| ദന്തഹര്ഷോ രസാജ്ഞത്വം ഹനുസ്തമ്ഭശ്ച വക്ത്രഗേ||൨൧|| സേവ്യാദ്യൈസ്തത്ര ഗണ്ഡൂഷാഃ സര്വം ച വിഷജിദ്ധിതമ്| |൨൨|
View original
लाला जिह्वोष्ठयोर्जाड्यमूषा चिमिचिमायनम्| दन्तहर्षो रसाज्ञत्वं हनुस्तम्भश्च वक्त्रगे||२१|| सेव्याद्यैस्तत्र गण्डूषाः सर्वं च विषजिद्धितम्| |२२|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വക്ത്രഗേ-മുഖപ്രാപ്തേ, ലാലാ ഭവതി| ജിഹ്വോഷ്ഠയോര്ജാഡ്യം ഭവതി, ഊഷാദയശ്ച സ്യുഃ| രസാജ്ഞത്വം-ജിഹ്വാ രസം ന ചേതയത ഇത്യര്ഥഃ| ഹന്വോഃ സ്തമ്ഭശ്ച സ്യാത്| തത്ര സേവ്യാദ്യൈഃ-പൂര്വോക്തൈഃ, ഗണ്ഡൂഷാ ഹിതാഃ| സര്വം ച-അന്യദപി, യദ്വിഷം ജയതി തദ്ധിതമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- സവിഷാന്നഭക്ഷണജാന് രോഗാനാഹ-ലാലേതി| ലാലാ-ശ്ലേഷ്മതന്തുസ്ത്രാവഃ| ജിഹ്വൌഷ്ഠയോര്ജാഡചം-സ്തമ്ഭഃ| മുഖേ ചിമിചിമായനം-സര്വത്ര മുഖേ സര്ഷപലിപ്തസ്യേവ ദുഃഖമ്| ദന്തഹര്ഷോ-ദന്തരോഗവിശേഷഃ| ലാലാദീനാമൌഷധമാഹ-സേവ്യാദ്യൈരിതി| സേവ്യാദ്യൈഃ-പൂര്വോക്തൈഃ| സര്വം വിഷിജിത്_വിഷതന്ത്രോക്തം പ്രതിസാരണപ്രലേപാദികമ്|
Adhikarana ആമാശയഗതേ വമനാദയഃ പക്കാശ്യഗതേ വമനാദയഃ തേഷാമൌഷധമ് (൨൨-൨൬) · Śloka ൨൬
| ആമാശയഗതേ സ്വേദമൂര്ച്ഛാധ്മാനമദഭ്രമാഃ||൨൨|| രോമഹര്ഷോ വമിര്ദാഹശ്ചക്ഷുര്ഹൃദയരോധനമ്| ബിന്ദുഭിശ്ചാചയോऽങ്ഗാനാം, പക്വാശയഗതേ പുനഃ||൨൩|| അനേകവര്ണം വമതി മൂത്രയത്യതിസാര്യതേ| തന്ദ്രാ കൃശത്വം പാണ്ഡുത്വമുദരം ബലസങ്ക്ഷയഃ||൨൪|| തയോര്വാന്തവിരിക്തസ്യ ഹരിദ്രേ കടഭീം ഗുഡമ്| സിന്ദുവാരിതനിഷ്പാവബാഷ്പികാശതപര്വികാഃ||൨൫|| തണ്ഡുലീയകമൂലാനി കുക്കുടാണ്ഡമവല്ഗുജമ്| നാവനാഞ്ജനപാനേഷു യോജയേദ്വിഷശാന്തയേ||൨൬||
View original
| आमाशयगते स्वेदमूर्च्छाध्मानमदभ्रमाः||२२|| रोमहर्षो वमिर्दाहश्चक्षुर्हृदयरोधनम्| बिन्दुभिश्चाचयोऽङ्गानां, पक्वाशयगते पुनः||२३|| अनेकवर्णं वमति मूत्रयत्यतिसार्यते| तन्द्रा कृशत्वं पाण्डुत्वमुदरं बलसङ्क्षयः||२४|| तयोर्वान्तविरिक्तस्य हरिद्रे कटभीं गुडम्| सिन्दुवारितनिष्पावबाष्पिकाशतपर्विकाः||२५|| तण्डुलीयकमूलानि कुक्कुटाण्डमवल्गुजम्| नावनाञ्जनपानेषु योजयेद्विषशान्तये||२६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വിഷാന്നേ ആമാശയം പ്രാപ്തേ സ്വേദാദയഃ സ്യുഃ| അക്ഷിഹൃദയയോഃ രോധനം-സ്തമ്ഭഃ| ബിന്ദുഭിഃ-നാനാവര്ണൈഃ, അങ്ഗാനാമാചയഃ-സമന്താച്ചയനമ്| പക്വാശയഗതേ തു വിഷേऽനേകവര്ണം വമതി, മൂത്രയതി, അതിസാര്യതേ, തന്ദ്രാദയശ്ച ഭവന്തി| തയോഃ-ആമപക്വാശയഗതയോര്വിഷയോഃ, വര്തമാനസ്യ പുംസോ യഥായോഗം വാന്തവിരിക്തസ്യ ഹരിദ്രേ കടഭീത്യാദികമൌഷധം നാവനാദിഷു യോജയേത്| തത്ര മദനഫലാലാബുകുമ്ഭീകോശാതകീഫലൈര്മധുയുക്തൈര്നിഷ്പാവാമ്ബുയുക്തൈര്വമനമ്| വാന്തസ്യ സ്നേഹയിത്വാ വിരേചനമ്| പക്വാശയഗതേ ത്വവമിതസ്യൈവ നീലിനീഫലയുക്തേന ഘൃതേന വിരേചനമേവ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- സവിഷാന്നാമാശയപ്രപ്തിജാന് രോഗാനാഹ-ആമാശയഗത ഇതി| ചക്ഷുര്ഹൃദയരോധനം-നേത്രയോര്മനസശ്ച ക്രിയാപ്രതി ബന്ധഃ| ബിന്ദുഭിരങ്ഗാനാമാചയഃ-ജലബിന്ദ്വാകാരസ്ഫോടവ്യാപ്താങ്ഗത്വമ്| സവിഷാന്നപവ്കാശയപ്രപ്തിജാന് രോഗാനാഹ-പവ്കശയഗത ഇതി| പാണ്ഡുത്വം-ശുല്കത്വമ്| ഉദരം_ഉദരാഖ്യോ രോഗഃ| ആമപവ്കാശയവികാരയോരൌഷധമാഹ-തയോരിതി| വാന്തവിരിക്തിസ്യേതി ക്രമാദ്യോജ്യമ്| ആമാശയവികാരേഷു വാന്തസ്യ| പക്വാശയവികാരേഷു വിരിക്തസ്യ| ഹരിദ്രാദീനി നാവനാദിഷു യോജയേത്| ഹരിദ്രേ-ഹരിദ്രാദ്വയം നിശാ ദാര്വീ ച| കടഭീ-ഗിരികര്ണകാ| സിന്ദുവാരിതോ-നിര്ഗുണ്ഡീ| നിഷ്പാവോ-വല്ലഃ| ബാഷ്പികാ-ഹിങ്ഗുപത്രീ| ശതപര്വികാ-വചാ| കുക്കുടസ്യ പക്ഷിണോऽണ്ഡമ്| അവല്ഗുജോ-ബാകൂചീ| ആഹാരം വിനാപി പ്രയുക്തസ്യ വിഷസ്യ ശാന്ത്യര്ഥമയം യോഗഃ സ്യാദിതി " ഇത്യുക്തമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൮)-"ഈശ്വരാണാം വസുമതാം വിശേഷേണ തു ഭൂഭുജാം പ്രായേണ മിത്രേഭ്യോऽപ്യമിത്രാ ഭൂയാംസോ ഭവന്തി| തതസ്തത്പ്രയുക്താഃ സമാസന്നവര്തിനോऽന്നപാനാദിഷു വിഷം പ്രയച്ഛന്തി, സ്ത്രിയശ്ച തത്പ്രണിധിപ്രയുക്താഃ സൌഭാഗ്യലോഭേന| തസ്മാദ്രാജാ കുലീനം സ്നിഗ്ധമാത്പമാസ്തികമാര്യമാര്യപരിഗ്രഹം ദക്ഷ ദക്ഷിണം നിഭൃതം ശുചിമനുദ്ധതമനലസമവ്യസനമനഹങ്കൃതമകോപനമസാഹസികം വാക്യാര്ഥാവബോധകുശലം നിഷ്ണാതമഷ്ടാങ്ഗേ യഥാഗ്നായമായുര്വേദേ സുവിഹിതയോഗക്ഷേമം സന്നിഹിതാഗദാദിയോഗം സാത്മ്യജ്ഞം ച പ്രാണാചാര്യം പരിഗൃഹ്ണീത| തമര്ഥമാനാഭ്യാം യഥാമ്നായം സമ്പ്രദായാനതിക്രമേണ കാലേऽനുകാലം ഗുരുമിവ ശിഷ്യഃ പിതരമിവ പുത്രഃ പൂജയേത്| പ്രതികൂലമപി ച തദ്വചഃ സാമ്പ്രതമിതി മന്യേത| ന ഹി ഭദ്രോऽപി ഗജപതിര്നിരങ്കുശഃ ശ്ലഘനീയോ ജനസ്യ| തസ്മാത്തദായത്തമാഹാരവിഹാരം പ്രതി ചാത്മനഃ കുര്യാത്| ഉപാത്തമപി ഖലു ജീവിതമുപായബലേന സ്വസമയമധിതിഷ്ഠതി| അപി ച ബഹുപരിഗ്രഹാ നരപതയഃ| സന്തി ചാശുകാരിണഃ ശൂലസത്ര്യാസാദയഃ| പ്രതിക്ഷണം പ്രത്യവേക്ഷണീയാവസ്ഥാശ്ച രോഗിണോ, വിശേഷേണ രാജാനഃ| തേ ഹി പ്രമാദപരിഗതാ ദുഃഖാഹിഷ്ണവഃ സ്വയമപ്യപഥ്യരുചയഃ സന്നിഹിതാഹിതപ്രിയവചനപ്രായപരിവാരാശ്ച| തസ്മാദ്ഭിഷജോ രാജാ രാജഗൃഹാസന്നേ സന്നിവേശനം കാരയേത്| തഥാ ഹി സ സര്വോപകരണേഷു നൃപതിശരീരിപയോഗിഷ്വപരോക്ഷവൃത്തിര്ഭവാതി| സ സമ്യക്സമ്പന്നമന്നം സുപരീക്ഷിതം വിശുദ്ധമഗ്നയാദിഷു പ്രാഗുപനീതം ശിഖിനാ ദൃഷ്ടമഭിപ്രോക്ഷിതം പ്രോക്ഷണൈഃ പുരഃ സ്ഥിതോ രാജാനം ഹസ്തബദ്ധൌഷധിരത്നം ഭോജയേത്| ഭുഞ്ജാനസ്യ ചാസ്യ ദുന്ദുഭീനഗദപ്രലിപ്താന് വാദയേത്| ദന്തകാഷ്ഠപ്രയുക്തേ തു വിഷേ കൂര്ചകവിശരണമൌഷധഗന്ധോ രൂക്ഷതാ ജിഹ്വാദന്തൌഷ്ഠമാംസശോഫശ്ച| തത്ര പ്രച്ഛായ ധാതകീപുഷ്പജാമ്ബവാസ്ഥിഹരീതകീചൂര്ണൈഃ സേക്ഷോദ്രൈഃ സപ്തച്ഛദകല്കേന വാ പ്രതിസാരണം കുര്യാത്| ദാഡിമകരമര്ദകഭവ്യാമ്രാതകകോലബദരരസക്ഷൌദ്രയുക്തം ഗണ്ഡൂഷമ്| അനേന ജിഹാനിര്ലേഖനകവലഗണ്ഡൂഷാ വ്യാഖ്യാതാഃ| അഞ്ജനപ്രയുക്തേऽശ്രൂപദേഹദാഹരാഗവേദനാ ദൃഷ്ടിവിഭ്രമാ ഭവന്ത്യാന്ധ്യം ച| തത്ര സര്പിഷ്പാനം യോജ്യമ്| ശൃതേന പയസാ സത്പകൃത്വഃ പിപ്പലീര്ഭാവയേത്| തതസ്തകല്കേന സര്പിര്വിപധ്കം നേത്രതര്പണമ്| കപിത്ഥമേഷശൃങ്ഗീഭല്ലാതകാനാം പുഷ്പൈര്വരണനിര്യാസേന ചാഞ്ജനമ്| ബൃഹതീശിരീഷബീജപ്രപൌണ്ഡരീകനാഗബലാചൂര്ണം സത്പകൃത്വോ മധുനാ ഭാവയേത്| തച്ച സ്രോതോഞ്ജനസുവര്ണചൂര്ണചൂര്ണയുക്തമഞ്ജനമ്| നസ്യധൂമപ്രയുക്തേ ശിരിരുക്കഫാസ്ത്രാവഃ ഖേഭ്യോ രുധിരാഗമനമിന്ദ്രിയവൈകൃതം ച| തത്രാതിവിഷാശ്വേതാകാകമാചീമദയന്തികാകല്കക്ഷീരസിദ്ധം സര്പിര്നസ്യേ പാനേച വിദധ്യാത്| മദയന്തികാ-മല്ലികാ| അഭ്യങ്ഗപ്രയുക്തേ ത്വഗ്ദാഹസ്വേദപാകസ്ഫോടാവദരണാനി| തത്ര ശീതാമ്ബുപരിപിക്തസ്യ ചന്ദനതഗരോശീരകുഷ്ഠവേണുപത്രികാऽമൃതാസോമവല്ലീശ്വേതാപദ്മകാലീയകൈരനുലേപനമ്| വേണുപത്രികാ-ബാഷ്പികാ| ഏതാന്യേവ ച സകപിത്ഥരസഗോമൂത്രാണി പാനമ്| ഗിരികര്ണികാശ്വേതാമൂലപ്രിയങ്ഗുസാരിവാമധുകസര്പസുഗന്ധാമൃഗൈര്വാരുമൂലാനി ശേലുക്വാഥപിഷ്ടാനി പ്രലേപഃ| അനേനോദ്വര്തനോദ്ധര്ഷണപരിഷേകാനുലേപനഭൂഷണയാനശയ്യാസ്തരണവസ്ത്രകവചപാദുകോപാനത്പാദപീഠാ വ്യാഖ്യാതാഃ| വിശേഷതസ്ത്വാഭരണകൃതേ വികാരേऽശ്വഗന്ധാപാമാര്ഗകിണിഹീഖദിരശിരീഷകല്കൈര്ഗോപിത്തസംയുക്തൈഃ പ്രദേഹഃ| പാദപീഠകൃതേ ശ്ലേഷ്മാതകസര്പസുഗന്ധാകല്കോ മധുയുക്തഃ| ഛത്രപ്രയുക്തേ സ്ഫോടാനാം ക്ഷിപ്രപാകാനാം പവ്കജാമ്ബവപ്രകാശാനാം പ്രാദുര്ഭാവഃ| തത്ര മധുകപാടലാകപാടലാകസേരുകരോധ്രാഞ്ജനകുഷ്ഠസര്പസുഗന്ധാഖദിരശിരീഷകല്കൈര്ഗോപിത്തപ്രയുക്തൈഃ സര്വ ഗാത്രപ്രദേഹഃ| അനേന ചാമരവ്യജനേ വ്യാഖ്യാതേ| ശിരോऽഭ്യങ്ഗപ്രയുക്തേ വേദനാരന്ഥിജന്മ കേശച്യവനം ച| തത്ര ശ്യാമാപാലിന്ദീതന്ദുലീയകചൂര്ണധൃതര്ക്ഷപിത്തൈഃ സുഭാവിതാ കൃഷ്ണാ മൃത്പ്രലേപഃ| ഗോമയമാലതീമൂഷികപര്ണ്യന്യതമരസഃ കല്കോ വാऽഗാരധൂമോ വാ| ശ്ലേഷ്മാതകരത്വക്പാടലാശിരീഷമധൂകഹരിദ്രാദ്വയൈരജാക്ഷീരാലോഡിതൈഃ പരിപേകഃ| അനേന ശിരഃസ്നാനസ്നപനോദകകങ്കതകസ്ത്രഗുഷ്ണീഷാ വ്യാഖ്യാതാഃ| കര്ണപൂരണപ്രയുക്തേ ശോഫശൂലപാകാഃ ശ്രോത്രവൈഗുണ്യം ച്ച്| തത്ര ബഹുപത്രാസ്വരസോ ധൃതക്ഷൌദ്രയുക്തഃ കര്ണപൂരണമ്, സോമവല്കലരസോ വാ സുശീതഃ| മുഖാലേപപ്രയുക്തേ മുഖസ്യ ശ്യാവതാ പദ്മകണ്ടകാശ്ച ഭവന്ത്യഭ്യങ്ഗജാശ്ച വികാരാഃ| തത്ര മധുകപയ സ്യാബന്ധുജീവഫഞ്ജീപുനര്നവാചന്ദനൈഃ സധൃതൈര്ലേപോ മധുസര്പിഷോഃ പാനം ച| സവിഷപുഷ്പാധ്രാണാത് ശിരോനാസാവ്യഥാ സാശ്രുനേത്രതാ ഗന്ധാജ്ഞാനം ച| തത്രാനന്തരോക്തോ വിധിര്ബാഷ്പോദിതശ്ചേതി| ഭവതി ചാത്ര| ഫലമൂലച്ഛദാദീനാം ദദ്യാത്പ്രക്ഷാലനോദകമ്| ഭാജനവ്യഞ്ജാനാം ച തഥാ കുര്യാദതന്ദിര്തഃ|| ഘ്രേയാണി ഘ്രാപയിത്വാ തു സ്പൃശ്യാന് സംസ്പൃസ്യ താനപി| പ്രതീവാപം തതോ ദത്വാ പ്രതീക്ഷ്യൈവൈകനാഡികാമ്|| തതോ വിജ്ഞായ ശുദ്ധിം ച ഭാജനസ്യോദകസ്യ ച| ആഹാരമുപയുഞ്ജീത യഥാവദ്വസുധാധിപഃ|| മന്ദം തീക്ഷ്ണവിഷാഭ്യാസേ വിഷമുത്തീര്യതേ ഭൃശമ്| തസ്മാത്തീക്ഷ്ണവിഷം ഹസ്തേ ബധ്നീയാത്കുശലോ ഭിഷക്|| വിഷസന്ധാരണം ധന്യം രക്ഷോഘ്നം പ്രീതിവര്ദ്ധനം| അപി ച| സാപിധാനഘടീമൂടഫലകസ്ഥാപിതൌഷധമ്| പ്രാഗുദീച്യോര്ദിശോര്ഗുപ്തം ഭൈഷജ്യാഗാരമിഷ്യതേ|| ഘഠ്യാദീനി-മൃത്തൃണകാഷ്ഠമയാനി| ഉച്ചൈഃ പ്രശസ്തദിഗ്ദേശം ബഹുവാതായനം മഹത്| മഹാനസം സുസംമൃഷ്ടം വിശ്വാസ്യജനസേവിതമ്|| സദ്ദ്വാഃസ്ഥാധിഷ്ഠിതദ്വാരം കക്ഷ്യാവത്സവിതാനകമ്| സുധൌതദ്ദഢകുമ്ഭാദി പരിശുദ്ധജലേന്ധനമ്|| സ്വകര്മകുശലാ ദക്ഷാഃ സൂദാസ്തത്രാപ്രമാദിനഃ| ക്ലുപ്തകേശനഖാഃ പിത്ര്യാ രാജ്ഞഃ കൃത്യൈരങ്ഗതാഃ|| തേഷാമധിപതിര്വിപ്രഃ കുലജഃ സിപരീക്ഷിതഃ| സംവിഭക്തശ്ച ഭക്തശ്ച ശുചിര്വൈദ്യവശാനുഗഃ|| സംവിഭക്തഃ-ഉദാസീനഃ| സര്വേऽപി ഭൂഭൃദാസന്നാഃ ശസ്താഃ സതതമീദ്ദശാഃ| മിഥോ വിഗ്രഹസങ്ഘാതരഹിതാ ഭൂഭൃതേ ഹിതാഃ|| താന് വൈദ്യോ ഗുണവാനേകോ മനസാ പ്രതിജാഗൃയാത്| ഭൂഭൃദ്ദേഹോപകരണസംരക്ഷണസമുദ്യതഃ|| അഥാഭ്യമിത്രം വ്രജതോ ജിഗീഷോര്വൈദ്യഃ സുസജൌഷധശസ്ത്രയന്ത്രഃ| തുങ്ഗധ്വജാഖ്യാതനിവാസഭൂമിര്യുദ്ധാഗതം യോധജനം ചികിത്സേത്|| പന്ഥാനമുദകം ഛായാം ഭക്തം യവസമിന്ധനമ്| ദൂഷയന്ത്യരയോ യസ്മാത്തദ്വിദ്യാച്ഛോധയേത ച| പ്രസ്ഥാനം വാ നിവേശം വാ നാവിജ്ഞായ പ്രയോജയേത്| ഭൂവാരിതൃണകാഷ്ഠാശ്മമാര്ഗന് മാര്ഗവനസ്പതീന്|| വിഷേണോപഹതാ ഭൂമിഃ ക്വചിദ്ദഗ്ധേവലക്ഷ്യതേ| പ്രമ്ലാനതൃണഗുല്മാദിര്മൃതകീടസരീസൃപാ|| വിശീര്യന്തേ ഖുരനഖാ ദാഹകണ്ഡൂരുജാന്വിതാഃ| ഛര്ദിര്മൂര്ച്ഛാ ജ്വരോ മോഹഃ ശിരോദുഃഖം ച ജായതേ|| തത്ര സൌഭാഞ്ജനാന്മൂലം വല്ലീം സോമമുശീരകമ്| മാതുലുങ്ഗരസം ഹിങ്ഗു പായയേദ്ദധിമാത്രയാ|| വല്ലീപ്രിയങ്ഗുഃ| മൂത്രാണ്യജാവിഹസ്തിഭ്യോ മാംസാനി രുധിരാണി ച| സര്വഗന്ധൈഃ സമായോജ്യ പചേത്പക്വേ ച നിക്ഷിപേത്|| സോമരാജീം സുനന്ദാഖ്യാം സരലാം ഗന്ധനാകുലീമ്| ചാരടീം ത്രായമാണാം ച പ്രോക്ഷയേത്തേന താം ഭുവമ്|| സുനന്ദാഖ്യാ-ഗോരോചനാ| ചാരടീ-പദ്മചാരിണീ| സവിഷം വിരസം തോയം കോവിഷ്ണം രാജിഭിശ്ചിതമ്| ഫേനിലം ഗുരു വിച്ഛിന്നം ഖഗൈരനഭിനന്ദിതമ്|| മൃതാകുലിതമത്സ്യം ച സ്പര്ശാത്തച്ഛോഫകണ്ഡുമത്| ഓദനഃ സാധിതസ്തേന ഭുക്തമാത്രോ വിദഹ്യാഏ|| വിദഗ്ധഃ പച്യതേ കൃച്ഛ്രാത്പവ്കോ മൂര്ച്ഛാജ്വരപ്രദഃ| ദര്ശയേത്സര്വതോ നീലപീതകര്ബുരലോഹിതമ്|| തത്ര ശിഗ്ര്വാദിമഗദം ഭൂമിദോഷോദിതം പിബേത്| അജശൃങ്ഗീം വിശാലാഖ്യാം വിഷഘ്നീമുത്തമാരണീമ്|| ഫണിജ്ജകം പ്രതിവിഷാം ദഗ്ധ്വാ തദ്ഭസ്മ ഗാലയേത്| ബഹുശോ ഗാലിതം തച്ച പാചയേത്തത്ര ച ക്ഷിപേത്|| കല്കയേത്വാ പ്രതീവാപം സരലാം രജനീദ്വയമ്| ഏലാമുദീച്യം മഞ്ജിഷ്ഠാം സുനന്ദാം ബാകുചീമപി|| പാത്യന്തേ ബിന്ദവസ്തസ്മാദ്യത്ര തന്നിര്വിഷീഭവേത്|| പാടലാപാരിഭദ്രാശ്വകര്ണസ്യാമാക ശിഗ്രുകാന്|| കലശാന്തര്ഗതാന് ദ്ഗ്ധ്വാ പ്രക്ഷിപേത്സവിഷേऽമ്ഭസി| ശീതേ ഘര്മോ ഹിമശ്ചോഷ്ണേ മാരുതോ വിഷസംയുതഃ|| ഭ്രമമൂര്ച്ഛാദികാരീ ച ശിഗ്ര്വാദിസ്തത്ര ചേഷ്യതേ| ദേവദാരുനതാനന്താമധുകാഞ്ജനഗൈരികമ്|| വജ്രകന്ദം ലതാം രോധ്രം വികിരേത് ശ്ലക്ഷ്ണചൂര്ണിതമ്| വൃക്ഷാഗ്രേഷു പതാകാസു ദൂഷ്യേഷു സുമഹത്സു ച|| സര്വതശ്ചൂര്ണസമ്പര്കാന്നിര്വിഷോ ജായതേऽനിലഃ| വികൃതാ ഭവതി ച്ഛായാ പാദപേ വിഷദൂഷിതേ|| നിര്ഗന്ധമതിഗന്ധം വാ തത്പുഷ്പം ഹൃച്ഛിരോരുജമ്| കുര്യാത്, ഫലപലാശാദി കണ്ഡൂആകാതിസാരകൃത്|| ഭൂമി മുദ്ദിശ്യ യത്പ്രോക്തം തത്സര്വം തത്ര ശസ്യതേ| ന ച കന്യാമവിദിതാം സംസ്പൃശേദപരീക്ഷിതാമ്|| വിവിധാന് കുര്വതേ യോഗാന് കുശലാഃ ഖലു മാനവാഃ| ആജന്മവിഷസംയോഗാത്കന്യാ വിഷമയീ കൃതാ|| സ്പര്ശോച്ഛ്വാസാദിഭിര്ഹന്തി തസ്യാസ്ത്വേതത്പരീക്ഷണമ്| തദ്ധസ്തകേശാസംസ്പര്ശാന്മ്ലായതേ പുഷ്പപല്ലവൈഃ|| ശയ്യായാം മത്കുണൈര്വസ്ത്രേ യൂകാഭിഃ സ്നാനവാരിണി| ജന്തുഭിര്മ്രിയതേ ജ്ഞാത്വാ താമേവം ദൂരതസ്ത്യജേത്|| നാപ്രോക്ഷിതം നാവിദിതം ഭിഷജാ നാനവിക്ഷിതമ്| നാപ്രാശിതം ച സൂദാദ്യൈഃ കിഞ്ചിദാഹാരയേന്നൃപഃ|| ധന്യം സര്വാര്ഥസിദ്ധാഖ്യം പാത്മരക്ഷോവിഷാപഹമ്| പരം ചക്ഷുഷ്യമായുഷ്യം ശത്രുഘ്നം വക്ഷ്യതേऽഞ്ജനമ്|| അഥ ശുക്ലപക്ഷേ പുണ്യേऽഹനി പുഷ്പപുനര്വസുഹസ്തചിത്രാമൃഗശിരഃ ശ്രവണരേവതീശതഭിഷക്പ്രാജാപത്യോത്തരാണാമന്യതമേന നക്ഷത്രേണ യോഗമുപഗതേ ഭഗവത്യോഷധിപതൌ പ്രശസ്തേ മുഹൂര്തേ സിന്ധുസ്ത്രോതഃ സമുത്ഥം സ്നിഗ്ധം സപ്രഭം ഗന്ധവര്ണച്ഛേദൈര്നീലിത്പലാഭമഞ്ജനമാഹരേത്| തസ്യാഷ്ടൌ ഭാഗാഃ, കനകരജതോദുമ്ബരാണാമേകൈകോ ഭാഗഃ, തത്സര്വം മൂഷായാം പ്രക്ഷീപ്യ, ബലിമങ്ഗലപൂര്വകമഗ്നിമുപസമാധായ, ഖദിരകദരധവസ്യന്ദനാന്യതമദാരുഭിര്ഗോമയൈര്വാ പ്രജ്വാലയേത്| തതശ്ചാര്യാവലോകിതേശ്വരമാര്യതാരാം ബ്രഹ്മദക്ഷാശ്വിരുദ്രേന്ദ്രാത്യസോമവരുണ- വൈശ്വാനരവായുവിഷ്ണുജനകഭരദ്വാജ്ധന്വന്തരിസുശ്രുതഭവസുകന്യാ-സ്കന്ദച്യവനവൈനതേയാനന്യാശ്ച യഥാവിധ്യുക്തദേവതാഃ സുമനോऽക്ഷതലാജാസ്വസ്തികസംയാവനിസ്തുഷയവസംസ്കൃതഗുഡധൃതമിശ്രപായസൈരര്ചയിത്വാ,വൃദ്ധവൈദ്യബ്രാഹ്രാണാംശ്ച ശുക്ലവാസസോ മഹതീഭിര്ദക്ഷിണാഭിഃ പൂജയിത്വാ, തസ്മിന്നഗ്നൌ തദഞ്ജനം ധ്മാതം ധ്മാതമാവര്ത്യ പൃഥക്പൃഥങ്ഗിഷേചയേത്| ഗോശകൃദ്രസമൂത്രഘൃതദധിക്ഷൌദ്രവസാമജ്ജതൈലമദ്യസര്വഗന്ധാമ്ബുശര്കരോദകേക്ഷുരസേഷു, തഥാ ഹരീതക്യാമലകബിഭീതകകാശ്മര്യമൃദ്വീകാശൃങ്ഗാടകകസേരുകോത്പലനലിനസൌഗന്ധികമൃണാ-ലികാക്വാഥേഷു, തഥാലാവകപിഞ്ജലൈണശശഹരിണകുലീരരസേഷു, തഥാ മധുകചന്ദനകാലാനുസാര്യനലദപദ്മകോശീരമഞ്ജിഷ്ഠാനന്താഗൈരികകുങ്കുമോദകേഷു| കാലാനുസാര്യം-ശൈലേയമ്| തതഃ ശുക്ലേ വാസസി ബദ്ധ്വാ ദ്വാദശരാത്രമാന്തരിക്ഷേऽമ്ഭസി വാസയേത്| തത്ശ്ഛായായാം വിശോഷ്യ സ്ഫടികമുക്താപ്രവാലകാലാനുസാര്യപ്രതീവാപം പുനരപി ബലിമങ്ഗലപൂര്വകമഹരവാസസാ കന്യയാ ദ്ദഷദി പേഷയിത്വാ സുവര്ണരജതതാമ്രശങ്ഖശൈലദ്വിരദരനഗവലവൈഡൂര്യസ്ഫടികമേഷശൃങ്ഗ്യസനസാരാന്യതമധടി-തായാമഞ്ജനികായാം നിധാപയീ| ഗവലം-മാഹിഷം ശൃങ്ഗമ്| അഥ പുനരപി പൂര്വവത്കൃതസ്വസ്ത്യയനം സാവിത്രേണ കര്മണാऽഥര്വവിദ്ദ്വിജന്മനാ വിധിവത് തദഭിസംസ്കുര്യാത്| തതോ ഗജസ്കന്ധമാരോപ്യ പാണ്ഡുരച്ഛത്രചാമരവാലവ്യജനൈരനുഗതം തഥാ ശങ്ഖദുന്ദുഭിസ്വനൈര്ദ്വിജാതിവരപ്രയുക്തൈശ്ച വേദവാദമിശ്രൈഃ പുണ്യാഹഘോഷൈഃ കൃതപുശ്പോഹാരം വൈദ്യഗൃഹാന്നായകഗൃഹമനുപ്രവേശയേത്| അനന്തരം ച തേന വിദേഹാധിപോപദിഷ്ടേന സര്വാര്ഥേഷു സിദ്ധേനാഞ്ജനേന യഥോക്താനാമേവാഞ്ജനഭാജനദ്രവ്യാനാമന്യതമയാ ശലാകയാ ഗോബ്രാഹ്രാണപൂജാപൂര്വകം ശുചിഃ സനിയമോ ഭൂത്വാ ധാരിണീമിമാം വിദ്യാമധീയാനഃ പൂര്വമക്ഷി ദക്ഷിണമഞ്ജയേത്| നമശ്ചക്ഷുഃപരിശോധനരാജായ തഥാഗതായാര്ഹതേ സമ്യക്സമ്ബുദ്ധായ| തദ്യാഥാ ഊചക്ഷുഃപ്രജ്ഞാചക്ഷുര്ജ്ഞാനചക്ഷുര്വിജ്ഞാനചക്ഷുര്വിശോധയ സ്വാഹാ| തത് പരം താമേവ ധാരിണീമനുസംസ്മരത് സായംപ്രതഃ പ്രത്യഹമേതേത്പരമം പവിത്രമാരോഗ്യകരമൂര്ജസ്കരം സര്വ വിഘ്നഹരമഞ്ജാനമശ്വിഭ്യാമിന്ദ്രസ്യ വൃത്രവധാഭ്യുദ്യതസ്യ പ്രാക്പ്രകല്പിതമ്| ത സ്മാദേതദ്രാജ്ഞാം രാജമഹാമാത്രാണാം ച മഹീം വിജിഗീഷമാണാനാം ബ്രാഹ്രാണാനാം ച വേദാധ്യയനമന്യദ്വാ മഹച്ഛാസ്ത്രമവഗാഹമാനാനാം പ്രസന്നമനാ ഭിഷക് പ്രകല്പയേദിതി| ഭവന്തി ചാത്ര| അഥ യോഗാഃ പ്രവക്ഷ്യന്തേ ബൃഹസ്പതികൃതാഃ| ശിവാഃ| യാന് സേവമാനോ നൃപതിഃ ശത്രുഭ്യോ നൈതി വഞ്ചനമ്|| ബില്വാഢകീയവക്ഷാരപാടലാബാഷ്പികോഷണാഃ| ശ്രീപര്ണീശല്ലകീയുക്താ നിഷ്വ്കാഥഃ പ്രോക്ഷണം പരമ്|| ആഢകീ-സൌരാഷ്ട്രീ| സവിഷം പ്രോക്ഷിതം തേന സദ്യോ ഭവതി നിര്വിഷമ്| യവസേന്ധനപാനീയവസ്നശയ്യാസനൌദനമ്|| കവചാ ഭരണച്ഛത്രവാലവ്യജനവേശ്മ് ച| ശേലുപാടല്യതിവിഷാശിഗ്രുഗോപീപുനര്നവമ്|| സമങ്ഗാവൃക്ഷമൂലത്വക്കപിത്ഥവൃഷശോണിതമ്| സഹദന്തശഠം തദ്വത്പ്രോക്ഷണം വിഷനാശനമ്|| ശോണിതം-കുങ്കുമമ്| ലാക്ഷാപ്രിയങ്ഗുമഞ്ജിഷ്ഠാസമങ്ഗാലഹരേണുകാഃ| സയഷ്ട്യാഹ്വാ മധുയുതാ ബഭ്രുപിത്തേന കല്കിതാഃ|| നിഖനേദ്ഗോവിഷാണസ്ഥാഃ സപ്തരാത്രം മഹീതലേ| തതഃ കൃത്വാ മണിം ഹേമ്നാ ബദ്ധം ഹസ്തേന ധാരയേര്|| സംസൃഷ്ടം സവിഷം തേന സദ്യോ ഭവതി നിര്വിഷമ്| ബഭ്രുഃ-നകുലഃ| മനോഹ്വാലശമീപുഷ്പത്വങ്നിശാശ്വേതസര്ഷപാഃ|| കപിത്ഥകുഷ്ഠമജിഷ്ഠാഃ പിത്തേന ശ്ലക്ഷ്ണകല്കിതാഃ| ശുനോ ഗോഃ കപിലായാശ്ച സൌമ്യാ ഖ്യോऽയം വരോऽഗദഃ|| വിഷജിത്പരമം കാര്യോ മണിരത്രചപൂര്വവത്| മൂഷികാऽജരുഹാ വാപി ഹസ്തേ ബദ്ധാ വിപാപഹാ|| ഹരേണുമാംസീമഞ്ജിഷ്ടാരജനീമധുകം മധു| അക്ഷത്വക് സുരസം ലാക്ഷാ ശ്വപിത്തം പൂര്വവന്മണിഃ|| വാദിത്രാണി പതാകാശ്ച പിഷ്ടൈരേഭിശ്ചലേപിതാഃ| ശ്രുത്വാ ദ്ദഷ്വാ തമാഘ്രായ സദ്യോ ഭവതി നിര്വിഷഃ|| ത്ര്യൂഷണം പഞ്ചലവണം മഞ്ജിഷ്ഠാം രജനീദ്വയമ്| സൂക്ഷ്മൈലാം ത്രിവൃതാം പത്രം വിഡങ്ഗാനീന്ദ്രവാരൂണീമ്|| മധുകം ചേതി സക്ഷൌദ്രം ഗോവിഷാണേ നിധാപയേത്| തസ്മാദുഷ്ണാമ്ബുനാ മാത്രാം പ്രാഗ്ഭക്താം യോജയേത്തഥാ|| വിഷം ഭുക്തം ജരാം യാതി നിര്വിഷേऽപി ന ദോഷകൃത്| ജതുസര്ജരസോശീരസര്ഷപാപാത്രവാലകൈഃ|| സവേല്ലാരുഷ്കരപുരൈഃ കുസുമൈരര്ജുനസ്യ ച| ധൂപോ വാസഗൃഹേ ഹന്തി വിഷം സ്ഥാവരജങ്ഗമമ്|| ന തത്ര കീടാഃ സവിഷാ നോന്ദുരാ ന സരീസൃപാഃ| ന കൃത്യാഃ കാര്മണാദ്യശ്ര ധൂപോऽയം യത്ര ദഹ്രാതേ|| ശിഖിപിച്ഛം ബലാകാസ്ഥി സര്ഷപാശ്ചന്ദന ഘൃതമ്| ധൂപോ വിഷഘ്നഃ ശയനവസനാസനഗേഹഗഃ|| വിശാലാവ്യോഷമഞ്ജിഷ്ഠായഷ്ടീലവണപഞ്ചകമ്| ദ്വിനിശാപത്രവേല്ലൈലാത്രിവൃച്ചൂര്ണം സമാക്ഷികമ്|| പൂര്വോക്തം ത്ര്യൂഷണാദിം ച സ്നാനീയേऽമ്ഭസി യോജയേത്| ക്വാഥോऽഥവാऽര്കകുസുമശ്വേതാപാമാര്ഗസര്ഷപൈഃ|| സദധ്യാജ്യഃ കൃതോ യുക്തൈഃ കാമാതാനാകുലീയകൈഃ| കല്കോ വാ ചന്ദനക്ഷീരിപലാശദ്രുമവല്കലൈഃ|| മൂര്വൈലവാലുസുരസാനാകുലീതന്ദുലീയകൈഃ| ക്വാഥഃ സര്വോദകാര്യേഷു കാകമാചീയുതൈര്ഹിതഃ|| രോചനാപത്രനേപാലീകുങ്കുമൈസ്തിലകം വഹന്| വിഷൈര്ന ബാധ്യതേ സ്യാഞ്ച നാരീനരനൃപപ്രിയഃ|| ചൂര്ണൈര്ഹദ്രാമഞ്ജിഷ്ഠാകിണിഹീകണനിമ്ബജൈഃ|| ദിഗ്ധം നിര്വിഷതാമേതി ഗാത്രമിത്യാഹ ഗൌതമഃ|| നസ്യപാനാസാനാലേപൈര്യുഞ്ജ്യാത്സഞ്ജീവനാദികാന്| അഗദാന് വിഷജഗ്ധസ്യ തീക്ഷ്ണാനി ദമനാനി ച|| അഗദാന്-വിഷതന്ത്രോക്താന്| പിപ്പലീമധുകക്ഷൌദ്രശര്കരേക്ഷുരസൈഃ സഹ| വിരേചനം ശിരാമോക്ഷം പ്രപ്തം വിസ്രാവണം യദി|| ഹ്രദയാവരണം കാര്യം പ്രാഗേവാമിത്രമധ്യഗഃ| പിബേദ്ധൃതമജേയാഖ്യമമൃതം വാऽപ്യഭുക്തവാന്|| അജേയാമൃതേ-വിഷതന്ത്രോക്തേ| സര്പിഃ ക്ഷൌദ്രം ദധി ക്ഷീരമന്തതഃ ശീതലം ജലമ്|| അന്തതഃ-അന്തേ സര്വാഭാവേ, അത ഏവ പൂര്വേഷു പൂര്വാഭാവേ പരമിത ലഭ്യതേ| സിതാമധുകപാലിന്ദീകല്കവന്മാംസമിഷ്യതേ|| ഗോധാഹരിണബഭ്രൂണാം സകണാശുണ്ഠി പാര്ഷത്തമ്| സനാഗരം സാതിവിഷം ശിഖിനഃ സസിതോഫലമ്|| സുശീതാഃ സഘൃതാശ്ചൈഷാം യഥാസ്വം കല്പിതാ രസാഃ| ഇഥ്യം വിഷഗരാദിഭ്യോ രക്ഷേദ്വൈദ്യോ നരേശ്വരമ്| സ്യാത്തദുച്ഛേദ ഉച്ഛേദഃ പ്രജാനാം സര്വകര്മണാമ്|| ആജ്ഞാധൈര്യക്ഷമാത്യാഗാ മാനുഷത്വേऽപ്യമാനുഷാഃ| യദ്രാജ്ഞഃ കര്മഭിസ്തസ്മാദാരാധ്യോऽസാവതീന്ദ്രിയൈഃ|| യത്ര സാക്ഷാന്നൃപസ്തത്ര നിജ്ഞാതഃ പ്രവിശേദ്ഭിഷക്| ന സമ്മതോऽപ്യനുചിതം യാനസ്ഥാനാസനം ഭജേത്|| ഉചിതം പുരതോ രാജ്ഞസ്തിഷ്ഠേദ്വാക്യം ച നാക്ഷിപേത്| അഹീനകാലം രാജാര്ഥം, സ്വാര്ഥം പ്രിയഹിതൈഃ സഹ|| ദേശേ കാലേ പരാര്ഥം ച വദേദ്ധര്മാര്ഥസംഹിതമ്| നാനുശിഷ്യാദപൃച്ഛന്തം മഹദേതദ്ധി സാഹസമ്|| നാചരേദഹിതേനൈനം മൂലോച്ഛേദകരം ഹി തത്| അനുകൂലം ഹിതം വാച്യമഹിതാദ്വാരയേന്മിഥഃ|| ഉദാരൈഃ സാന്ത്വഥന്വാക്യൈര്ദോഷശ്ചേത്തദുപേക്ഷയാ| തൂഷ്ണീം വാ പ്രതിവാക്യേ സ്യാദ്വര്ജയേദ്ദ്വേഷ്യസങ്കഥാമ്|| വിപശ്ചിദപ്യചിത്തജ്ഞോ ബാലശോऽപി തു ഭാവവിത്| അതിപ്രിയോऽപി ദ്വേഷ്യോऽപി യാത്യാശു വിപരീതതാമ്|| നിവേദ്യ രാജ്ഞേ കുര്വീത കാര്യാണി സുലഘൂന്യപി| ന യായാന്ന ചിരം തിഷ്ഠേത്കോശസ്ഥാനാവരോധയോഃ|| സ്വല്പേऽപി ദര്ശയേ ത്തുഷ്ടിം ലാഭേऽനുദ്ധതമാനസഃ| മിഥഃ കഥനമന്യേന കൌലീനം ദ്വന്ദ്വവാദിതാമ്|| വസ്ത്രാദി രാജ്ഞഃ സദ്ദശം രാജലീലാം ച വര്ജയേത്| ദത്തം യത്തു നൃപേണൈവ തദ്ധാര്യ തുഷ്ടിവൃദ്ധയേ|| ഹസിതവ്യേ സ്മിതം കുര്യാത്പ്രഭോരേവാനുവൃത്തിതഃ| ഉച്യമാനേऽവലമ്ബേത പരമര്മണി മൂകതാമ്|| സ്വമര്മണി തു ബാധിര്യം ധൈര്യമാധുര്യസൌഷ്ഠവമ്| അത്യായാസേന നാത്മാനം കുര്യാദതിസമുച്ഛ്രിതമ്|| പാതോ യഥാ ഹിദുഃഖായ നോച്ഛ്രായഃ സുഖകൃത്തഥാ| ആസന്നസേവാ നൃപതേഃ ക്രീഡാശസ്ത്രാഹി പാവകൈഃ|| കൌശലേനാമഹതാ വിനീതൈഃ സാ നിരുധ്ദ്യതേ| പ്രാപ്യ ദുഷ്പ്രാപമൈശ്വര്യം ബഹുമാനം ച ഭൂപതേഃ|| യഥോപയുഞ്ജീത ചിരം തഥാസ്യാദപ്രമാദവാന്| വിദധ്യാത്പരിതഃ ശയ്യാം രക്ഷാമന്ത്രാഭിമന്ത്രിതാന്|| രാത്രൌ സിദ്ധാര്ഥകാന് ഭൂതിമക്ഷതൈരന്വിതാം ശുചിമ്| രക്ഷാശക്തിം തഥോച്ഛീര്പേ സയവാങ്കുരയാവകാമ്| സദൂര്വം പൂര്ണകലശം സപുഷ്പഫലപല്ലവമ്| ഉപഹാരം ച സന്ധ്യായാം ഭുക്ത്വാ ചാന്തേ നിശാസു ച|| ഏതസ്വസ്ത്യനം കര്മ കര്തവ്യം ശുചിനാ ശുചേഃ| ആയുഷ്യം പൌഷ്ടികം ഭൂതവിഷകാര്മണപാപ്മജിത്|| സങ്ക്ഷേപ ഏഷവിഷപാലനസാധനായ പ്രോക്തസ്തു വിസ്തരവിധിഃ പുനരുത്തരേഷു| ആലോച്യ സമ്യഗഖിലം മതിപൂവകാരീ യുഞ്ജീത തത്പരികലയ്യവികാരചിഹ്നമ്|| ഇതി വിഷഗരരക്ഷോണായോപദേശം ഭജതി നരപതിര്യോ നിത്യമേവാപ്രമത്തഃ| നിജപരരിപുവൃന്ദൈപ്രധൃഷ്യോ മഹാത്മാ സ ജനയതി ജനാനാം ക്ഷേമയോഗൌ ചിരായ|| "ഇതി|
Adhikarana ഭുക്തവിഷസ്യൌഷധമ് (൨൭-൨൮) · Śloka ൨൮
വിഷഭുക്തായ ദദ്യാച്ച ശുദ്ധായോര്ധ്വമധസ്തഥാ| സൂക്ഷ്മം താമ്രരജഃ കാലേ സക്ഷൌദ്രം ഹൃദ്വിശോധനമ്||൨൭|| ശുദ്ധേ ഹൃദി തതഃ ശാണം ഹേമചൂര്ണസ്യ ദാപയേത്| |൨൮|
View original
विषभुक्ताय दद्याच्च शुद्धायोर्ध्वमधस्तथा| सूक्ष्मं ताम्ररजः काले सक्षौद्रं हृद्विशोधनम्||२७|| शुद्धे हृदि ततः शाणं हेमचूर्णस्य दापयेत्| |२८|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വിഷഭുക്തായ പുംസേ ഊര്ധ്വമധശ്ച ശുദ്ധായ കാലേ സൂക്ഷ്മം- അതിശ്ലക്ഷ്ണം താമ്രചൂര്ണം സമാക്ഷികം ദദ്യാത്| കിമ്ഭൂതമ്? ഹൃദ്വിശോധനം,- ഹൃദയശുദ്ധയേ ഇത്യര്ഥഃ| വിഷഭുക്തായേതി 'ആഹിതാഗ്ന്യാദിത്വാത്' പരനിപാതഃ| കാല ഇത്യുപലക്ഷണമ്| ദേശസാത്മ്യാഗ്ന്യാദീന് വ്യപേക്ഷേതേത്യര്ഥഃ| ശുദ്ധേ ഹൃദേ-സ്വലിങ്ഗേ ജ്ഞാതേ, തതഃ-അനന്തരം, ഹേമചൂര്ണസ്യ ശാണം-കര്ഷചതുര്ഥാംശം, ദാപയേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- കൃതപൂര്വോക്തോപചാരസ്യ വിഷശേഷശങ്കാനിവൃത്യര്ഥമുപചാരമാഹ-വിഷഭുക്തായേതി| ശുദ്ധായേതി പുനരപി കൃതവമനവിരേചനായ| കാലേ-ഔഷധകാലേ, സംസര്ജനക്രമാനന്തരമിത്യര്ഥഃ| ഹൃദ്വിശോധനം-ഹൃദയസ്ഥിതവിഷനിര്ഹരണം, താമ്രചൂര്ണം പ്രയോജയേത്| തതഃ-കര്ഷചതുര്ഥാംശമ്,ഹേമചൂര്ണമദ്യാത്|
Adhikarana സുവര്ണപ്രയോഗഫലമ് (൨൮-൨൯) · Śloka ൨൯
ഹേമ്നി ദത്തേ സതി, യോ ഗുണഃ സ്യാത്തമാഹ | ന സജ്ജതേ ഹേമപാങ്ഗേ പദ്മപത്രേऽമ്ബുവദ്വിഷമ്||൨൮|| ജായതേ വിപുലം ചായുര്ഗരേऽപ്യേഷ വിധിഃ സ്മൃതഃ| |൨൯|
View original
हेम्नि दत्ते सति, यो गुणः स्यात्तमाह | न सज्जते हेमपाङ्गे पद्मपत्रेऽम्बुवद्विषम्||२८|| जायते विपुलं चायुर्गरेऽप्येष विधिः स्मृतः| |२९|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦- ഹേമ പിബതീതി-ഹേമപഃ, തസ്യാങ്ഗേ വിഷം ന സജ്ജതേ| കഥമ്? പദ്മപത്രേ ജലമിവ| തസ്യ ച ഹേമപസ്യ വിസ്തീര്ണമായുര്ജായതേ| ഏഷ വിധിര്ഗരേऽപി സ്മൃതഃ, യോ വിഷ ഉക്തഃ| സജ്ജത ഇത്യത്രാത്മനേപദം ചിന്ത്യമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- സുവര്ണപ്രയോഗഫലമാഹ-ന സജത ഇതി| ഹേമം പിബതീതി-ഹേമപഃ, തസ്യാങ്ഗേ വിഷം ന സജതേ-സങ്ഗം ന ഗച്ഛതി, വിപുലം ചായുര്ജായതേ| സജ്ജത ഇതി പാഠേ സങ്ഗാര്ഥകഷഞ്ജേരാത്മനേപദത്വം ചിന്ത്യമ്| വിഷോക്തവിധിം ഗേരേऽപ്യതിദിഷതി-ഗരേऽപ്യേഷ ഇതി| ഗരംകൃത്രിമം വിഷമ്| "ഗൌണമുഖ്യയോര്മുഖ്യേ കാര്യസമ്പ്രത്യയഃ" ഇതി ന്യായാത് ഗരേ വിഷവിധേരപ്രാത്പത്വാദതിദേശഃ|
Adhikarana വിരൂദ്ധാഹാരസ്യ വിഷഗരീപമത്വമ് (൨൯) · Śloka ൨൯
| വിരുദ്ധമപി ചാഹാരം വിദ്യാദ്വിഷഗരോപമമ്||൨൯||
View original
| विरुद्धमपि चाहारं विद्याद्विषगरोपमम्||२९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വിരുദ്ധം ചാഹാരം വിഷഗരോപമം വിദ്യാത്| വിഷഗരവദ്വിരുദ്ധാഹാരാ അപി വ്യാധിമൃത്യുഹേതവ ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ ചോക്തം സങ്ഹ്ഗ്രഹേ(സൂ.അ.൯)-"വിസ്ഫോടഗുല്മമദവിദ്രധിമേഹയക്ഷ്മതേജോബലസ്മൃതിമതീന്ദ്രയചിത്തനാശമ്| കുര്യാദ്വിരുദ്ധമശനം ജ്വരമസ്രപിത്തമഷ്ടൌ ഗദാംശ്ച മഹതോ വിഷവച്ച മൃത്യുമ്|" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അഥ വിരോധാദന്നപാഅനക്ഷാ| വിരുദ്ധാന്നസ്യ ദോഷഹേതുത്വമാഹ-വിരുദ്ധമപീതി| വിരുദ്ധം-സംയോഗാദിവിരോധവത്| കസ്യചിദ്വിരുദ്ധാഹാരസ്യ വിഷവത്സദ്യോ നാശകത്വാത് കസ്യചിദ്ഗവത്കാലാന്തരനാശകത്വാദ്രോഗജനകത്വാച്ചോപമാനദ്വയമുക്തമ്| ഉക്തം ച സങ്ഗ്രഹേ( സൂ. അ. ൯ ) "വിസ്ഫോടഗുല്മമദവിദധിശോഫയ-ക്ഷ്മതേജോബലസ്മൃത്തിമതീന്ദ്രിയവിത്തനാശാന്| കുയാദ്വിരുദ്ധമശനം ജ്വരമസ്രപിത്തമഷ്ടൌ ഗദാംശ്ച മഹതോ വിഷവച്ച മൃത്യുമ്|| " ഇതി "| വിരോധശ്ച സപ്തധാ,-സംയോഗസംസ്കാരമാത്രാദേശകാലാവസ്ഥാസ്വഭവഭേദാത്| സംയോഗസ്ത്രിധാ,- ബലവദ്ഗുണാനാം സാമ്യത് വൈഷമ്യാത് സാമ്യവൈഷമ്യാഭ്യാം ച| ഏവം നവ ഭേദാഃ| നേ ച സോദാഹരണാഃ സങ്ഗ്രഹേ ദര്ശിതാഃ (സൂ. അ. ൯)- " ബലിനാം മിഥാ ഗുണാനാം വിഷമതയാ സമതയാऽപ്യുഭയഥാऽപി| സംസ്കരദിവശാദപി ഭവതി നിസര്ഗാദപി വിരോധഃ|| ക്ഷീരം കുലത്ഥൈഃ പനസേന മത്സ്യൈസ്തപ്തം ദധി ക്ഷൌദ്രഘൃതേ സമാംശേ| വാര്യൂഷരേ രാത്രിഷു സക്തവശ്ച തോയാന്തരാസ്തേ യവകാസ്തഥാ ച||" ഇതി| തേ ച വക്ഷ്യമാണേഷു സ്വബുദ്ധയാ വിവേചനീയാഃ|
Adhikarana വിരൂദ്ധഭോജനമ് (൩൦-൩൧) · Śloka ൩൧
തദേവ വിരുദ്ധഭോജനമാഹ ആനൂപമാമിഷം മാഷക്ഷൌദ്രക്ഷീരവിരൂഢകൈഃ| വിരുധ്യതേ സഹ ബിസൈര്മൂലകേന ഗുഡേന വാ||൩൦|| വിശേഷാത്പയസാ മത്സ്യാ മത്സ്യേഷ്വപി ചിലീചിമഃ| |൩൧|
View original
तदेव विरुद्धभोजनमाह आनूपमामिषं माषक्षौद्रक्षीरविरूढकैः| विरुध्यते सह बिसैर्मूलकेन गुडेन वा||३०|| विशेषात्पयसा मत्स्या मत्स्येष्वपि चिलीचिमः| |३१|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ആമിഷം-മാംസം, ആനൂപം-മഹാമൃഗവാരിചരവാരിശയാഖ്യം, മാഷാദിഭിഃ സപ്തഭിഃ സഹ വിരുധ്യതേ| ആനൂപേഷ്വപി മധ്യേ വിശേഷാത്-അതിശയേന, പയസാ സഹ മത്സ്യാ വിരുധ്യന്തേ| യതോ മത്സ്യക്ഷീരേ സ്വാദുരസവിപാകിത്വാന്മഹാഭിഷ്യന്ദിനീ, ശീതോഷ്ണയോഗാച്ച പരസ്പരവിരുദ്വേ| മസ്ത്യേഷ്വപി ചിലീചിമാഖ്യോ മത്സ്യഃ പയസാ സഹാത്യന്തവിരുദ്ധഃ| സ പുനഃ ശകലീ ലോഹിതാക്ഷഃ സര്വതോ ലോഹിതരാജിഃ പ്രായോ ഭൂമൌ ചരതി, സോऽത്യഭിഷ്യന്ദിതമത്വാത്സുതരാം വിരുദ്ധഃ| ഏഷ ചാഹാരോऽനിര്ദിഷ്ടവികാരകാരീ യഥോക്താന് വിസ്ഫോടാദീന് കരോതി| കാലാന്തരേണ ച ചികിത്സാം വിനാ പ്രാണാനപി ഹരതി| കശ്ചിച്ച വിരുദ്ധാഹാരോ നിര്ദിഷ്ടവികാരകാരീ| യഥാ "ഉപോദകാऽതിസാരായ" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- തത്രാനൂപമാംസസ്യ ഭാഷാദിര്ഭിദിര്വിരോധമാഹ-ആനൂപമാമിഷമിതി| വിരൂഢകം-അങ്കുരിതം ധാന്യമ്| മാഷാദിഷ്വേ കേനാപി വിരോധോ ജ്ഞേയഃ| യദാഹ ഖാരണാദിഃ-"ഗുഡമാഷതില ക്ഷീരവിരൂഢബിസമൂലകൈഃ| ഗ്രാമ്യാനൂപൌദമാംസാനി ത്വേകേനാപി വിരുധ്യതേ||" ഇതി| വിരോധശ്ചൈകധ്യമഭ്യവഹാരേ നതു ക്രമേണ| യദാഹ സുശ്രുതഃ (യദുക്തം സങ്ഗ്രഹേ സൂ. അ. ൯, ചരകേ ച സൂ. അ. ൨൬|൮൬) "ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകപിശിതാനി മധുഗുഡതിലപയോമാഷമൂലകബിസവിരൂഢകൈശ്ച നൈകധ്യമദ്യാത്|" ഇതി| ഉക്തേഷ്വപി മത്സ്യപയസോര്വിശേഷാദ്വിരോധഃ| തതോऽപി പയശ്ചിലീചിമയോഃ|
Adhikarana അനൂപമാംസസ്യ മാഷാദിഭിര്വിരോധഃ പയസോऽമ്ലാദിഭിര്വിരോധഃ (൩൧-൩൨) · Śloka ൩൨
വിരുദ്ധമമ്ലം പയസാ സഹ സര്വം ഫലം തഥാ||൩൧|| തദ്വത്കുലത്ഥവരകകങ്ഗുവല്ലമകുഷ്ടകാഃ|൩൨|
View original
विरुद्धमम्लं पयसा सह सर्वं फलं तथा||३१|| तद्वत्कुलत्थवरककङ्गुवल्लमकुष्टकाः|३२|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അമ്ലം ദ്രവ്യം പയസാ സഹ സര്വം വിരുദ്ധമ്| സര്വഗ്രഹണം ദ്രവാദ്രവഗ്രഹണാര്ഥമ്| ദ്രവം-കാഞ്ജികാദി, അദ്രവം-ചുക്രികാദികമിത്യര്ഥഃ| അന്യഥാ പയസോ ദ്രവസമാനജാതീയത്വാത് കാഞ്ജികാദ്യേവ ദ്രവദ്രവ്യം വിരുധ്യേത, ന ചുക്രികാദികമപി| നനു, തൃതീയയൈവ സഹാര്ഥോ ലബ്ധ ഏവ| യഥാ-"വാരാഹം ശ്വാവിധാ നാദ്യാത്" ഇത്യത്ര| തതഃ കിം സഹശബ്ദേന| സത്യമേതത്| സഹഗ്രഹണം തു നിയമാര്ഥമ്| സഹൈകധ്യമമ്ലേനോപയുജ്യമാനം വിരുദ്ധമ്| യദാ ത്വമ്ലേന ഗോരസാദിനാ ക്ഷീരശാകസംജ്ഞവ്യഞ്ജനകരണാര്ഥം പയഃ സംസ്ക്രിയതേ തദാ തസ്യ ദ്രവ്യാന്തരത്വാപത്തേര്വിരോധോ നാസ്തി| തഥാ, ദധിക്ഷീരാദിനാ ഘൃതം പച്യതേ തത്രാऽപ്യവിരോധ ഏവ, ദ്രവ്യാന്തരത്വാത്| പൂര്വസ്യാऽപി സഹശബ്ദസ്യൈവം പ്രായമേവ പ്രയോജനമഭ്യൂഹ്യമിതി| അപി ച, ക്ഷീരേ ഭുക്തേ ഉത്തരകാലമപ്യമ്ലം ന ഭോജ്യമിതി പ്രതിപാദനാര്ഥം ച സഹഗ്രഹണമ്| തഥാ ചോക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.)-"സര്വം ചാമ്ലം പയസാ സഹൈകധ്യം തദുത്തരം വാ വിരുദ്ധമ്" ഇതി| ഫലം തഥേതി| ഫലം-അക്ഷോഡാദി ച, പയസാ സഹ വിരുദ്ധമ്| സര്വശബ്ദഃ സര്വത്ര ന സമ്ബന്ധനീയഃ, യതോ ന സര്വം ഫലം പയസാ സഹാഭ്യവഹര്തും വിരുദ്ധമ്| അപി തു കിഞ്ചിദേവ| തഥാ ച മുനിഃ പരിസംഖ്യയൈവാऽപഠത്(ച.സൂ.അ.൨൬|൮൬)- "തഥാऽऽമ്രാമ്രാതകലകുചകരമര്ദമോചദന്തശഠബദരകോശാമ്രഭവ്യ ജാമ്ബവകപിത്ഥതിന്തിഡീകപാലേവതാക്ഷോഡപനസനാരികേരദാഡിമാമലകാന്യേവം പ്രകാരാണി ചാന്യാനി" ഇതി| തസ്മാന്ന സര്വം ഫലം പയസാ സഹാഭ്യവഹര്തും വിരുദ്ധമ്, കിന്തു മുന്യുക്തമേവ| തദ്വദിതി ഫലവത്, കുലത്ഥാദയഃ പയസാ സഹ വിരുദ്ധാഃ| വരകോ-വ്രീഹിഭേദഃ, "വരകോദ്ദാലക" ഇതി പ്രാഗുക്തേഃ (ഹൃ.സൂ.അ.൬|൯)| വല്ലമകുഷ്ടകൌ ശിമ്ബീധാന്യവിശേഷൌ| ഉപലക്ഷണം ചേദമ്| 'മാഷനിഷ്പാവാവപി' ഹി വിരുദ്ധൌ പയസാ സഹേതി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൯) കഥിതമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അമ്ലാദിഭിഃ പയസോ വിരോധമാഹ-വിരുദ്ധമ്മ്ലമിതി| സര്വമമ്ലം-ദ്രവമദ്രവം ച, പയസാ സഹ വിരുദ്ധമ്| സഹഭാവോऽത്ര പയസ ഉത്തരമപി സേവിതേനാമ്ലേന ജ്ഞേയഃ| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൯)- " സര്വം ചാമ്ലം *പയസൈകധ്യം തത ഉത്തരം വാ വിരുദ്ധമ്|" ഇതി| തഥാ സര്വം ഫലം-അമ്ലമനമ്ലം ച| തദ്വത്കുലത്ഥാദയഃ| വരകോ-വ്രീഹിഭേദഃ| കങ്ഗുഃ-പ്രിയങ്ഗുഃ| വല്ലഃ-നിഷ്പാവഃ| മകുഷ്ടഃ-കലായഭേദഃ| സുശ്രുതസ്ത്വാഹ (സൂ. അ.൨൦/൮)- "വല്ലീഫലകവകകരീരാമ്ലഫലലവണകുലത്ഥപിണ്യാക-ദധിതൈലാനൂപൌദകവിരോഹിശുഷ്കശാകാജാവികമാംസദ്യജാമ്ബവ-ചിലീചിമമത്സ്യഗോധവരാഹമാഷാംശ്ച നൈകധ്യമശ്നീയാത് പയസോऽന്തേ വാ|" ഇതി|
Adhikarana പയോഹരീതകയോര്വിരോധഃ (൩൨) · Śloka ൩൨
| ഭക്ഷയിത്വാ ഹരിതകം മൂലകാദി പയസ്ത്യജേത്||൩൨||
View original
| भक्षयित्वा हरितकं मूलकादि पयस्त्यजेत्||३२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഭക്ഷയിത്വേതി| ഹരിതകം മൂലകകുഠേരാദി ഭുക്ത്വാ പയസ്ത്യജേത്, ന പുനഃ ശാകം മൂലകാദി സ്നിഗ്ധസ്വിന്നം ശാകസാധനേന സാധിതം ഭുക്ത്വാ ക്ഷീരം ന ഭക്ഷയേത്| ഏതസ്മാദേവ ച ജ്ഞാപകാത് മൂലകാദീനാമുഭയരൂപത്വം വേദ്യമ്, ഹരിതകത്വം ശാകത്വം ച| തഥാ ച മൂലകാദീനാം യദി ശാകത്വപ്രസിദ്ധിരേവാऽഭവിഷ്യത്, തതോ "ഹരിതകം മൂലകാദി ഭക്ഷയിത്വാ" ഇതി തന്ത്രകൃന്നാവക്ഷ്യത്| തസ്മാന്മൂലകസ്യ ഹരിതകത്വം ശാകത്വം ച ജ്ഞേയമ്| ലശുനേന സഹ ക്ഷീരസ്യ പ്രയോഗോ യ ഉക്തഃ (ഹൃ.ചി.അ.൯൪|൪൫)-"സാധയേച്ഛുദ്ധുശുഷ്കസ്യ ലശുനസ്യ ചതുഃപലമ്|" ഇതി| സ ന വിരുദ്ധഃ, അഗ്ന്യാദിസമ്പര്കാദ്രവ്യാന്തരത്വാപത്തേഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- പയോഹരിതകയോര്വിധമാഹ-ഭക്ഷയിത്വേതി| ഹരിതകാഖ്യം ശാകം ഭക്ഷയിത്വാ പയോ ന പേയമ്| കസ്യ ശാകസ്യ ഹരിതകസംജ്ഞാ? ഇത്യപേക്ഷായാമാഹ-മൂലകാദി,-മൂലകാദാരഭ്യ ശാകവര്ഗോക്തം ഹരിതകസംജ്ഞമിത്യര്ഥഃ|
Adhikarana വരാഹശ്വാവിധോഃ പൃഷതകുക്കുടയോര്ദഗ്ധാ ആമമാംസപിത്തയോഃ മാഷസൂപമൂലകയോഃ അവികുസുമ്ഭശാകയോഃ ബിസവിരൂദകയോഃ ലകുചഫലസ്യ മാഷാദിഭിഃ കദലീഫലസ്യ തക്രദിഭിഃ കാകമാച്യാഃ കണാദിഭിഃ (൩൩-൩൬) · Śloka ൩൬
വാരാഹം ശ്വാവിധാ നാദ്യാദ്ദധ്നാ പൃഷതകുക്കുടൌ| ആമമാംസാനി പിത്തേന, മാഷസൂപേന മൂലകമ്||൩൩|| അവിം കുസുമ്ഭശാകേന, ബിസൈഃ, സഹ വിരൂഢകമ്| മാഷസൂപഗുഡക്ഷീരദധ്യാജ്യൈര്ലാകുചം ഫലമ്||൩൪|| ഫലം കദല്യാസ്തക്രേണ ദധ്നാ താലഫലേന വാ| കണോഷണാഭ്യാം മധുനാ കാകമാചീം ഗുഡേന വാ||൩൫|| സിദ്ധാം വാ മത്സ്യപചനേ പചനേ നാഗരസ്യ വാ| സിദ്ധാമന്യത്ര വാ പാത്രേ കാമാത്താമുഷിതാം നിശാമ്||൩൬||
View original
वाराहं श्वाविधा नाद्याद्दध्ना पृषतकुक्कुटौ| आममांसानि पित्तेन, माषसूपेन मूलकम्||३३|| अविं कुसुम्भशाकेन, बिसैः, सह विरूढकम्| माषसूपगुडक्षीरदध्याज्यैर्लाकुचं फलम्||३४|| फलं कदल्यास्तक्रेण दध्ना तालफलेन वा| कणोषणाभ्यां मधुना काकमाचीं गुडेन वा||३५|| सिद्धां वा मत्स्यपचने पचने नागरस्य वा| सिद्धामन्यत्र वा पात्रे कामात्तामुषितां निशाम्||३६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശ്വാവിധാ-സേധാമാംസേന സഹ, വാരാഹം മാംസം നാദ്യാത്| അഗ്രേऽപി നാദ്യാദിതി ക്രിയായോഗോ യാവത്ത്യജേദിതി ക്രിയാന്തരമ്| പൃഷതകുക്കുടൌ ദധ്നാ സഹ നാദ്യാത്| ആമാനി-അപക്വാനി മാംസാനി പിത്തേന സഹ| മാഷസൂപേന സഹ മൂലകമ്| ആവിം-മേഷം, കുസുമ്ഭശാകേന സഹ| വിരൂഢകം-അങ്കുരിതധാന്യം, ബിസൈഃ സഹ| മാഷസൂപാദീനാമന്യതമേന സഹ ലകുചഫലമ്| കദല്യാഃ ഫലം തക്രേണ സഹ, ദധ്നാ വാ, താലഫലേന വാ| കണോഷണാഭ്യാം സഹ കാകമാചീമ്, കേവലേന മാക്ഷികേണ സഹ കാകമാചീമ്, ഗുഡേന വാ സഹ കാകമാചീമ്, മത്സ്യാഃ പച്യന്തേ യസ്മിന് ഭാണ്ഡേ തത്ര വാ സിദ്ധാം കാകമാചീമ്, നാദ്യാത്| നാഗരസ്യ വാ പചനേ-ശുണ്ഠീപാകഭാണ്ഡേ സിദ്ധാം കാകമാചീമ്, തഥാऽന്യത്ര വാ ഭാജനേ യഥാരുചിസിദ്ധാം കാമാത്താം കാകമാചീം, രത്രിമുഷിതാം-പര്യുഷിതാം, നാദ്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- വാരാഹശ്വാവിധോര്വിരോധമാഹ- വാരാഹമിതി| ശ്വാവിത്-സൂചീസദ്ദശരോമാ| ദധിപൃഷതയോര്ദധികുക്കുടയോശ്ച വിരോധമാഹ-ദധ്നേതി| പിത്താമമാംസയോര്വിരോധമാഹ-ആമമാമ്സാനീതി| ആമമാംസാനി-അപക്വമാംസാനി| മാഷസൂപമൂലകയോര്വിരോധമാഹ-മാഷസൂപേനേതി| അവികുസുമ്ഭശാകയോര്വിരോധമാഹ-അവിമിതി| ബിസാങ്കുരിതധാന്യയോര്വിരോധമാഹ-ബിസൈരിതി| ലകുചഫലസ്യ മാഷസൂപാദിഭിര്വിരോധമാഹ-മാഷസൂപേത്യാദി| ആജ്യം-ധൃതമ്| "ഫലം തഥാ" ഇതി ക്ഷീരേണ സഹ വിരോധേ സിദ്ധേ പുനഃ ക്ഷീരഗ്രഹണം പ്രാക്പശ്ചാദ്വാ വിരോധാര്ഥമ്| തഥാ ച സുശ്രുതഃ (സൂ. അ. ൨൦൧൧൩)- "ലകുചഫലം ദധ്നാ പയസാ മാഷസൂപേനപ്രാക്പശ്ചാദ്വാ പയസാ സഹ വാ വിരുദ്ധമ്|" ഇതി| കദലീഫലസ്യ തക്രാദിഭിര്വിരോധമാഹ-ഫലം കദല്യാ ഇതി| കാകമാച്യാഃ കണാദിഭിര്വിരോധമാഹ-കണോഷണാഭ്യാമിതി| പിപ്പലീമരിചാഭ്യാം മിലിതാഭ്യാമ്, കണോഷണാഭ്യാമിതി സമാസകരണാത്| ഛന്ദോനുരോധാത്സമാസ ഇതി ചേത് ന| "പിപ്പലീമരിചാഭ്യാം മധുനാ ഗുഡേന വാ കാകമാചീമ്|" ഇതി സങ്ഗ്രഹേऽപി (സു. അ. ൯)| ഗുഡമധുഭ്യാം പൃഥക്, സമാസാകരണാത്| പാത്രവിശേഷസംസ്കാരാത്കാകമാച്യാ വിരോധമാഹ-സിദ്ധാം വേതി| മത്സ്യാഃ പച്യന്തേ യസ്മിന് പാത്രേ തത്-മത്സ്യപചനമ്| നാഗരസ്യ പചനേ-ശുണ്ഠീപചനേ| കാകമാച്യാഃ പര്യുഷിതത്വാദ്വിരോധമാഹ-സിദ്ധാമന്യത്ര വേതി| കാമാതാ-കാകമാചീ| അന്യത്ര വാ പാത്ര ഇതി പാത്രവിശേഷനിവൃത്യര്ഥമ്, യത്ര ക്വാപി പാത്രേ സിദ്ധാ സതീ പര്യുഷിതാ വിരുദ്ധേത്യര്ഥഃ|
Adhikarana പിപ്പല്യാഃ മത്സ്യനിസ്തലനസ്നേഹേന സര്ഷിഷഃ കാംസ്യേ ദശാഹമുഷിതസ്യ ഉഷ്ണാരൂഷ്കരയോഃ (൩൭) · Śloka ൩൭
മത്സ്യനിസ്തലസ്നേഹേ സാധിതാഃ പിപ്പലീസ്ത്യജേത്| ` കാംസ്യേ ദശാഹമുഷിതം സര്പിരുഷ്ണം ത്വരുഷ്കരേ||൩൭||
View original
मत्स्यनिस्तलस्नेहे साधिताः पिप्पलीस्त्यजेत्| ` कांस्ये दशाहमुषितं सर्पिरुष्णं त्वरुष्करे||३७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦- മത്യാനിസ്തല്യന്തേ- ഭൃജ്യന്തേ, യേന സ്നേഹേന സഹ- മത്സ്യനിസ്തലസ്നേഹഃ, തത്ര സാധിതാഃ പിപ്പലീസ്ത്യജേത്, വിരുദ്ധത്വാത്| നാദ്യാദിതി പ്രകൃതേऽപി ത്യജേദിതി വചനം ന കേവലം നാദ്യാത്, ലേപാദികമപി ന കുര്യാദിതി പ്രതിപാദനാര്ഥമ്| ഉത്തരത്രാപി ത്യജേദിത്യസ്യാനുവൃത്താവേതദേവ താത്പര്യമ്| കാംസ്യപാത്രേ ദശരാത്രമുഷിതം സര്പിസ്ത്യജേത്| ദശാഹാദര്വാഗവിരുദ്ധമേവ| അരുഷ്കരേ- ഭല്ലാതകവിഷയേ, ഉഷ്ണം- അന്നപാനാദികം ത്യജേത്| തഥാ, "പേയം നോഷ്ണോപചാരേണ" ഇത്യനേന മദ്യസ്യോഷ്ണം നിഷിദ്ധം| തഥാ, "ഉഷ്ണമുഷ്ണാര്തമുഷ്ണേ ച യുക്തം ചോഷ്ണൈഃ "ഇതി മാക്ഷികസ്യ| തഥാ, ദധ്നോ-"നൈവാദ്യാന്നിശിനൈവോഷ്ണം വസന്തോഷ്ണ" ഇത്യാദിഭിഃ| തസ്മാന്മധുമദ്യദധിഭല്ലാതകേഷ്വപ്യുഷ്ണം വിരുദ്ധമിത്യത്രാചാര്യോ യുക്ത്യാ പ്രത്യപാദയത്| സങ്ഗ്രഹേ തു സ്പഷ്ടം കൃത്വോക്തം (സൂ. അ. ൯)-"മദ്യമധുദധിഭല്ലാതകേഷു ചോഷ്ണം|" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- സ്നേഹവിശേഷസംസ്കാരാത്പിപ്പല്യാ വിരോധമാഹമത്സ്യനിസ്തലനേതി| മത്സ്യാ നിസ്തല്യന്തേ ഭൃജ്യന്തേ, യേന സ്നേഹേന സഃ-മത്സ്യനിസ്തലനഃ| പാത്രകാലവിശേഷസംസ്കാരാത്സര്പിഷോ വിരോധമാഹ-കാംസ്യേ ദശാഹമിതി| കാംസ്യേ-കാംസ്യപാത്രേ| ദശാഹം- ദശാഹോരാത്രാന്| ഉഷ്ണാരുഷ്കരയോര്വിരോധമാഹ-ഉഷ്ണം ത്വിതി| ഉഷ്ണസ്പര്ഷം ദ്രവ്യം ഭല്ലാതകേ പ്രയുജ്യമാനം വിരുദ്ധമ്|
Adhikarana ഭാസസ്യ ശൂലസംസ്കാരാത് കമ്പില്ലസ്യ തക്രസംസ്കാരാത് (൩൮) · Śloka ൩൮
ഭാസോ വിരുധ്യതേ ശൂല്യഃ കമ്പില്ലസ്തക്രസാധിതഃ| |൩൮|
View original
भासो विरुध्यते शूल्यः कम्पिल्लस्तक्रसाधितः| |३८|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦- ഭാസഃ-പക്ഷിവിശേഷഃ ശൂല്യോ വിരുധ്യതേ, ശൂലേ സംസ്കൃതോ ഭാസഃ കൃതപക്തിര്വിരുധ്യത ഇത്യര്ഥഃ| ശൂല്യ ഇതി "ശൂലോഖാദ്യത്" ഇതി യത്| കമ്പില്ലസ്തക്രസാധിതോ വിരുധ്യതേ| സങ്ഗ്രഹേ ചാതോऽധികമപ്യുക്തമ്| യഥാ (സൂ.അ.൯)-"സൌവീരേണ തിലശഷ്കുലീ| ക്ഷീരേണ ലവണമ്| നവനീതേന ശാകമ്| നവപുരാണമാമപക്വം ചൈകധ്യമ്| തഥാ സലിലാവഗാഹഃ സഹസോഷ്ണാഭിതപ്തസ്യ ത്വഗ്ദൃഷ്ട്യപഘാതായ തൃഷ്ണാതിവൃദ്ധയേ ച| തഥൈവ പയഃപാനം രക്തപിത്തായ| ശരീരേണാऽയസ്തസ്യ സഹസാऽऽഭ്യവഹാരശ്ഛര്ദിഷേ ഗുല്മായ വാ| വാചാ ത്വായസ്തസ്യ സ്വരസാദായ|" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ഭാസസ്യ ശൂലസംസ്കാരാദ്വിരോധമാഹ-ഭാസ ഇതി| ഭാസഃ-പ്രസഹപക്ഷിവിശേഷഃ| ശൂല്യഃ-ശൂലപ്രോതോऽങ്ഗരേഷു പക്വഃ|കമ്പില്ലസ്യ തക്രസംസ്കാരാദ്വിരോധമാഹ-കമ്പില്ല ഇതി| കമ്പില്ലോ-വിരേചനദ്രവ്യവിശേഷോ രോചനികാഖ്യഃ|
Adhikarana പായസാദീനാം മിഥഃ സംയോഗാത് (൩൮) · Śloka ൩൮
| ഏകധ്യം പായസസുരാകൃശരാഃ പ്രിവര്ജയേത്||൩൮||
View original
| एकध्यं पायससुराकृशराः प्रिवर्जयेत्||३८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഏകധ്യം-ഏകത്ര, പായസസുരാകൃശരാസ്ത്യജേത്| ഏകധ്യമിതി "ഏകാദ്ധോ ധ്യമുഞ്" ഇതി ധ്യമുഞ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-പായസാദീനാം മിഥഃ സംയോഗാദ്വിരോധമാഹ-ഏകധ്യമിതി| ഏകധ്യം-ഏകത്ര സംയോജ്യ| പായസഃ-ക്ഷൈരേയീ| കൃശരാ-തിലതന്ദുലമാഷകൃതാ പേയാ |
Adhikarana മധ്വാദീനാം മിഥഃ സംയുക്താനാമ് (൩൯) · Śloka ൩൯
മധുസര്പിര്വസാതൈലപാനീയാനി ദ്വിശസ്ത്രിശഃ| ഏകത്ര വാ സമാംശാനി വിരുധ്യന്തേ പരസ്പരമ്||൩൯||
View original
मधुसर्पिर्वसातैलपानीयानि द्विशस्त्रिशः| एकत्र वा समांशानि विरुध्यन्ते परस्परम्||३९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മധ്വാദീനി സമാംശാനി-തുല്യപ്രമാണാനി, മിഥോ വിരുധ്യന്തേ| കഥമ് ? ദ്വേ വാ, ത്രീണി വാ, ഏകത്ര വാ സര്വാണി| യഥാ-മധുസര്പിഷീ, മധുവസേ, മധുതൈലേ, മധുസര്പിര്വസാഃ, മധുസര്പിര്വസാതൈലാനി, ഇത്യേവമാദീനി| നനു, യദ്യേവംവിധോ വിരോധ ഉച്യതേ തത്കഥമഗസ്ത്യലേഹേ (ഹൃ.ചി.അ.൩|൧൨൮)-"കുഡവം ച പൃഥഗ്ഘൃതാത്| തൈലാത്സപിപ്പലീചുര്ണാത്സിദ്ധശീതേ ച മാക്ഷികാത്||" ഇതി തൈലഘൃതമധൂനാം തുല്യാംശാനാം പ്രയോഗഃ ? ബ്രൂമഃ| കേവലാനാം മധ്വാദീനാം സമാംശാനാമുപയോഗോ വിരുദ്ധഃ ന തു ദ്രവ്യാന്തരസംയുക്താനാമ്| അപി തു ദ്രവ്യാന്തരസംയുക്താനാം തേഷാം സംയോഗസംസ്കാരാദിവശാദ്വിശിഷ്ടഗുണാന്തരോത്പത്തിര്ദൃഷ്ടാ| തസ്മാദഗസ്ത്യലേഹാദൌ ദ്രവ്യാന്തരസംയോഗാദിവശാദവിരുദ്ധ ഏവ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- മധ്വാദീനാം മിഥഃ സംയുക്താനാം മാനതോ വിരോധമാഹ-മധുസര്പിരിതി| ദ്വിശസ്ത്രിശ ഇത്യപലക്ഷണമ്, തേന ചതുഷ്പഞ്ചശോऽപി ജ്ഞേയമ്| ഉക്തം ഹ്യന്യത്ര_"മധുസര്പിര്വസാതൈലപാനീയാനാം മാനവിരൂദ്ധാനാം ദ്വിത്രിചതുഃപഞ്ചധാമിലിതാനാം ഷഡ്വിംശതിര്വിരുദ്ധപ്രകാരാ ഭവന്തി|" ഇതി|
Adhikarana മധ്വാജ്യയോര്ദിവ്യാനുപാനാത് മധുപുഷ്കരബീജയോഃ മധുമൈരേയശാര്കരാണാമ് ക്ഷൈരേയസ്യ മന്ഥാനുപാനാത് ഹാരിദ്രകടുതൈലയോഃ (൪൦-൪൧) · Śloka ൪൧
ഭിന്നാംശേ അപി മധ്വാജ്യേ ദിവ്യവാര്യനുപാനതഃ| മധുപുഷ്കരബീജം ച, മധുമൈരേയശാര്കരമ്||൪൦|| മന്ഥാനുപാനഃ ക്ഷൈരേയോ, ഹാരിദ്രഃ കടുതൈലവാന്| |൪൧|
View original
भिन्नांशे अपि मध्वाज्ये दिव्यवार्यनुपानतः| मधुपुष्करबीजं च, मधुमैरेयशार्करम्||४०|| मन्थानुपानः क्षैरेयो, हारिद्रः कटुतैलवान्| |४१|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഭിന്നാംശേ അപി മധ്വാജ്യേ ദിവ്യവാര്യനുപാനേന വിരുധ്യേതേ| തൃതീയാര്ഥേ തസിപ്രത്യയഃ| അപിശബ്ദാന്ന കേവലം സമാംശ ഇത്യര്ഥഃ| മധു-മാക്ഷികം, പുഷ്കരബീജം ചൈകധ്യം വിരുധ്യതേ| തഥാ, മധുമാര്ദ്വീകം, മൈരേയം-ഖര്ജൂരാസവം, ശാര്കരം-ശര്കരയാ കൃതം മദ്യം, ഏതദേകത്രോപയുക്തം വിരുധ്യതേ| ക്ഷൈരേയഃ-പായസോ, മന്ഥാനുപാനോ വിരുദ്ധഃ| മന്ഥോऽനുപാനം യസ്യ സ ഏവമ്| ക്ഷൈരേയ ഇതി "ക്ഷീരാഡ്ഢഞ്" ഇതി ഢഞ്| ഹാരിദ്രഃ-കുപ്രസവഃ ശാകവിശേഷഃ സര്പച്ഛത്രാനുകാരീ പീതാഭാസഃ, കടുതൈലവാന്-സര്ഷപതൈലഭൃഷ്ടോ, വിരുദ്ധഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- മധ്വാജ്യയോര്ദിവ്യാനുപാനാദ്വിരോധമാഹ-ഭിന്നാംശേ ഇതി| അപിശബ്ദാത്സമാംശേ ച| മധുപുഷ്കരബീജയോര്വിരോധമാഹ-മധ്വിതി| മധു-മാക്ഷികമ്| പുഷ്കരബീജം-പദ്മബീജമ്| മധ്വാദീനാം വിരോധമാഹ-മധുമൈരേയേതി| മധു-ക്ഷൌദ്രമ്, 'മാര്ദ്വീകമ്' ഇത്യരുണദത്തഃ| മൈരേയോ-'ധാന്യാസവഃ' ഇതി ചന്ദ്രനന്ദനഃ, 'ഖര്ജൂരാസവഃ' ഇത്യരുണദത്തഃ ഇന്ദുശ്ച| 'മൈരേയോ-ധാതുകീപുഷ്പഗുഡധാത്ര്യക്ഷസംഹിതഃ' ഇതി മാധവകാരഃ| 'ആസവസ്യ സുരായാശ്ച ദ്വയോരപ്യേകഭാജനേ| സന്ധാനം തദ്വിജാനീയാന്മൈരേയമുഭയാത്മകമ്||' ഇതി ജേജ്ജടോ ബ്രഹ്രാദേവശ്ച| 'പൈഷ്ടീഗുഡാസവമധുഭിഃ പൈഷ്ടിമധ്വാസവദുഡൈര്വാ ത്രിയോനിഃ-മൈരേയഃ' ഇതി ഡല്ഹണഃ| സര്വമേതത്പ്രമാണമ്, സര്വേഷാമാപ്തത്വാത് ശങ്ക്യമാനസ്യാപി വിരോധസ്യ പരിഹരണീയത്വാച്ച| ശാര്കരഃ-ശര്കരാകൃതം മദ്യമ്| അത്ര ചകാരമനുവര്ത്യ പദ്മോത്തരികാശാകമനുക്തമപി സമുച്ചേയമ്, ചതുര്ണാം സംയോഗസ്യ വിരുദ്ധത്വാത്| തഥാ ച ചരകഃ (സൂ. അ. ൨൬|൮൬)- "പദ്മോത്തരികാശാകം ശാര്കരോ മൈരേയോ മധു ച സഹോപയുക്ത വിരുദ്ധം വാതം ചാതികോപയതി|" ഇതി| സങ്ഗ്രഹേऽപ്യേവമേവോക്തമ്| പദ്മോത്തരികാശാകം-കുസുമ്ഭശാകമ്| ക്ഷൈരേയസ്യ മന്ഥാനുപാനാദ്വിരോധമാഹ-മന്ഥാനുപാന ഇതി| ദ്രവാലോഡിതാഃ സക്തവോ-മന്ഥാഃ| ക്ഷൈരേയഃ-പായസഃ| ഹാരിദ്രകടുതൈലയോര്വിരോധാമാഹ-ഹാരിദ്ര ഇതി| ഹാരിദ്രഃപീതവര്ണശ്ഛത്രാകവിശേഷഃ കന്ദഃ| കടുതൈലവാന്-സര്ഷപതൈലഭൃഷ്ടഃ|
Adhikarana ഉപോദകായാസ്തിലകല്കസംസ്കാരേണ (൪൧) · Śloka ൪൧
| ഉപോദകാऽതിസാരായ തിലകല്കേന സാധിതാ||൪൧||
View original
| उपोदकाऽतिसाराय तिलकल्केन साधिता||४१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഉപോദകാ തിലകല്കേന സാധിതാऽതിസാരായ| താദര്ഥ്യേ ചതുര്ഥ്യത്ര| അര്ഥോ-നിമിത്തമ്, തസ്മൈ ഇദം-തദര്ഥമ്, തദര്ഥമേവതാദര്ഥ്യമ്| തേനാതീസാരകാരണമിത്യയമര്ഥോ ജായതേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ഉപോദകായാസ്തിലകല്കസംസ്കാരേണ വിരോധമാഹ ഉപോദകേതി|
Adhikarana ബലാകായാ വരാഹവസാഭര്ജനാത് (൪൨) · Śloka ൪൨
ബലാകാ വാരുണിയുക്താ കുല്മാഷൈശ്ച വിരുധ്യതേ| ഭൃഷ്ടാ വരാഹവസയാ സൈവ സദ്യോ നിഹന്ത്യസൂന്||൪൨||
View original
बलाका वारुणियुक्ता कुल्माषैश्च विरुध्यते| भृष्टा वराहवसया सैव सद्यो निहन्त्यसून्||४२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ബലാകാ-പക്ഷിജാതിഃ, വാരുണ്യാ-പ്രസന്നയാ യുക്താ, വിരുദ്ധാ| കുല്മാഷൈഃ-നാതിസ്വിന്നമുദ്ഗാദിഭിശ്ച സഹ വിരുധ്യതേ| സൈവ ബലാകാ, വരാഹവസയാ ഭൃഷ്ടാ സദ്യഃ-തത്ക്ഷണാദേവ, പ്രാണാന് മാരയതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ബലാകായാ വാരുണീയോഗാത് കുല്മാഷയോഗാച്ച ചിരോധമാഹ-ബലാകേതി| അര്ദ്ധസ്വിന്നാ മുദ്ഗാദയഃ-കുല്മാഷാഃ| ബലാകായാ വരാഹവസയാ ഭര്ജനാദിരോധമാഹ-ഭൃഷ്ടേതി|
Adhikarana തിത്തിര്യാദീനാം സംസ്കാരവിശേഷാത് (൪൩) · Śloka ൪൩
തദ്വത്തിത്തിരിപത്രാഢ്യഗോധാലാവകപിഞ്ജലാഃ| ഏരണ്ഡേനാഗ്നിനാ സിദ്ധാസ്തത്തൈലേന വിമൂര്ച്ഛിതാഃ||൪൩||
View original
तद्वत्तित्तिरिपत्राढ्यगोधालावकपिञ्जलाः| एरण्डेनाग्निना सिद्धास्तत्तैलेन विमूर्च्छिताः||४३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തിത്തിര്യാദയ ഏരണ്ഡേനാഗ്നിനാ സിദ്ധാഃ, തത്തൈലേന-ഏരണ്ഡതൈലേന, വിമൂര്ച്ഛിതാഃ-ബഹുശോ ഭൃഷ്ടാഃ, തദ്വത്-ബലാകാവത് സദ്യോ ജീവിതഹരാഃ| പത്രാഢ്യോ-മയൂരഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- തിത്തിര്യാദീനാം സംസ്കാരവിശേഷാദ്വിരോധമാഹ-തദ്വദിതി| പത്രാഢ്ചോ-മയൂരഃ| കപിഞ്ജലോ-ഗൌരതിത്തിരിഃ| ഏരണ്ഡേന-ഏരണ്ഡകാഷ്ഠോത്ഥേന| തത്തൈലേന-ഏരണ്ഡതൈലേന| വിമൂര്ച്ഛിതാഃ-ഭൃഷ്ടാഃ| തദ്വത്-ബലാകാവത്, സദ്യോ ഘ്നന്തി|
Adhikarana ഹാരീതസ്യ സംസ്കാരവിശേഷാത് (൪൪) · Śloka ൪൪
ഹാരീതമാംസം ഹാരിദ്രശൂലകപ്രോതപാചിതമ്| ഹരിദ്രാവഹ്നിനാ സദ്യോ വ്യാപാദയതി ജീവിതമ്||൪൪||
View original
हारीतमांसं हारिद्रशूलकप्रोतपाचितम्| हरिद्रावह्निना सद्यो व्यापादयति जीवितम्||४४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഹാരീതസ്യ-പക്ഷിവിശേഷസ്യ, മാംസം ഹാരിദ്രശൂലകേ പ്രോതം- ആസക്തം, ച തത്പാചിതം ച ഹാരിദ്രാഗ്നിനാ സദ്യോ ജീവിതം ഹന്തി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ഹാരീതസ്യ സംസ്കാരവിശേഷാദ്വിരോധമാഹ-ഹാരീതമാംസമിതി| ഹാരീതഃ-പ്രതുദപക്ഷിവിശേഷഃ| ഹാരിദ്രശൂലകം-ദാരുഹരികാഷ്ഠകൃതം ശൂലമ്| ഹരിദ്രാവഹ്നിനാ-ദാരുരിദ്രാകാഷ്ഠാഗ്നിനാ|
Adhikarana ഹാരിതസ്യ ഭസ്മാദിസംയോഗാത് (൪൫) · Śloka ൪൫
ഭസ്മപാംശുപരിധ്വസ്തം തദേവ ച സമാക്ഷികമ്| |൪൫|
View original
भस्मपांशुपरिध्वस्तं तदेव च समाक्षिकम्| |४५|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തദേവ-ഹാരീതമാംസം, ഭസ്മപാംശുപരിധ്വസ്തം സമാക്ഷികം വിരുദ്ധമ്| ഭസ്മ ച പാംശുശ്ച ഭസ്മപാംശൂ,-ഭൂതിരേണൂ, താഭ്യാം പരിധ്വസ്തം-ധൂസരിതമ്| സിദ്ധസാരേ ചോക്തമ്-"ന ജാതു കടുതൈലേന ഭൃഷ്ടാമദ്യാദുപോദകാമ്| പ്രിയങ്ഗുകല്കദിഗ്ധാങ്ഗഃ പായസം ന സമാചരേത്||" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ഹാരീതമാംസസ്യ ഭസ്മാദിസംയോഗാദ്വിരോധമാഹഭസ്മേതി| ഭസ്മനാ പാംശുനാ വാ പരിധ്വസ്തം-സദ്യോ വിലുലിതമ്, മധുയുക്തം തദേവ-ഹാരീതമാംസം, സദ്യോ ജീവിതം വ്യാപാദയതീത്യര്ഥഃ|
Adhikarana വിരൂദ്ധസ്യ സാമാന്യലക്ഷണാമ് (൪൫-൪൬) · Śloka ൪൬
| യത്കിഞ്ചിദ്ദോഷമുത്ക്ലേശ്യ ന ഹരേത്തത്സമാസതഃ||൪൫|| വിരുദ്ധം| |൪൬|
View original
| यत्किञ्चिद्दोषमुत्क्लेश्य न हरेत्तत्समासतः||४५|| विरुद्धं| |४६|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ദ്രവ്യാണാമാനന്ത്യാത് പ്രതിപദോക്ത്യാऽശേഷവിരുദ്ധസങ്ഗ്രഹഃ കര്തുമശക്യഃ, ഇതി തത്സങ്ഗ്രഹാര്ഥം വ്യാപി ലക്ഷണമാഹ- സ൦-യത്കിഞ്ചിത്-അന്നപാനമൌഷധം വാ, ദോഷമുത്ക്ലേശ്യ-സ്വസ്ഥാനാത്സഞ്ചലയ്യ, ന ഹരേത്-ബഹിര്ന നിഷ്കാസയേത്, തത്ര സമാസതഃ സംക്ഷേപതോ വിരുദ്ധമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അനുക്തവിരോധസങ്ഗ്രഹാര്ഥം വിരോധസാമാന്യലക്ഷണമാഹ-യത്കിഞ്ചിദിതി| യക്തിഞ്ചിദ്ദ്രവ്യം ദോഷമുത്ല്കേശയതി ന തു നിര്ഹരതി, തത്സര്വം വിരുദ്ധമ്| സമാസതഃ-സങ്ക്ഷേപാത്| വിസ്തരസ്തു സംയോഗാദിഭേദൈരനന്തഃ| ശോധനമപ്യുത്ല്കേശയതി പരം നിര്ഹരതി, ശമനമപി ന നിര്ഹരതി പരം നോത്ല്കേശയതി, ഇതി ന തയോര്വിരുദ്ധത്വമ്|
Adhikarana വിരൂദ്ധജവ്യാധീനാം പ്രതീകാരഃ (൪൬) · Śloka ൪൬
ശുദ്ധിരത്രേഷ്ടാ ശമോ വാ തദ്വിരോധിഭിഃ| |൪൬|
View original
शुद्धिरत्रेष्टा शमो वा तद्विरोधिभिः| |४६|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശുദ്ധിരത്രേഷ്ടാ| അത്ര-വിരുദ്ദ്ധാഹാരകൃതേ വികാരേ, ശുദ്ധിഃ വമനവിരേകാദിരൂപാ, ഇഷ്ടാ-ശ്രേഷ്ഠാ| കുപിതദോഷസമൂഹസ്യ വമനാദിഭിര്നിര്ഹരണാത്തന്നിര്ഹാരേ ചാരോഗ്യോത്പത്തിഃ| ശമോ വേതി| ന കേവലം ശുദ്ധിരിഷ്ടാ, ശമശ്ചേഷ്ടഃ| കൈഃ? തേഷാം-വൈരോധികകോപിതദോഷാണാം തത്കൃതാനാം വാ വിസ്ഫോടാദീനാം വികാരാണാം, വിരോധിഭിഃ-പ്രതിപക്ഷഭൂതൈരോഷധൈഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അഥ വിരുദ്ധാന്നപാനജാനാം വ്യാധീനാം പ്രതീകാരഃ| തത്ര ഉത്പന്നാനാം പരതീകാരമാഹ-ശുദ്ദിരിതി| ശുദ്ധിഃ-വമനവിരേചനാദികാ| അത്ര-വിരുദ്ധാന്നജേഷു വ്യാധിഷു| യേ തു ശുദ്ധിം നാര്ഹന്തി തേഷാം ശമഃ-ശമനം, പ്രതീകാര ഇഷ്ടഃ| കൈഃ? തദ്വിരോധിഭിഃ,-തസ്യ-വിരുദ്ധാന്നസ്യ, വിരോധിഭിഃ-പ്രതിപക്ഷഭൂതൈരാഹാരവിഹാരൌഷധൈഃ|
Adhikarana അനുത്പന്നാനാം പ്രതിബന്ധഹേതുഃ പ്രതീകാരഃ (൪൬) · Śloka ൪൬
ന ച ശോധനശമനരൂപ ഏവോപക്രമോऽത്രേത്യാഹ- | ദ്രവ്യൈസ്തൈരേവ വാ പൂര്വം ശരീരസ്യാഭിസംസ്കൃതിഃ||൪൬||
View original
न च शोधनशमनरूप एवोपक्रमोऽत्रेत्याह- | द्रव्यैस्तैरेव वा पूर्वं शरीरस्याभिसंस्कृतिः||४६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തൈരേവ-വൈരോധികകുപിതദോഷപ്രതിപക്ഷഭൂതൈര്ദ്രവ്യൈഃ, പൂര്വം-പ്രഥമം, യാ ശരീരസ്യാഭിസംസ്കൃതിഃ, സാ ച വിരുദ്ധാഹാരകൃതേ വികാരേ പ്രശസ്തേതി| യഥാ,-മാക്ഷികഹരീതക്യാദിനാ പിത്തശ്ലേഷ്മഹരണൌഷധേന സന്തതശീലനാദഭിസംസ്കൃതേ ദേഹേ പിത്തശ്ലേഷ്മകരം വിരുദ്ധമുപയുക്തം സദ്വികര്തുമശക്തമ്| ഏതദുക്തം ഭവതി,-വിരുദ്ധപ്രതിപക്ഷഗുണവതാ ദ്രവ്യേണ ദേഹസ്തഥാ ദാര്ഢ്യം ഗ്രാഹിതോ യഥാ വിരുദ്ധമപി ദ്രവ്യം വികാരം കര്തും നാലമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അനുത്പന്നാനാമുത്പത്തിപ്രതിബന്ധഹേതും പ്രതീകാരമാഹ-ദ്രവ്യൈസ്തൈരേവേതി| തൈരേവ- വിരുദ്ധാന്നവിരോധിഭിരേവ| പൂര്വംചിരുദ്ധാന്നസേവനാത്പ്രാക്| അഭിസംസ്കൃതിഃ- തദ്ഗുണഭാവിതത്വമ്| തൈഃ-വിരുദ്ധാനൈരേവ ശരീരസ്യാഭിസംസ്കൃതിരിതി വ്യാഖ്യാനേ "സാത്മ്യമല്പം ച ഭോജനമ്" ഇതി വക്ഷ്യമാണേന സാത്മ്യേന പൌനരുക്തയമ്|
Adhikarana വ്യായാമാദീനാമനുത്പത്തിഹേതുത്വമ് (൪൭) · Śloka ൪൭
വ്യായാമസ്നിഗ്ധദീപ്താഗ്നിവയഃസ്ഥബലശാലിനാമ്| വിരോധ്ദ്യപി ന പീഡായൈ സാത്മ്യമല്പം ച ഭോജനമ്||൪൭||
View original
व्यायामस्निग्धदीप्ताग्निवयःस्थबलशालिनाम्| विरोध्द्यपि न पीडायै सात्म्यमल्पं च भोजनम्||४७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വ്യായാമോ വിദ്യതേ യേഷാമിതി "അര്ശആദിത്വാത്" അച്| വയഃസ്ഥാഃ-തരുണാഃ| ബലേന ശാലിതും-ശ്ലാഘിതും ശീലം യേഷാം തേ-ബലശാലിനഃ| സ്നിഗ്ധാഃ സ്നിഗ്ധവൃഷ്യാഹാരസാത്മ്യാഃ| വ്യായാമിനാം വിരോധ്യപി ഭോജനം ന പീഡായൈ-ന രോഗോത്പത്തയേ| ഏവം സ്നിഗ്ധാദീനാം പ്രത്യേകം സമ്ബന്ധഃ കാര്യഃ| കേചിത് "വ്യായാമി" ഇതി പഠന്തി| തഥാ, വിരുദ്ധമപ്യന്നം യദഭ്യാസാത് സാത്മ്യം-സാത്മീഭൂതം, തഥാ, അല്പം-അല്പമാത്രയാ ച യദ്ഭോജനം, തച്ച വിരുദ്ധമപി ന പീഡായൈ ഇതി യോജ്യമ്| അഥ യദ്യപഥ്യമപി സാത്മ്യതാം പ്രാപ്തം തത്കിം ത്യാജ്യം ന വാ? കഥം ച ത്യാജ്യം ? കഥം ച പഥ്യം ഭോജ്യം? ഇത്യാഹ-
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- വ്യായാമാദീനാമനുത്പത്തിഹേതുത്വമാഹ-വ്യായാമീതി| വ്യായാമിനോ-വ്യായാമനിത്യാഃ| സ്നിഗ്ധാഃ-സ്നേഹഭാവിതശരീരാഃ| വയഃസ്ഥാഃ-തരുണാഃ| ബലശാലിനഃ-സഹജബലയുക്താഃ| സഹാത്മനാ ഭൂതം-സാത്മ്യമ്, ആത്മനഃ സഹായഭൂതമനുകൂലം സുഖാവഹമിത്യര്ഥഃ| തച്ച ദ്വിവിധം,-കൃത്രിമമകൃത്രിമം ച| തത്ര യദഭ്യാസേന കിയതേ തത്-കൃത്രിമമ്| ഉക്തം ച സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൯)- "അഹിതാന്യപി ചാന്യേഷാമഭ്യാസാദുപശേരതേ|" ഇതി| അകൃത്രിസം തു ദ്വിവിധം,-നിരുപാധികം സോപാധികം ച| തത്ര ദോഷാദിനിരപേക്ഷം-നിരുപാധികമ്, തദ്ദോഷസാത്മ്യാഖ്യമ്| യദാഹ ചരകഃ-"ഉപശേതേ യദൌചിത്യാദ്ദോഷസാത്മ്യം തദുച്യതേ|" ഇതി| ദോഷാദിസാപേക്ഷം-സോപാധികമ്| തത്ര ദോഷാദിവിപരീതഗുണത്വംഉപാധിഃ| യദാഹ ഖാരണാദിഃ- "ദോഷപ്രകൃതിദേശര്തുവ്യാധീനാം സ്വഗുണൈഃ പൃഥക്| വിപരീതഗുണൈഃ സാത്മ്യം തുല്യം ചാസാത്മ്യമുച്യതേ||" ഇതി| അസാത്മ്യം തു-യഥായഥം സാത്മ്യവിപരീതമ്| തത്തു കൃത്രിമം ചിരപരിത്യാഗേന ക്രിയതേ| സോപാധികേ ദോഷാദിതുല്യഗുണത്വം-ഉപാധിഃ| സാത്മ്യാസാത്മ്യേ ഏവ നിരുപാധികേ പഥ്യാ പഥ്യേ ഉച്യേതേ| സോപാധികേ ത്വൌഷധാനൌഷധേ| തത്ര വിരുദ്ധഭോജനസ്യ നിരുപാധികാസാത്മ്യസ്യ കൃത്രിമത്വേന സോപാധികത്വേന വാസാത്മ്യത്വേ സതി ന പീഡാകരത്വമ്| നിരുപാധികസോപാധികകൃത്രിമാണാമുത്തരോത്തരം ബലത്വാത്| കിമത്ര പ്രമാണമ് ? ഇതി ചേത്, നിരുപാധികാത്സോപാധികം ബലീയ ഇത്യര താവത്സങ്ഗ്രഹവചനം പ്രമാണമ് (സൂ. അ. ൯)- "ദോഷാദിവൈപരീത്യേന ഹരതേ രോഗിണാം രുജമ്| ഏകധ്യം ദധിദിഗ്ധാദിയോജനാ ന വിരുധ്യതേ||" ഇതി| താഭ്യാമപി കൃത്രിമം ബലീയ ഇത്യത്ര ഋതുചര്യോക്ത ഋതുസന്ധിക്രമഃ| തത്ര ഹി പൂര്വര്തുചര്യായാ ഉത്തരര്തുസമ്ബന്ധാത്സോപാധികമസാത്മ്യത്വമ്| പൂര്വര്തുശീലനാച്ച കൃത്രിമം സാത്മ്യത്വമ്| ഉത്തരര്തുചര്യായാസ്തു തത്സമ്ബന്ധാത്സോപാധികം സാത്മ്യത്വമ്| പൂര്വര്താവശീലനാഞ്ച കൃത്രിമമസാത്മ്യത്വമ്| തത്ര കൃത്രിമാഭ്യാംസാത്മ്യാസാത്മ്യാഭ്യാം സോപാധികയോരസാത്മ്യസാത്മ്യയോര്ബാധം മത്വാതന്നിവൃത്യര്ഥമൃതുസന്ധിക്രമ ഉക്തഃ| ദേശകാലപ്രകൃതിദോഷവ്യാധിസാത്മ്യാനാമുത്തരോത്തരം ബലവത്, ഉത്തരോത്തരമേവാന്തരങ്ഗത്വാത്| അല്പം-ഹീനമാത്രമ്| നനു, അല്പമപ്യല്പാം പീഡാം കരോത്യേവ| തത്കഥം ന പീഡായൈ ? സത്യമ്| കരോത്യേവ| കിന്ത്വസാവല്പത്വേനാനഭിവ്യക്തത്വാദസദ്വദുപചര്യതേ, അനുദരാ കന്യേതിവത്| അസകൃദുപയുജ്യമാനേ തു തസ്മിന്നഭിവ്യജ്യത ഏവ|
Adhikarana സാത്മ്യീകരണേ ക്രമഃ (൪൮) · Śloka ൪൮
പാദേനാപഥ്യമഭ്യസ്തം പാദപാദേന വാ ത്യജേത്| നിഷേവേത ഹിതം തദ്വദേകദ്വിത്ര്യന്തരീകൃതമ്||൪൮||
View original
पादेनापथ्यमभ्यस्तं पादपादेन वा त्यजेत्| निषेवेत हितं तद्वदेकद्वित्र्यन्तरीकृतम्||४८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അപഥ്യം-അഹിതമന്നം പാനം വാ യല്ലങ്ഘനപ്ലവനജാഗരണസ്വപ്നാദികം വാ ചേഷ്ടിതമഹിതമഭ്യസ്തം തത് പാദേന-ചതുര്ഥാംശേന ത്യജേത്, അഹിതഫലത്വാത്| തദ്ധി ശരീരോചിതമപ്യപഥ്യത്വാദുദര്കേ ദോഷായ സമ്പദ്യതേ, ന ഗുണായ| യദി തു തദപഥ്യമഭ്യസ്തം തഥാ സാത്മ്യീഭൂതം യസ്മിംശ്ചതുര്ഥാശേനാऽപി ത്യജ്യമാനേന ശരീരബാധാ ശങ്ക്യതേ വഹ്നിമാന്ദ്യാദ്വാ, തദാ പാദപാദേന-ഷോഡശാംശേന വാ ത്യജേത്| ഇതി വാശബ്ദാര്ഥഃ| തേന തുല്യം വര്തതേ-തദ്വത്,-തേനൈവ ക്രമേണ പാദേന പാദപാദേന വാ, ഹിതം നിഷേവേത-ശീലയേത്| കഥമേതദ്ദ്വയമപ്യപഥ്യപഥ്യരൂപം ത്യാജ്യം നിഷേവ്യം ച ? ഇത്യാഹ-ഏകേത്യാദി| ഏകശ്ച ദ്വൌ ച ത്രയശ്ച തൈരന്തരീകൃതമ്| ഏകദ്വിത്രിഭിരന്നകാലൈര്വ്യവധാനം കൃത്വാ [യഥാ ഭവതി തഥാ] അപഥ്യം പാദേന പാദപാദേന വാ ത്യജേത്| തദ്വത് ഹിതം സേവേത| ഏകദ്വിത്ര്യന്തരീകൃതമിതി ക്രിയാവിശേഷണത്വാദത്ര നപുംസകലിങ്ഗത്വമ്| അധുനൈതദേവ സ്പഷ്ടീകൃത്യോച്യതേ| അപഥ്യാത്പാടലവ്രീഹ്യാദേരഭ്യസ്താത്പാദമേകം ത്യക്ത്വാऽനുചിതാത്പഥ്യാദ്രക്തശാല്യാദേസ്തമേവ പാദം ദത്ത്വാ ചതുഷ്പാത്ത്വം സമ്പാദ്യ യോജ്യമ്| ഏവമന്നകാലമേകമതിവാഹയേത്| ഏവം പാദേനാപഥ്യമഭ്യസ്തം ത്യക്തം ഭവതി| പഥ്യം ചാനുചിതം നിഷേവിതം ഭവതി| തതോ ദ്വിതീയേऽന്നകാലേ സര്വമപഥ്യം യോജനീയമ്| ഏവമേകേനാന്നകാലേനാപഥ്യപാദോऽന്തരീകൃതഃ| തതസ്തൃതീയേऽപ്യുചിതാദപഥ്യാത് പാദദ്വയമപാസ്യാനുചിതാത്പഥ്യാത് പാദദ്വയമുപയുജ്യ, തതശ്ചതുര്ഥേ സര്വമപഥ്യം ഭോജ്യം പഞ്ചമേ ച| ഏവമന്നകാലദ്വയേന പഥ്യപാദദ്വയസഹിതമപഥ്യപാദദ്വയമന്തരീകൃതമ്| തതഃ ഷഷ്ഠേऽന്നകാലേ പാദമുചിതാദപഥ്യാത് പാദത്രയമനുചിതാത്പഥ്യാദ്ഭുക്ത്വാ, സപ്തമാഷ്ടമനവമാന്നകാലേഷു സര്വമപഥ്യം ഭോജ്യമ്| ഏവമന്നകാലത്രയേണാപഥ്യമന്തരീകൃതമ്| തതോ ദശമേऽന്നകാലേ സര്വം പഥ്യം സേവനീയമ്| ഏവം പാദപാദേനാപ്യയമേവ ക്രമഃ| സ്പഷ്ടാര്ഥം ച ദിക്പ്രദശര്യതേ| യഥാ-യവകാദേഃ ഷോഡശാംശം ത്യക്ത്വാऽനുചിതാച്ഛാല്യാദേഃ പഥ്യാത്ഷോഡശാംശമേവ ദത്ത്വാ ചതുഷ്പാത്ത്വം സമ്പാദ്യ ഭോജ്യമ്| ഏവമപഥ്യമഭ്യസ്തം പാദപാദേന ത്യക്തം ഭവതി പഥ്യം ചാനുചിതം നിഷേവിതം ഭവതി| ദ്വിതീയേऽന്നകാലേ സര്വമപഥ്യം സേവ്യമ്| ഏവമേകേ (നാന്നകാലേ) നാപഥ്യഷോഡശാംശോऽന്തരീകൃതഃ| തതസ്തൃതീയേऽപ്യുചിതാദപഥ്യാത് പാദപാദദ്വയമപാസ്യാനുചിതാത്പഥ്യാത് പാദപാദദ്വയം ദത്ത്വാ ചതുഷ്പാത്ത്വം സമ്പാദ്യ സേവ്യമ്| തതശ്ചതുര്ഥേ പഞ്ചമേ ചാന്നകാലേ സര്വമപഥ്യം ഭോജ്യമ്| ഏവം കാലദ്വയേന പാദപാദദ്വയമപഥ്യസ്യാന്തരീകൃതമ്| തതഃ ഷഷ്ഠേऽന്നകാലേऽനുചിതാത്പഥ്യാത് പാദപാദത്രയമുചിതാദപഥ്യാത് പാദപാദാസ്ത്രയോദശേതി ഭോജ്യമ്| തതഃ സപ്തമാഷ്ടമനവമാന്നകാലേഷു സര്വമപഥ്യം ഭോജ്യമ്| ഏവം കാലത്രയേണാന്തരീകൃതമ്| തതോ ദശമേऽന്നകാലേ പഥ്യാദനുചിതാത് പാദപാദാശ്ചത്വാരഃ, അപഥ്യപാദപാദാ ദ്വാദശേതി ഭോജ്യമ്| തത ഏകാദശേऽന്നകാലേ സര്വമപഥ്യം ഭോജ്യമ്| തത ഏകേനാന്നകാലേനാന്തരീകൃതമ്| ഏവമന്നകാലദ്വയത്രയാന്തരിതം ച താവദ്യോജ്യമ്, യാവത്പഥ്യസ്യ ഷോഡശപാദാഃ സേവ്യതയാ സമ്പദ്യന്തേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- വിരുദ്ധമപി സാത്മ്യം ന ബാധ്യതേ, കിം പുനരവിരുദ്ധമ്? അതഃ സാത്മ്യീകരണമാഹ| തത്ര സാത്മ്യീകരണേ ക്രമമാഹ-പാദേനേതി| അഭ്യസ്തം-അഭ്യാസാത്സാത്മ്യതാം യാതം, യദപഥ്യം തത് പാദേന-ചതുര്ഥാംശേന, പാദപാദേന-ഷോഡശാംശേന വാ ത്യജേത്| തദ്വത്-അപഥ്യവത്, ഹിതം-പഥ്യം, നിഷേചേത-യാവതാംऽശേനാപഥ്യം ത്യക്തം താവതാംऽശേന പഥ്യം ഭജേത്, നിത്യസേവ്യസ്യാഹാരരാശേര്യദപഥ്യേന ന്യൂനത്വം തത്പഥ്യേന പൂരയേദിത്യര്ഥഃ| കഥം ത്യജേത് ? ഏകദ്വിത്ര്യന്തരീകൃതമിതി,-ഏകദ്വിത്രിഭിര്ദിവസൈരന്തരീകൃതം-വിജാതീ-യഭോജനേന വ്യവഹിതമ്| ഏതദുക്തം ഭവതി,-യദാ പാദേന ത്യാഗഃ ക്രിയതേ തദാ പ്രാഥമേऽഹന്യപഥ്യസ്യ പാദാസ്ത്രയഃ, പഥ്യസ്യൈകഃ| ദ്വിതീയേऽഹനി ചത്വാരോऽപ്യപഥ്യസ്യ| തൃതീയേ പ്രഥമവത്| ഇത്യേകാന്തരീകരണമ്| ചതുര്ഥേऽഹനി ദ്വൌ പാദാവപഥ്യസ്യ, ദ്വൌ പഥ്യസ്യ| പഞ്ചമഷഷ്ഠയോസ്തൃതീയവത്| സപ്തമേ ചതുര്ഥവത്| ഇതി വ്ദ്യന്തരീകരണമ്| അഷ്ടമേ ത്വപഥ്യസ്യൈകഃ, പഥ്യസ്യ ത്രയഃ| നവമദശമൈകാദശേഷു സപ്തമവത്| ദ്വാദശേऽഷ്ടമവത്| ഇതി ത്ര്യന്തരീകരണമ്| ത്രയോദശേ ചത്വാരോऽപി പഥ്യസ്യ| ചതുര്ദശേ ദ്വാദശവത്| പഞ്ചദശേ ത്രയോദശവത്| ഇതി പുനരേകാന്തരീകരണമ്| വ്ദ്യന്തരത്ര്യന്രരീകരണപുനര്നാസ്തി, ചതുര്ണാമപി പാദാനാം പൂര്ണത്വാത്| ഷോഡശാംശപക്ഷേ ത്വേകദ്വിത്ര്യന്തരീകരണസ്യ പഞ്ചകൃത്വ ആവൃത്തിഃ| തത ഏകമേകാന്തരീകരണമ്| ഏവം ത്രിഷഷ്ട്യാ ദിവസൈഃ ഷോഡശാംശാഃ പൂര്യന്തേ| അത്ര യദ്യപി വ്യവധായകവിശേഷോ നോക്തഃ, തഥാऽപി പൂര്വസ്മിന്നന്തരേ യവ്ദ്യവധേയം, തദേവോത്തരസ്മിന്ര് വ്യവധായകം ജ്ഞേയമ്| ഏവമപഥ്യത്യാഗേ പഥ്യസേവായാം ച ക്രമ ആദ്ദതോ ഭവേത്| യദി ത്വപഥ്യമേവ വാ സര്വത്ര വ്യവധായകം ക്രിയതേ, തദാ ന ക്രമ ആദ്ദതോ ഭവേത്| ക്രമശ്ചാത്ര പ്രധാനമ്| അന്തരം ച ദിനൈരേവ, ന ഭോജനകാലൈഃ| ഉക്തം ച തന്ത്രാന്തരേ-"അപഥ്യം സാത്മ്യപ്യന്നം ചേഷ്ടാം വാ പാദശസ്ത്യജേത്| ഭജേച്ച പാദശഃ പഥ്യമേകദ്വിത്രിദിനാന്തരമ്||" ഇതി| ചതുര്ഭാഗഷോഡശഭാഗയോരധരോത്തരകല്പനാനിഷേധപരത്വാത് പഞ്ചഷട്സത്പഭാഗാദികല്പനാനാം ന നിഷേധഃ| അതസ്താ അപ്യവസ്ഥാനുസാരതഃ സ്വയമൂഹ്യാഃ| യദ്യപ്യത്ര വാക്യേ ഭട്ടാരകഹരിശ്ചന്ദ്രാദിഭിര്ബഹവഃ പക്ഷാ ദര്ശിതാഃ, തഥാപ്യമേവ പക്ഷോ ജ്യായാനിത്യസ്മാഭിര്ദര്ശിതഃ| ജ്യായസ്ത്വം ത്വസ്യ വാക്യസ്യാര്ജവേനൈവ പ്രതീയമാനത്വാത് ചതുര്ദശാഹര്തുസന്ധികരണേനാചാര്യസ്യാഭിപ്രേതത്വാച്ച|
Adhikarana അക്രമേണ സാത്മ്യീകരണേ ദോഷഃ (൪൧) · Śloka ൪൧
ഏവമനേന ക്രമേണാപഥ്യദോഷാസ്ത്യക്താഃ പീഡായൈ ന ഭവന്തി, പഥ്യഗുണാശ്ച സംവര്ധിതാഃ സ്ഥിരതാം പ്രാപ്നുവന്തി| ഇത്യത ആഹ അപഥ്യമപി ഹി ത്യക്തം ശീലിതം പഥ്യമേവ വാ| സാത്മ്യാസാത്മ്യവികാരായ ജായതേ സഹസാऽന്യഥാ||൪൧||
View original
एवमनेन क्रमेणापथ्यदोषास्त्यक्ताः पीडायै न भवन्ति, पथ्यगुणाश्च संवर्धिताः स्थिरतां प्राप्नुवन्ति| इत्यत आह अपथ्यमपि हि त्यक्तं शीलितं पथ्यमेव वा| सात्म्यासात्म्यविकाराय जायते सहसाऽन्यथा||४१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഹി-യസ്മാത്, സഹസാ-ക്രമമിമമനാലോച്യ, അന്യഥാ ഉക്തവിധ്യതിക്രമേണ, അപഥ്യമപി ത്യക്തം സാത്മ്യവികാരായ ജായതേ| പഥ്യമേവ വാ സഹസാ ശീലിതമസാത്മ്യവികാരായ ജായതേ| സാത്മ്യാസാത്മ്യാഭ്യാം വികാരഃ-സാത്മ്യാസാത്മ്യവികാരഃ, തസ്മൈ "ക്ല്റ്പിസമ്പദ്യമാനേ" ഇതി ചതുര്ഥീ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അക്രമേണ സാത്മ്യീകരണേ ദോഷമാഹ-അപഥ്യമപീതി| ഹി-യസ്മാത്, അന്യഥാ-ഉക്തക്രാമാദന്യേന പ്രകാരേണ, ത്യക്തമപഥ്യമപി, ശീലിതം പഥ്യമപി, സഹസാ വികാരായ- വികാരകാരണായ ജായതേ| കുതഃ ? സാത്മ്യാസാത്മ്യമ്,- യതഃ അപഥ്യം ഹി സാത്മ്യമ്, പഥ്യം ഹ്യസാത്മ്യമ്, അതസ്തയോരക്രമേണ ത്യജനഭജനേ രോഗായ ഭവത ഇത്യര്ഥഃ|
Adhikarana ക്രമേണ സാത്മ്യീകരണേ ഗുണാഃ (൫൦) · Śloka ൫൦
ക്രമേണ ത്വപഥ്യത്യാഗപഥ്യശീലനേ വിധീയമാനേ ഗുണായ സ്യാതാമിതി ദര്ശയതി ക്രമേണാപചിതാ ദോഷാഃ ക്രമേണോപചിതാ ഗുണാഃ| സന്തോ യാന്ത്യപുനര്ഭാവമപ്രകമ്പ്യാ ഭവന്തി ച||൫൦||
View original
क्रमेण त्वपथ्यत्यागपथ्यशीलने विधीयमाने गुणाय स्यातामिति दर्शयति क्रमेणापचिता दोषाः क्रमेणोपचिता गुणाः| सन्तो यान्त्यपुनर्भावमप्रकम्प्या भवन्ति च||५०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദോഷാഃ അപഥ്യാഭ്യാസജാഃ, ക്രമേണ-പൂര്വോക്തേന, അപചിതാഃ-ക്ഷയം നീതാഃ, ഗുണാശ്ച-പഥ്യോപയോഗജാഃ, ക്രമേണ-പൂര്വോക്തേനൈവ, ഉപചിതാഃ-വൃദ്ധിം നീതാഃ സന്തഃ, പുരുഷാണാം യഥാസങ്ഖ്യമപുനര്ഭാവം യാന്തി ദോഷാഃ| ഗുണാശ്ചാപ്രകമ്പ്യാഃ-സ്ഥിരാ ഭവന്തി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ക്രമേണ സാത്മ്യീകരണേ ഗുണമാഹ-ക്രമേണേതി| സന്തോ യാന്ത്യപുനര്ഭാവമിതി| ഗുണോ ദ്വിവിധഃ,-ദോഷാപചയോ ഗുണോപച്ചയശ്ച| തത്ര ക്രമേണ- സാത്മ്യീകരണക്രമേണ, ദോഷാ അപചീയന്തേ ഗുണാശ്ചോപചീയന്തേ| തത്ര ദോഷാഃ ക്രമാപചിതാഃ സന്തോऽ പുനര്ഭാവം യാന്തി,-യഥാ പുനര്നോത്പദ്യന്തേ തഥാ നശ്യന്തീത്യര്ഥഃ| ഗുണാസ്തു ക്രമേണോപചിതാഃ സന്തോऽപ്രകമ്പ്യാ ഭവന്തി, യഥാ പുനര്ന ക്ഷീയന്തേ തഥാ വര്ദ്ധന്ത ഇത്യര്ഥഃ|
Adhikarana അപഥ്യസ്യ സാത്മ്യീകരണനിഷേധഃ (൫൧) · Śloka ൫൧
സാമ്പ്രതമഹിതാഹാരസേവനം സദാ ത്യാജ്യമിതി സദ്യുക്തിം ദര്ശയതി അത്യന്തസന്നിധാനാനാം ദോഷാണാം ദൂഷണാത്മനാമ്| അഹിതൈര്ദൂഷണം ഭൂയോ ന വിദ്വാന് കര്തുമര്ഹതി||൫൧||
View original
साम्प्रतमहिताहारसेवनं सदा त्याज्यमिति सद्युक्तिं दर्शयति अत्यन्तसन्निधानानां दोषाणां दूषणात्मनाम्| अहितैर्दूषणं भूयो न विद्वान् कर्तुमर्हति||५१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദോഷാണാമഹിതൈഃ-ആഹാരാദിഭിഃ ദൂഷണം കര്തും വിദ്വാന്-പണ്ഡിതോ, നാര്ഹതി-ന യുജ്യതേ| കിമ്ഭൂതാനാമ്? അത്യന്തം-അതിശയേന, സന്നിധാനം-നികടത്വം, യേഷാം ദോഷാണാം ത ഏവം തേഷാമ്| തഥാ, ദൂഷണാത്മനാം-ദൂഷണസ്വഭാവാനാമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അപഥ്യസ്യ സാത്മ്യീകരണം നിഷേധതി-അത്യന്തേതി| യദ്യപി സാത്മ്യീഭൂതമപഥ്യം ദോഷാന്ന ദൂഷയതി, തഥാപി യാവതാ കാലേന തത്സാത്മ്യീഭവതി താവന്തം കാലം ദൂഷയത്യേവ| ദൂഷണം ച ദോഷാണാമല്പമപി വിദ്വാന്-ആത്മഹിതജ്ഞഃ പുമാന്, അഹിതൈഃ- വിരുദ്ധൈഃ കാരണഭുതൈഃ, കര്തു നാര്ഹതി| കഥമ്? ഭൂയഃ-പുനഃ, തേ ഹി ദോഷാഃ പ്രാഗേവ ദൂഷണാത്മാനോ-ദൂഷകത്വസ്വഭാവാ അത്യന്തസന്നിധാനശ്ച,-ദൂഷ്യസ്യ-ശരീരസ്യാത്യന്തം സന്നിഹിതാഃ| തസ്മാച്ഛരീരം രക്ഷതാ വിരുദ്ധം ന സാത്മ്യീകര്തവ്യമ്|
Adhikarana യുക്തിപ്രയോജിതൈരാഹാരാദിഭിഃ ശരീരധാരണമ് (൫൨) · Śloka ൫൨
ഏതത്പ്രസങ്ഗേന ചേദമാഹ ആഹാരശയനാബ്രഹ്മചര്യേര്യുക്ത്യാ പ്രയോജിതൈഃ| ശരീരം ധാര്യതേ നിത്യമാഗാരമിവ ധാരണൈഃ||൫൨||
View original
एतत्प्रसङ्गेन चेदमाह आहारशयनाब्रह्मचर्येर्युक्त्या प्रयोजितैः| शरीरं धार्यते नित्यमागारमिव धारणैः||५२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ആഹാരഃ-അന്നപാനസേവാ| ശയനം-സ്വപ്നഃ| അബ്രഹ്മചര്യം സ്ത്രീണാം സേവാ| ആഹാരാദീനാം ദ്വന്ദ്വഃ| ഏതൈര്യുക്ത്യാ പ്രയോജിതൈഃ ശരീരം സതതം ധാര്യതേ| കിമിവ കൈഃ? ആഗാരം-ഗൃഹമിവ, ധാരണൈഃ സ്തമ്ഭൈര്യഥാ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അവിധിസേവനാദിഭ്യോऽന്നപാനം രക്ഷേദിത്യാഹ-ആഹാരേതി| ആഹാരഃ-അന്നപാനസേവാ, ശയനം-നിദ്രാ,അബ്രഹ്മാചര്യേ-സമ്ഭോഗഃ, തൈര്നിത്യം യുക്ത്യാ പ്രയോജിതൈഃ ശരീരം ധാര്യതേ| ധാരണൈഃ-സ്തമ്ഭൈരാഗാരമിവ| യുക്തിഃ-ശാസ്ത്രോക്തപ്രകാരഃ ധാരണം ച-അന്നപാനസുഖപരിണാമദ്വാരേണ|
Adhikarana തത്രാഹാരസ്യാതിദേശഃ (൨) · Śloka ൨
ആഹാരോ വര്ണിതസ്തത്ര തത്ര തത്ര ച വക്ഷ്യതേ| ||൨||
View original
आहारो वर्णितस्तत्र तत्र तत्र च वक्ष्यते| ||२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തത്ര-തേഷു ത്രിഷു മധ്യാത്, ആഹാരോ വര്ണിതഃ-ഋതുചര്യായാം ദ്രവാന്നസ്വരൂപവിജ്ഞാനീയയോശ്ച| തത്ര തത്ര ച-ശാസ്ത്രഭാഗേ ജ്വരചികിത്സാദൌ ച, വക്ഷ്യതേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- തത്രാഹാരമതിദേശേനാഹ-ആഹാര ഇതി| തത്രാഹാരഃ, തത്ര തത്ര- ഋതുചര്യാദൌ വര്ണിതഃ| വക്ഷ്യതേ ച-മാത്രാശിതീയാദൌ|
Adhikarana നിദ്രായത്തം സുഖദുഃഖാദികമ് (൫൩-൫൪) · Śloka ൫൪
ശയനാബ്രഹ്മചര്യയോസ്ത്വിഹൈവ വിധിം വക്തുകാമ ആഹ- | നിദ്രായത്തം സുഖം ദുഃഖം പുഷ്ടിഃ കാര്ശ്യം ബലാബലമ്||൫൩|| വൃഷതാ ക്ലീബതാ ജ്ഞാനമജ്ഞാനം ജീവിതം ന ച| |൫൪|
View original
शयनाब्रह्मचर्ययोस्त्विहैव विधिं वक्तुकाम आह- | निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बलाबलम्||५३|| वृषता क्लीबता ज्ञानमज्ञानं जीवितं न च| |५४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-നിദ്രായത്തം-നിദ്രാധീനമ്| സുഖം-ആരോഗ്യമ്| ദുഃഖം-രോഗഃ| തഥാ, പുഷ്ട്യാദി ച| ജീവിതം ന ച ജീവിതമിതി സമ്ബന്ധഃ| അജീവിതേന-മരണേന യോഗോ ഭവതീത്യര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അഥാവിധിശയനാദന്നപാനരക്ഷാ| തത്ര നിദ്രാം സ്തൌതി-നിദ്രായത്തമിതി| നിദ്രായത്തം-നിദ്രാധീനമ്| വൃഷതാ-ശുക്രവൃദ്ധിഃ| ക്ലീബതാ-ശുക്രക്ഷയഃ| ന ചേതി നഞോ ജീവിതേന സമ്ബന്ധഃ, അജീവിതം മരണമിത്യര്ഥഃ|
Adhikarana നിദ്രായാശ്ചതുര്വിധത്വമ് (൫൪-൫൫) · Śloka ൫൫
സാമ്പ്രതം ദുഷ്ടനിദ്രാം നിര്ദിശതി- | അകാലേऽതിപ്രസങ്ഗാച്ച ന ച നിദ്രാ നിഷേവിതാ||൫൪|| സുഖായുഷീ പരാകുര്യാത് കാലരാത്രിരിവാപരാ| |൫൫|
View original
साम्प्रतं दुष्टनिद्रां निर्दिशति- | अकालेऽतिप्रसङ्गाच्च न च निद्रा निषेविता||५४|| सुखायुषी पराकुर्यात् कालरात्रिरिवापरा| |५५|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അകാലേ നിഷേവിതാऽതി ച നിഷേവിതാ ന ച നിഷേവിതാ നിദ്രാ സുഖം-ആരോഗ്യലക്ഷ്ണമ്, ആയുശ്ച-ജീവിതമ്, തേ സുഖായുഷീ പരാകുര്യാത്-നാശയേത്| കേവ? അപരാ കാലരാത്രിരിവ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ഏകസ്യാ നിദ്രായാഃ പരസ്പരവിരുദ്ധസുഖദുഃഖാദിഹേതുത്വായോഗാദൌപാധികഭേദമാശ്രിത്യ വിഭാദമാഹ-അകാല ഇതി| അകാലേ സേവിതാ-മിഥ്യായോഗരൂപാ, അതിപ്രസങ്ഗാത്സേവിതാ-അതിയോഗരൂപാ, ന ച സേവിതാ-ഹീനയോഗരൂപാ, നിഷേവിതാ-നിയതത്വേന സേവിതാ സമ്യഗ്യോഗരൂപാ ചേതി ചതുര്ധാ നിദ്രാ| തത്ര പരാ-ചതുര്ഥീ നിദ്രാ, സുഖായുഷീ കുര്യാത്| അപരാ-ത്രിവിധാ അസമ്യഗ്യോഗരൂപാ, കാലരാത്രിരിവ-സംഹാരപ്രവൃത്തമഹാകാലീവ, സുഖായുഷീ ഹന്യാദിര്ത്യര്ഥഃ| സുഖായുഷോരാദ്യന്തയോര്ഗ്രഹണാത് പാണിനിപ്രത്യാഹാരവത് സുഖപുഷ്ടിബലവൃഷതാജ്ഞാജീവിതാനി ഗ്രുഹ്രാന്തേ| "കാലസ്വഭാവാമയചിത്തദേഹഖേദൈഃ കഫാഗന്തുതമോഭവാ ച| നിദ്രാ ബിഭര്തി പ്രഥമാ ശരീരം പാപ്മാऽന്തഗാ വ്യാധിനിമിത്തമന്യാഃ||" ഇതി സങ്ഗ്രഹോക്താനാം (സൂ. അ. ൯) സപ്താനാം ചതസൃഷ്വേവാന്തര്ഭാവഃ|
Adhikarana ചതുര്വിധായാഃ സ്വരൂപമ് (൫൫-൫൬) · Śloka ൫൬
അഥ നിദ്രാഗുണപ്രസങ്ഗേന തത്പ്രതിപക്ഷഭൂതസ്യ ജാഗരണസ്യാപി ഗുണമാഹ | രാത്രൌ ജാഗരണം രൂക്ഷം, സ്നിഗ്ധം പ്രസ്വപനം ദിവാ||൫൫|| അരൂക്ഷമനഭിഷ്യന്ദി ത്വാസീനപ്രചലായിതമ്| |൫൬|
View original
अथ निद्रागुणप्रसङ्गेन तत्प्रतिपक्षभूतस्य जागरणस्यापि गुणमाह | रात्रौ जागरणं रूक्षं, स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा||५५|| अरूक्षमनभिष्यन्दि त्वासीनप्रचलायितम्| |५६|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അപിശബ്ദാവത്ര സാമര്ഥ്യലബ്ധൌ ബോദ്ധവ്യൌ| തേന രാത്രാവപി ജാഗരണം രൂക്ഷമ്, ദിവാ ത്വാഗ്നേയമത്യര്ഥം രൂക്ഷം കാലേനാഹിതബലത്വാത്| തഥാ, പ്രസ്വപനം ദിവാऽപി സ്നിഗ്ധമ്, രാത്രൌ തു സൌമ്യേ കാലേऽതിശയേന സ്നിഗ്ധമിത്യവതിഷ്ഠതേ| അപിശബ്ദാഭ്യാമന്തരേണ തു രാത്രാവേവ ജാഗരണം രൂക്ഷമ്, ദിവാ തു സ്നിഗ്ധമിത്യര്ഥോ ജായതേ| വ്യവച്ഛേദ്യഫലത്വാദ്വാക്യാനാമ്| ഏവം ദിവസ ഏവ സ്നിഗ്ധം പ്രസ്വപനമ്, രാത്രൌ തു രൂക്ഷമിതി| ന ചൈതദ്യുജ്യതേ| യദി ജാഗരണം സദാ രൂക്ഷം നാഭവിഷ്യത്, തത്കഥമിദമുപപത്സ്യതേ ? "ബഹുമേദഃകഫാഃ സ്വപ്യുഃ സ്നേഹനിത്യാശ്ച നാഹനി| വിഷാര്തഃ കണ്ഠരോഗീ ച നൈവ ജാതു നിശാസ്വപി||" ഇതി| ഏഷാം ഹ്യാപതര്പണമേവ ഹിതമ്| യച്ചാപതര്പണം തദവശ്യം രൂക്ഷമ്| തസ്മാദേതൈരപതര്പണസ്വഭാവം ജാഗരണമേവ സേവ്യമ്| തഥാ, "ഗ്രീഷ്മേ വായുചയാദാനരൌക്ഷ്യരാത്ര്യല്പഭാവതഃ| ദിവാസ്വപ്നോഹിതോऽന്യസ്മിന് കഫപിത്തകരോ ഹി സഃ|| മുക്ത്ത്വാ തു ഭാഷ്യയാനാധ്വമദ്യസ്ത്രീഭാരകര്മഭിഃ| ക്രോധശോകഭയൈഃ ക്ലാന്താന് ശ്വാസഹിധ്മാതിസാരിണഃ|| വൃദ്ധബാലാബലക്ഷീണക്ഷതതൃട്ശൂലപീഡിതാന്| അജീര്ണ്യഭിഹിതോന്മത്താന് ദിവാ സ്വപ്നോചിതാനപി||" തദേതേഷാം സന്തര്പണാര്ഹത്വാത്സന്തര്പണമേവ ഹിതമ്| യച്ച സന്തര്പണം തദവശ്യം സ്നിഗ്ധമ്| തസ്മാദേതൈഃ സന്തര്പണസ്വഭാവമേവ സദാ പ്രസ്വപനം സേവ്യമ്| ഏവം ച പൂര്വമേവ വ്യാഖ്യാനം യുക്തമ്| പ്രസ്വപ്നജാഗരണക്രിയയോരദ്രവ്യയോരപി രൂക്ഷസ്നിഗ്ധത്വമുപചാരാദുപപന്നമ്| യഥാ,-രൂക്ഷം ദ്രവ്യം ഗുഗ്ഗുല്വാദി കഫമേദഃപ്രഭൃതീന് സൌമ്യാന് ഭാവാന് ക്ഷപയതി, തഥൈവ യദാ ജാഗരണമപി തത്ക്ഷപയദ്ദൃഷ്ടം തദാ തദ്രൂക്ഷകാര്യകരണാദരൂക്ഷമപി രൂക്ഷമിത്യുപചര്യതേ| തഥാ, പ്രസ്വപനാദര്വാക് കഫമേദഃപ്രഭൃതീനാം സോമ്യാനാം ഭാവാനാം സ്വഹേതോരുത്പാദസ്തഥാ നോപലഭ്യതേ, യഥാ പ്രസ്വപനാദനന്തരമ്| തസ്മാത്പ്രസ്വപനമസ്നിഗ്ധമപി സ്നിഗ്ധമിത്യുപചര്യതേ| പ്രചല ഇവാചരതീതി ക്യങന്താന്നിഷ്ഠാ| ആസീനസ്യ ഉപവിഷ്ടസ്യ, പ്രചലായിതം-അവഘൂര്ണിതം,-ആസീനപ്രചലായിതമ്, ന തു പ്രസ്വപനം സര്വസര്വികയാ| യേന സ്നേഹനഹേതുഃ സ്യാത്| രൂക്ഷകാര്യാ കരണാദരൂക്ഷമ്| അനഭിഷ്യന്ദി തു വിശേഷേണ| ആസീനപ്രചലായിതം പുനരീദൃഗ്രൂപമിത്യര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ചതുര്വിധായാഃ സ്വരൂപമാഹ-രാത്രാവിതി| രാത്രൌജാഗരണം-കാലേऽപ്യശയനം,ഹീനയോഗാഖ്യമ്| തദ്രൂക്ഷം-വാതവ്യാധിഹേതുഃ| ദിവാ പ്രസ്വപനം-അകാലേ ശയനമ്| തച്ച കാലേऽതിസുപ്തസ്യാതിരോഗാഖ്യമ്, അകാലേ സുപ്തസ്യ മിഥ്യായോഗാഖ്യമ്, തദുഭയമപി സ്നിഗ്ധം-കഫപിത്തവ്യാധിഹേതുഃ| ആസീനപ്രചലായിതം-കാലേ ശയനം, സമ്യഗ്യോഗാഖ്യമ്| തദ്ധ്യാസീനപ്രചലായിതസ്യ ഭവതി| സ ഹി സിസ്വോപവിഷ്ടഃ ശയനം യദൈവ ചല ഇവാചരിതുമാരഭതേ, തദൈവസ്വപിതി| ന ത്വനുദീര്ണാം നിദ്രാമുദീരയതി, നാപ്യുദീണാം ധാരയതി| തച്ച ന രൂക്ഷമ്, നാപി സ്നിഗ്ധമ്| ഉക്തം ച ഖാരണാദിനാ-"ഇന്ദ്രിയാതിശ്രമാദ്രൂക്ഷോ വാതലോ ജാഗരോ നിശി| തദാലസ്യാദ്ദിവാസ്വപ്നഃ സ്നിഗ്ധഃ പിത്തകഫോല്ബണഃ|| ആസീനപ്രചലഃ സ്വപ്നോ നിരഭിഷ്യന്ദിബൃംഹണഃ|" ഇതി| പ്രചലായിത ഇതി പ്രചലപ്രാതിപദികാത്കണ്ഡ്വാദിയഗന്താദാദികര്മണി നിഷ്ഠായാം രൂപമ്| അന്യേ ത്വാസീനപ്രചലായിതശബ്ദേനോപഷ്ടസ്യൈവ ശയനമാഹുഃ| തേ ച ദിവേത്യനിവര്ത്യ ദിവൈവ തത്കാര്യമിത്യാഹുഃ| യദാഹ ഭേഡഃ-സ്വപ്നകാമോ ദിവാ കാമമുപവിഷ്തഃ ശയീത വാ| പ്രസ്തീര്ണാങ്ഗസ്യ ജന്തോര്ഹി ശ്ലേഷ്മാ കോഷ്ഠേ പ്രവര്തതേ||" ഇതി|
Adhikarana ദിവാസ്വപ്നസ്യാപവാദഃ (൫൬-൫൯) · Śloka ൫൯
യദി സ്നിഗ്ധത്വാദഭിഷ്യന്ദീ ദിവാസ്വപ്നഃ, തത്കിം കദാചിദപി ന കാര്യഃ? ഇത്യാഹ- ഗ്രീഷ്മേ വായുചയാദാനരൌക്ഷ്യരാത്ര്യല്പഭാവതഃ||൫൬|| ദിവാസ്വപ്നോ ഹിതോऽന്യസ്മിന് കഫപിത്തകരോ ഹി സഃ| മുക്ത്വാ തു ഭാഷ്യയാനാധ്വമദ്യസ്ത്രീഭാരകര്മഭിഃ||൫൭|| ക്രോധശോകഭയൈഃ ക്ലാന്താന് ശ്വാസഹിധ്മാതിസാരിണഃ| വൃദ്ധബാലാബലക്ഷീണക്ഷതതൃട്ശൂലപീഡിതാന്||൫൮|| അജീര്ണ്യഭിഹതോന്മത്താന് ദിവാസ്വപ്നോചിതാനപി| ധാതുസാമ്യം തഥാ ഹ്യേഷാം ശ്ലേഷ്മാ ചാങ്ഗാനി പുഷ്യതി||൫൯||
View original
यदि स्निग्धत्वादभिष्यन्दी दिवास्वप्नः, तत्किं कदाचिदपि न कार्यः? इत्याह- ग्रीष्मे वायुचयादानरौक्ष्यरात्र्यल्पभावतः||५६|| दिवास्वप्नो हितोऽन्यस्मिन् कफपित्तकरो हि सः| मुक्त्वा तु भाष्ययानाध्वमद्यस्त्रीभारकर्मभिः||५७|| क्रोधशोकभयैः क्लान्तान् श्वासहिध्मातिसारिणः| वृद्धबालाबलक्षीणक्षततृट्शूलपीडितान्||५८|| अजीर्ण्यभिहतोन्मत्तान् दिवास्वप्नोचितानपि| धातुसाम्यं तथा ह्येषां श्लेष्मा चाङ्गानि पुष्यति||५९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഗ്രീഷ്മകാലേ ദിവാസ്വപ്നോ ഹിതഃ| യതസ്തസ്മിന് കാലേ പവനച്ചയോ ഭവതി| ആദാനസ്യ ച പരിപുഷ്ടത്വാദതിരൌക്ഷ്യം ഭവതി| രാത്രയശ്ചനിദ്രാസമാപ്ത്യയോഗ്യാ അല്പാ ഭവന്തി| ദിവാസ്വപ്നശ്ച സന്തര്പകഃ| ഗ്രീഷ്മാദപരസ്മിന് കാലേ കഫപിത്തകരഃ| സോऽചിന്ത്യത്വാദ്ധേതുപ്രഭാവസ്യ| ഭാഷ്യാദിക്ലാന്താദീന് മുക്ത്വാ-വര്ജയിത്വാ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി,-ഗ്രീഷ്മാദപരസ്മിന്നപി കാലേ സ്വപ്ന ഏഷാം ഹിത ഏവ| യാനം അശ്വാദി| ക്ഷതഃ-ഖഡ്ഗാദിച്ഛിന്നഃ| അഭിഹതോ-ലഗുഡാദിനാ| ദിവാസ്വപ്നോചിതാഃ-ശീലിതദിവാസ്വപ്നാഃ| തത്ര ഭാഷ്യാദിക്ലാന്താനാം പവനകോപാത് സ്വപ്നോऽനുജ്ഞാതഃ| ശ്വാസഹിധ്മാദീനാം വേഗവിസ്മരണാര്ഥമ്| വൃദ്ധാദീനാം യഥായഥം സന്തര്പണാര്ഥം വേഗവിസ്മരണാര്ഥം ച| അജീര്ണിനാം ദിവാസ്വപ്നോചിതാനാം ച ധാതുവൈഷമ്യപരിഹാരാര്ഥം ദിവാസ്വപ്നോऽനുമതസ്തന്ത്രകൃതാ| തഥാ ചോക്തമ്-"ഉചിതോ ഹി ദിവാസ്വപ്നോ യേഷാം നിത്യം ശരീരിണാമ്| വാതാദയഃ പ്രകുപ്യന്തി തേഷാമസ്വപതാം ദിവാ||" ഇതി| നനു, അജീര്ണിനാം ദിവാസ്വപ്നോ ന യുക്തഃ, ദിവാസ്വപ്നസ്യ കഫവൃദ്ധികരത്വാത്| കഫവൃദ്ധ്യാ ചാഗ്നിമാന്ദ്യമ്| അഗ്നിമാന്ദ്യാദജീര്ണാന്നസ്യാപാക ഇത്യനുക്തസ്തേഷാം ദിവാസ്വപ്നഃ| അത്രോച്യതേ| ദിവാസ്വപ്നേനാജീര്ണിനാം ധാതുസാമ്യം ഭവതി| ധാതുസാമ്യേ ച സതിസ്വസ്ഥാനസ്ഥിതൈര്ദോഷൈരനുപഹതോ വഹ്നിഃ പചനക്ഷമോ ഭവതി| കഫസ്തു വൃദ്ധോऽപി നൈതേഷാമഗ്നിമാന്ദ്യം വിധത്തേ| അപി ത്വങ്ഗാനാം പുഷ്ടിമാദധാതി| അത ഏവാനന്തരമേവോവാച ശാസ്ത്രകാരഃ-"ധാതുസാമ്യം തഥാ ഹ്യേഷാം ശ്ലേഷ്മാ ചാങ്ഗാനി പുഷ്യതി|" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ദിവാസ്വന്പസ്യാസമ്യഗ്യോത്വമപത്രദതി-ഗ്രീഷ്മ ഇതി| ഗ്രീഷ്മേ വായുചയാദീനാം സ്ദ്ഭാവാത് ദിവാസ്വപ്നോ ഹിതഃ| ആദാനഗ്രഹണം ശിശിരദിനാദാരഭ്യ പ്രതിദിനവൃദ്ധ്യാऽതിശയിതസ്യ രൌക്ഷ്യസ്യ രാത്ര്യല്പഭാവസ്യ ച പ്രാപ്ത്യര്ഥമ്| അന്യഥാ വായുചയവത്തയോരപി ഗ്രീഷ്മമാത്രഹേതുകയോഃ പ്രാപ്തിഃ| തത്ര ദിവാസ്വപ്നഃ സ്നിഗ്ധത്വാദ്വായുചയം രൌക്ഷ്യം ച ഹന്തി, മാത്രാപൂരണാദ്രാത്ര്യല്പത്വകൃതം ഹീനയോഗം ച| നനു, വാതഘ്നോऽപി ദിവാസ്ന്പഃ കഫപിത്തകരത്വാദഹിതഃ| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൩/൧൬)- "പ്രയോഗഃ ശമയേവ്ദ്യാധിം യോऽന്യമന്യമുദീരയേത്| നാസൌ വിശുദ്ധഃ, ശദ്ധസ്തു ശമയേദ്യോ ന കോപയേത്||" ഇതി| അത ആഹ-അന്യസ്മിന്നിത്യാദി| ഹി-യസ്മാത്, സഃ-ദിവാസ്വപ്നോ, ഗ്രീഷ്മാദന്യസ്മിന്നൃതൌ ഭാഷ്യക്ലാന്തദീന് മുക്ത്വാ കഫപിത്തകരഃ| ന ച ഗ്രീഷ്മേ, ന ച ഭാഷ്യക്ലാന്താദീന്| തത്ര ഗ്രീഷ്മേ കാലസ്വഭാവാത്| ഉക്തം ച ചരകേണ (സൂ. അ. ൮൯/൪൪)- "ഗ്രീഷ്മവര്ജ്യേഷു കാലേഷു ദിവാസ്വന്പാത്പ്രകുപ്യതഃ| ശ്ലേഷ്മപിത്തേ ദിവാസ്വന്പസ്തസ്മാത്തേഷു ന ശസ്യതേ||" ഇതി| ഭാഷ്യക്ലാന്താദീനാം തു കുതഃ ? ഇത്യാഹ-ധാത്വിത്യാദി| ഹി-യസ്മാത്, ഏഷാം-ഭാഷ്യക്ലാന്താദീനാമ്, തഥാതേനപ്രകാരേണ,ധാതുസാമ്യം ഭവതി| സമീഭൂതഃ ശ്ലേഷ്മാ ശിരഃകരചരണാദീണ്യങ്ഗാനി പുഷ്ണാനി| ധാതവോ-വാതാദയോ രസാദയശ്ച| ധാതുസാമ്യഹേതുത്വാന്ന കഫപിത്തകരത്വമ്| കഫപിത്തവൃദ്ധേഃ സാമ്യാര്ഥത്വാന്ന വികാരാരമ്ഭകദോഷഹേതുത്വമ്| ഭാഷ്യം-വാഗ്വ്യാപാരഃ| യാനം-അശ്വാദിനാ ഗമനമ്| അധ്വാ-പദ്ഭയാം ഗമനമ്| മദ്യം-മദ്യപാനമ്| സ്ത്രീ-സമ്ഭോഗഃ| ഭാരഃ-ശിരഃ സ്കന്ധാദിഭിര്ഗുരുവസ്തുവഹനമ്| കര്മ-കായവ്യാപാരഃ| ക്ഷതഃ-ക്ഷാകാസീ| അഭിഹതഃ-ശസ്ത്രപ്രഹാരാദിപീഡിതഃ| ദിവാസ്വപ്നോചിതഃ-സാത്മ്യീഭൂതദിവാസ്വപ്നഃ| അയം ച ദിവാസ്വപ്നോ മുഹൂര്തമേവ കര്തവ്യഃ| യദാഹ സുശ്രുതഃ (ശാ. അ. ൪/൩൮)- "പ്ര്തിഷിദ്ധേഷ്വപി ബാലവൃദ്ധ" ഇത്യാദി യാവത് "മുഹൂര്തമാത്രം സ്വപനമ്" ഇതി|
Adhikarana ദിവാസ്വപ്നസ്യാസമ്യഗ്യോഗത്വമ്,രാത്രിസ്വപ്നസ്യാപവാദഃ (൬൦) · Śloka ൬൦
ബഹുമേദഃകഫാഃ സ്വപ്യുഃ സ്നേഹനിത്യാശ്ച നാഹനി| വിഷാര്തഃ കണ്ഠരോഗീ ച നൈവ ജാതു നിശാസ്വപി||൬൦||
View original
बहुमेदःकफाः स्वप्युः स्नेहनित्याश्च नाहनि| विषार्तः कण्ठरोगी च नैव जातु निशास्वपि||६०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തഥാ, ബഹുമേദഃശ്ലേഷ്മാണഃ സ്നിഗ്ധാഹാരാദിശീലിനശ്ച ഗ്രീഷ്മേऽപ്യഹനി ന സ്വപ്യുഃ| വിഷാര്തഃ കണ്ഠരോഗീ ച രാത്രിഷ്വപി കദാചിദപി ന സ്വപ്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ദിവാസ്വന്പസ്യാസമ്യഗ്യോഗത്വം പ്രതിപ്രസവതി-ബഹുമേദ ഇതി| ബഹുമേദഃപ്രഭൃതയോ ഗ്രീഷ്മേऽപി ഭാഷ്യക്ലാന്താദിത്വേऽപി ന ദിവാ സ്വപ്യുഃ| രാത്രിസ്വപ്നസ്യ സമ്യഗ്യോഗത്വമപവദതി-വിഷാര്ത ഇതി| ജാതുകദാചിത്|
Adhikarana അകാലശയനാന്മോഹാദയഃ (൬൧) · Śloka ൬൧
അകാലശയനാന്മോഹജ്വരസ്തൈമിത്യപീനസാഃ| ശിരോരുക്ശോഫഹൃല്ലാസസ്രോതോരോധാഗ്നിമന്ദതാഃ||൬൧||
View original
अकालशयनान्मोहज्वरस्तैमित्यपीनसाः| शिरोरुक्शोफहृल्लासस्रोतोरोधाग्निमन्दताः||६१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അകാലേ ശയനം-സ്വപ്നഃ,-അകാലശയനമ്, തസ്മാദകാലശയനാത് മോഹാദയഃ സ്യുഃ| സ്തൈമിത്യം-ഗാത്രാണാം നിരുത്സാഹത്വമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അഥാസമ്യഗ്യോഗജാ രോഗാഃ| തത്ര മിഥ്യായോഗാതിയോഗജാന് രോഗാനാഹ-അകാലശയനാദിതി| അകാലശയനാത്-ദ്വിവിധാത്പ്രാഗുക്താത്| സ്തൈമിത്യം-ആര്ദ്രപടാവനദ്ധാങ്ഗത്വമ്| സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൯)- "കണ്ഡൂസകോഠപിടികാഃ കാസതന്ദ്രാഗലാമയാഃ| ഹലീമകാര്ദ്ധാവഭേദശോഫാരോചകഗൌരവമ്|| വിഷവേഗപ്രവൃത്തിശ്ച ഭവേദഹിതനിദ്രയാ||" ഇതി|
Adhikarana തത്ര ചികിത്സാ (൬൨-൬൩) · Śloka ൬൩
അത്ര ച കാ ചികിത്സാ? ഇത്യാഹ തത്രോപവാസവമനസ്വേദനാവനമൌഷധമ്| യോജയേദതിനിദ്രായാം തീക്ഷ്ണം പ്രച്ഛര്ദനാഞ്ജനമ്||൬൨|| നാവനം ലങ്ഘനം ചിന്താം വ്യവായം ശോകഭീക്രുധഃ| ഏഭിരേവ ച നിദ്രായാ നാശഃ ശ്ലേഷ്മാതിസങ്ക്ഷയാത്||൬൩||
View original
अत्र च का चिकित्सा? इत्याह तत्रोपवासवमनस्वेदनावनमौषधम्| योजयेदतिनिद्रायां तीक्ष्णं प्रच्छर्दनाञ्जनम्||६२|| नावनं लङ्घनं चिन्तां व्यवायं शोकभीक्रुधः| एभिरेव च निद्राया नाशः श्लेष्मातिसङ्क्षयात्||६३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തത്ര-തേഷ്വകാലസ്വപ്നജേഷു രോഗേഷു, ഉപവാസാദ്യൌഷധം യോജയേത്| നിദ്രായാശ്ച ബാഹുല്യേന രാത്രിഃ കാലഃ| തഥാ ചോക്തമ് (സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ.൯)-"ലോകാദിസര്ഗപ്രഭവാ തമോമൂലാ തമോമയീ| ബാഹുല്യാത്തമസോ രാത്രൌ നിദ്രാ പ്രായേണ ജായതേ||" ഇതി| അതിനിദ്രായാം സത്യാം തീക്ഷ്ണാനി വമനാഞ്ജനനസ്യാനി യോജയേത്, ലങ്ഘനാദി ച| ഏഭിരേവ ച-തീക്ഷ്ണവമനാദിഭിര്നിദ്രായാ നാശോ ഭവതി| ശ്ലേഷ്മാഖ്യസ്യ ധാതോരതിശയേനാപചയാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അകാലശയനജാനാമൌഷധമാഹ-തത്രേതി| അതിയോഗസ്യൌഷധമാഹ-യോജയേദിതി| സ ദ്വിവിധഃ,-വേഗോദീരണജേ നിദ്രാധിക്യജശ്ച| തത്രാദ്യ ഉക്തോ രോഗാനുത്പാദനീയേ, ഇഹ ദ്വിതീയഃ| തസ്യ ഹേതുരുക്തഃ സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൯)-"അപച്യമാനോ ബാഹുല്യാത്സ്ത്രോതാംസ്യാവൃണുതേ കഫഃ| തതഃ സ്ത്രോതഃസു രുദ്ധേഷു ജായതേ ഗാത്രഗൌരവമ്|| ഗുരുഗാത്രസ്യ ചാലസ്യമാലസ്യാദതിനിദ്രതാ|" ഇതി| ലങ്ഘനം-ദ്വാദശവിധമ്| വമനനാവനയോസ്തു ഗ്രഹണമതിശയാര്ഥമ്| വ്യവായം-സമ്ഭോഗമ്| ഹീനയോഗസ്യ ഹേതുമാഹ-ഏഭിരേവേതി| സ ദ്വിവിധഃ,- നിദ്രാവിധാരണജോ നിദ്രാവിനാശജശ്ച| തത്രാദ്യ ഉക്തോ രോഗാനുത്പാദനീയേ, ഇഹ ദ്വിതീയഃ| ഏഭിഃ-അതിനിദ്രൌഷധൈഃ| ശ്ലേഷ്മാതിസങ്ക്ഷയാദിതി ഹേതുകഥനമന്യേഷാമപി ശ്ലേഷ്മക്ഷപണാനാം നിദ്രാനാശഹേതുത്വഖ്യാപനാര്ഥമ്|
Adhikarana നിദ്രാനാശജന്യവികാരാഃ (൬൪) · Śloka ൬൪
സമ്പ്രതി നിദ്രാനാശജാന് വികാരാനാചഷ്ടേ നിദ്രാനാശാദങ്ഗമര്ദശിരോഗൌരവജൃമ്ഭികാഃ| ജാഡ്യഗ്ലാനിഭ്രമാപക്തിതന്ദ്രാ രോഗാശ്ച വാതജാഃ||൬൪||
View original
सम्प्रति निद्रानाशजान् विकारानाचष्टे निद्रानाशादङ्गमर्दशिरोगौरवजृम्भिकाः| जाड्यग्लानिभ्रमापक्तितन्द्रा रोगाश्च वातजाः||६४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-നിദ്രാനാശാദങ്ഗമര്ദാദയോ വാതോത്ഥാശ്ച രോഗാഃ സ്യുഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- നിദ്രാനാശജാന് രോഗാനാഹ-നിദ്രാനാശാദിതി| ജാഡ്യം-ജ്ഞാനഭ്രംശഃ| അപക്തിഃ-ആഹാരസ്യാവിപാകഃ| വാതജാ രോഗാഃ- ആക്ഷേപകാദയഃ|
Adhikarana യഥാകാലം രാത്രൌ നിദ്രാ രാത്രാവനിദ്രിതസ്യ ദിവാസ്വന്പഃ (൬൫) · Śloka ൬൫
യഥാകാലമതോ നിദ്രാം രാത്രൌ സേവേത സാത്മ്യതഃ| അസാത്മ്യാജ്ജാഗരാദര്ധം പ്രാതഃ സ്വപ്യാദഭുക്തവാന്||൬൫||
View original
यथाकालमतो निद्रां रात्रौ सेवेत सात्म्यतः| असात्म्याज्जागरादर्धं प्रातः स्वप्यादभुक्तवान्||६५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യതശ്ച സമ്യക് സേവിതായാ നിദ്രായാ അസമ്യക് സേവിതായാശ്ചാऽനന്തരോക്താ ഗുണദോഷാഃ| അതഃ-അസ്മാദ്ധേതോഃ, കാലാനതിക്രമേണ സാത്മ്യതോ-യാമദ്വയം ത്രയം വാ, നിശി നിദ്രാം ഭജേത്| അസാത്മ്യാജ്ജാഗരാദര്ദ്ധേന പ്രാതഃ സ്വപ്യാത്| അഭുക്തവാന്-അഭുക്തേ സതി| അസാത്മ്യഗ്രഹണേനൈതത് ദ്യോതയതി,-ന സര്വസ്യ രാത്രാവസുപ്തസ്യ ജാഗരണകാലാദര്ധേന ദിവാസ്വപ്ന ഇഷ്യതേ, കിം തര്ഹി ? യോ യാവന്തം കാലമുചിതം സ്വപിതി തസ്മാത്കാലാദ്യാവന്തം കാലം നിശി ജാഗൃയാത്താവതോऽര്ധേനാസൌ പ്രാതഃ സ്വപ്യാത്| കേചിദ്ധി സ്വല്പനിദ്രാഃ സ്വഭാവതോ ഭവന്തി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അസമ്യഗ്യോഗം നിഷിധ്യ സമ്യാഗ്യോഗം വിധത്തേയഥാകാലമിതി| നിദ്രാം രാത്രൌ സേവേത, ന ദിവാ| രാത്രാവപി യഥാകാലം-പ്രവൃത്തികാലാനതിക്രമേണ, യസ്യ യസ്മിന് രാത്രിവിഭാഗേ നിദ്രാ പ്രവര്തതേ സ തസ്മിന്നേവ സേവേതേത്യര്ഥഃ| സത്മ്യതഃ-യാമദ്വയയാമത്രയാദിസാത്മ്യാനുരോധേന| രാത്രാവനിദ്രിതസ്യ ദിവാ സ്വന്പം വിധത്തേ-അസാത്മ്യേതി| പ്രാതഃ പൂര്വാഹ്ണേ സ്വപ്യാത്| അഭുക്തവാന്-അകൃതഭോജനഃ| അസാത്മിയാരാത്രിജാഗരണകാലാദര്ദ്ധകാലമ്| സാത്മ്യശ്ചേദ്രാത്രിജാഗരസ്തദാ പ്രാതര്നൈവ സ്വപ്യാത്| അര്ദ്ധമിത്യസാത്മ്യജാഗരജനിതദോഷനിവര്തകനിദ്രാപര്യാപ്തകാലോപലക്ഷണമ്| അത ഏവാഹ ഖാരണാദിഃ-" അസുപ്താനാം തഥാ രാത്രൌ തന്മാത്രം സ്വപനം ദിവാ||" ഇതി| ഭേദോऽപിരാത്രൌ സ്വപ്യാന്ന യാമാംസ്ത്രിംസ്താന്സ്വപ്യാദ്ദ്വിര്ദിവാ നരഃ| ഏതദപ്യാഹുരാരോഗ്യം നാത്ര ദോഷോऽസ്തി കശ്ചന||" ഇതി|
Adhikarana മന്ദനിദ്രസ്യ ക്ഷീരാദിസേവനമ് (൬൬-൬൮) · Śloka ൬൮
ശീലയേന്മന്ദനിദ്രസ്തു ക്ഷീരമദ്യരസാന് ദധി| അഭ്യങ്ഗോദ്വര്തനസ്നാനമൂര്ധകര്ണാക്ഷിതര്പണമ്||൬൬|| കാന്താബാഹുലതാശ്ലേഷോ നിര്വൃതിഃ കൃതകൃത്യതാ| മനോऽനുകൂലാ വിഷയാഃ കാമം നിദ്രാസുഖപ്രദാഃ||൬൭|| ബ്രഹ്മചര്യരതേര്ഗ്രാമ്യസുഖനിഃസ്പൃഹചേതസഃ| നിദ്രാ സന്തോഷതൃപ്തസ്യ സ്വം കാലേ നാതിവര്തതേ||൬൮||
View original
शीलयेन्मन्दनिद्रस्तु क्षीरमद्यरसान् दधि| अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानमूर्धकर्णाक्षितर्पणम्||६६|| कान्ताबाहुलताश्लेषो निर्वृतिः कृतकृत्यता| मनोऽनुकूला विषयाः कामं निद्रासुखप्रदाः||६७|| ब्रह्मचर्यरतेर्ग्राम्यसुखनिःस्पृहचेतसः| निद्रा सन्तोषतृप्तस्य स्वं काले नातिवर्तते||६८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യോ മന്ദനിദ്രഃ സ ക്ഷീരാദീന് ശീലയേത്| കാന്താബാഹുലതാശ്ലേഷാദയോ നിദ്രാസുഖഹേതവഃ| കാന്താബാഹുലതാശ്ലേഷഗ്രഹണമാശ്ലേഷമാത്രമേവ നിദ്രാസുഖഹേതുഃ, ന തു ഗ്രാമ്യധര്മസേവേതി ദര്ശനാര്ഥമ്| അത ഏവാനന്തരമാഹ-"ബ്രഹ്മചര്യരതേര്നിദ്രാ സ്വം കാലം നാതിവര്തതേ|" ഇതി| ബ്രഹ്മചര്യരതസ്യാപ്യനുരാഗതോ മൈഥുനാഭിലാഷോ നിദ്രാം നാശയേദിത്യാഹ-ഗ്രാമ്യസുഖേ നിഃസ്പൃഹം ചേതോ യസ്യ സ തസ്യ| തഥാ, സന്തോഷതൃപ്തസ്യ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അഥ സമ്യഗ്യോഗഹേതുഃ| സ ത്രിവിധഃ,-ജഘന്യമധ്യമോത്തമഭേദാത്| തത്ര ജഘന്യമാഹ-ശീലയേദിതി| മന്ദാമൂഢാ സ്വകാലാനഭിജ്ഞാ, നിദ്രാ യസ്യ സഃ-മന്ദനിദ്രഃ| രസാന്മാംസരസാന്| മൂര്ദ്ധതര്പണം-മൂര്ദ്ധതൈലമ്| കര്ണതര്പണം-കര്ണപൂരണമ്| അക്ഷിതര്പണം-പ്രസിദ്ധമ്| മധ്യമമാഹ-കാന്തേതി| നിര്വൃതിഃ-സിഖമ്| കൃതകൃത്യതാപൂര്ണമനോരഥത്വമ്| വിഷയാഃ-ശബ്ദാദയഃ| മധ്യമമാഹ-കാന്തേതി| നിര്വൃതിഃ-സുഖമ്| കൃതകൃത്യതാപൂര്ണമനോരഥത്വമ്| വിഷായാഃ-ശബ്ദാദയഃ| കാമം-അത്യന്തമ്| ഉത്തമമാഹ-ബ്രഹ്മചര്യരതേരിതി| ബ്രഹാചര്യരതേഃ-ബ്രഹ്മചര്യാസക്തസ്യ| ഗ്രാമ്യസുഖം സമ്ഭോഗഃ, തത്ര നിഃസ്പൃഹം-തതോ നിവൃത്തം, ചേതോ യസ്യ| സംതോഷതൃപ്തസ്യ- യഥാലാഭതുഷ്ടസ്യ| സ്വം കാലം നാതിവര്തതേ-ഉചിത ഏവ കാലേ ആയാതീത്യര്ഥഃ|
Adhikarana മൈഥുനേ നിഷിദ്ധാനി (൬൯-൭൨) · Śloka ൭൨
യദാ തു ഗ്രാമ്യധര്മേണ വിനാ ന രതിഃ, അപത്യാര്ഥിതാ വാ, തദാ തദധികാരാര്ഥമുച്യതേ ഗ്രാമ്യധര്മേ ത്യജേന്നാരീമനുത്താനാം രജസ്വലാമ്| അപ്രിയാമപ്രിയാചാരാം ദുഷ്ടസങ്കീര്ണമേഹനാമ്||൬൯|| അതിസ്ഥൂലകൃശാം സൂതാം ഗര്ഭിണീമന്യയോഷിതമ്| വര്ണിനീമന്യയോനിം ച ഗുരുദേവനൃപാലയമ്||൭൦|| ചൈത്യശ്മശാനാऽऽയതനചത്വരാമ്ബുചതുഷ്പഥമ്| പര്വാണ്യനങ്ഹ്ഗം ദിവസം ശിരോഹൃദയതാഡനമ്||൭൧|| അത്യാശിതോऽധൃതിഃ ക്ഷുദ്വാന് ദുഃസ്ഥിതാങ്ഗഃ പിപാസിതഃ| ബാലോ വൃദ്ധോऽന്യവേഗാര്തസ്ത്യജേദ്രോഗീ ച മൈഥുനമ്||൭൨||
View original
यदा तु ग्राम्यधर्मेण विना न रतिः, अपत्यार्थिता वा, तदा तदधिकारार्थमुच्यते ग्राम्यधर्मे त्यजेन्नारीमनुत्तानां रजस्वलाम्| अप्रियामप्रियाचारां दुष्टसङ्कीर्णमेहनाम्||६९|| अतिस्थूलकृशां सूतां गर्भिणीमन्ययोषितम्| वर्णिनीमन्ययोनिं च गुरुदेवनृपालयम्||७०|| चैत्यश्मशानाऽऽयतनचत्वराम्बुचतुष्पथम्| पर्वाण्यनङ्ह्गं दिवसं शिरोहृदयताडनम्||७१|| अत्याशितोऽधृतिः क्षुद्वान् दुःस्थिताङ्गः पिपासितः| बालो वृद्धोऽन्यवेगार्तस्त्यजेद्रोगी च मैथुनम्||७२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഗ്രാമ്യധര്മേ-സ്ത്രീപുംസംയോഗവിഷയേ, അനുത്താനം സ്ത്രിയം ത്യജേത്, ഉത്താനാം- ഭജേദിത്യര്ഥഃ| തഥാ, രജസ്വലത്വാദിയുതാം ത്യജേത്| ദുഷ്ടം വ്യാധിമലാദിഭിഃ, സങ്കീര്ണം-സങ്കടം ച, മേഹനം-യോനിര്യസ്യാസ്താമ്| തഥാ, വര്ണിനീം-ബ്രഹ്മചാരിണീമ്| അന്യയോനിം-അജാമഹിഷ്യാദിം ച ത്യജേത്| ഗുര്വിത്യാദി| ഗ്രാമ്യധര്മേ നിര്വര്തനേ സതി ഗുരുദേവനൃപാലയാംസ്ത്യജേത്| തഥാ, ചൈത്യാദീംസ്ത്യജേത്| തേഷു സ്ത്രിയം ന സങ്ഗച്ഛേദിത്യര്ഥഃ| ചൈത്യാദീനാം പര്യായാ ദിനചര്യായാമുക്താഃ| ആയതനം-ദുഷ്ടാനാം നിഗ്രഹസ്ഥാനമ്| പര്വാണി-രവിസങ്ക്രാന്ത്യാദീനി ത്യജേത്, തേഷു കാമം ന സേവേതേത്യര്ഥഃ| തഥാ, അനങ്ഗം,-അങ്ഗം-ജഘനമ്, നാങ്ഗം-അനങ്ഗമങ്ഗസദൃശം ജഘനകാര്യനിര്വര്തനയോഗ്യം മുഖാദികമുച്യതേ| ദാക്ഷിണാത്യാ ഹി മുഖേന തത് കുര്വന്തി, തന്നിഷിധ്യതേ| ദിവസം ച ത്യജേത്, ദിനേ രതം ന കുര്വന്തി, തന്നിഷിധ്യതേ| ദിവസം ച ത്യജേത്, ദിനേ രതം ന കുര്വീതേത്യര്ഥഃ| മൂര്ധവക്ഷോऽഭിഘാതം ച ത്യജേത്| തഥാ, അത്യാശിതാദയഃ സുരതം ത്യജേയുഃ| അത്യാശിതഃഅതിസുഹിതഃ| അധൃതിഃ-ദുര്മനാഃ| അന്യവേഗാര്തഃ-പുരീഷാദിവേഗാതുരഃ| നനു, ക്ഷുദ്വേഗാര്ത ഉച്യതേ| തതോऽന്യവേഗാര്ത ഇത്യനേനൈവാസ്യാര്ഥസ്യ ലബ്ധത്വാത് കിം ക്ഷുദ്വാനിത്യനേന? സത്യമേതത്| അതിശയാര്ഥം ത്വേതത്| യഥാ ക്ഷുദ്വേഗാര്തഃ സ്ത്രിയം ഗച്ഛന്നതിശയേന പീഡയാ ബാധ്യതേ, ന തഥാऽന്യവേഗാര്ത ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അഥാവിധിസമ്ഭോഗാദാഹാരരക്ഷാ| തത്ര സമ്ഭോഗനിഷിദ്ധാന്യാഹ- ഗ്രാമ്യേത്യാദി| ഗ്രാമ്യധര്മേ-സമ്ഭോഗേ, അനുത്താനത്വാദിവിശിഷ്ടം നാരീം ത്യജേത്| അപ്രിയാം-അനഭീഷ്ടാമ്| അപ്രിയാരാം-അനിഷ്ടാചരണാമ്| ദോഷമേഹനാം-ദോഷദൂഷിതയോനിമ്| സക്രീര്ണമേഹനാം-സങ്കുചിതയോനിമ്| അതിസ്ഥൂലാമതികൃശാം ച| സൂതാം-അസമ്പൂര്ണാധ്യര്ദ്ധമാസപ്രസൂതിമ്| അന്യയോഷിതം- പരസ്ത്രിയമ്| വര്ണിനീം-ബ്രഹാചാരിണീമ്| അന്യയിനിം-വിജാതീയാമജാമഹിഷ്യാദിമ്| ഗുര്വാലയാദീംശ്ച ത്യജേത്| ചൈത്യാദയോ ദിനചര്യായാം വ്യാഖ്യാതാഃ| അമ്ബു-ജലാശയഃ| ആയതനം-വധസ്ഥാനമ്| പര്വാണി-പുണ്യകാലാഃ| അനങ്ഗം-ഹസ്തമുഖാദി| ദിവസംഅപര്വണ്യപി| ശിരസ്താഡനം ഹൃദയതാഡനം ച-മുഷ്ത്യാദിനാ| ദിനചര്യായാം സാമാന്യതോ നിഷിദ്ധസ്യാപി ദേവാലയാദേഃ പുനര്നിഷേധഃ സമ്ഭോഗേ ദേഷഭൂയസ്ത്വഖ്യാപനാര്ഥഃ| അത്യാശിതാദേഃ സമ്ഭോഗം നിഷേധതി-അത്യാശിത ഇതി| അത്യാശിതഃ-അതിതൃപ്തഃ| അധൃതിഃ-അഹൃഷ്ടഃ| ക്ഷുദ്വാന്-ക്ഷുധിതഃ| ദുഃസ്ഥിതാങ്ഗഃ-വിഷമസ്ഥിതഗാത്രഃ| പിപാസിതഃ-തൃഷിതഃ| അന്യവേഗാര്തഃ-ശുക്രേതരവേഗപീഡിതഃ| ക്ഷുത്തൃഷോര്വേഗത്വേऽപി പൃഥഗ്ഗ്രഹണമല്പയോരപി തയോര്നിഷേധാര്ഥമ്|
Adhikarana ഋതുവിശേഷേ സമ്ഭോഗനിയമഃ (൭൩) · Śloka ൭൩
സമ്പ്രതി ഋതുവിശേഷേഷു നിധുവനം നിയമയതി സേവേത കാമതഃ കാമം തൃപ്തോ വാജീകൃതാം ഹിമേ| ത്ര്യഹാദ്വസന്തശരദോഃ പക്ഷാദ്വര്ഷാനിദാഘയോഃ||൭൩||
View original
सम्प्रति ऋतुविशेषेषु निधुवनं नियमयति सेवेत कामतः कामं तृप्तो वाजीकृतां हिमे| त्र्यहाद्वसन्तशरदोः पक्षाद्वर्षानिदाघयोः||७३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തൃപ്തോ-വാജീകരണൈഃ സഞ്ജാതസന്തര്പണഃ സന്, കാമതോ- യഥേച്ഛയാ, ഹിമേ-ഹേമന്തര്തൌ ശിശിരേ ച, കാമം-യഥേച്ഛം, സേവേത| വാജീകൃതാമിതി സമ്പദാദിത്വാത്ക്വിപ്| തൃപ്ത ഇതി ക്തോऽധികരണേ ച ധ്രൌവ്യേത്യാദിനാऽധികരണേ ക്തഃ| അധികരണവാചിനശ്ചേതി ഷഷ്ഠീ| വസന്തേ ശരദി ച ത്ര്യഹാത്-ത്രയഹമതിക്രമ്യ, മൈഥുനം നിഷേവേത| വര്ഷാഗ്രീഷ്മയോഃ പക്ഷാത് കാമം ഭജേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ഋതുവശാത്സമ്ഭോഗം വിധത്തേ-സേവേതേതി| ഹിമേഹേമന്തശിശിരയോഃ| കാമം-സമ്ഭോഗമ്| കാമതഃ-സ്വേച്ഛയാ| വസന്തേ ശരദി ച വ്ദ്യഹാത്-വ്ദ്യഹമന്തരം കൃത്വാ| വൃഷ്ടിനിദാധയോഃ പക്ഷാത്-പക്ഷമന്തരം കൃത്വാ| "സപ്തമീപഞ്ചമ്യൌ കാരകമധ്യേ " ഇതി പഞ്ചമീ| വാജീകൃതാം തൃപ്ത ഇതി സര്വത്ര സമ്ബധ്യതേ| വാജീകൃതാം-വാജീകരണാനാമ്| "കരണേ സുഹിതാര്ഥാനാമ്" ഇതി ഷഷ്ഠീ| അയം ച വിധിരുത്തമബലാപേക്ഷഃ| ഹീനബലാനാം മൈഥുനം തു സമാചരേത്| വര്ഷാസു നവരാത്രാത്തു ദശാരാതാച്ഛരദ്യപി|| പഞ്ചാഹാച്ഛീതസമയേ സത്പാഹാച്ഛിശിരേ തഥാ| പക്ഷാദ്വസന്തേ, ഗ്രീഷ്മേ തു മാസി മാസി സമാചരേത്|| നിദാഘേ പശ്ചിമേ മാസി മൈഥുനം ന സമാചരേത്||" ഇതി|
Adhikarana അന്യപ്രകാരേണ സ്ത്രീഗമനേ ഭ്രമാദയഃ (൭൪) · Śloka ൭൪
ഭ്രമക്ലമോരുദൌര്ബല്യബലധാത്വിന്ദ്രിയക്ഷയാഃ| അപര്വമരണം ച സ്യാദന്യഥാ ഗച്ഛതഃ സ്ത്രിയമ്||൭൪||
View original
भ्रमक्लमोरुदौर्बल्यबलधात्विन्द्रियक्षयाः| अपर्वमरणं च स्यादन्यथा गच्छतः स्त्रियम्||७४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അന്യഥാ-ഉക്താദ്വിധേരന്യേന പ്രകാരേണ, സ്ത്രിയം ഗച്ഛതോ ഭ്രമാദയഃ സ്യുഃ| അപര്വണി-അകാലേ മരണം-അപര്വമരണമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ഉക്താവിധ്യതിക്രമേ ദോഷമാഹ-ഭ്രമേതി| ഊരുദൌര്ബല്യം-സക്ഥിശൈഥില്യമ്| ബലാദീനാം ക്ഷയഃ| അപര്വമരണംഅകാലമൃത്യുഃ| അന്യഥാ സ്ത്രിയം ഗച്ഛതഃ-ഉക്തപ്രകാരാദന്യേന പ്രകാരേണ സമ്ഭോഗം ഭജതഃ| ഉക്തം ച രസായുര്വേദേ-"വിപരീതരതപ്രാപ്ത്യാ ലിങ്ഗേ ദാഹഃ പ്രജായതേ| കാര്ശ്യം ച സര്വഗാത്രേഷു, തത്പ്രതീകാര ഉച്യതേ|| പ്രത്യഗ്ബസ്തിം നിബധ്യൈവ ലിങ്ഗാചൂഷണമാചരേത്| ക്ഷരണേ തസ്യ സഞ്ജാതേ സ്നാപയേച്ഛീതലാമ്ബുനാ|| കോലനിര്യാസമാദായ പായയേത്തം സശര്കരമ്| ശാല്മലീദൂര്വയോര്മൂലരസം പായസമാശയേത്||" ഇതി|
Adhikarana സമ്യക്സമ്ഭോഗാചരണേ ഫലമ് (൭൫) · Śloka ൭൫
സ്മൃതിമേധായുരാരോഗ്യപുഷ്ടീന്ദ്രിയയശോബലൈഃ| അധികാ മന്ദജരസോ ഭവന്തി സ്ത്രീഷു സംയതാഃ||൭൫||
View original
स्मृतिमेधायुरारोग्यपुष्टीन्द्रिययशोबलैः| अधिका मन्दजरसो भवन्ति स्त्रीषु संयताः||७५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സ്ത്രീഷു സംയതാഃ-സ്ത്രീഃ സമ്യക് സേവമാനാഃ, സ്മൃത്യാദിഭിരധികാ അല്പജരാശ്ച ഭവന്തി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- വിധ്യാചരണേ ഫലമാഹ-സ്മൃതീതി| സ്ത്രീഷു സംയതാഃവിധിനാ സ്ത്രീഃ സേവമാനാഃ, സ്മൃത്യാദിഭിരധികാ മന്ദജരസശ്ച ഭവന്തി| ഇന്ദ്രിയം-ശുക്രമ്| മന്ദജരസഃ-ചിരസ്ഥായിയൌവനാഃ|
Adhikarana സമ്ഭോഗാവസാനേ സേവ്യാഃ (൭൬) · Śloka ൭൬
സ്നാനാനുലേപനഹിമാനിലഖണ്ഡഖാദ്യ ശീതാമ്ബുദുഗ്ധരസയൂഷസുരാപ്രസന്നാഃ| സേവേത ചാനു ശയനം വിരതൌ രതസ്യ തസ്യൈവമാശു വപുഷഃ പുനരേതി ധാമ||൭൬||
View original
स्नानानुलेपनहिमानिलखण्डखाद्य शीताम्बुदुग्धरसयूषसुराप्रसन्नाः| सेवेत चानु शयनं विरतौ रतस्य तस्यैवमाशु वपुषः पुनरेति धाम||७६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-രതാന്തേ യഥൌചിത്യേന സ്നാനാദീന് സേവേത| ഖണ്ഡ്ദഖാദ്യം ഖണ്ഡകൃതം കണികേത്യാദി(?)| രസോ-മാംസരസഃ| ചാനുശയനമിതി| അനു-പശ്ചാച്ച, സ്വപ്നം സേവേത| തസ്യ-സ്നാനാദിസേവിനഃ ശരീരസ്യ, ഏവം-അസ്മിന്കൃതേ, ധാമ-തേജോ, ഭൂയ ആഗച്ഛതി| ത്മൌ ജൌ വസന്തതിലകം ഗുരുകദ്വയം ച| സങ്ഗ്രഹേ ചോക്തമ് (സൂ.അ.൯)- "സ്നാനാങ്ഗരാഗവ്യജനേന്ദുപാദയൂഷാസവക്ഷീരരസാന് രസാലാമ്| ഭക്ഷ്യാന് സിതാഢ്യാന് സലിലം സുശീതം സേവേത നിദ്രാം ച രതാന്തതാന്തഃ||" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം- സമ്ഭോഗാവസാനേ സേവ്യാനാഹ-സ്നാനേതി| ഹിമാനിലഃ- ശിശിരമാരുതഃ| ഖണ്ഡഖാദ്യം-ശര്കരാപ്രചുരം ഭക്ഷയമ്| ശീതാമ്ബു-ശീതോദകമ്| രസോ-മാംസരസഃ| പ്രസന്നാ-അച്ഛസുരാ| ശയനം-നിദ്രാ| ഏതാനി രതസ്യ വിരതൌ, അനു-സമനന്തരമേവ സേവേത| ഏവം കൃതേ, തസ്യ-രതക്ഷീണതേജസഃ, വപുഷോധാമ-ശാരീരം തേജഃ, പുനരപ്യാശു-ശീധ്രമ്, ഏതി-പ്രാപ്നോതി|
Adhikarana വൈദ്യാധീനേ ദേഹരക്ഷണേ ഫലമ് (൭) · Śloka ൭
ഏതഞ്ച സര്വം പൂര്വോക്തം ഹിതാഹിതം വൈദ്യ ഏവ വേത്തി| തസ്മാദ്വൈദ്യസ്യ സര്വഥാ ശരീരം രാജ്ഞാ നിവേദ്യമിതി ദര്ശയന്നാഹ ശ്രുതചരിതസമൃദ്ധേ കര്മദക്ഷേ ദയാലൌ ഭിഷജി നിരനുബന്ധം ദേഹരക്ഷാം നിവേശ്യ| ഭവതി വിപുലതേജഃസ്വാസ്ഥ്യകീര്തിപ്രഭാവഃ സ്വകുശലഫലഭോഗീ ഭൂമിപാലശ്ചിരായുഃ||൭൭|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേऽന്നരക്ഷാ നാമ സപ്തമോऽധ്യായഃ||൭||
View original
एतञ्च सर्वं पूर्वोक्तं हिताहितं वैद्य एव वेत्ति| तस्माद्वैद्यस्य सर्वथा शरीरं राज्ञा निवेद्यमिति दर्शयन्नाह श्रुतचरितसमृद्धे कर्मदक्षे दयालौ भिषजि निरनुबन्धं देहरक्षां निवेश्य| भवति विपुलतेजःस्वास्थ्यकीर्तिप्रभावः स्वकुशलफलभोगी भूमिपालश्चिरायुः||७७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थानेऽन्नरक्षा नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഭിഷജി ശരീരരക്ഷണം നിരനുബന്ധം-നിര്വികല്പമാധായ, പൃഥ്വീശോ ബഹുകാലമാത്മീയ ശ്രേഷ്ഠഫലഭോഗവാന് ഭവതി| തഥാ, തേജശ്ച സ്വാസ്ഥ്യം ച കീര്തിശ്ച പ്രഭാവശ്ച, ത ഏവമ്, വിപുലാഃ വിസ്തീര്ണാഃ, തേജഃസ്വാസ്ഥ്യകീര്തിപ്രഭാവാ യസ്യ സ ഏവംവിധഃ| കീദൃശോ ഭിഷജി ? ശ്രുതം-ശാസ്ത്രാവബോധഃ, ചരിതം-ആചാരഃ, താഭ്യാം സമൃദ്ധേ-സമ്പൂര്ണേ| തഥാ, ക്രിയാചതുരേ| തഥാ, കൃപാലൌ| വസുമുനിവിരതിശ്ചേന്മാലിനീ നൌ മയൌ യഃ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദതപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേऽന്നരക്ഷാധ്യായഃ സപ്തമഃ സമാപ്തഃ|| ൭||
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അധ്യായാര്ഥമുപസംഹരതി-ശ്രുതേതി| ഉക്തപ്രകാരാന്നക്ഷാദ്വാരേണ ദേഹരക്ഷാം ഭിഷജി നിവേശ്യ, ഭൂമിപാലശ്ചിരായുര്ഭവതി| കീദൃശേ ഭിഷജി ? ശ്രുതചരിതസമൃദ്ധേ-ശാസ്ത്രശാസ്ത്രോക്താനുഷ്ഠാനസമ്പന്നേ, കര്മദക്ഷേ-ഉപചാരകുശലേ, ദായാലൌ-കാരുണികേ| നിരനുബന്ധം-നിഃശങ്കമ്| തേജഃ-കാന്തിഃ| സ്വാസ്ഥ്യം-ആരോഗ്യമ്| കീര്തിഃ-യശഃ| പ്രഭാവഃ-പ്രതാപഃ| സ്വകുശലഫഭോഗീ-സ്വോപാര്ജിതപുണ്യഫലോപഭോഗക്ഷമഃ| ചിരായുഃ-ദീര്ഘായുഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൯)- "മനഃശരീരസ്ഥിതിമാത്രമേവ വ്യവായം സേവേത| ന തു തത്പരഃ സ്യാദിതി| ഭവതി ചാത്ര| വിശ്രബ്ധഹൃഷ്ടോ രഹസിതത്കാമസ്തരുണഃ പുമാന്| സമസ്ഥിതാങ്ഗഃ സുരഭിര്മുക്തമൂത്രാദിരവ്യഥഃ|| നാനാശിതോ നാത്യശിതോ വൃഷ്യാണാം തര്പിതസ്ത്ര്യഹമ്| നാരീം നാരീഗുണൈര്യുക്താം സഹപൂര്വഗുണാം വ്രജേത്|| (സ്ത്രീസംസര്ഗാദ്ധി സദ്യഃ സ്യാത് ക്ലീബതാ ബലിനാമപി| ഏവം ചാപ്യായ്യതേ ശീഘ്രം തേഷാം ശുക്രം ച ധാമ ച||) ദ്ദഷ്ട്യായുരോജഃ ശുക്രാണാം ക്ഷയം മേഢ്രാശ്രയാന് ഗദാന്| വായോഃ കോപമധര്മം ച മൂഢഃ പ്രാന്പോത്യതോऽന്യഥാ|| ഉത്താനോ വേഗരോധീ ച വൃദ്ധിമേഹാശ്മശര്കരാഃ| തിമിരാ ദിഗദോത്പത്തിര്മൂര്ദ്ധാദ്യാഹനനാദ്ധുവമ്|| ന ചാര്വാക് ഷോഡശാദ്വര്ഷാത് സപ്തതേഃ പരതോ ന ച| ആയുശ്കാമോ നരഃ സ്ത്രീഭിഃ സംയോഗം കര്തുമര്ഹതി|| അതിബാലോ ഹ്രാസമ്പൂര്ണസര്വധാതുഃ സ്ത്രിയം വ്രജന്| ഉപരപ്യേത സഹസാ തഡാഗമിവ കാജലമ്|| ശുഷ്കം രൂക്ഷം യഥാ കാഷ്ഠം ജന്തുജഗ്ധം വിജര്ജരമ്| സ്പൃഷ്ടമാശു വിശീര്യേത തഥാ വൃദ്ധഃ സ്ത്രിയം വ്രജന്|| കായസ്യ തേജഃ പരമം ഹി ശുക്രമാഹാരസാരാദപി സാരഭൂതമ്| ജിതാത്മാനാ തത്പരിരക്ഷണീയം തതോ വപുഃ സന്തതിരപ്യുദാരാ|| അപ്രമത്തോ ഭജേദ്ഭാവാംസ്തദാത്വസുഖസംജ്ഞകാന്| സുഖോദര്കേഷു സജ്ജേത ദേഹസ്യൈതദലം ഹിതമ്|| പ്രജ്ഞാപരാധോऽസാത്മ്യാര്ഥസംയോഗഃ കാലവൈകൃതമ്| ഹിതേऽപി രതമാഹാരേ യോജയന്ത്യാമയൈര്നരമ്|| നാപഥ്യസേവിനം സദ്യഃ പ്രബാധന്തേ തദാ മലാഃ| പ്രകോപം പ്രതിവിഘ്നന്തി ഭിന്നൈര്ദൂഷ്യാദിഭിര്യദാ|| ന ച സര്വോऽപചാരോऽപി സര്വദാ സര്വദോഷകൃത്| ന ഹിസര്വാണ്യപഥ്യാനി തുല്യദോഷാണി നൈവ ച|| സര്വേ തുല്യബലാ ദോഷാ ന സര്വാണി വപൂംഷി ച വ്യാധിക്ഷമത്വേ ശക്താനി യതോऽപഥ്യം തദേവ തു|| ഗച്ഛത്യപഥ്യതമതാം തുല്യദൂഷ്യാദിവര്ദ്ധിതമ്| ത ഏവ ച പുനര്ദോഷാ ഹേതുഭിര്ബഹു ഭിശ്ചിതാഃ|| മിഥോ വിരുദ്ധാ ബലിനോ ദീര്ഘകാലാനുവര്തിനഃ| സര്വേ സമം പ്രക്രുപിതാഃ പ്രാപ്യാല്പമപി കാരണമ്|| പ്രാണായതനമാശ്രിത്യ ഗമ്ഭീരാഃ സര്വമാര്ഗഗാഃ| ദേഹേ ഹിതോചിതേ തേ സ്യുശ്ചിരാദപ്യാശുകാരിണഃ|| അഹിതാന്യപി ചാന്യേ പാമഭ്യാസാദുപശേരതേ| ദോഷാസ്ചൈവ ക്ഷായം യാന്തി കര്മവാതാതപാദിഭിഃ|| അഥ ബഹൂനാമേകരോഗോത്പത്തിഃ| ഭിന്നാഹാരവയഃ സാത്മ്യപ്രകൃതീനാം സമം ഭവേത്| ഏകോ വികൃതവായ്വാദിയുഗപത്സേവനാദ്ഗദഃ|| വാതാദീനാം തു വികൃതിര്വികൃതാദഗ്രഹചാരതാഃ ഭൌമാന്തരിക്ഷദിവ്യേഭ്യ ഉത്പാതേഭ്യശ്ച ജായതേ|| സമ്ഭവഃ പുനരേതേഷാം കര്മണഃ സാസുദായികാത്| ദുഷ്ടോ വായുരഭിശ്യന്ദീ സ്തിമിതോऽത്യുഷ്ണശീതലഃ|| കുണ്ഡലീ ഭൈരവരവഃ പരുഷോऽനാര്തവോ ബലീ| അന്യോന്യവ്യാഹതഗതിഃ പാംശുബാഷ്പവിഷാന്വിതഃ|| രസവര്ണാദിവികൃതമപക്രാന്തവിഹങ്ഗമമ്| നിന്ദിതപ്രഭവം തോയമുപക്ഷീണജലേശയമ്|| മക്ഷികാമൂഷികവ്യാലബഹൂത്പാതപ്രദൂഷിതാഃ|ദേശോऽപ്ഥ്യാന്നബഹുലോ നഷ്ടധര്മമഹൌഷധിഃ|| കാലശ്ച വിപരീതാതിഹീനലിങോ യഥായഥമ് | ഏതേ ദുഷ്പരിഹാരത്വാദഹിതായോത്തരോത്തരമ്|| യേഷാമനിയതം കര്മ തസ്മിന് കാലേ സുദാരുണേ| കര്മ പഞ്ചവിധം തേഷാം യോജ്യം തദ്വദ്രസായനമ്|| ശസ്യതേ ദേഹവൃത്തിശ്ച ഭേഷജൈഃ പൂര്വമുദ്ധൃതൈഃ| ബ്രഹ്രാചര്യം ദയാ ദാനം ജിതാത്മനാമ്| ദേശാനാമവിപന്നാനാം സാധൂനാം ച നിഷേവണമ്|| ദൈവവ്യപാശ്രയം ചേഷ്ടം കര്മ ദീവിതരക്ഷണമ്| ഹേമന്താദിഷു കുര്വീത സ്വം സ്വം ചാകാലികേഷ്വപി|| വിധിം തച്ഛീലനം യസ്മാച്ഛീതാദിദ്വന്ദ്വകാരിതമ്| ഋതുചര്യാ ഹി ശീതോഷ്ണവൃഷ്ടിദോഷപ്രതിക്രിയാ|| അത ഏവ ച ചര്യായാം ഹേമന്തശിശിരൌ സമൌ| അഥാകാലമൃത്യുഃ| സര്വപ്രാണഭൃതാം നിത്യമായുര്യുക്തിമപേക്ഷതേ| ദൈവേ പുരുഷകാരേ ച സ്ഥിതം ഹ്യസ്യ ബലാബലമ്|| അന്യജന്മകൃതം കര്മ ദൈവം പൌരുഷമൈഹികമ്| വിദ്യാത്തേ കര്മണീ ത്രേധാ ശ്രേഷ്ഠമധ്യാവരത്വതഃ|| തയോരുദാരയോര്യുക്തിര്ദീര്ഘസ്യ സുസുഖസ്യ ച| നിയതസ്യായുഷോ ഹേതുര്വിപരീതസ്യ ചാവരാ|| മധ്യാ മധ്യസ്യ, മിശ്രസ്യ സങ്കീര്ണാ, ശൃണു ചാപരമ്| ദൈവം പുരുഷകാരേണ ദിര്ബലം ഹ്രാപഹന്യതേ|| തഥാ ദൈവേനബലിനാ പൌരുഷം കര്മ ദുര്ബലമ്| ദ്ദഷ്ട്വാ യദേകേ മന്യന്തേ നിയതം മാനമായുഷഃ|| കര്മ കിഞ്ചിത് ക്വചിത്കാലേ വിപാകനിയതം മഹത്| കിഞ്ചിത്വകാലനിയതം പ്രത്യയൈഃ പ്രതിബോധ്യതേ|| ഏവം ച ദ്വിവിധോ മൃത്യുഃ കാലാകാലവിഭേദതഃ| ഉപദിഷ്ടസ്തതശ്ചൈഷ ഹിതാഹിതവിധിക്രമഃ|| ഏകോത്തരം മൃത്യുശതം ബ്രുവതേ വേദവാദിനഃ| തത്രൈകഃ കാലസംയുക്തഃ ശേഷാസ്ത്വാഗന്തവഃ സ്മൃതാഃ|| ശ്യേനാജിരാദിയാഗേന ഭ്രാതൃവ്യസ്യ തഥാ ച തൈഃ| ദൈര്ധ്യശ്രവസസോമാദ്യൈര്വിഹിതസ്ത്വാത്മനോ വധഃ|| ആയുഷ്കാമസ്യ തത്പ്രാപ്തിസ്തത്രേഷ്ട്യാ മിത്രവിന്ദയാ| സര്വസ്മാദേവ ചാത്മാനം ഗോപായേദീദ്ദശീ സ്മൃതിഃ|| തഥാ മരണമുദ്ദിഷ്ടം സൌഗതാനാം ചതുര്വിധമ്| വിഷമാപരിഹാരേണ ജായതേ നിയതായുഷാമ|| ധ്രുവം രോഗിത്വമന്യേഷാം മൃത്യുരേവ ത്വപര്വണി| അകാണ്ഡേ ശസ്ത്രധാരാദ്യൈഃ പ്രത്യക്ഷോ മൃത്യുരന്യഥാ|| ഉദ്ഭ്രാ ന്തചണ്ഡമാതങ്ഗതുരങ്ഗാദിസമാഗമമ്| അരാതിദുഷ്ടവാതാദിസാഹസാഹിതഭോജനമ്|| വര്ജയേദിതി ന ബ്രൂയുര്മുനയോ ദിവ്യാ ചക്ഷുഷഃ| ദൈവവ്യപാശ്രയാദീശ്ച രസായനവിധിം വിനാ|| ന വാ തേऽപി യഥാകാമമായുഷഃ സ്ഥിതിമാപ്നുയുഃ| അഹിസിംഹഗജാദിഭ്യോ വിദുഷാം ന ഭയം ഭവേത്|| മിഥ്യാ പ്രാകാരദുര്ഗാണി മിഥ്യാ മാരണരക്ഷണമ്| ആയുഷ്കാമസ്യ മിഥ്യൈവ പരദാരാദിവര്ജനമ്|| മന്ത്രദേവതയാऽऽഹൂതാ നാചക്ഷീരന് മഹാഹയഃ| വിഷസുത്പപ്രബുദ്ധസ്ഥാ ഭാവാഭാവൌ തദായുഷഃ| സംന്യാസരോഹിണീകാദിഗ്രസ്തസ്യ സഹസാ ഭവേത്| ഉപേക്ഷയാ ന മരണം ജീവിതം വാ ചികിത്സയാ|| പ്രത്യഹം നൃസഹസ്ത്രസ്യ യുദ്ധേऽന്യോന്യമഭിഘ്നതഃ| സാധുവൃത്തസ്യ ചാതുല്യാ ന ഭവേദാതുഷഃ സ്ഥിതിഃ|| നായുധൈര്ദ്വിഷമിന്ദ്രാദ്യാ നൌഷധൈരാര്തമശ്വിനൌ| ഉപക്രമേരന്ന ഭവേദകാലാമരണം യദി|| ഘടാനാമാമപക്വാനാം പാലനാപരിപാലനൈഃ| ചിരാല്പകാലവര്തിത്വം ചിത്രസ്ഥാനാം ച ദ്ദശ്യതേ| ഇത്യത്യന്തപ്രസിദ്ധേऽപി സിദ്ധേ സര്വാഗമൈരപി| ദ്ദഷ്ടേऽപ്യകാലമരണേ വിചികിത്സേത് കഥം ബുധഃ|| ഗുണവദ്ഭിഷഗാദീനാം സമ്ഭവേ സമ്ഭവേത്തു യഃ| മൃത്യുസ്തം കാലജം പ്രാഹുരിതരം തദ്വിപര്യയേ|| യഥാ രഥോ വാഹ്യമാനോ ന്യായേന ക്രമശഃ ക്ഷയമ്| യായാദാത്മവതാമായുസ്തഥാऽന്യേഷാം വിപര്യയഃ|| ശുചിതൈലദശോദീപഃ കീടവാതാദ്യപീഡിതഃ| ദീപ്തിമാന് വര്തതേ സമ്യക് യഥൈവ സ്നേഹസങ്ക്ഷയാത്|| സ ഏവാതോ യഥാ ച സ്യാദ്വിപരീതോ വിപര്യയേ| ഹിതാഹിതോപചാരേണ തഥൈവ പുരുഷോ ധ്രുവമ്|| സര്വമന്യത് പരിയജ്യ ശരീരം പാലയേദതഃ| തദഭാവേ ഹി ഭാവാനാം സര്വാഭാവഃ ശരീരിണാമ്|| നഗരീ നഗരസ്യേവ രഥസ്യേവ രഥീ സദാ| സ്വശരീരസ്യ മേധാവീ കൃത്യേഷ്വവഹിതോ ഭവേത്|| ആഹാരകല്പനാഹേതൂന് സ്വഭാവാദീന് വിശേഷതഃ| സമീക്ഷ്യ ഹിതമശ്നീയാദ്ദേഹോഹ്യഹാരസമ്ഭവഃ|| ഭീലജ്ജായന്ത്രണാലോഭഹര്ഷശോകവശംഗതഃ| ന ജാതു ധാരയേദ്വേഗാംസ്തദ്ധി സര്വാപദാം പദമ്|| ഹിതമഭ്യസ്യതഃ പുംസോ നാകാലേ കാലദംഷ്ട്രയാ| സഞ്ജായതേ പരാമര്ശോ ബലോത്സാഹേന്ദ്രിയായുഷാമ്||അഹിതാനി ച സന്ത്യജ്യ ദോഷമപ്യാപ്നുയാദ്യദി| തഥാऽപ്യാനൃണ്യമായാതി സാധൂനാമാത്മവാനിതി|| യച്ച രോഗസമുത്ഥാനം ന ശക്യമിഹ കേനചിത്| പരിഹര്തും ന തത്പ്രാപ്യ ശോചിതവ്യം മനീഷിണാ|| ഹിതാഹാരവിഹാരാണാം സദാചാരനിഷേവിണാമ്| ലോകദ്വയവ്യപേക്ഷണാം ജീവിതം ഹ്രാമൃതായതേ|| ഗൃധ്നുര്ഗ്രാമ്യസുഖേ വശ്യഃ ക്ലേശാനാം ഹതസത്പഥഃ| മൂഢോ ജീവത്യനര്ഥായ ദുര്ഗതിം പരിബൃംഹയന്|| വിദുഷാऽന്തഃശരീരസ്ഥാന്നിത്യം സന്നിഹിതാനരീന്| ജിത്വാ വര്ജ്യാനി ചിരം ജീവിതുമിച്ഛതാ|| തദാത്വേ ചാനുബന്ധേ വാ തസ്മാത് കര്മാശുഭോദയമ്| സ്മരന്നാത്രേയവചസോ ന ധീമാന് കര്തുമര്ഹതി|| ഇതി| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| അന്നരക്ഷാപ്രകരണം സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതമ്|| ൭||