௬. அந்நஸ்வரூபவிஜ்ஞாநீயாத்யாயஃ

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அந்நவிதௌ ப்ரகதேऽல்பவக்தவ்யாத்வாத்பூர்வஂ த்ரவத்ரவ்யமபிதாயாந்நஂ வக்தி-

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அந்நஸ்ய ஸ்வரூபஂ-ஸ்வபாவோ ரஸவீர்யவிபாகப்ரபாவகுணகர்மாதி, தஸ்ய விஜ்ஞாநஂ-அவகம:, தஸ்மை ஹிதோऽத்யாயஃ-அந்நரூபவிஜ்ஞாநீயஃ, தஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| ஶேஷஂ பூர்வவத்வ்யாக்யேயம்| த்ரவ்யஶப்தஶ்சாப்ரயுக்தோऽப்யர்தஸ்ய கமக இத்யந்நத்ரவ்யஸ்வரூபவிஜ்ஞாநீய இதி த்ரஷ்டவ்யம்| ததா ஹி பூர்வஸ்மிந்நத்யாயே மந்தமதிப்ரபோதநாய ப்ரயுக்தோ த்ரவ்யஶப்தஃ|ஆசார்யா ஹி வைசித்ர்யேண க்ரந்தரசநாஂ விதததி| தத்ர ப்ராக் ஸ்வரூபஶப்தோ ந நிர்திஷ்டஃ, இஹ ச த்ரவ்யஶப்தஃ| அதவோபயமப்ரயுக்தமபி கம்யதே மத்யலோபாக்யயா தந்த்ரயுக்த்யாऽந்தலோபாய ச| அத்யதே யத்தத்-அந்நம் தாந்யமாஂஸாதி| தாந்யஂ ச த்விதா ஶூகஶிம்பிதாந்யபேதேந தத்ர ப்ராதாந்யாச்சூகதாந்யஸ்ய பூர்வமுபந்யாஸஃ| ப்ராதாந்யஂ சாஸ்ய பூயஸ்த்வோபயோகித்த்வாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அந்நஸ்வரூபவிஜ்ஞாநீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாதுஂ ப்ரதிஜாநீதே-அதேதி| யதஃ பூர்வாத்யாயே த்ரவ ஆஹார உக்தஃ, இஹ த்வத்ரவஃ| ஸ சாந்நஶப்தவாச்யஃ| அத ஏவாயமந்நஸ்வரூபவிஜ்ஞாநீயஃ| தத்ர ஸப்தவர்காஃ| வக்ஷ்யதி ஹி (ஹ.ஸூ.அ. ௬/௧௭௨)- "ஶூகஶிம்பிஜபக்வாந்நமாஂஸஶாகபலௌஷதைஃ| வர்கிதைரந்நலேஶோऽயமுக்தோ நித்யௌபயோகிகஃ||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- தத்ர ரக்தஶாலிமஹாஶாலீ-ஸுப்ரதிதாவேவ| கலமோமகதாதிஷு ப்ரஸித்தஃ| ஸ ஏவ மஹாதண்டுல இதி காஶ்மீரேஷு| தூர்ணகஶ்ச-தத்ரைவ ஆஜவ இதி ப்ரஸித்தஃ| ஶகுநஹதோ-யோ மகதேஷு புத்தோத்பாதகால உத்தரகுருப்யோ ஹஂஸைராநீதோ பங்காரபாத்ரே விஶாகாக்யயா வாபிதோ விஸ்தரஂ கதஃ| அத ஏவ ஶகுநிநாऽऽஹதஃ ஶகுநாஹத இத்யந்வர்தா

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தத்ராதௌ ஶூகதாந்யவர்கஃ| தத்ராதௌ ஶாலயஃ| தத்ர ரக்தஶால்யாதிகுணாநாஹ-ரக்தோ மஹாநிதி| ரக்தாதயோ-தேஶபேதேந ஸ்வநாமப்ரஸித்தாஃ| ஶுபாஃ-நிர்தோஷாஃ| பத்தால்பவர்சஸஃ,- பத்தஂ-பிண்டீகதஂ, அல்பஂ-ஸ்தோகஂ, வர்சஃ-புரீஷஂ, யேப்யஸ்தே ததா| நநு, இஹ ஶாலயோ மதுரபாகா உக்தாஃ, ஸுஶ்ருதேந (ஸூ.அ. ௪௬௧௫)-"மதுரா வீர்யதஃ ஶீதா லகுபாகா பலாவஹாஃ|" இதி விரோதஃ, லகுபாகத்வமேவ ஹி கடுபாகத்வம்| மைவம்| ரஸவதவிரோதஃ| பாகோ-ரஸவிஶேஷஃ| ரஸாஸ்த்வேகஸ்மிந் த்ரவ்யே பஹவோऽநுபூயந்தே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்ர-தேஷு மஹாஶாலிகலமாதிஷு மத்யே, ரக்தோ-ரக்தஶாலிஸஂஜ்ஞோ வரஃ, தஷ்ணாஂ வாதாதீஶ்ச த்ரிதோஷாந்நிஹந்தி| அஸ்ய ச ப்ராகுபாதாநேநைவ வரத்வே லப்தே வரக்ரஹணஂ யுக்த்யா

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ரக்தஶாலிகுணாநாஹ-ஶூகஜேஷ்விதி| தத்ர-தேஷு ஶாலிஷு மத்யே, ரக்தோ-ரக்தஶாலிஃ, ஶூகஜேஷு வரஃ| ததா ச காரணாதிஃ-"பத்யத்வே ஶூகதாந்யாநாஂ ப்ரவரா ரக்தஶாலயஃ|" இதி| அத ஏவ 'ஶூகஜேஷு ஶாலயோ வராஃ, தேஷு ஶாலிஷு ரக்தோ வரஃ' இதி வ்யாக்யாநமஸத்| தஷ்ணாத்ரிதோஷஹா-தஷ்ணாக்ஹ்நஸ்த்ரிதோஷக்நஶ்ச|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தஸ்யாநு-ரக்தஶாலேஃ பஶ்சாத், மஹாந் ஶாலிர்வரஃ| தஂ ச-மஹாந்தமநு கலமஃ, மஹத்ஸஂஜ்ஞாத் கலமஃ கிஞ்சிதூந இத்யர்தஃ| ததஃ-அநந்தரம், பரே-அந்யே ஶாலயோ

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மஹாஶால்யாதீநாஂ குணாநாஹ-மஹாஂஸ்தமந்விதி| தமநு-ரக்தஶாலேர்ஹீநோ மஹாந்| தஂ சாப்யநு-கலமோ மஹதோ ஹீநகுணஃ| பரே-தூர்ணகாதயஃ, தேநைவ ந்யாயேந ஹீநாஃ| தேந யோ யஸ்மாதுத்தரஃ ஸ தஸ்மாத்தீநஃ| நநு, ரக்தஶால்யாதீநாஂ யதோத்தரமபகர்ஷ உச்யதே, ஸ ச பாடக்ரமமபேக்ஷதே, ஸ து ப்ரதிதந்த்ரஂ பித்யதே| தத்யதா-"லோஹிதஶாலிகலமகதம்பகபாண்டுகஸுகந்திகஶகுநாஹதபுஷ்பாண்டகபுண்டரீகமஹாஶாலிஶீதபீருரோத்ரபுஷ்பகதீர்காஶூககாஞ்சநமஹிஷஶூகஹாயநதூஷகமஹாதூஷகப்ரபதயஃ ஶாலயஃ| மதுரா வீர்யதஃ ஶீதா லகுபாகா பலாவஹாஃ| பித்தக்நால்பாநிலகபாஃ ஸ்நிக்தா பத்தால்பவர்சஸஃ|| தேஷாஂ லோஹிதகஃ ஶ்ரேஷ்டோ தோஷக்நஃ ஶுக்ரமூத்ரலஃ| சக்ஷுஷ்யோ வர்ணகத்ஸ்வர்யோஹத்யோ பல்யஸ்தஷாபஹஃ|| வ்ரண்யோ ஜ்வரஹரஶ்சைவ ஸர்வதோஷவிஷாபஹஃ| தஸ்மாதல்பந்தரகுணாஃ க்ரமஶஃ ஶாலயோऽபராஃ||' இதி ஸுஶ்ருதஃ (ஸூ. அ. ௪௬/௪)| "ரக்தஶாலிர்மஹாஶாலிஃ கலமஃ ஶகுநாஹதஃ| தூர்ணகோ தீர்கஶூகஶ்ச கோஉரஃ பாண்டுகலாங்கலஓஉ|| ஸுகந்திகா லோஹவாலாஃ ஸாரிவாக்யாஃ ப்ரமோதகாஃ| பதங்காஸ்தபநீயாஶ்ச யே சந்யே ஶாலயஃ ஶுபாஃ|| ஶீதா ரஸே விபாகே ச மதுராஃ ஸ்வல்பமாருதாஃ| பத்தால்பவர்சஸஃ ஸ்நிக்தா பஂஹணா மூத்ரஶுக்ரலாஃ|| ரக்தஶாலிர்வஸ்தேஷாஂ தஷ்ணாக்நஸ்த்ரிமலாபஹஃ| மஹாஂஸ்தமநு கலமஸ்தஂ சாப்யநு ததஃ பரே||" இதி சரகஃ (ஸூ.அ. ௨௭/௭)| "ரக்தஃ ஶ்யேநாஹதோ கோஉரஃ ஸுகந்தஃ காஞ்சநோ மஹாந்| பதங்கஃ கலமஃ பாண்டுர்லோஹவாலஃ ப்ரமோதகஃ|| தீர்கநாலஃ ஶீதபிருஃ ஸாரிவஃ ஶங்கமௌக்திகஃ| தூர்ணகோ தீர்கஶூகாக்யோ லாங்கலாத்யாஶ்ச ஶாலயஃ|| ஶீதலா மதுராஃ ஸ்நிக்தா க்ராஹிணோ மாஂஸஶுக்ரலாஃ| வாதபித்தஹரா பல்யாஃ ஸஷ்டமூத்ராஃ ஸஹாயநாஃ|| ஸ்நிக்தஃ ஶீதோ லகுர்க்ராஹீ தஷ்ணாக்நஃ ஶுக்ரமூத்ரலஃ| ரக்தஶாலிஸ்த்ரிதோஷக்நஃ கலமோν மஹாஂஸ்ததஃ||' இதி காரணாதிஃ| "ரக்தோ மஹாந் ஸகலமஃ" இத்யாத்யம்| ஏவமேவ ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௭)| தஸ்மாத்கோऽத்ர க்ரமஃ? உச்யதே| இஹ ரக்தஶாலிஶப்தேந மதுமதுரஸ்நிக்தஸுரபிஶுக்லவிஶதஸ்தூலாயதத்வாதீநாஂ லோகப்ரஸித்தாநாஂ ஸ்வகுணாநாமுத்கர்ஷ உபலக்ஷ்யதே| தேஷு யதா யதா ஸமுத்கர்ஷஸ்த உத்தமாஃ| யதா யதா அபகர்ஶஸ்தே ஹீநாஃ| உபலக்ஷணாநி புநர்வக்துர்விவக்ஷாபேதாத்பிந்நாநி| யாநேவ குணாந் ஸுஶ்ருதகாரணாதீ கலமஶப்தேநோபலக்ஷயதஃ, தாநேவ சரகவாக்படோஉ மஹாஶாலிஶப்தேந| நநு, ஸம்பந்தஂ விநா நோபலக்ஷணத்வம், ந ச கலமஸ்ய மஹாஶாலிகுணைர்மஹாஶாலேர்வா கலமகுணைஃ கதாசித்ஸம்பந்தஃ| மைவம்| யத கலமோ மஹாஶாலிக்ஷேத்ரே நிஷ்பத்யதே, ததா தயோஸ்துல்யகுணத்வாத்| ஸ்வக்ஷேத்ரஜாதேவ மஹாஶாலேஃ ஸ்வக்ஷேத்ரஜ ஏவ கலமோ ஹீநஃ| ஏவமிதரேஷ்வபி வாச்யம்| தஸ்மாத்ஸர்வமேவ ப்ரமாணம், உக்தப்ரகாரேணாவிரோதாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யவகாதயஃ ஶாலிவிஶேஷாஃ ஸ்வாதவஃ| ததா, உஷ்ணாதிகுணயுக்தாஃ| ததா, ஸஷ்டே மூத்ரபுரீஷே யைஸ்தே ஸஷ்டமூத்ரபுரீஷாஃ| பூர்வஂ பூர்வஂ ச நிந்திதாஃ-தேந யவகாஃ ஸர்வேப்யோऽபி கர்ஹிதாஃ, ததந்வந்யே கிஞ்சித்கிஞ்சித்க்ரமேண கர்ஹிதா இதி விஜ்ஞேயம்| நைஷதகாதய இத்ய- த்ராऽऽதிஶப்தேந சம்பகபத்ரிகாதயஃ ஶாலிவிஶேஷா கஹ்யந்தே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-யவகாதிஶாலிகுணாநாஹ-யவகா இதி| *பாஂஶுபாஷ்பஃ-கோரகஃ| பூர்வஂ பூர்வஂ ச நிந்திதாஃ-யோ யஸ்மாத்பூர்வஃ ஸ தஸ்மாத்தீநகுணஃ, மத்வாதிவிபரீதகுணாநாமுத்கர்ஷாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வ்ரீஹிஷு மத்யே ஷஷ்டிகஃ ஶ்ரேஷ்டஃ, ரக்தஶாலிரிவ ஶாலிஷு| ததா, ஸ்நிக்தாதிகுணயுக்தஃ| ஸ்திரோ ஹிம இதி ஶரீரஸ்தைர்யகரோ ஜ்வரஶ்ரமக்லமக்லாநிஹரஃ| அத ஏவ ரஸாயநப்ரயோகே ஜ்வராதோஉ ச தத்ர தத்ர க்ஷாமவபுஷாமுபதிஷ்டஃ| யவஸ்து ஸ்தைர்யகரோऽபி நாம்நாதோ குருவாதலத்வாதிதி வேத்யம்| ஷஷ்டிகஶ்ச த்விவிதஃ,-கௌரஃ கஷ்ணகோஉரஶ்ச| அத்ராஸிதகோஉரதோ கௌரஃ ஷஷ்டிகஃ ஶ்ரேஷ்டஃ| (ததா ச ஸுஶ்ருதே (ஸூ.அ.௪௬|௯)-"ரஸே பாகே ச மதுற்ராஃ பித்தாநிலஹராஸ்ததா| ஶாலீநாஂ ச குணைஸ்துல்யா விஜ்ஞ்ஹேயாஃ கபஶுக்ரலாஃ|| ஷஷ்டிகஃ ப்ரவரஸ்தேஷாஂ கஷாயாநுரஸோ லகுஃ|" கஷ்ணாத்ரேயஃ:-ஷஷ்டிகஃ ஸுரகவ்ரீஹிபாடலோடகநாலகாஃ| கஷ்ணவ்ரீஹிஃ ஶீதபீருஃ ப்ரமோதோஹாயநஸ்ததா|| அநபிஷ்யந்திநஃ ஸ்நிக்தாஃ கஷாயமதுரா ஹிமாஃ| லகவஃ கடுபாகாஶ்ச ஷஷ்டிகோऽத்ராபி பூஜிதஃ||" காரணாதிஃ- "கஷாயமதுரோ க்ராஹீ தோஷக்நஃ ஷஷ்டிகோ லகுஃ|" பராஶரேऽப்யுக்தம்- "ரக்தோ மஹாச்சகுநாஹதஃ ஷஷ்டிககலமப்ரமோதபதட்காஃ ஶீதகௌரதீர்கஶூகஸுகந்திகபாண்டுதபநீயாஃ ஶாலய ஏவஂபூதாஃ| மதுரபஹலாஃ ஸ்திராஃ ஸ்நிக்தாஃ பித்தாநிலப்ரஶமநா லகவஃ ஸங்க்ராஹிகாஃ ஶீதாஃ|" இதி| சரகே த்வேவஂ பட்யதே (ஸூ.அ.௫|௩)-"தத்ர ஶாலிஷஷ்டிகமுத்கலாவகபிஞ்ஜலைணஶஶஶரபவராஹாதீந்யாஹாரத்ரவ்யாணி ப்ரகதிலகூந்யபி மாத்ராபேக்ஷீணி பவந்தி|" ததா ச சரகோ ஜ்வரே படதி (சி.அ.௩|௧௭௬)-"ரக்தஶால்யாதயஃ ஶஸ்தாஃ புராணாஃ ஷஷ்டிகைஃ ஸஹ| யவாக்வோதநலாஜார்தே ஜ்வரிதாநாஂ ஜ்வராபஹாஃ||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஷஷ்டிககுணாநாஹ-ஸ்நிக்த இதி| க்ராஹீ-ஸ்தம்பநஃ| ஸ்திரஃ-ஸ்திரகுணஃ, கார்யரூபேண ஶரீரே சிரகாலஂ திஷ்டதீத்யர்தஃ| யோ வ்ரீஹிஃ ஷஷ்டிராத்ரேண பச்யதே ஸ ஷஷ்டிகஃ| ஸ சாந்யேப்யோ வ்ரீஹிப்ய உத்தமஃ| ஸ ச த்ரிவிதஃ,- கௌரஃ கஷ்ணஃ கஷ்ணகௌரஶ்ச| தத்ராஸிதகௌராத்கௌரஃ ஶ்ரேஷ்டஃ| பாரிஶேஷ்யாதஸிதோ ஹீநஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ததஃ-ஷஷ்டிகாத், மஹாப்ரீஹ்யாதயஃ க்ரமாத்குணைரல்பாந்தராஃ-குணைர்ஹீநாஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மஹாவ்ரீஹ்யாதீநாஂ குணாநாஹ-ததஃ க்ரமாதிதி| ததஃ-கஷ்ணஷஷ்டிகாத், மஹாவ்ரீஹ்யாதயஃ க்ரமேண குணைரல்பாந்தராஃ| ஷஷ்டிகஸ்ய ஸர்வஶ்ரேஷ்டத்வாத்தீநத்வேநால்பாந்தரத்வம்| கஷ்ணஷஷ்டிகாத்தீநகுணோ மஹாவ்ரீஹிஃ, ததஃ கஷ்ணவ்ரீஹிஃ, இத்யாதி| அத்ராபி கமபேதபரிஹாரஃ பூர்வவத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஏப்யஃ ஷஷ்டிகாதிப்யோऽந்யஃ-அநுக்தோ, வ்ரீஹிஃ ஸ்வாதுஃ- மதுரரஸஃ, அம்லவிபாகஃ பித்தகரோ குருர்பஹுமூத்ரபுரீஷோஷ்மா ச| பாடலஃ- படலாகுஸுமாகாரஃ| த்ரிதோஷஃ-த்ரிதோஷகோபநஃ| த்ரிதோஷஸ்த்வேவேத்யத்ரைவஶப்தோऽதிஶயக்யாபநாய| அதிஶயேந த்ரிதோஷல இத்யர்தஃ| அதித்ரிதோஷலத்வேநாஸ்யாऽப்யவஹாரநிஷேதஂ கரோதி| அத ஏவ ச ரஸாதிமத்த்வஂ ந வ்யதாதஸ்ய ஶாஸ்த்ரகாரஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அதாவிஶிஷ்டவ்ரீஹிகுணாநாஹ-ஸ்வாதுரிதி| அந்யஃ-உக்தேப்ய இதரஃ| ஊஷ்மா-ஔஷ்ண்யம்| பாடலகுணாநாஹ-த்ரிதோஷஸ்த்விதி| த்ரயோ தோஷா யஸ்மாத்ஸஃ- த்ரிதோஷஃ| ஏவக்ரஹணாத்ஸர்வாஸ்வவஸ்தாஸு தோஷலத்வம்| அத ஏவாந்யேஷாஂ த்ரவ்யாணாமவஸ்தாதோ குணாந்யத்வஂ ஜ்ஞேயம்| ததா (ஸங்க்ரஹே ஸூ.அ. ௭)-"ஸர்வதா தோஷஜித்தக்ரஂ க்ரஹண்யாஂ, தோஷகத்ர்வ்ரணே| ஶாலிஃ பிஷ்டோ கரீயஸ்த்வஂ கோதூமாதபி கச்சதி||" இத்யாதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஏப்யஃ ஷஷ்டிகாதிப்யோऽந்யஃ-அநுக்தோ, வ்ரீஹிஃ ஸ்வாதுஃ- மதுரரஸஃ, அம்லவிபாகஃ பித்தகரோ குருர்பஹுமூத்ரபுரீஷோஷ்மா ச| பாடலஃ- படலாகுஸுமாகாரஃ| த்ரிதோஷஃ-த்ரிதோஷகோபநஃ| த்ரிதோஷஸ்த்வேவேத்யத்ரைவஶப்தோऽதிஶயக்யாபநாய| அதிஶயேந த்ரிதோஷல இத்யர்தஃ| அதித்ரிதோஷலத்வேநாஸ்யாऽப்யவஹாரநிஷேதஂ கரோதி| அத ஏவ ச ரஸாதிமத்த்வஂ ந வ்யதாதஸ்ய ஶாஸ்த்ரகாரஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அதாவிஶிஷ்டவ்ரீஹிகுணாநாஹ-ஸ்வாதுரிதி| அந்யஃ-உக்தேப்ய இதரஃ| ஊஷ்மா-ஔஷ்ண்யம்| பாடலகுணாநாஹ-த்ரிதோஷஸ்த்விதி| த்ரயோ தோஷா யஸ்மாத்ஸஃ- த்ரிதோஷஃ| ஏவக்ரஹணாத்ஸர்வாஸ்வவஸ்தாஸு தோஷலத்வம்| அத ஏவாந்யேஷாஂ த்ரவ்யாணாமவஸ்தாதோ குணாந்யத்வஂ ஜ்ஞேயம்| ததா (ஸங்க்ரஹே ஸூ.அ. ௭)-"ஸர்வதா தோஷஜித்தக்ரஂ க்ரஹண்யாஂ, தோஷகத்ர்வ்ரணே| ஶாலிஃ பிஷ்டோ கரீயஸ்த்வஂ கோதூமாதபி கச்சதி||" இத்யாதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்ர-தேஷு தணதாந்யேஷு மத்யே, ப்ரியாங்குஃ-கங்குஃ, பக்நஸ்யாங்கஸ்ய ஸந்தாநஂ கரோதி| ததா, குருஃ| ஸுஶ்ருதே தூக்தம் (ஸூ.அ.௪௬|௨௪)-"ரக்தாஃ பீதாஶ்ச கஷ்ணாஶ்ச ஶ்வேதாஶ்சைவ ப்ரியங்கவஃ| யதோத்தரஂ ப்ரதாநாஃ ஸ்யூ ரூக்ஷாஃ கபஹராஃ ஸ்மதாஃ||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கங்குகுணாநாஹ-பக்நஸந்தாநேதி| பக்நஸந்தாநகத்-பக்நஸ்யாங்கஸ்ய ஸந்தாநஂ கரோதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கோரதூஷஃ-கோத்ரவஃ, அத்யர்தஂ ஸங்க்ராஹீ| ததா ஸ்பர்ஶஶீதோ விஷாபஹஶ்ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கோத்ரவகுணாநாஹ-கோரதூஷ இதி| பரஂ-அதிஶயேந க்ராஹீ, ஸ்பர்ஶே ஶீதஶ்ச| அதிஶயவசநாத் கங்க்வாதீநாமபி க்ராஹித்வஂ ஹிமஸ்பர்ஶத்வஂ ச ஜ்ஞேயம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யவோ ரூக்ஷாதிகுணைர்யுக்தோ விட்வாதகரோ வஷ்யஃ ஸ்தைர்யகச்ச| ததா, மூத்ராதீந் ஜயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-யவகுணாநாஹ-ரூக்ஷஃ ஶீத இதி| கண்டாமயாஃ-கலகண்டாதயஃ| த்வகாமயாஃ-குஷ்டாதயஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அநுயவோ நாம ஶூகதாந்யவிஶேஷோ லோகப்ரஸித்தஃ| ஸ யவாந்ந்யூநஃ-ஸ்வல்பைர்யவகுணைர்யுக்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அநுயவகுணாநாஹ-ந்யூந இதி| நிஃஶூகோ யவோ-அநுயவஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வஂஶோத்பவோ-வேணுஜோ யவோ ருக்ஷோஷ்ணோ பவதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வேணுயவகுணாநாஹ-ரூக்ஷோஷ்ண இதி| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௭)- "உஷ்ணாஃ ஸரா வேணுயவாஃ கஷாயா வாதபித்தலாஃ|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கோதூமோ வஷ்யாதிகுணயுக்தஃ| ஜீவநஃ-ஓஜோபிவர்தநஃ| ததா, வாதபித்தஹரஃ| ஸந்தாநகாரீ-ஊருப்ரபதேர்பக்நஸ்ய ஸந்தாநஂ கரோதி| ததா, ஸ்தைர்யகத்ஸரஶ்ச| சரகே (ஸூ,அ. ௨௭|௨௦) த்வந்யதைவ குணா உக்தாஃ| யதா-"ஸ்தைர்யகத்ஸகஷாயஶ்ச பல்யஃ ஶ்லேஷ்மவிகாரஹா| ஸந்தாநகத்வாதஹரோ கோதூமஃ ஸ்வாதுஶீதலஃ||"இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கோதூமகுணாநாஹ-வஷ்யஃ ஶீத இதி| ஸரஃ-அநுலோமநஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நந்தீமுகீ-(கஶதீர்கா கோதூமஜாதிஃ|) பத்யா-ஶரீராய ஹிதா, ஶீதா கஷாயமதுரா லகுஶ்ச| இதி ஶூகதாந்யவர்கஃ| அஸ்மாதநந்தரஂ ஶிம்பீதாந்யவர்கஸ்ய ஸம்பந்தப்ரயோஜநஂ ப்ராகுக்தமேவ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-நந்தீமுகீகுணாநாஹ-பத்யா நந்தீமுகீதி| தீர்கஸூக்ஷ்மோ கோதூமோ-நந்தீமுகீ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௭)- "உத்தாலகஸ்து வீர்யோஷ்ணோ நீவாரஃ ஶ்லேஷ்மவர்தநஃ| ஶீதவீர்யா விஶேஷேண ஸ்நிக்தா வஷ்யா மதூலிகா||" இதி| இதி ஶூகதாந்யவர்கஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- ஶிம்ப்யாஃ-கோஶ்யாஃ, தாந்யஂ-முத்காதிகஂ, யத் ஶிம்பீதாந்யஂ தத்விபந்தகத்| கேஷாஂ விபந்தஂ கரோதி ? ஸாமர்த்யாத் ஸ்ரோதஸாம், ந து புரீஷாதீநாம்| ததா ச ஸங்க்ராஹீத்யத்ரைவ படதி ஶாஸ்த்ரகத்| ஸங்க்ராஹிலக்ஷணஂ ச தத்ராந்தரே| யதா-"பேதி தத்பிண்டதாந் பாவாந் ஶகதாதீந்பிநத்தி யத்| விபரீதமதோ க்ராஹி" இதி| தஸ்மாத்விபந்தஂ ஸ்ரோதஸாமேவேத்யவேஹி| ததா, கஷாயஂ ஸ்வாது கடுபாகஂ ஶீதவீர்யஂ லகு ச| மஸூராதீத்யத்ராऽऽதிஶப்தேந மகுஷ்டசணகாதீநாஂ க்ரஹணம்| ததா, மேதஆதிஷு ஹிதம், ப்ரகதத்வாதப்யவஹாரே ததா லேப உபஸேகே சேதி| சஶப்தோऽத்ர லுப்தநிர்திஷ்டோ போத்யஃ| லேபஃ-ப்ரதேஹஃ| உபஸேகஃ-பரிஷேகஃ| கஷாயஶீதரூக்ஷத்வேந கடுபாகித்வேந ச வாதகத்த்வஂ ஶிம்பீதாந்யஸ்ய ஶாஸ்த்ரகதோக்தம்| அத ஏவேதமுபபந்நம்-"முத்கோऽல்பசலஃ" இதி| யதி ஹி ஶிம்பீதாந்யஸ்ய மாருதகத்த்வஂ ஸமேயாத், ததைதத்வக்துஂ யுஜ்யதே| தஸ்மாத் வாதகத்த்வமஸ்யாஸ்தீதி ஸ்திதம்| தஸ்மிஂஶ்ச ஸத்யாத்மாநகாரித்வமப்யுபபந்நமேவ| அத ஏவ ஸங்க்ரஹேऽஸ்யாத்மாநகாரித்வமுக்தம்| முத்காதீநாஂ ச விஶேஷாஸ்தத்ரைவோக்தாஃ (ஸஂ. ஸூ. அ. ௭)| யதா-"ஹரிதாஸ்தேஷ்வபி வரா மகுஷ்டாஃ கமிகாரிணஃ| வர்ண்யாஃ பரஂ ப்ரலேபாத்யைர்மஸூரா க்ராஹிணோ பஶம்||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத ஶிம்பிதாந்யவர்கஃ| தத்ர முத்காதிகுணாநாஹமுத்காடகீதி| முத்கோ த்விதிதஃ,-க்ஷேத்ரமுத்கோ வநமுத்கஶ்ச| ஆடகீதுவரீ| மஸூரோ த்விவிதஃ,- கஷ்ணஃ பாண்டுஶ்ச| தத்ர பாண்டுஃ-மங்கல்யாக்யஃ| ஆதிஶப்தாத்ஸங்க்ரஹோக்தாஃ (ஸூ. அ. ௭)- "ஶிம்பிஜா முத்கமாங்கல்யவநமுத்கமகுஷ்டகாஃ| மஸூரசவலாடக்யஶ்சணகாஶ்ச பதக்விதாஃ||" இதி| ஶிம்பிபவஂ தாந்யஂ-ஶிம்பிதாந்யம்| விபந்தகத்-வாதாவரோதகம்| ஸங்க்ராஹி-மலாவரோதகம்| லேபோபஸேகயோஃ ப்ரயுக்தஂ மேதஃப்ரபதிஷு ஹிதம்| உபஸேகோ-வ்யஞ்ஜநம், யேந மிஶ்ரீகத்யௌதநாதி புஜ்யதே| ஸ சாத்ர யோக்யத்வாத்ஸூபஃ| உக்தஂ ச சரகேண (ஸூ. அ. ௨௭/௨௭)- "பித்தஶ்லேஷ்மணி ஶஸ்யந்தே ஸூபேஷ்வாலேபநேஷு ச|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- அத்ர-ஏஷு ஶிம்பீதாந்யேஷு மத்யே, முத்க உத்தமஃ| ததா, அல்பஂ சலஂ-பவநஂ கரோதீத்யல்பசலஃ _ துர்வ்யதிரேகே| கலாயஃ புநரதிஶயேந வாதலோ பவதி| ராஜமாஷோ ரூக்ஷோ பஹு ஶகத்கரோதீதி பஹுஶகத்| ததா, குருஃ| ததா, அநிலகரஃ- "கஞோ ஹேதுஃ" இதி தாச்சீல்யே டஃ, கலாயவந்நாதிவாதலஃ, அந்யஶிம்பீதாந்யாச்சாதிவாதலோऽயமிதி வேத்யம், அநிலகரக்ரஹணாத்| அந்யதாஶிம்பீதாந்யஸாமாந்யலக்ஷணேந வாதமாத்ரகரணஸ்ய லப்தத்வாதநிலகரக்ரஹணஂ ந குர்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-முத்கஸ்ய விஶேஷமாஹ-வரோऽத்ரேதி| அத்ர-ஶிம்பிதாந்யேஷு மத்யே, முத்கோ வரஃ| முத்கேஷ்வபி ஹரிதோ வரஃ, "ஹரிதாஸ்தேஷ்வபி வராஃ" இதி ஸங்க்ரஹவசநாத் (ஸூ. அ. ௭)| அல்பஶ்சலோ-வாயுர்யஸ்மாத்ஸ ததா| முத்கஸ்ய கிஞ்சித்வாதலத்வவசநாதாடக்யாதீநாஂ வாதலத்வஂ ஜ்ஞேயம்| கலாயகுணாநாஹ-கலாயஸ்த்விதி| கலாயோ த்விவிதஃ,-த்ரிபுடோ வர்துலஶ்ச| அதிவாதலத்வஂ-ஆடக்யாதிப்யஃ| ராஜமாஷகுணாநாஹ-ராஜமாஷ இதி| ராஜமாஷஃ-சவலஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- குலத்தா உஷ்ணவீர்யாஃ பாகேऽம்லாஃ| ததா, ஶுக்ராதீந் க்நந்தி- அஶ்ம-அஶ்மரீ வக்ஷ்யமாணலக்ஷ்ணா| ததா, பித்தாஸ்ரதாஃ பரஂ-அதிஶயேந ரக்தபித்தகராஃ| கஷாயஸ்வாதுஸங்க்ராஹித்வஂ ஶிம்பீதாந்யஸாமாந்யலக்ஷணேநைஷாஂ வேத்யம், தஷ்டிநாஶநத்வஂ சோஷ்ணவீர்யத்வேந ரக்தபித்தகரத்வேந ச| ஸங்க்ரஹே து ஸ்பஷ்டஂ கத்வோக்தம் (ஸூ. அ. ௭)-"கஷாயஸ்வாதுரூக்ஷோஷ்ணாஃ குலத்தா ரக்தபித்தலாஃ| பீநஸஶ்வாஸகாஸார்ஶோஹிக்காऽऽநாஹகபாநிலாந்| க்நந்தி ஶுக்ராஶ்மரீஂ ஶுக்ரஂ தஷ்டிஂ ஶோபஂ ததோதரம்| க்ராஹிணோ லகவஸ்தீக்ஷ்ணா விபாகேऽம்லா விதாஹிநஃ" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-குலத்தகுணாநாஹ-உஷ்ணா இதி| ஶுக்ராதீந்க்நந்தி| அஶ்ம-அஶ்மரீ| நநு, "உஷ்ணஃ குலத்தோ ரஸதஃ கஷாயஃ கடுர்விபாகே கபமாருதக்நஃ|" இதி ஸுஶ்ருதேந (ஸூ. அ. ௪௬/௩௭) விபாகே கடுத்வமுக்தம், இஹ த்வம்லத்வமிதி விரோதஃ| மைவம்| அநேகரஸவதவிரோதஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நிஷ்பாவோ-ராஜஶிம்பீஸஂஜ்ஞோ, வாதாதிகரஃ| ததா, குருஃ ஸரோ விதாஹீ ச| ததா, தகாதீநபஹந்தி| ஸங்க்ரஹோக்தஂ சாம்லபாகத்வஂ கஷாயமதுரத்வஂ சேஹ நோக்தம்| யதோऽம்லவிபாகித்வஂ தாவத்விதாஹித்வாதேவாஸ்யோக்தம்| கஷாயஸ்வாதுத்வஂ ச ஶிம்பீதாந்யஸாமாந்யகுணகதநேநைவ| கஷ்ணாத்ரேயஸ்த்வாஹ-"நிஷ்பாவா மதுரா ரூக்ஷாஃ ஸகஷாயா விதாஹிநஃ| உதாவர்தே ப்ரஶஸ்யந்தே குரவோ வாதபித்தலாஃ" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-நிஷ்பாவகுணாநாஹ-நிஷ்பாவ இதி| நிஷ்பாவோவல்லஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மாஷஃ ஸ்நிக்தோ வலாதிகரஃ| ததா, ஸரோ குரூரூஷ்ணஶ்ச| ததா, வாதஹா ஸ்வாதுஶ்ச| ததா, ஶுக்ரஸ்ய வத்திஂ ஶுக்ரஸ்யைவ விரேகஂ-பஹிஃப்ரேரணஂ, கரோதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மாஷகுணாநாஹ-மாஷஃ ஸ்நிக்த இதி| ஶுக்ரஸ்யைவ வத்திஂ, ஶுக்ரஸ்யைவ விரேகஂ-ஶீக்ரப்ரவத்திஂ, கரோதி ஸ ததா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-காகாண்டோலா சாத்மகுப்தா ச, தயோஃ பலாநி மாஷவத்வித்யாத்-மாஷஸமகுணாநி விஜாநீயாத்| காகாண்டோலா-கடபீ| ஆத்மகுப்தா-கபிகச்சூஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-காகாண்டோலாத்மகுப்தாபலகுணாநாஹ-பலாநீதி| ஏதயோஃ பலாநி மாஷவத்வித்யாத்| காகாண்டோலா-நிஃஶூகா கபிகச்சூஃ| ஆத்மகுப்தா-கபிகச்சூஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தில உஷ்ணவீர்யஃ| ததா, த்வச்யஃ| ததா, ஸ்பர்ஶே ஶீதஃ| கேஶ்யோ பல்யோ குருஶ்ச| ததா, அல்பமூத்ரஃ-அல்பமூத்ரகரஃ| பாகே கடுஃ| ததா, மேதாதீந் கரோதி| த்வச்யகேஶ்யபல்யா ஹிதார்தா யத்ப்ரத்யயாந்தாஃ| ஸ்நிக்தத்வமநிலக்நத்வஂ கஷாயகடுதிக்தரஸத்வஂ நாநாஜாதித்வஂ சேஹாஸ்ய க்ரந்தகதா லாகவாந்நோக்தம்| ஸங்க்ரஹே தூக்தமேவ (ஸூ. அ. ௭)| யதா-"ஸ்நிக்தோஷ்ணதிக்தகடுககஷாயமதுரஸ்திலஃ| த்வச்யஃ கேஶ்யோ குருர்வஷ்யஃ ஸ்பர்ஶஶீதோऽநிலாபஃ|| அல்பமூத்ரஃ கடுஃ பாகே மேதாऽக்நிகபபித்தகத்| கஷ்ணஃ ப்ரஶஸ்தஸ்தமநு ஶுக்லஸ்தமநு சாருணஃ||" இதி| அந்யே த்வநயா யுக்த்யா ஸங்க்ரஹோக்தமர்தஂ ஸங்கஹ்ணதே| ஸ்நிக்தத்வஂ தாவத்திலஸ்ய தைலேஷு முக்யஸ்ய ஸ்நேஹஸ்ய யோநிபூதத்வாத்ஸித்தம், கபபித்தகதிதி வசநாத்ஸ்நிக்தத்வாச்ச ஸாமர்த்யால்லப்தஂ வாதக்நத்வம், கஷாயஸ்வாத்விதி ஶிம்பீதாந்யஸாமாந்யகுணகதநேந கஷாயஸ்வாதுத்வஂ லப்தமிதி| ஏததேவோரரீகத்ய வ்ரணப்ரதிஷேதே வக்ஷ்யதி (ஹ.உ.அ.௨௫|௫௪)-கல்கஂ ஸஂரோஹணஂ குர்யாத்திலாநாஂ மதுகாந்விதம்| ஸ்நிக்தோஷ்ணதிக்தமதுரகஷாயத்வைஃ ஸ ஸர்வஜித்||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-திலகுணாநாஹ-உஷ்ண இதி| உஷ்ணஃ-உஷ்ணவீர்யஃ| த்வச்யஃ-த்வக்தோஷஹரஃ, பஹிஃப்ரயோகாத்| "குஷ்டஂ தத்கார்யபி திலோ ஹந்தி பல்லாதகைஃ ஸஹ|" இதி ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௭) குஷ்டகர்தத்வஶ்ரவணாத்| நநு, "திலோ விபாகே மதுரோऽதிபல்யஃ ஸ்நிக்தோ வ்ரணே லேபந ஏவ பத்யஃ|" இதி ஸுஶ்ருதேந (ஸூ. அ. ௪௬௧௩௯) விபாகே மதுரத்வமுக்தம், இஹ து கடுகத்வமிதி விரோதஃ| மைவம்| ரஸவதவிரோதஃ| ஏகஸ்மிந் த்ரவ்யே ஹி பஹவோ ரஸா அநுபூயந்த இதி| பிந்நதிலயோர்பிந்நரஸயோர்வா விபாகஃ| ஸ ச கஷ்ணஃ ஶ்ரேஷ்டஃ| உக்தஂ ச ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ. ௭)-கஷ்ணஃ ப்ரஶஸ்தஸ்தமநு ஶுக்லஸ்தமநு சாருணஃ|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-உமா-அதஸீ, ஸ்நிக்தா ஸ்வாத்வாதிகுணயுக்தோஷ்ணவீர்யா ச| ஸா ஶ்லேஷ்மபித்தயோஃ கர்த்ரீ ச| ததா, தஷ்டிஂ ஶுக்ரஂ ச ஹரதி| கடுபாகா ச| தயா-உமயா துல்யஂ வர்ததே-தத்வத், உமாஸமாநகுணஂ குஸும்பீஜமித்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அதஸீகுணாநாஹ-ஸ்நிக்தோமேதி| உமா-அதஸீ| நநு, "ஸ்நிக்தோஷ்ணா கபவாதக்நீ ஸதிக்தா மதுராऽதஸீ|" இதி காரணாதிநா ஶ்லேஷ்மக்நத்வமுக்தம், இஹ து ஶ்லேஷ்மலத்வமிதி விரோதஃ| மைவம்| விஷயபேதாத்| ஶ்லேஷ்மக்நத்வஂ வாதஸஂஸஷ்டவிஷயம்| ஶ்லேஷ்மலத்வஂ பித்தஸஂஸஷ்டவிஷயம்| அத ஏவ ஸுஶ்ருதேந கபக்நத்வஂ நோக்தம் (ஸூ. அ. ௪௬/௪௯)-"உஷ்ணாऽதஸீ ஸ்வாதுரஸாऽநிலக்நீ பித்தோல்பணா ஸ்யாத்கடுகா விபாகே|" இதி| குஸும்பவீஜகுணாநாஹ-தத்வதிதி| தத்வத்-உமாவத்| தத்புநஃ கபக்நம்| "கடுர்விபாகே கடுகஃ கபக்நோ விதாஹிபாவாதஹிதஃ குஸும்பஃ|" இதி ஸுஶ்ருதோபதேஶாத் (ஸூ.அ. ௪௬/௪௮)| அதிதேஶாதுபதேஶோ ஹி பலவாந்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அத்ர-ஶிம்பீதாந்யேஷு, மாஷோऽஶ்ரேஷ்டஃ| ஶூகஜேஷு-ஶூகதாந்யேஷு, யவகோऽஶ்ரேஷ்டஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மாஷஸ்ய ஸர்வதாந்யாவரத்வமாஹ-மாஷோऽத்ரேதி| யவகஸ்ய ஶூகதாந்யேஷ்வவரத்வமாஹ-யவகஃ ஶூகஜேஷ்விதி| சகாரோऽவரத்வாகர்ஷணார்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- நவஂ ப்ரத்யக்ரஂ, தாந்யமபிஷ்யந்தி-ஆபிமுக்யேந ஸ்யந்தயதி| தாச்சீல்யே ணிநிஃ| மாலிந்யாத்ஸ்ரோதஸாஂ ஸ்ருதிரூபஂ ஶ்லேஷ்மாணஂ கரோதீத்யர்தஃ| அர்தாத்புராணமநபிஷ்யந்தி| ஸஂவத்ஸரோஷிதஂ-வர்ஷாதீதஂ, லகு பவதி| நவஂ சார்தாத்குர்வித்யநுக்தமப்யுக்தஂ பவதி| தந்த்ராந்தரேऽப்யுக்தம்- "வர்ஷஸ்திதஂ ஸர்வமந்நஂ பரித்யஜதி கௌரவம்| ந து த்யஜதி தத்வீர்யஂ வீர்யஂ முஞ்சத்யதஃ க்ரமாத்||" இதி| ஶீக்ரேத்யாதி| லக்வித்யநுவர்ததே| ஸூப்யஂ-முத்காதி யச்சீக்ரஜந்ம, தல்லகு பவதி| ததா, விகததுஷஂ யுக்த்யா பர்ஜிதஂ-பஷ்டஂ லகு பவதி| ஸங்க்ரஹே த்வேவமுக்தம் (ஸூ.அ.௭)-"நவஂ தாந்யமபிஷ்யந்தி ஸேக்யஂ கேதாரஜஂ ச யத்| லகு வர்ஷோஷிதஂ தக்தபூமிஜஂ ஸ்தலஸம்பவம்|" இதி| இதி ஶிம்பீதாந்யவர்கஃ| நிர்திஷ்டே ஶூகஶிம்பீதாந்யே| தயோஶ்ச ஸஂஸ்கதயோருபயோக இதி கதாந்நவர்கஃ ப்ராரப்யதே-

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-நவதாந்யகுணாநாஹ-நவஂ தாந்யமிதி| அபிஷ்யந்தி-ஸ்ரோதஃஸ்ராவி| புராணதாந்யகுணாநாஹ-லகு ஸஂவத்ஸரோஷிதமிதி| ஸஂவத்ஸரோஷிதஂ-ஸஂவத்ஸரமேவோஷிதம், ஸஂவத்ஸரத்வயாத்யுஷிதஸ்ய நிர்வீர்யத்வாத்| யதாஹ காரணாதிஃ-"வர்ஷஸ்திதஂ ஸர்வதாந்யஂ பரித்யஜதி கௌரவம்| ந து த்யஜதி தத்வீர்யஂ, வீர்யஂ முஞ்சத்யதஃ க்ரமாத் "|| இதி| ஶீக்ரஜந்மாதிஸூப்யகுணாநாஹ-ஶீக்ரஜந்மேதி| ஸூபே ஹிதஂஸூப்யஂ ஶிம்பீதாந்யம், ததா-தத்வத், லகு இத்யர்தஃ| ஶீக்ரஂ அல்பேந காலேந, ஜந்ம-நிஷ்பத்திர்யஸ்ய தத்ததா| நிஸ்துஷஂ-அபநீதத்வக்| யுக்த்யா-ஸம்யக்யோகேந, பர்ஜிதஂ-த்ரவஂ விநா ஸ்வேதிதம்| நவஸ்யாபிஷ்யந்தித்வாத் புராணஸ்யாநபிஷ்யந்தித்வம்| புராணாதீநாஂ லகுத்வாத்தத்விபரீதாநாஂ குருத்வமர்தஸித்தம்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௭)-"ஹரிதாஸ்தேஷ்வபி வரா, மகுஷ்டாஃ கமிகாரிணஃ| வர்ண்யாஃ பரஂ ப்ரலேபாத்யைர்மஸூரா க்ராஹிணோ பஶம்|| குஶாம்ரஶிம்பீ மதுரா வாதபித்தஹரா ஹிமா| மதுராஃ ஶீதலா குர்வ்யோ பலக்நோ ரூக்ஷணாத்மிகாஃ|| ஸ்நேஹாட்யா பலிபிர்போஜ்யா விவிதாஃ ஶிம்பீஜாதயஃ|" இதி| இதி ஶிம்பீதாந்யவர்கஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மண்டாதீநாஂ யதாபூர்வஂ லாகவம்| தேநௌதநமபேக்ஷ்ய லக்வீ விலேபீ, ததோऽபி பேயா, பேயாதோ மண்டோ லகுதர இத்யர்தோऽவதிஷ்டதே| மண்டபேயாவிலேப்யோதநாநாஂ யதாபுர்வஂ லாகவமித்யேவ வக்தவ்யே யதத்ரௌதநஸ்ய பதக்பாடஃ, ஸ இதஂ ஜ்ஞாபயதி,-மண்டாதயோ லாஜோபாதாநா வேத்யாஃ, ந து தண்டுலோபாதாநாஃ, யதா-ஓதநஃ, இதி| ததா ச முநிஃ (ச, ஸூ,அ.௨௭|௨௫௨)-"ஶதஃ பிப்பலிஶுண்டீப்யாஂ யுக்தோ லாஜாம்புதாடிமைஃ| மண்டஃ ஸந்தீபயத்யக்நிஂ வாதஂ சாப்யநுலோமயேத்||" இதி| ததுக்தம்_"த்ரவ்யஸ்யார்தபலஂ தத்த்வா தோயஸ்ய ப்ரஸ்தமாவபேத்| அர்தஶேஷஂ கஹீத்வா தத்கர்ஷௌ த்வௌ தாடிமஸ்ய ச|| யுக்தஂ ஸைந்தவவிஶ்வாஹ்வதாந்யகைஃ ஶாணமாத்ரகைஃ| த்விகர்ஷமாத்ரைர்லாஜைஶ்ச பூயஃ ஸஂக்வதிதஂ ச தத்|| பிப்பலீஜீரகாப்யாஂ ச ஶாணைகேநாவசூர்ணிதம்| பேயாஸ்வேஷ விதிஃ கல்ப்யோ தாடிமாதிகதாஸ்வபி||" இதி| ததா (ஸுஶ்ருதே ஸூ. அ. ௪௬|௩௪௫)-"ஸிக்தைர்விரஹிதோ மண்டஃ பேயா ஸிக்தஸமந்விதா| தநஸிக்தா விலேபீ ஸ்யாத்யவாகூர்விரலத்ரவா||" இதி| அந்யே து மண்டலக்ஷணஂ பேயாலக்ஷணஂ சாந்யதைவேச்சந்தி| ததா தல்லக்ஷணம்-"லாஜாம்புஸைந்தவகணாதாந்யநாகரதாடிமைஃ| யுக்தோ விமதிதஃ பூதோ மண்டஃ ஸஂஸ்கத உச்யதே|| நிர்த்ரவ்யா ப்ராகதா பேயா தக்ரதாடிமதண்துலைஃ|" இதி| ஸாமாந்யபேயாயாஶ்ச தக்ரதாடிமலாஜாதிஸாதிதாயா குணநிர்தேஶோऽயம், ந து விஶிஷ்டாயா ஜ்வரசிகித்ஸாதிவிஹிதாயா இதி த்ரஷ்டவ்யம்| தஸ்யாஸ்து தத்ரைவேத்யர்தஃ, விஶேஷக்ரஹணாத்கர்மாந்தரநிர்தேஶாச்ச| தத்ர-தேஷு மண்டாதிஷு மத்யே, மண்டஃ ஶிவஃ| ததா, வாதாநுலோமநஃ| ததா, தஷஂ க்லாநிஂ தோஷஶேஷஂ ச ஹந்தீதி தட்க்லாநிதோஷஶேஷக்நஃ| "அமநுஷ்யகர்தகே ச" இத்யத்ர டக்| தோஷஸ்ய ஶேஷோ தோஷஶேஷஃ| ஏஷ ஏவ ஹி விஹிதவமநஸ்ய விஹிதவிரேசநஸ்ய வா கிஞ்சிச்சேஷோ யோ தோஷஃ, தஸ்ய| தோஷஶேஷேதி வசநஜ்ஞாபகாத் கதவமநவிரேசநஸ்ய தோஷஶேஷகரணம்| தேந ச வமநகர்மணி விரேசநகர்மணி வா கர்தவ்யேऽதியோகபயாத் தோஷஶேஷஃ கார்யஃ, இத்யயமர்தோ யுக்த்யா ப்ரதிபாதிதஃ| ததா, மண்டஃ பாசநோ தாதுஸாம்யகரஶ்ச| ததா, ஸ்ரோதஸாஂ மார்தவஂ கரோதி| ததா, ஸ்வேதயதீதி ஸ்வேதீ, வஹ்நிஂ ச தீபயதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத கதாந்நவர்கஃ| தத்ர மண்டாதீநாஂ லகுத்வேதாரதம்யமாஹ-மண்டபேயேதி| அஸிக்தோ த்ரவோ-மண்டஃ, ஸஸிக்தோ-யவாகூஃ| ஸா த்விவிதா,- அல்பஸிக்தா-பேயா, பஹுஸிக்தா-விலேபீ| அத்ரவாணி ஸிக்தாநி-ஓதநஃ| யதாபூர்வஂ ஓதநாத்விலேபீ லகுஃ ததஃ பேயா, ததோ மண்ட இதி| மண்டகுணாநாஹ-ஶிவஸ்தத்ரேதி| ஶிவஃ-ஆரோக்யப்ரதஃ| வமநலங்கநாத்யவஶிஷ்டோ தோஷோ-தோஷஶேஷஃ| தாதுஸாம்யகத்-லங்கநாதிகததாதுவைஷம்யஶமநாத்| ஸ்ரோதோமார்தவகத்-லங்கநாதிகதஸ்ரோதஃகாடிந்யஶமநாத்| ஸ்வேதீ-ஸ்வேதவஹஸ்ரோதோரோதஶமநாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-க்ஷுச்ச தஷ்ணா ச, தாப்யஂ க்லாநிஃ, ஸா ச தௌர்பல்யஂ ச குக்ஷிரோகஶ்ச ஜ்வரஶ்ச, தாநபஹந்தி யா ஸைவஂபூதா பேயா| தௌர்பல்யஂ- கார்ஶ்யம்| ததா, மலாந்-வாதாதீந், அநுலோமயதி-ஸ்வமார்கஸ்தாந் கரோதி| ததா, பத்யா-ஶரீரஸ்ய ஹிதா| ததா, தீபநீ சாஸௌ பாசநீ சேதி "புஂவத்கர்மதாரய" இதி புஂவத்பாவஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

அ௦ ர௦-பேயாகுணாநாஹ-க்ஷுத்தஷ்ணேதி| குக்ஷிரோகஃ-அதீஸாரஃ| பத்யா-ஔஷதரூபத்வாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-விலேபீ க்ராஹிணீ ஹத்யா தஷ்ணாக்நீ தீபநீ ஹிதா ச| வ்ரணஶ்சாக்ஷிரோகஶ்ச ஸஂஶுத்தஶ்ச துர்பலஶ்ச ஸ்நேஹபாயீ ச, தேஷாஂ ஹிதா| வ்ரணாக்ஷிரோகஶப்தௌ மத்வர்தீயாகாராந்தௌ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-விலேபீகுணாநாஹ-விலேபீதி| வ்ரணாதீநாஂ ஹிதா| ஸஂஶுத்தஃ-ஸம்யக்கதவமநாதிஃ| யஃ ஸ்நேஹநார்தஂ ப்ரத்யஹஂ ஸ்நேஹஂ பிபதி ஸஃ-ஸ்நேஹபாயீ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஓதநஃ ஸுஷ்டு தௌதஸ்ததா ப்ரஸ்ருதோ-நிஶ்சோதிதஃ ஸ்விந்நோऽத்யக்தபாஷ்பஶ்ச லகுர்பவதி| யஶ்சௌதந ஆக்நேயௌஷதாநாஂ-மரீசசித்ரகாதீநாஂ க்வாதேந ஸாதிதஃ, ஸோऽதிலகுஃ| ததா, பஷ்டாஸ்தண்டுலா யஸ்மிந்நோதநே ஸோऽதிலகுதமஃ| யதோக்தலக்ஷணாதோதநாத்விபரீதோ-யோऽதௌதாதிஃ, ஸ குருஃ| க்ஷீரமாஂஸாதிபிஃ-மதுரைர்யஶ்ச ஸாதிதஃ, ஸோऽதிகுருஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஓதநகுணாநாஹ-ஸுதௌத இதி| ஸுதௌதாதிவிஶிஷ்ட ஓதநோ லகுஃ| தத்விபரீதஃ க்ஷீராதிஸாதிதஶ்ச குருஃ| ஸுதௌதஃ-ஸம்யக்ப்ரக்ஷாலிததண்டுலஃ| ப்ரஸ்ருஅதஃ-ஸம்யக்ப்ரஸ்ராவிதமண்டஃ| ஸ்விந்நஃ-ஸம்யக்பக்வஃ| அத்யக்தோஷ்மா-ஶீதத்வமப்ராப்தஃ| ஆக்நேயௌஷ க்வாதஸாதிதஃ- சித்ரகாதிக்வாதஂ த்ரவஸ்தாநே தத்வா ஸாதிதஃ| பஷ்டதண்டுலஃ-பஷ்டைஸ்தண்டுலைஃ ஸாதிதஃ| விபரீதஃ-அதௌததண்டுலாதிஃ| யஶ்ச க்ஷீராதீநி த்ரவஸ்தாநே தத்வா ஸாதிதஃ| மாஂஸஶப்தேநாத்ர மாஂஸரஸஃ| ஆத்யஶப்தாத்ஸ்நேஹாதயஃ| க்ஷீராதிஸாதநே உதகஂ ப்ரக்ஷேப்யமேவ| உக்தஂ ச ஸங்க்ரஹே (க. அ. ௮)-"க்ஷீராதிஸாதிதஂ த்ரவ்யஂ ந ஸம்யங்முக்தரஸஂ பவதீதி வாரிக்வாதபூர்வகஂ க்ஷீராத்யைஸ்ததுபதேஶேऽநுபதக்தஂ க்வாதயேத்|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-இதி-அநயா திஶா, ஸர்வஂ-பேயாதிகஂ பூர்வோக்தஂ வக்ஷ்யமாணஂ ச பக்ஷ்யாதிகஂ, த்ரவ்யேண க்ரியயா ஸஂயோகேந மாநேந சாதிஶேத்| தத்ர த்ரவ்யதோ யதா-ஓதநஸ்ய ரக்தஶால்யாதிஜஸ்ய லாகவம், யவகாதிஜஸ்ய து கௌரவம்| க்ரியாதோ யதா-ஸாக்ஷாதக்நிபாகாதிஸஂஸ்காராச்சூல்யஸ்ய மாஂஸஸ்ய லக்வாதிகுணயோகஃ, அபரஸ்ய த்வந்யதாத்வஂ தஶ்யதே| ததா சோக்தஂ தந்த்ராந்தரே-"வஷ்யஂ வாதஹரஂ பல்யஂ பத்யஂ ஶூல்யாமிஷஂ லகு| அபத்யஂ குரு விஷ்டம்பி மாஂஸஂ யச்ச ரஸோத்ததம்||" இதி| தந்த்ராந்தரே சோக்தம்-"ஸ்விந்நஂ மாஂஸஂ குரு ஸ்தம்பி ஶூலபக்வஂ த்ரிதோஷஜித்|" இதி| க்ரியா-ஸஂஸ்கார இத்யர்தஃ| யோகஃ-ஸஂயோகஃ, தேந யதா-ஆக்நேயசித்ரகாத்யௌஷதக்வாதைஃ ஸாதிதஸ்ய லாகவம்| மாநதோ யதா-பஹுபிர்லகுபிரல்பைஶ்ச குருபிர்யுக்தைர்லகுரேவ, விபரீதைஸ்து விபரீத ஏவ| ஆத்யக்ரஹணேந தேஶாதிபரிக்ரஹஃ| ஜாங்கலதேஶப்ரபவதண்டுலகதோ லகுஃ, ஆநூபதேஶதண்டுலகதோ குருரித்யாதி போத்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஓதநப்ரஸங்காதோதநோதாஹரணாஂ பரிபாஷாமாஹ-இதி த்ரவ்யேதி| இதி-ஏவமோதநவத்| த்ரவ்யாதீநாஂ காரணாநாஂ ஸ்வரூபஂ ஶாஸ்த்ரேண புத்தாகார்யாணாஂ ஸ்வரூபமகதிதமபி ஸ்வபுத்த்யா நிர்தார்ய மந்தபுத்தீநாஂ கதயேதித்யர்தஃ| தத்ர, கார்யத்வேந பரிணதஂ காரணஂ-த்ரவ்யம்| தத்பரிணாமஹேதுஃ கர்தவ்யாபாரஃ-க்ரியா| ப்ரதாநத்ரவ்யே த்ரவ்யாந்தரஸம்பர்கோ-யோகஃ| ஸஂயோகிநாஂ ந்யூநாதிகஸமத்வஂ-மாநம்| ஆத்யஶப்தாத்தேஶகாலௌ| தத்ர, த்ரவ்யஸ்யோத்பத்திஸ்திதிபரிணாமஸ்தாநஂ-தேஶஃ| உத்பத்த்யாதிஸமய ஆமாத்யவஸ்தாஶ்ச-காலஃ| தத்ர, த்ரவ்யேணாதேஶோ யதாரக்தஶாலீநாமோதநஃ பத்யோ, யவகாநாமபத்யஃ| க்ரியயா யதா-பஷ்டவிதலிதநிஸ்துஷீகதாநஂ ஸூப்யாநாஂ ஸூபோ லகுஃ, இதரேஷாஂ குருஃ| யோகேந யதா-மரீசாதியுக்தா மாஂஸபக்ஷ்யா லகவஃ, மரீசாத்யயுக்தா குரவஃ| மாநேந யதா-மிஶ்ரகௌதநே முத்காத்யல்பத்வபஹுத்வாப்யாஂ லகுத்வகுருத்வே| உத்பத்திதேஶேந யதா-தக்தாவநிஜாதாநாஂ ஶாலீநாமந்நஂ லகு, இதரேஷாஂ குரு| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதேந (ஸூ. அ. ௪௬/௧௫)- "தக்தாயாமவநௌ ஜாதாஃ ஶாலயோ லகுபாகிநஃ|" இதி| ஸ்திதிதேஶேந யதா-துர்பாஜநஸ்தாபிர்த்ராக்ஷாபிஃ கதஂ பாநகஂ தோஷலம், இதராபிரதோஷலம்| உக்தஂ ஹி (ஸங்க்ரஹே ஸூ.அ.௭)-"துர்பாஜநஸ்தா த்ராக்ஷாऽம்லா தோஷலா ச ப்ராஜாயதே|" இதி| பரிணாமதேஶேந யதா-மண்மயே பாத்ரே ஸித்தாநாஂ தந்துலாநாமோதநோ குருஃ, தாம்ரமயே லகுஃ| உத்பத்திகாலேந யதா-ஆர்தவேந திவ்யோதகேந ஸித்தமந்நஂ பத்யம், அநார்தவேநாபத்யம்| ஸ்திதிகாலேந யதாராத்ரிமுஷிதேந ஶதஶீதேநாலோடிதமபத்யம், இதரேண பத்யம்| பரிணாமகாலேந யதா-ஶீக்ரஜந்மநா ஸூப்யேந கதஃ ஸூபோ லகுஃ, சிரஜந்மநா குருஃ| ஆமாத்யவஸ்தாகாலேந யதா-ஆமேந ஶுஷ்கேண வா மூலகேந கதோ யூஷஃ பத்யஃ, ஜீர்ணேநாத்ரேண வா கதோऽபத்யஃ| இத்யாதி ஸ்வபுத்த்யா ஸர்வமூஹ்யம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ரஸ இதி மாஂஸரஸஃ, ஆதிஶப்தலோபாத்| ஸ பஂஹணாதிகுணயுக்தஃ| கதாகதஸ்ய ச ரஸஸ்யாயஂ குணநிர்தேஶோ போத்யஃ| ரஸோ ஹி ஸ்நேஹஶுண்ட்யாதியுதஃ-கத இத்யுச்யதே, விபரீதஸ்து-அகதஃ| தத்ர கதஸ்ய தந்த்ராந்தரே விதாநமுக்தஂ குணாஶ்ச| யதா-"சாகலஂ ஸக்திஜஂ மாஂஸஂ நிரஸ்தி தைத்திரஂ ததா| சதுஷ்பலோந்மிதஂ ஸூக்ஷ்மஂ கல்பிதஂ க்ஷாலிதஂ ஜலே|| பிப்பலீபிப்பலீமூலஶுண்டீசித்ரகதாந்யகைஃ| த்விஶாணைஃ ஸஂயுதே தோயே க்வாத்யஂ ஸார்தாடகோந்மிதே|| மாஂஸேऽரிமந் த்விபலஂ தத்ர தாடிமாத்குட்டிதாத்க்ஷிபேத்| தஂ ரஸஂ மர்திதஂ பூதஂ ஹிங்குஸைந்தவஜீரகைஃ|| யுக்தஂ ஸுதூபிதஂ பத்யஂ ஶுத்தாநாஂ ஶுத்திகாங்க்ஷிணாம்| ஶுஷ்யதாஂ வ்யாதிமுக்தாநாஂ வ்ரணிநாஂ வாதரோகிணாம்|| பக்நவிஶ்லிஷ்டஸந்தீநாஂ க்ஷீணதாத்விந்த்ரியௌஜஸாம்|" இதி| தந்த்ராந்தரே சோக்தம்-"ரஸஸ்தத்ர வரோऽநம்லஃ ஶாகுநோ பஂஹணஃ ஸரஃ| தக்ரஸித்தஸ்து விஷ்டம்பீ லகுர்வாதகபாபஹஃ|| பலாம்லகோரஸோதாரஂ ஸவிஶ்வாஜாஜிதாந்யகம்| ஸ்நிக்தஂ மாஂஸஂ ஹிதஂ பல்யஂ பஹணஂ ரோசநஂ குரு|| காஸமர்தகதாந்யாம்லதாடிமாதிரஜஃகதாஃ| லேஹாஸ்தக்ராதிஜாஶ்சாந்யே யோநிவத்குருரோசநாஃ|| மாலுதாநீயவாஸாதிபுஷ்பைர்யோऽதிகுணஃ கலஃ| பலமூலைர்கநாதாநஂ வ்யஞ்ஜநஂ பாகதோ கநம்|| லேஹவத்கல இத்யந்யே தோஷலஃ ஸ்வஸ்வயோநிவத்| தத்வச்ச திலகல்காம்லப்ராயஃ காம்பலிகோ மதஃ|| கட்வரஃ கபஜித்க்ராஹீ பித்தலோ ரோசகோ லகுஃ| மாஂஸாதஜாஜிஶுண்ட்யாதிகலிதஃ ஸட்டகோ லகுஃ|| இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மாஂஸரஸகுணாநாஹ-பஂஹண இதி| ப்ரீணநஃ-தப்திஜநநஃ| ரஸோ-மாஂஸரஸஃ| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௭)-"பிஶிதேந ரஸஸ்தத்ர, யூஷோ தாந்யைஃ, கலஃ பலைஃ| மூலைஶ்ச திலகல்காம்லப்ராயஃ காம்பலிகஃ ஸ்மதஃ||" இதி| ஸ ச கதாகததகலாவணிகபேதாந்த்ரிதா| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ.௭)-"ஜ்ஞேயாஃ கதாகதாஸ்தே து ஸ்நேஹாதியுதவர்ஜிதாஃ| அல்பமாஂஸாதயஃ ஸ்வச்சா தகலாவணிகாஃ ஸ்மதாஃ||' இதி| ததா, தநுஸாந்த்ரபேதாதம்லஸ்வாதுபேதாச்ச த்விதா| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௭)-"வித்யாத்யூஷே ரஸே ஸூபே ஶாகே சைவோத்தரோத்தரம்| கௌரவஂ தநுஸாந்த்ராம்லஸ்வாதுஷ்வேஷு பதக் பதக்||" இதி| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௭)-"ஶுஷ்யதாஂ வ்யாதிமுக்தாநாஂ நராணாஂ ஶுத்திகாங்க்ஷிணாம்| கஶக்ஷாமக்ஷதோரஸ்கக்ஷீணதாத்விந்த்ரியௌஜஸாம்|| தஷ்டிஶ்ரவணவந்ஹ்யாயுர்பலவர்ணஸ்வரார்திநாம்| பக்நவிஶ்லிஷ்டஸந்தீநாஂ வ்ரணிநாஂ வாதரோகிணாம்|| ஹத்யஃ பத்யஃ பரஂ வஷ்யோ பஂஹணஃ ப்ரீணநோ ரஸஃ|" இதி| ஶுஷ்யதாஂ-வத்திஂ த்யஜதாம்| கஶாநாஂ-ஸ்தூலத்வஂ த்யஜதாம்| க்ஷாமாணாஂ-பலஂத்யஜதாம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மௌத்கோ ரஸோ-யூஷோ, வ்ரணிநாஂ கண்டரோகிணாஂ அக்ஷிரோகிணாஂ ச பத்யஃ| அஸ்ய ச ஸஂஸ்கதஸ்ய விதாநமுக்தம்-"முத்காநாஂ த்விபலஂ தோயே ஶதமர்தாடகோந்மிதே| பாதஸ்தஂ மர்திதஂ பூதஂ தாடிமஸ்ய பலேந து| யுக்தஂ ஸைந்தவவிஶ்வாஹ்வதாந்யகைஃ பாதகார்ஷிகைஃ| கணாஜீரகயோஶ்சூர்ணாச்சாணைகேநாவசூர்ணிதம்| ஸஂஸ்கதோ முத்கயூஷோऽயஂ பித்தஶ்லேஷ்மஹரோ மதஃ|" ததா-"படோலபத்ராச்சாணோ த்வே முத்காநாஂ த்விபலஂ ஜலே| த்ரவ்யாத்வாத்ரிஂஶத்குணிதே அர்தஸ்தே தாடிமாத்பலம்|| கர்ஷமாமலகாநாஂ ச க்ஷிப்த்வா புநரதிஶ்ரயேத்| பூர்வஂ தத்ஸைந்தவாத்யைஶ்ச யுக்தமாஜ்யேந யோஜிதம்|| படோலபத்ரகாக்யோऽயஂ யூஷஃ பித்தோத்தரோகஜித்| நிம்பபத்ரைர்நிம்பயூஷமேவமேவ ப்ரகல்பயேத்|| முலகாச்சுண்டிகா ஸ்விந்நா கதபஷ்டா ஸதாந்யகா| ஹிங்குஜீரகஸஂயுக்தா ததோ மதிததாடிமே|| ஸஸைந்தவே விநிக்ஷிப்ய புநரக்நாவதிஶ்ரயேத்| தாவத்யாவந்மதூபூதஂ ததஸ்த்ர்யூஷணஸஂயுதம்|| ஸுதூபிதஂ ஹிங்குகதைஶ்சாதுர்ஜாதாவசூர்ணிதம்| ஶுண்டீரஸஂ தீபநீயஂ பாதஶ்லேஷ்மாமயாபஹம்|| அகதாகதயூஷாச்ச ரஸாச்ச ஜலஸாதிதாத்| ஸ்நேஹாம்லபடுயுக்தாச்ச பூர்வஃ பூர்வோ லகுர்மதஃ|| (ஸங்க்ரஹே ஸூ. அ. ௭)-வித்யாத்யுஷே ரஸே ஸூபே ஶாகே சைவோத்தரோத்தரம்| கௌரவஂ தநுஸாந்த்ராம்லஸ்வாதுஷ்வேஷு பதக் ததா||" ததோக்தம் (ஸங்க்ரஹே ஸூ.அ.௭)-"கலகாம்பலிகௌ ஹத்யௌ சேதிநௌ ஸ்வௌஷதாநுகௌ| பிஶிதேந ரஸஸ்தத்ர, யூஷோ தாந்யைஃ கலஃ பலைஃ|| மூலைஶ்ச திலகல்காம்லப்ராயஃ காம்பலிகஃ ஸ்மதஃ| ஜ்ஞேயாஃ கதாகதாஸ்தே து ஸ்நேஹாதியுதவர்ஜிதாஃ|| அல்பமாஂஸாதயஃ ஸ்வச்சா தகலாவணிகாஃ ஸ்மதாஃ|" இதி| ஸ்வல்பேந மாஂஸேந ஶுண்ட்யதிபிஃ ஸ்வல்பைஃ ஸ்வச்சா யே க்ரியந்தே, தே தகலாவணிகா போத்யாஃ| ஏவஂ யூஷே யத்ர தாந்யமல்பஂ, கலாதௌ வா மூலாதீந்யல்பாநி, தத்ராபி தகலாவணிகத்வஂ போத்யம்| தந்த்ராந்தரே சோக்தம் (ஸுஶ்ருதே ஸூ.அ.௪௬|௩௮௦)-"அத கோரஸதாந்யாம்லபலாம்லைரந்விதஂ சயத்| யதோத்தரஂ லகு ஹிதஂ ஸஂஸ்கதாஸஂஸ்கதஂ ததா|| ப்ரபூதாஸ்தமலோயூஷஃ ஸூபால்லகுதரஃ ஸ்மதஃ| ஸூபஸ்து ரஸயூஷாப்யாஂ ஸ்தைர்யாத்குருதரோ மதஃ|| தஂ ஸரோகோ ந சாஶ்ரீயாந்ந சால்பாஶீ கதஞ்சந|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-முத்கயூஷகுணாநாஹ-மௌத்க இதி| ரஸ இத்யநுவர்ததே| மௌத்கோ ரஸோ-முதயூஷஃ, "யூஷோ தாந்யைஃ" (ஸஂ.ஸூ.அ.௭) இத்யுக்தத்வாத்| ஸஂஶுத்தாதீநாஂ பத்யோ-ஹிதஃ| கண்டாக்ஷிப்யாஂ ரோகஶப்தஃ ஸம்பத்யதே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கௌலத்தோ யூஷோ வாதமநுலோமயதி| குல்மாதீஂஶ்ச ஜயதி| தூநீப்ரதூநீரோகௌ-குல்மநிதாநே வக்ஷ்யமாணலக்ஷணௌ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-குலத்தயூஷகுணாநாஹ-வாதாநுலோமீதி| தூநிப்ரதூந்யௌ-குல்மநிதாநே (ஹஂஇ.அ.௧௧/௬௧) வக்ஷ்யேதே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-திலஸ்ய விகதிஃ பிண்யாகஸ்ய ச| ததா ஶுஷ்கஶாகாதி தஷ்டிக்நஂ த்ரிதோஷகரஂ க்லாநிகரஂ குரு ச| அங்குரிதஂ ஸஸ்யஂ-விரூடகம்| ஶாண்டாக்யா ஸஹ ஸஂயுதஂ மாஷாதிவடகஂ-ஶாண்டாகீவடகம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-திலவிகத்யாதீநாஂ குணாநாஹ-திலபிண்யாகவிகதிரிதி| திலவிகதிஃ-மயூராண்டகாதிஃ| உத்தததைலஸ்திலாதிபிண்டஃ, பிண்யாகஃ தத்விகதிஃ-பிண்டவடகாதிதேஶீயா| ஶுஷ்கஶாகஂ-ஶுகவார்தாககச்சரிகாதி| விரூடகஂ-அங்குரிதஂ தாந்யம்| கதாந்நப்ரஸ்தாவாதங்குரிததாந்யகதமந்நஂ க்ராஹ்யம்| யேந வடகேந ஶாண்டாகீ க்ரியதே தத்-ஶாண்டாகீவடகம்| தக்க்நஂதஷ்டிநாஶநம்| தோஷலஂ-த்ரிதோஷகரம்| க்லபநஂ-க்லாநிகரம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ரஸாலா-கரமதிதேந மரீசஶர்கராதியுக்தேந தத்நா கதா உல்லேகிகாஸஂஜ்ஞா, பஂஹணீ-தேஹஸ்ய பஹத்த்வகரீ, வஷ்யாதிகுணயுக்தா ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ரஸாலாகுணாநாஹ-ரஸாலேதி| மரீசஶர்கராதியுக்தஂ கரமதிதஂ ததி-ரஸாலா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பாநகஂ ஶ்ரமாதிஹரஂ ப்ரீணநாதிகுணயுக்தம்| ப்ரீணநஂ-மநஃ ப்ரீதிகரம்| யதாத்ரவ்யகுணஂ ச-ஸ்வஸ்வத்ரவ்யகுணேந ச யுக்தம்| பர்படாதீநாஂ லாகவாதிஹ குணா நோக்தாஃ| யதா (ஸங்க்ரஹே ஸூ. அ. ௭)-"பர்படா லகவோ ருச்யா லகீயாந் க்ஷாரபர்படஃ| ஹத்யா வஷ்யா ருசிகரா குரவோ ராககாண்டவாஃ|| ப்ரீணநா ப்ரமதட்சர்திமதமூர்ச்சாஶ்ரமச்சிதஃ|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பாநககுணாநாஹ-ஶ்ரமக்ஷுத்தடிதி| குடாம்லிகாதிஸஂஸ்கதமுதகாதி த்ரவஂ-பாநகம்| யதாத்ரவ்யகுணஂ-யைர்த்ரவ்யைஃ க்ரியதே தத்குணாநநுவர்ததே| ஏதேந ஸுஶ்ருதாதிபிருக்தாநாஂ த்ராக்ஷாதிபாநகாநாஂ குணா உக்தாஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-லாஜாஸ்தடாதீஂஶ்சிந்தந்தி| காஸபித்தே சோபஶமயந்தி| ததா, தீபநா லகவஃ ஶீதவீர்யாஶ்ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-லாஜாநாஂ குணாநாஹ-லாஜா இதி| பஷ்டாநாஂ ஶாலீநாஂ தண்டுலாஃ-லாஜாஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஹரிததாந்யாநி நிஸ்துஷபஷ்டமுஶலஹதாநி-பதுகாஶ்சிபிடஸஂஜ்ஞா குருத்வாதியுக்தாஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பதுககுணாநாஹ-பதுகா இதி| அஶுஷ்கதாந்யாநாஂ பஷ்டாஸ்தண்டுலாஃ-பதுகாஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தாநா-பஷ்டயவாதி, விஷ்டம்பிநீ ரூக்ஷாதிகுணயுக்தா ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தாநாகுணாநாஹ-தாநா விஷ்டம்பிநீதி| பஷ்டயவாதிதாந்யஂ-தாநா| அந்யே து யவாநேவ பஷ்டாந் தாநாஶப்தேநாஹுஃ| உலும்பாதீஂஶ்ச பதக் படந்தி| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ (ஸூ. அ. ௪௬/௪௧௦)- "தாநோலும்பாஸ்து லகவஃ கபமேதோவிஶோஷணாஃ|" இதி| லகவஃ பாகே, குரவோ குணே, ஸ்வமதேந குரோர்குணத்வாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸக்தவோ லகவஃ, க்ஷுதாதீஂஶ்ச க்நந்தி| ததா, உதகபீதாஃ ஸந்தர்பணாஃ, ஸத்ய ஏவ பலஂ குர்வந்தி| தாஂஶ்ச ஜலேநாந்தரிதாந்-வ்யவஹிதாந், நாஶ்நீயாத்| அந்யபோஜநேஷு ஹ்யந்தராபாநஂ விஹிதம், ந ததா ஸக்துஷு கார்யமிதி போதயதி| (அபரே த்வேவமாஹுஃ-ஆதௌ பிண்டீ மத்யே ஜலமந்தே ச பிண்டீத்யுதகாந்தரிதா இதி|) ததா, ந த்விஃ-த்வௌ வாரௌ நாத்யாத்| ந நிஶாயாஂ- ராத்ர்யாம்| ந கேவலாந்-உதகாதிரஹிதாந்| ந புக்த்வா-அந்யத்போஜநாதி| ந த்விஜைஶ்சித்த்வா-தந்தைஃ கரஸ்தாஂ பிண்டீஂ சித்த்வேத்யர்தஃ| பஹூஂஶ்ச ஸக்தூஂந்நாத்யாத்| தந்த்ராந்தரே சோக்தஂ ரூக்ஷவாதலத்வஂ ஸக்தூநாமிஹ நோக்தம், லகுத்வாதிநைவாவகதத்வாத்| நநு, ரூக்ஷவாதலத்வஂ சேதப்யுபகம்யதே ஸக்தூநாம், ததஃ ஸந்தர்பணா இத்யநுபபந்நம்| ஸத்ய ஏவ பலப்ரதா இத்யேததப்யயுக்தம்| புக்தோ ஹ்யாஹாரஃ பரிணமந் ரஸதாதுகதோ தாதுபுஷ்டயே, நாந்யதா| அத்ராசக்ஷ்மஹே| ப்ரபாவாதுபயமப்யேததுக்தம்| ஸக்தூநாஂ ஹ்யயமசிந்த்யஃ ப்ரத்யக்ஷவேத்யஃ ப்ரபாவஃ,யத்பீதாஃ ஸந்தஃ ஸத்யஃ ஸந்தர்பயந்தி| ஸத்ய ஏவ ச பலஂ ப்ரயச்சந்தி| வாஜீகரணஂ ஹி-அபரிணதமேவ ஸ்வகார்யஂ ஜநயதி| ததா ச மத்யஂ,-அபரிணதமேவ மதஂ ஜநயதி| தஸ்மாத்ஸந்தர்பணத்வஂ பலப்ரதத்வஂ சைஷாமுபபந்நமேவ| தந்த்ராந்தரே சோக்தம்-"துல்யாஜ்யஃ ஸக்துப்ராஶஸ்து வஷ்யோ பேதீ ரஸாயநம்| (ஸஂ.ஸூ.அ.௭)-'தட்சர்திஶ்ரமநுந்மந்தஃ ஶீதஸ்தஷ்ணாநிவர்தகஃ|| ப்ரமேஹக்ஷயகுஷ்டாநி ந ச ஸ்யுர்மந்தபாயிநாம்| நிசயாத்கடிநா குர்வீ பிண்டீ ப்ரோக்தா மதுர்லகுஃ|| ஸக்தூநாஂ த்ரவதாயோகால்லகீயஸ்யவலேஹிகா|' லாஜஸக்துகதாऽபி ஸ்யாத்விலேபீ து கரீயஸீ||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸக்துகுணாநாஹ-ஸக்தவ இதி| பஷ்டாநாஂ நிஸ்துஷயவாநாஂ சூர்ணஂ-ஸக்தவஃ| பீதா ஏவ பலப்ரதாஃ, ந து பக்ஷிதாலீடா வா| ஸத்ய ஏவ, ந தூத்தரகாலமித்யேவஶப்தார்தஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ. ௭)-"நிசயாத்கடிநா குர்வீ ப்ரோக்தா பிண்டீ லகுர்மதுஃ| ஸக்தூநாஂ த்ரவதாயோகால்லகீயஸ்யவலேஹிகா|| ஶஷ்குலீமோதகாதீநாஂ வ்யாக்யாதைவஂ ச கல்பநா| கர்கந்துபதராதீநாஂ ஶ்ரமக்ஷுத்தட்க்லமச்சிதஃ|| ஸக்தவோऽம்லரஸா ஹத்யா யதாத்ரவ்யகுணாஶ்ச தே|" இதி| ஸக்துபக்ஷணஂ நியமயதி-நோதகாந்தரிதாநிதி| யேஷாஂ போஜநமத்யே உதகஂ பீயதே தே-உதகாந்தரிதாஃ| த்பௌ வாரௌத்விஃ| கேவலாந்-உதகாதிரஹிதாந்| த்விஜைஶ்சித்த்வா-கரஸ்தாஂ பிண்டீஂ தந்தைர்விச்சித்ய பக்ஷிதாந்| பஹூந்-அதிமாத்ராந்| உதகாந்தரிதாதீநாஂ ப்ரத்யேகஂ நிஷேதகரணத்வாத் பதக் நகாரகரணம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பிண்யாகாக்யோ-யஸ்திலாதீநாஂ நிஷ்பீடிததைலஃ கல்கோ, க்லபநோ-க்லாநிகரஃ| க்லபந இதி க்லாயதேர்ணிஜந்தாத் "க்லாஸ்ராவநுவமாஂ ச" இதி மித்த்வாத்த்ரஸ்வஃ, பாஹுலகாத்கர்தரி ல்யுட்| ததா, விஷ்டம்பீ தஷ்டிவிகாரகச்ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பிண்யாககுணாநாஹ-பிண்யாக இதி| உத்தததைலஸ்திலாதிபிண்டஃ-பிண்யாகஃ| க்லபநோ-க்லாநிகரஃ| தஷ்டிதூஷணஃ-தஷ்டிரோகப்ரதஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வேஸவாரோ-நாகரதாந்யகாஜாஜிஹிங்குகதாதிஸஂஸ்கதஂ குட்டிதஂ மாஂஸம்| ஸ குருஃ ஸ்நிக்தோ பலவர்தநஃ ஶரீரோபசயவர்தநஶ்ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வேஸவாரகுணாநாஹ-வேஸவார இதி| ஸ்விந்நஂ பிஷ்டஂ குடஜீரகாதிவிமிஶ்ரிதஂ மாஂஸஂ-வேஸவாரஃ| உபசயஃ-வபுஷ்புஷ்டிஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-முத்காதிஜாதஸ்து வேஸவாரா யே இண்டரிகாதிபிர்த்ரவ்யைஃ ஸூக்ஷ்மச்சிந்நைஃ க்ரியந்தே லோகே பூரணஶப்தேந ப்ரஸித்தாஃ, தே குரவஃ ப்ரகதித்ரவ்யகுணாஶ்ச| ஆதிஶப்தேந மாஷாதயோ கஹ்யந்தே| (அந்யே த்வாதிஶப்தாத் வார்தாகஸூரணாலூகாதீந் கஹ்யந்தே|) தந்த்ராந்தரே சோக்தம்-"ஸர்பிஸ்தைலகுடக்ஷீரைர்யவகோதூமபைஷ்டிகாஃ| பூபா விஷ்டம்பிநஃ ஶீதாஃ பைஷ்டிகா வாதலாஃ கராஃ|| வஷ்யா பல்யாஃ ஸரா மாஷைர்வாதக்நா மதுபிச்சிலாஃ| யதாந்நஂ குரவோ பல்யாஃ ஸ்தூலாஶ்ச கடிநாஶ்ச யே|| தைலபக்வாஸ்து த்வக்தக்க்நா கரீயாஂஸோ விதாஹிநஃ| காஸாரஸாரா லகவோ லாஜைர்லகுதராஃ ஸ்மதாஃ|| வாதபித்தஹரோ வஷ்யோ கதபூரஃ கபப்ரதஃ| ஸத்யஃ ப்ராணகரோ ருச்யோ மாஂஸலோ ரக்தலோ குருஃ|| லகீயாந் மண்டககதோ கரீயாந் பலபூரிதஃ மதுரோத்காரிகா வஷ்யா, காஸாரஃ பிச்சிலோ குருஃ|| குடமத்ஸ்யண்டிகாகண்டக்ஷீரேக்ஷுரஸமாக்ஷிகைஃ| பூபாஃ ஶுக்ரபலஶ்லேஷ்மருசிதாஸ்தர்பணாஃ க்ஷணாத்|| நாநாத்ரவ்யைஃ ஸமாயுக்தாஃ பக்வாமக்லிந்நபர்ஜிதைஃ| நிமர்தகோ குருஃ ஸ்நிக்தோ வஷ்யோ பலவதாஂ ஹிதஃ|| காரிகேண்டரிகாபூரவடிகாவடகாதயஃ| விஶதா ரோசநா பல்யா குரவஃ ஸ்யுஃ ஸ்வயோநிவத்|| யாவகஃ பிச்சிலஃ ஸ்நிக்தஃ ப்லீஹோதாவர்தஹா குருஃ| பஷ்டஸ்விந்நதயா வாऽऽத்யோ கண்ட்யோऽதிகாஸிநாம்|| ஜ்வரோதாவர்தமேஹாநாஂ பத்யோ வாதாநுலோமநஃ| ஓலகஂ ஹரிதாவஸ்தஂ ஶிம்பிஜத்வாத்கரஂ குரு|| மந்தஜர்யோ யவாதித்வாதப்யோஷோ பஂஹணஃ ஸரஃ||" இதி|ஸித்தஸாரே சோக்தம்-"அத்யுஷ்ணா மண்டகாஃ பத்யாஃ ஶீதலா குருவோ மதாஃ|' இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-முத்காதிவேஸவாரகுணாநாஹ-முத்காதிஜா இதி| யேஷு மாஂஸஸ்தாநேஷு முத்கசணகாதயோ கஹ்யந்தே தே-முத்காதிஜாஃ| யதாத்ரவ்யகுணமநுகச்சந்தீதி-யதாத்ரவ்யகுணாநுகாஃ, யாவந்தஃ ப்ரகதித்ரவ்யகுணாஸ்தாவந்தஸ்தேஷாஂ பவந்தீத்யர்தஃ| ஸாகல்யேऽவ்யயீபாவஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அபூபாந் குகூலாதிஸித்தாந் ஏகயோநீந்-ஏககாரணாந் யதோத்தரஂ லகூந்வித்யாத்| தேந குகூலபக்வாத் ஸஜாதீயாதபூபாத்கர்பரபக்வோ லகுஃ| கர்பரபக்வாச்ச ப்ராஷ்ட்ரபக்வஃ| ப்ராஷ்ட்ரபக்வாத்கந்துபக்வஃ| கந்துபக்வாச்சாங்காரபக்வஃ| குகூலஃ-அபாஂ பாஷ்பஸ்வேதஃ, கோஶகதாதிசூர்ணஸந்தாப இத்யந்யே| கர்பரோ-ஜ்வாலாஸந்தப்தஂ கபாலம்| ப்ராஷ்ட்ரகந்தூ ப்ரஸித்தாவேவ| அங்காராஃ-பஹந்தஃ காஷ்டஸம்பூதா இதி| இதி கதாந்நவர்கஃ| கதாந்நவர்காதநந்தரஂ மாஂஸஶகவர்கயோஸ்தத்வ்யஞ்ஜநபூதயோர்நிர்தேஶஃ| தத்ராபி ப்ராதாந்யாந்மாஂஸவர்கஸ்ய பூர்வஂ நிர்தேஶஃ| ப்ராதாந்யஂ சாஸ்ய பக்தேந ஸஹ ப்ரசுரோபயோகேऽப்யதோஷாத்| ஶாகஸ்ய து பஹூபயோகே தோஷஂ வக்ஷ்யதி (ஹ. ஸூ. அ. ௮|௩௯)- "ஶாகாவராந்நபூயிஷ்டமத்யுஷ்ணலவணஂ த்யஜேத்|" இத்யநேந-

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பசநபாத்ரவிஶேஷாத்குணவிஶேஷாநாஹ-குகூலேதி| குகூலஂ-ஶ்வப்ரம், "குகூலஂ ஶங்குபிஃ கீர்ணே ஶ்வப்ரே நா து துஷாநலே|" இதி (விஶ்வப்ரகாஶமேதிநீகோஶயோஃ) வசநாத்| தேந ச மந்மயமுத்தாநமபூபபசநபாத்ரஂ லக்ஷ்யதே ஶ்வப்ராகாரம்| ததேவ ந்யுப்ஜஂ- பரம்| ததேவ ஸச்சித்ரஂ-ப்ராஷ்ட்ரம்| லோஹமயஂ ந்யுப்ஜஂ-கந்துஃ| அங்காரஶப்தேந அங்காரபூர்ணஂ பாத்ரம், ஹஸந்தீத்யாதி| பிஷ்டகதாஸ்தநவோ விஸ்ததாஃ- அபூபாஃ| ஏகயோநிக்ரஹணஂ ப்ரகதித்ரவ்யாத்யவிஶேஷேऽபிபாத்ரகதமேவோத்தரோத்தரஂ லாகவமிதி ஜ்ஞாபநார்தம், யதா யதாऽக்நிஸந்நிகர்ஷஸ்ததா ததா லாகவமித்யர்தஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ.அ௭)-"ப்ரபூதாப்யந்தரமலோமாஷஸூபஃ பரஂ ஸ்மதஃ| கலகாம்பலிகௌ ஹத்யௌ சேதிநௌ ஸ்வௌஷதாநுகௌ|| பர்படா லகவோ ரூக்ஷா லகீயாந் க்ஷாரபர்படஃ| ஹத்யா வஷ்யா ருசிகரா குரவோ ராககாண்டவாஃ| ப்ரீணநா ப்ரமதட்சர்திமதமூர்ச்சாப்ரமச்சிதஃ| தட்சர்திஶ்ரமநுந்மந்த ஶீதஃ ஸத்யோ பலப்ரதஃ|| ப்ரமேஹக்ஷயகுஷ்டாத்யா ந ச ஸ்யுர்மந்தபாயிநாம்|" இதி இதி கதாந்நவர்கஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஹரிணாதயோ தஶ-மகாஃ ஸ்மதாஃ| ஆதிஶப்தேந காலபுச்சகபஷதாதயஃ ஸங்க்ரஹோக்தா கஹ்யந்தே (ஸூ.அ.௭)-("காலபுச்சகசாருஷ்கவரபோதஶஶோரணாஃ| ஶ்வதஂஷ்ட்ராராமஶரபகோஹகார கஶம்பராஃ| கராலகதமாலௌ ச பஷதஶ்ச மகாஃ ஸ்மதாஃ||" இதி)

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத மாஂஸவர்கஃ| மாஂஸமஷ்டதா,-மகவிஷ்கிரப்ரதுதபிலேஶயப்ரஸஹமஹாமகஜலசரமத்ஸ்யபேதேந| தத்ர மகாநாஹ-ஹரிணைணேதி| ஹரிணாதயோ-மகாஃ| தேஷு ஹரிணஃ-தாம்ரவர்ணஃ| ஏணஃ-கஷ்ணவர்ணஃ| குரங்கோ-லகுசதுரகதிஃ| க்ஷோநீலாண்டஃ| கோகர்ணோ-கோஸதஶகர்ணோ ராஸபாகாரஃ| மகமாதகா-லகுபதூதரா ஶஶாபா| ஶஶோ-பிலேஶயஃ| ஶம்பரஃ-விகடபஹுவிஷாணஃ| சாருஷ்கஃ-சாருதநுஃ| ஶரபஃ-அஷ்டசரணஃ| ஆத்யஶப்தாத் பஷதகராலாதயஃ| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௭)-"காலபுச்சகசாருஷ்கவரபோதஶஶோரணாஃ| ஶ்வதஂஷ்ட்ராராமஶரபக்ரோஷ்டுகாரகஶம்பராஃ|| கராலகதமாலௌ ச பஷதஶ்ச மகா ஸ்மதாஃ|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்ர லாவாதயோ வரடாந்தா ஏகவிஂஶதிஃ, விகீர்ய பக்ஷணாத்விஷ்கிராஃ| ரக்தே வர்த்மநீ யஸ்யாத்யர்தஂ ஸ ரக்தவர்த்மகஃ| வர்தகோ வர்திகேதி ஜாத்யந்தரம், ந து வர்தகஸ்ய ஸ்த்ரீ வர்திகா| யதா ச பலாகா ஸாரிகேதி| புஂஸ்யபி ஸ்த்ரீலிங்கத்வாவேஶாத்| ஶிகீ-மயூரஃ, வ்ரீஹ்யாதித்வாதிநிஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-விஷ்கிராநாஹ-லாவவார்தீகேதி| பக்ஷிமத்யே யே விகீர்ய பக்ஷயந்தி தே விஷ்கிராஃ| தத்ர லாவஃ-சித்ரயோதீ| வார்தீகோ-வநசடகஃ ஸ்வல்பஸங்காதசாரீ| வர்தீரஃ-அல்பகபிஞ்ஜலஸதஶஃ| குக்குபோ த்விவிதஃ,-ஸ்தலஜோ ஜலஜஶ்ச, ரக்தவர்த்மகவிஶேஷணாத்ஸ்தலஜோ கஹ்யதே| உக்தஂ ஹி-"நீலச்சவிஃ கஷ்ணகலஃ ஸ்யாத்க்ராமசடகாகதிஃ| குக்குபஃ குக்குபாராவஃ ஸ்தலஜோ ரக்தவர்த்மகஃ||" இதி| கபிஞ்ஜலோ-கௌரதித்திரிஃ| உபசக்ரஃ-ஶ்வப்ரசரஃ கஶசஞ்சுர்மதாவிலஃ| சகோரோ-ரக்தாக்ஷஃ| குருபாஹுஃ-நீலக்ரீவோ ரக்தஶிகஃ ஶ்வேதபக்ஷஃ| வர்தகோ-வர்தீராதல்பஃ| தத்ஸதஶா-வர்திகா, ததோऽப்யல்பா| தித்திரிஃ-சித்ரபக்ஷஃ| க்ரகரஃக்ரகசஶப்தகாரீ பீதகஷ்ணகலஃ கஷ்ணசஞ்சுசரணோ ரக்தபஷ்டஃ| ஶிகீ-மயூரஃ| தாம்ரசூடாக்யஃ-குக்குடஃ| பகரோ-பகஸதஶஃ| கோநர்தோ-கோக்ஷ்வேடஃ| கிரிவர்திகா-கிரிகாக்யா வர்திகாபேதஃ, பர்வதசாரீ| ஸாரபதஃ-கங்கஸதஶஶ்சாருகதிஃ| இந்த்ராபஃ-கங்கஸதஶோ விவிதவர்ணஃ| வரடஃ-ஹஂஸஸதஶஃ| ஆத்யஶப்தாத்தித்திரீடாதயஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஜீவஞ்ஜீவகாதயஃ ப்ரதுதா தஶ ஸ்மதாஃ| ப்ரதுத்ய-துண்டேநாஹத்ய ஶால்யாதேர்பக்ஷணாத் ப்ரதுதாஃ| ஆதிஶப்தேந ஸங்க்ரஹோக்தாஃ கஞ்ஜரீடகபாராவதாதயோ கஹ்யந்தே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ப்ரதுதாநாஹ-ஜீவஞ்ஜீவகேதி| ப்ரதுத்ய பக்ஷயந்தீதி ப்ரதுதாஃ| தத்ர ஜீவஞ்ஜீவகஃ-ஏகோதரோ த்விஶிராஃ| தாத்யூஹஃ-அந்தகாகஃ| பங்காஹ்வோ-பங்கராஜஃ கஷ்ணவர்ணசடகஸதஶஃ ஶிகாவாந் கோப்ரேரகஃ| ஶுகஃ-கீரஃ| ஸாரிகா-மேதாவிநீ| லட்வா-ரக்தபுச்சாதோபாகஃ| கோகிலஃ-பரபுஷ்டஃ| ஹாரீதோ-ஹரிதபீதஃ| கபோதஃ-பாண்டுகஃ| சடகஃ-கலவிங்கஃ| ஆதிஶப்தாத்கஞ்ஜரீடாதயஃ| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ. ௭)-"ஶதபத்ரோ பங்கராஜஃ கோயஷ்டிர்ஜீவஜீவகஃ| (கஞ்ஜரீடகஹாரீததுர்நாமாகிரிஶா கஹாஃ|| லட்வா லடூஷோ வடஹா கோக்ஷ்வேடோ டிண்டிமாணவஃ| ஜடீதுந்துபிபார்காரலோஹபஷ்டகுலிங்ககாஃ|| ஸாரிகாஶுகஶார்ங்காக்யசிரீடீககுயஷ்டிகாஃ| மஞ்ஜுலீயகதாத்யூஹகோபாபுத்ரப்ரியாத்மஜாஃ|| கலவிங்கஃ பரபதஃ கபோதோऽங்காரசூடகஃ| பாராவதஃ பாணாவிக இத்யுக்தாஃ ப்ரதுதாத்விஜாஃ||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பேகாதயஶ்சத்வாரோ பிலேஶயாஃ| பிலே பாஹுல்யேந ஶேரத இதி பிலேஶயாஃ| ஆதிஶப்தேந ஶ்வேதஶ்யாமஶல்யகாதயோ கஹ்யந்தே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-விலேஶயாநாஹ-பேககோதேதி| பிலே-விவரே, ஶேரதே-நிவஸந்தீதி பிலேஶயாஃ| தத்ர பேகோ-மண்டூகஃ| கோதாபஞ்சநகக்ராஹிணீ| அஹிஃ-ஸர்பஃ| ஶ்வாவித்-ஶலாகாஸதஶரோமா| ஆத்யஶப்தாந்நகுலாதயஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ.௭)- "ஶ்வேதஃ ஶ்யாமஶ்சித்ரபஷ்டஃ காலகஃ காகுலீ மகஃ| பேகசிலககூசீகா கோதாஶல்யகஶாண்டகாஃ|| வஷாஹிகதலீஶ்வாவிந்நகுலாத்யா பிலேஶயாஃ|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கவாதயஃ ப்ரஸஹ்யா| ப்ரஸஹ்யா-ஆஹத்ய பக்ஷணாத் ப்ரஸஹாஃ| மகாஶ்ச பக்ஷிணஶ்ச மகபக்ஷிணஃ, கேசிந்மகாஃ கேசித்பக்ஷிண இத்யர்தஃ| அஶ்வதரோ-வேகஸரஃ| அஶ்வஃ-துரகஃ| பப்ருஃ-ஜாஹகோ, நகுல இத்யந்யே| லோபாகோ-லோமஶஃ| ஜம்புகஃ-ஶகாலஃ| ஶ்யேநோ-கருடாகதிஃ| சாஷஃ-கிகீதிவிஃ| வாந்தாதஃ-ஶ்வா| வாயஸஃ-காகஃ| உலூகஃ-காகாரிஃ| குலிங்ககஃ-கஷ்ணசடகஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ப்ரஸஹாநாஹ-கோகரேதி| மகாணாஂ பக்ஷிணாஂ மத்யே ப்ரஸஹ்ய-ஹத்வா பக்ஷயந்தீதி ப்ரஸஹாஃ| தத்ர கௌஃ-ப்ரஸித்தா| கரோ-கர்தபஃ| அஶ்வதரஃ-அஶ்வாயாஂ கர்தபாஜ்ஜாதஃ| உஷ்ட்ரஃகரபஃ| அஶ்வோ-கோடகஃ| த்வீபீ-சித்ரவ்யாக்ரஃ| ஸிஂஹஃ-கேஸரீ| க்ஷோ-லோமஶோ மர்கடஸதஶஃ| வாநரோ-மர்கடஃ| மார்ஜாரோபிடாலஃ| மூஷகஃ-உந்துருஃ| வ்யாக்ரோ-மஹாவ்யாக்ரஃ| வகோவத்ஸபக்ஷஃ| பப்ருஃ-அச்சபல்லஃ| தரக்ஷுஃ-மகாதநஃ| லோபாகோ-லோமஶோ ஜம்புகஸதஶஃ| ஜம்புகஃ-ஶகாலஃ| ஶ்யேநஃ ஶஶாநகஃ| சாஷஃ-ப்ரஸித்தஃ| வாந்தாதஃ-ஶ்வா| வாயஸஃகாகஃ| ஶஶக்நீ-ஶஶாரிஃ| பாஸஃ-ஶ்வேதஶிகாவாந் கத்ரஸதஶோ கோஷ்டசாரீ| குரரஃ-அருணஃ ஶ்வேதமஸ்தகோ மத்ஸ்யக்ராஹீ| கத்ரஃ-கஷ்ணோ மஹாந் தூரதர்ஶீ| உலூகோ-கூகஃ| குலிங்கோகஹசடகஃ| தூமிகா-தூம்யாடஃ| மதுஹா-மதுகாதகஃ| இதிஶப்தாதேவஂப்ரகாரா அந்யேऽபி| மகாஶ்ச பக்ஷிணஶ்ச மகபக்ஷிணஃ| தத்ர ஜம்புகாந்தா வாந்தாதஸஹிதா மகாஃ, இதரே பக்ஷிணஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வராஹாதயோ தஶ மஹாமக ஸஜ்ஞா| வாரணோ-ஹஸ்தீ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மஹாமகாநாஹ-வராஹமஹிஷேதி| மஹாந்தோ மகாஃ-மஹாமகாஃ| தத்ர வராஹஃ-ஶூகரஃ| மஹிஷஃ-அஶ்வஶத்ருஃ| ந்யங்குஃ-குரங்கஸதஶோ விகடபஹுவிஷாணஃ| ருருஃ-பஹுவிஷாணஃ ஶரதி ஶங்கத்யாகீ| ரோஹிதோ-லோஹிதவர்ணஃ| வாரணோ-ஹஸ்தீ| ஸமரோ-வநதுரகஃ| சமரோ-வந்யோ கௌஃ| கங்கோ-கண்டகஃ| கவயஃ-ஸாஸ்ராககுதரஹிதோ கோஸதஶஃ| சகாரோऽநுக்தஸமுச்சயார்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஹஂஸாதயஃ க்ரௌஞ்சாந்தா அப்ஸு சரணாதப்சரஸஂஜ்ஞாஃ| ஆதிஶப்தேந ரக்தஶீர்ஷகாதயோ கஹ்யந்தே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஜலசராநாஹ-ஹஂஸஸாரஸேதி| யேऽப்ஸு-ஜலே சரந்தி தே அப்சராஃ| தத்ர ஹஂஸோ-மாநஸௌகாஃ| ஸாரஸோ-லக்ஷ்மணஃ| காதம்பஃ| பகஃ-பாண்டுரபக்ஷஃ ப்ரஸித்தஃ| காரண்டவஃ-ஶுக்லோ ஹஂஸஸதஶஃ| ப்லவோ-மஹாந் ப்ரஸேவககலஃ| வலாகா-விஸகண்டிகா| உத்க்ரோஶஃ-குரரஸதஶஃ| சக்ராஹ்வஃ-சக்ரவாகஃ| மத்குஃ-ஜலகாகஃ| க்ரௌஞ்சஃ-குங் ஆதிஶப்தாச்சாதகாதயஃ| உக்தஂ ச ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ. ௭)-"காகதுண்டகநாராவமத்குக்ரௌஞ்சாம்புகுக்குடாஃ| மணாலகண்டசக்ராஹ்வபலாகாரக்தஶீர்ஷகாஃ|| உத்க்ரோஶஃ புண்டரீகாக்ஷஶராரீமணிதுண்டிகாஃ| நந்தஶ்ச மல்லிகாத்யாஶ்ச பக்ஷிணோ ஜலசாரிணஃ||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ரோஹிதகாதய ஏகோநவிஂஶதிர்ஜலோத்பவா மத்ஸ்யஸஂஜ்ஞாஃ| சஶப்தோऽநுக்தகதலகபர்தகாதிஸமுச்சயார்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மத்ஸ்யாநாஹ-மத்ஸ்யா இதி| ஜலாந்தர்வாஸிநோமத்ஸ்யாஃ| தத்ர ரோஹிதோ-ரக்தாங்கஃ கஷ்ணபஷ்டோ மத்ஸ்யஶைவலபோஜநஃ| பாடீநோ-ரூஷ்யோதரஃ கஷ்ணவர்ணகஃ கண்டகமஞ்ஜரிஃ| கூர்மஃ-கச்சபஃ| கும்பீரோ-மஹாந்நக்ரஸதஶஃ| கர்கடஃ-குலீரஃ| ஶுக்திஃ-முக்தாஸ்போடஃ| ஶங்கஃ-கம்புஃ| உத்ரோ-ஜலபிடாலஃ| ஶம்பூகஃ-க்ஷுத்ரஶங்கஃ| ஶபரீ-க்ஷுத்ரமத்ஸ்யஃ| வர்மிஃ-ஸர்பாகாரஃ| சந்த்ரிகா-பார்ஶ்வேஷு கண்டகவலயிதோ வர்துலஃ| சுலூகீ-தந்த்யாகாரோऽந்தர்வக்த்ரோ பஹிர்நிஶ்வாஸபுக்| நக்ரோ-ரஜ்ஜ்வாகாரஃ| மகரஃ-ஸிஂஹதஂஷ்ட்ரஃ| ஶிஶுமாரஃ-ஶிஶுக்நஃ| திமிஃஶதயோஜநவிஸ்ததஃ, தஂகிலதீதி-திமிங்கிலஃ| ராஜீ-ராஜீவோ வஜ்ராபஃ| சிலிசிமஃ-ஶகலீ லோஹிதநயநஃ ஸர்வதோ லோஹிதராஜிஃ ப்ராயோ பூமிசாரீ| ஆத்யஶப்தாத்கோமத்ஸ்யாதயஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-இத்யஷ்டபிஃ ப்ரகாரைஸ்தந்த்ரகாரா மாஂஸமாஹுஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-உக்தாநாஂ வர்காணாஂ மாஂஸத்வமாஹ-மாஂஸமித்யாஹுரிதி| இதி-உக்தப்ரகாரேண, அஷ்டதா-அஷ்டதா-அஷ்டப்ரகாரஂ, மாஂஸமாஹுஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யோநிஷு பூர்வோக்தாஸ்வஷ்டாஸு மத்யே, வ்யாமிஶ்ரகோசரத்வாத்-வ்யாமிஶ்ரவிஷ்யத்வாத், அஜாவீ-வ்யாமிஶ்ரே| அஜாவீ-சாகோரப்ரௌ, தே அநிஶ்சிதே, தே ஹி ஜாங்கலேऽபி தேஶே வர்ததே அநூபேऽபி| அஜாவீ இதி ஸ்த்ரீலிங்கநிர்தேஶோऽத்ர விவக்ஷித ஏவ| கேசித்து 'அநிஶ்சிதௌ' நிஜகதுஃ| நநு, தித்திரிரபி தந்வாநூபசாரீ ப்ரதிதஃ| தத்கதமஸாவிஹ ஜாங்கலஃ கீர்திதஃ? ப்ரூமஃ| தத்ஸ்வபாவத்வாத்| யத்யப்யுபயசரோऽயஂ, ததாऽபி ஜாங்கலஸ்வபாவத்வாஜ்ஜாங்கலோऽயம்| விகீர்ய பக்ஷணாச்ச விஷ்கிரத்வஂ தித்திரேர்நிஶ்சிதஂ நிமித்தமஸ்தி| தஸ்மாதயஂ ஜாங்கல ஏவ வக்துஂ யுக்தாஃ| ஹரிணாதீநாஂ ச கிராதகைவர்தாதிப்யோ நாநாதேஶப்ரஸித்தாஃ ஸஂஜ்ஞா வேத்யாஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அஜாவ்யோரநுக்தௌ ஹேதுமாஹ-யோநிஷ்வஜாவீதி| அஜாவீ-மகவிஶேஷௌ| யோநிஷு-மகப்ரஸஹமஹாமகாக்யாஸு யோநிஷு| அநிஶ்சிதே-அநிர்தாரிதே| வ்யாமிஶ்ரகோசரத்வாத்யோநித்ரயவிஷத்வத்| அஜாவ்யோர்மாஂஸத்வேऽபி மகாதிவிஶேஷோ நாஸ்தீத்யர்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஆதௌ பவாஃ-ஆத்யாஃ,- மகவிஷிகரப்ரதுதாக்யாஃ, ஜாங்கலசாரித்வாஜ்ஜாங்கலஶப்தவாச்யாஃ| ஏவமந்த்யாஃ-மஹாமகாப்சரமத்ஸ்யாக்யாஃ,-ஆநூபாஃ| மத்யௌ-த்வௌ பிலேஶயப்ரஸஹாக்யௌ,-ஸாதாரணௌ, ஜாங்கலாநூபசாரிணாவித்யர்தஃ| மத்யாவிதி த்விவசநநிர்தேஶஸாமர்த்யாதாத்யந்தாநாஂ வர்காணாஂ ப்ரத்யேகஂ த்ரித்வமநுமீயதே த்ரிக்ரஹணமந்தரேணாபி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மாஂஸஸ்ய த்ரைவித்யமாஹ-ஆத்யாந்த்யா இதி| ஆத்யாஸ்த்ரயோ மகவிஷ்கிரப்ரதுதாஃ-ஜாங்கலாஃ| அந்த்யாஸ்த்ரயோ மஹாமகஜலசரமத்ஸ்யாஃ-ஆநூபாஃ| மத்யௌ த்வௌ பிலேஶயப்ரஸஹௌஸாதாரணௌ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்ர-தேஷு ஜாங்கலாநூபஸாதாரணேஷு மத்யே, ஜாங்கலா பத்தமலாஃ- க்ரதிதஂ புரீஷஂ குர்வந்தி| ஶீதவீர்யா லகவஃ| ஸந்நிபாதே ஹிதாஃ| கிம்பூதே? பித்தோத்தரே,-பித்தாதிகே| ததா வாதோ மத்யோ யஸ்மிஂஸ்தஸ்மிந் மத்யமமருதி| ததா கபாநுகே,-கபோऽநுகோ-அபலோ ஹீநோ, யஸ்மிஂஸ்தஸ்மிந் ஸ்வல்பஶ்லேஷ்மணி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஜாங்கலகுணாநாஹ-தத்ர பத்தமலா இதி| பத்தமலாஃ-பத்தபுரீஷாஃ| ஸந்நிபாதே-தோஷத்ரயப்ரகோபே ஹிதாஃ| கபாநுகே-ஹீநகபே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶஶோऽக்நிதீபநஃ பாகே கடுகோ, க்ராஹீ, ரூக்ஷஃ, ஶீதஶ்ச| க்ராஹிஶீதத்வஂ சாஸ்ய ஜாங்கலத்வாதேவ லப்தமப்யதிஶயார்தஂ புநரிஹோபாத்தம்| ஸ்வாதுகஷாயத்வாதிகமேஷாமிஹ யுக்த்யோக்தம்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ.௭) ஸ்பஷ்டஂ கத்வோக்தம்| யதா-"தத்ர பத்தமலா ருச்யா மாஂஸாநாமுத்தமா ஹிமாஃ| கஷாயஸ்வாதுவிஶதா லகவோ ஜாங்கலா ஹிதாஃ|| தாம்ரோऽத்ர ஹரிணஃ கஷ்ணஸ்த்வேணோ ஹத்யஸ்த்ரிதோஷஜித்| லகீயாந் ஷட்ரஸஶ்சாஸௌ, க்ராஹீ ரூக்ஷோ ஹிமஃ ஶஶஃ|| கடுபாகோऽக்நிகத்பத்யஃ ஸந்நிபாஂதேऽநிலாவரே|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத்ர கேஷாஂசித்விஶேஷஃ| தத்ர ஶஶகுணாநாஹதீபந இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வர்தகாதாரப்ய யாவஜ்ஜாங்கலஸமாப்திஸ்தாவத்ஸர்வே ஔஷ்ண்யகௌரவஸ்நிக்தத்வைரல்பைர்யுக்தாஃ| தேஷ்வபி மத்யே தித்திரிஃ ஶ்ரேஷ்டோ மேதாதிகரஶ்ச| ததா, ஸங்க்ரஹீ| ததா, வர்ண்யோ வாதாதிகஸந்நிபாதஹரஶ்ச| ஸ ச தித்திரிர்தந்வந்யாநூபே ச தேஶே விசரதி, அதஃ ஸ்நிக்த உஷ்ணோ குருர்பஂஹணஶ்ச| ததா ச ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௭)-"தந்வாநூபவிசாரித்வாத் ஸ்நிக்தோஷ்ணகுருபஂஹணஃ|"இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வர்தகாதிகுணாநாஹ-ஈஷதிதி| வர்தகாதயோ "வர்தகோ வர்திகா" இத்யாதயோ ஜாங்கலாஃ| தித்திரிகுணாநாஹ-தித்திரிரிதி| தேஷு-வர்தகாதிஷு| அநிலோத்ரிக்தஂ- வாதாதிகஂ, ஸந்நிபாதஂ-தோஷத்ரயப்ரகோபஂ, ஹரதே| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௭)-"தந்வாநூபவிசாரித்வாத்ஸ்நிக்தோஷ்ணகுருபஂஹணஃ|"இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶிகீ-பர்ஹீ, நாதிபத்யஃ| ஶ்ரோத்ராதீநாஂ பத்யஃ| வயஸஃ ரதம்பநகாரித்வேந பத்யஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மயூரகுணாநாஹ-நாதிபத்ய இதி| நாதிபத்யஃ-நாதிஸ்வஸ்தஹிதஃ, தோஷசயகாரித்வாத்| ஶ்ரோத்ராதீநாஂ து பத்யஃ, தத்தார்ட்யகாரித்வாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்வச்ச குக்குடோ-மயூரதுல்யகுணோ வஷ்யஶ்ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-குக்குடகுணாநாஹ-தத்வச்சேதி| தத்வத்-மயூரதுல்யகுணஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-க்ராம்யஃ புநஃ குக்குடஃ ஶ்லேஷ்மலோ குருஶ்ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-க்ராம்யகுக்குடகுணாநாஹ-க்ராம்யஸ்த்விதி| க்ராமே பவோ-க்ராம்யஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-க்ரகரா உபசக்ரகாஶ்ச மேதாமக்நிஂ ச குர்வந்தி ஹத்யாஶ்ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-க்ரகரோபசக்ரயோர்குணாநாஹ-மேதாநலகரா இதி| அநலோ-வஹ்நிஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-காணஃ கபோதோ குருரீஷல்லவணஸ்த்ரிதோஷகச்ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-காணகபோதகுணாநாஹ-குருஃ ஸலவண இதி| காணகபோதஃ-அல்பாருணகபோதபேதஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-சடகாஃ ஶ்லேஷ்மலத்வாதிகுணயுக்தா அதிஶயேந ஶுக்ரகதஶ்ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-சடககுணாநாஹ-சடகா இதி| சரகஸ்த்வாஹ (ஸூ.அ. ௨௭/௭௨)-"சடகா மதுராஃ ஸ்நிக்தாஃ கபஶுக்ரவிவர்த்தநாஃ| ஸந்நிபாதஹராஶ்சைவ ஶமநா மாருதஸ்ய ச||" இதி| தத்ர ஸந்நிபாதஸ்ய ஸம்பக்ததோஷத்ரயவாசித்வாத் ஸம்பக்தாநேவ த்ரீந் தோஷாந் க்நந்தி, ந த்வஸம்பக்தாந்| அத ஏவ'ஶமநா மாருதஸ்ய ச' இத்யுக்தம்| தஸ்மாத் ஶ்லேஷ்மலத்வஂ ந ஸஂஸஷ்டவிஷயம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அதஃ-அநந்தரம், பிலேஶயாத்யா வர்கா யதோத்தரஂ குருத்வேந உஷ்ணத்வேந ஸ்நிக்தத்வேந மதுரத்வேந சாதிகாஃ| யோ யஸ்மாதுத்தரோ வர்கஃ , ஸ தஸ்மாத்குருத்வாதிபிரதிக இத்யர்தஃ| ததா, யதோத்தரமேவ மூத்ரஶுக்ரகதோ பல்யா வாதக்நாஃ ஶ்லேஷ்மபித்தலாஶ்ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பிலேஶயாதிவர்காணாஂ குணாநாஹ-குரூஷ்ணஸ்நிக்தமதுரா இதி| அதஃ-ஏப்யோ ஜாங்கலேப்யஃ பரே| வர்காஃ-பிலேஶயாதயஃ| யதோத்தரஂ-பிலேஶயேப்யஃ ப்ரஸஹா குர்வாதிகுணயுக்தாஃ, ததோ மஹாமகாஃ, ததோ ஜலசராஃ, ததோ மத்ஸ்யா இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தேஷு வர்கேஷு மத்யே மஹாமகாஃ ஶீதவீர்யாஃ| க்ரவ்யஂ-ஆமமாஂஸஂ புஞ்ஜதே யே, தே க்ரவ்யாதாஃ| க்ரவ்யாதாஸ்து யே ப்ரஸஹாஃ-மார்ஜாரகத்ரோலூகாதயஃ, தே லவணாநுரஸாஃ பாகே கடுகா மாஂஸவர்தநாஶ்சாதிதராம்| ஜீர்ணார்ஶஃப்ரப்ருத்யாமயாநாமதிஶயேந ஹிதாஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத்ர கேஷாஂசித்விஶேஷஃ| தத்ர மஹாமககுணாநாஹஶீதா மஹாமகா இதி| க்ரவ்யாதப்ரஸஹகுணாநாஹ-க்ரவ்யாதப்ரஸஹா இதி| வாநரமூஷககுலிங்கமதுஹாவ்யதிரிக்தா த்வீப்யாதயோ மாஂஸாஹாரத்வாத்-க்ரவ்யாதப்ரஸஹாஃ| ஜீர்ணைஃ-காலேந பக்வதோஷைஃ, அர்ஶஃப்ரபதிபிரார்தாநாஂ ஹிதாஃ| ஶோஷோ-ராஜயக்ஷ்மா| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௭)- "சக்ஷுஷ்யாஃ ஸஷ்டவிண்மூத்ரா மாஂஸலாஃ கடுபாகிநஃ|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நாதிஶப்தோऽத்ரேஷதர்தே| யதி து ப்ரதிஷேதநமாத்ரமபீஷ்டமபவிஷ்யதாசார்யஸ்ய, ததோ நஞ ஏவ கேவலஸ்யோபாதாநமகரிஷ்யத்| தஸ்மாதீஷதர்த ஏவ விவக்ஷிதஃ| அத ஏவஂ வ்யாக்யாநயந்தி, யதா-அநதிதக்தோ க்ராம இதி| அதோஷலமிதி அல்பதோஷலம், (பத்யமித்யர்தஃ| ததா ச ஹாரீதஃ-"த்ரிதோஷநுத்தேஹதாதுஸாமாந்யாச்சாகலஂ லகு|" இதி| அந்யே து சரகமதமநுஸரந்த ஏவஂ வ்யாக்யாநயந்தி,-அதோஷலமிதி நஞ் ஈஷதர்தே, கிஞ்சிச்சீதகுருத்வாதல்பதோஷலம்| யதா-அவக்ஷோ க்ராம இதி|) ஶரீரஸ்ய தாதுஃ ஶரீரதாதுஃ, ப்ரகதத்வாத்புருஷஶரீரஸ்ய மாஂஸாக்யோ தாதுஃ, தஸ்ய ஸாமாந்யாத்-துல்யத்வாத், ஆஜஂ மாஂஸமநபிஷ்யந்தி பஂஹணஂ ச| குணகதஂ சாத்ர ஸாமாந்யஂ கஹ்யதே, ந த்ரவ்யகதம்| த்ரவ்யகதே ஹி ஸாமாந்யே கஹ்யமாணே துரகோரகாதிமாஂஸமபி புருஷஶரீரதாதோர்மாஸாக்யஸ்ய மாஂஸத்வேந பவதீதி தத்ப்யமபிஷ்யந்தி பஂஹணஂ ச ஸ்யாத், ந கேவலமாஜஂ மாஂஸம்| குணகதே து ஸாமாந்யே கஹீதே ஶரீரதாது ஸாமந்யாதாஜமேவ மாஂஸமநபிஷ்யந்தி பஂஹணஂ சேதி வக்துஂ யுஜ்யதே| மாஂஸக்ரஹணஂ சாத்ரோபலக்ஷணார்தம்| ந கேவலமாஜஂ மாஂஸஂ புருஷஶரீரதாதுநா மாஂஸாக்யேந துல்யம், யாவதந்யேऽபி யே சாகஶரீரகதா தாதவஸ்தேऽபி மநுஷ்யஶரீரதாதுநா துல்யகுணாஃ, தேऽப்யநபிஷ்யந்திநோ பஂஹணாஶ்ச| அநயா பங்க்யா புருஷமாஂஸஸ்யாப்யாசார்யேணாத்ர குணா உக்தாஃ| நநு, பஂஹணஂ யத்த்ரவ்யஂ தத்பௌமாப்யமபிஷ்யந்தி ச| அபாமேவாऽஸாதாரணோ தர்மஃ ஸ்ரவணரூபஃ| தத்கதமநபிஷ்யந்தீத்யுக்தம் ? ப்ரூமஃ| த்ரவ்யப்ரபாவாத்| ஈதஶோऽயஂ த்ரவ்யப்ரபாவோ யத்பஂஹணமபி த்ரவ்யமநபிஷ்யந்தீதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஆஜமாஂஸகுணாநாஹ-நாதிஶீதேதி| அதோஷலஂதோஷத்ரயவிருத்தம், த்ரிதோஷக்நமித்யர்தஃ| நஞத்ர விருத்தார்தஃ| உக்தஂ ஹி காரணாதிநா-"அவிதாஹ்யநதிஸ்நிக்தஂ நாதிஶீதலமாமிஷம்| சாகஂ லகு த்ரிதோஷக்நமநபிஷ்யந்தி பஂஹணம்||" இதி| ஹாரீதேந ச-"த்ரிதோஷக்நஂ தேஹதாதுஸாமாந்யாச்சாகலஂ லகு|" இதி| குருத்வலகுத்வயோர்குணத்வபாகத்வாப்யாமவிரோதஃ| த்ரிதோஷக்நத்வஂ வாதோத்தரத்ரிதோஷவிஷயம், கிஞ்சித்பித்தகபகரத்வாத்| உக்தஂ ச ஸுஶ்ருதே (ஸூ.அ. ௪௬/௮௭)-"நாதிஶீதகுரு ஸ்நிக்தோ மந்தபித்தகபஃ ஸ்மதஃ| சாகலஸ்த்வநபிஷ்யந்தீ தேஷாஂ பீநஸநாஶநஃ||" இதி| நநு, பஂஹணஸ்ய தத்யாதேரபிஷ்யந்தித்வதர்ஶநாத் கதஂ பஂஹணமநபிஷ்யந்தி ? இத்யத ஆஹ-ஶரீரதாதுஸாமாந்யாத்,- ஶரீரஂ-அர்தாந்மநுஷ்யஸ்ய, தஸ்ய தாதவோரஸாதயஃ, தைஃ ஸாமாந்யஂ-ஸதஶகுணத்வம், யத்குணா மநுஷ்யஸ்ய தாதவஸ்தத்குணா ஏவாஜஸ்ய| அதோऽத்யந்தஸாமாந்யாத்பஂஹணமப்யநபிஷ்யந்தி| யத்தி கைஶ்சித்குணைஃ ஸமஂ கைஶ்சித்விபரீதஂ தத் பஂஹணஂ சாபிஷ்யந்தி ச| யதா-ஸ்த்யாநஂ கதஂ ஸ்த்யாநகதப்ரக்ஷேபாத்வர்ததே ந சாபிஷ்யந்ததே| ததேவோஷ்ணகதப்ரக்ஷேபாத்வர்ததேऽபிஷ்யந்ததே ச|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அதஃ-ஆஜமாஂஸாத், விபரீதமாவிகஂ மாஂஸஂ-அத்யுஷ்ணஸ்நிக்தகுரு ஸதோஷலமபிஷ்யந்தி சேதி| பஂஹணத்வஸ்யாபி விபர்யயே ப்ராப்தே ததபவாதமாஹ-பஂஹணஂ து ததிதி| துஶப்தோऽவதாரணே| பஂஹணமேவ ததித்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஆவிகமாஂஸகுணாநாஹ-விபரீதமிதி| அதஃ-ஆஜமாஂஸாத், விபரீதஂ-அதிஶீதகுருஸ்நிக்தஂ த்ரிதோஷகரமபிஷ்யந்தி ச| விபரீதத்வாத்கர்ஶநத்வே ப்ராப்த ஆஹ-பஂஹணஂ து ததிதி| அஜாவ்யோஃ ப்ரஸஹப்ரஸ்தாவே குணகதநமநிஶ்சிதத்வேऽபி ப்ராயஃ ப்ரஸஹத்வஜ்ஞாபநார்தம்| அத ஏவ ஸுஶ்ருதேந க்ராம்யேஷு படிதௌ (ஸூ.அ.௪௬/௮௫)-"அஶ்வாஶ்வதரகோகரோஷ்ட்ரபஸ்தோரப்ரமேதஃபுச்சப்ரபதயோ க்ராம்யாஃ|" இதி| க்ராம்யாஶ்சாத்ர ப்ரஸஹேஷூக்தாஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கோமாஸஂ ஶுஷ்ககாஸாதீந்நியச்சதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கோமாஂஸகுணாநாஹ-ஶுஷ்ககாஸேதி| ஶுஷ்ககாஸஃ கபாதிநிஷ்டீவநரஹிதஃ| கேவலவாதாந்-ஶுத்தவாதஜாந் வ்யாதீந்| பஹுவசநாத்வாதஶப்தேந வாதவ்யாதயோ கஹ்யந்தே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மஹிஷ உஷ்ணோ குருதரஃ ஸ்வப்நாதீஂஶ்ச கரோதி| குரு ஶப்தாதீயஸுநி "ப்ரியஸ்திர" இத்யாதிநா கராதேஶஃ| தார்ட்யமிதி "வர்ணதட" இத்யாதிநா ஷ்யஞ்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மஹிஷகுணாநாஹ-உஷ்ணோ கரீயாநிதி| கரீயாந்-அந்யேப்யோ மாஂஸேப்யோ குருஃ| ஸ்வப்நோ-நித்ரா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வராஹஃ-ஸூகரஃ, தத்வத்-மஹிஷகுணோ, ஜ்ஞேய இத்யர்தஃ| ததா, ஶ்ரமஹா ருச்யாதிப்ரதஶ்ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வராஹகுணாநாஹ-தத்வத்வராஹ இதி| தத்வத்-மஹிஷவத்| நநு, "ஸ்வேதநஂ பஂஹணஂ வஷ்யஂ தர்பணஂ ஶீதலஂ குரு| ஶ்ரமாநிலஹரஂ ஸ்நிக்தஂ வாராஹஂ பலவர்தநம்||" இதி ஸுஶ்ருதேந (ஸூ.௪௬/௧௦௨) ஶீதத்வமுக்தம், இஹ து தத்வத்வசநாதுஷ்ணத்வமிதி விரோதஃ| ந சாதிதேஶிகமுஷ்ணத்வமௌபதேஶிகேந ஶீதத்வேந பாத்யத இதி வாச்யம், "ஸ்வாத்வம்லபாகஂ ஸ்நிக்தோஷ்ணஂ வாதக்நஂ பஂஹணஂ குரு| ஸ்வேதநஂ தர்பணஂ ஹத்யஂ பல்யஂ ஶௌகரமாமிஷம்||" இதி காரணாதிவசநாதுஷ்ணத்வஸ்யாப்யௌபதேஶிகத்வாத்| மைவம்| உஷ்ணத்வஸ்ய ஸ்பர்ஶவிஷயத்வாத்| ஸ்பர்ஶோஷ்ணஂ ஶீதவிர்யமப்யுஷ்ணோதகாதி ஸ்வேதநஂ தஷ்டம்| ந தூஷ்ணவீர்யமபி ஸ்பர்ஶஶீதஂ காஞ்ஜிகாதி ஹிமஂ ச ஸ்வேதநம்| அதோ யுக்தைவேயஂ விஷயவ்யவஸ்தா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-"குரூஷ்ணஸ்நிக்தமதுரா வர்காஶ்சாதோ யதோத்தரம்|" இத்யநேந க்ரந்தேநாதிகுரூஷ்ணஸ்நிக்தமதுரத்வமதிமூத்ரஶுக்ரகத்த்வமதிபல்யத்வமதிவாதக்நத்வமதிகபபித்தலத்வஂ ச மத்ஸ்யாநாமுக்தம்| "பரஂ கபகராஃ" இத்யநேநாऽதஃ கபகத்தமா மத்ஸ்யா இதி போதயதி| ஸங்க்ரஹே ஸ்பஷ்டார்தமேவமுக்தம் (ஸூ.அ.௭)-"கபபித்தகரா மத்ஸ்யாஃ பரஂ பவநநாஶநாஃ|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மத்ஸ்யகுணாநாஹ-மத்ஸ்யாஃ பரமிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-சிலிசீமஸஂஜ்ஞோ மத்ஸ்யஸ்த்ரிதோஷகரஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-சிலிசீமகுணாஃ-சிலிசீம இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-லாவாதயஃ ஸ்வஸ்வவர்கேஷு வரதராஃ| தத்ர லாவோ-விஷ்கிரேஷ்வதிஶ்ரேஷ்டஃ, ரோஹிதோ-மத்ஸ்யேஷு| ஸ ஹி ப்ரதிஸ்ரோதோவிசாரீ ஆகாஶப்லவநஶ்ச| ததா சோக்தம் (ஸங்க்ரஹே ஸூ.அ.௭)-"ப்ரதிஸ்ரோதோவிசாரித்வாதாகாஶப்லவநேந ச| ரோஹிதஃ ப்ரவரஸ்தேஷாம்" இதி| கோதா ச-பிலேஶயேஷு வரா| ஏணோ-மகேஷ்விதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மாஂஸேஷு வரஂ நிர்த்தாரயதி-லாவரோஹிதேதி| லாவோ-விஷ்கிரேஷு வரஃ| ரோஹிதோ-மத்ஸ்யேஷு வரஃ| கோதா-பிலேஶயேஷு வரா| ஏணோ-மகேஷு வரஃ| பரமிதி வரேப்யோऽபி வராஃ| வராஸ்து ஸங்க்ரஹே உக்தாஃ (ஸூ.அ.௭)-"ஏணஃ குரங்கோ ஹரிணஃ ஶஶோ லாவஃ கபிஞ்ஜலஃ| தித்திரிஃ க்ரகரோ கோதா ஶ்வாவித்கத்ரோமகாதிபஃ|| பர்ஹிணஃ ஸாரிகா ந்யங்குர்ஹஂஸோ ரோஹிதகச்சபௌ| வர்மீ சாக்ர்யாஃ ஸ்வவர்கேஷு, ப்ரவராஸ்தேஷ்வபி ஸ்மதாஃ|| லாவைணகோதாஸிஂஹாஶ்ச, நிந்திதோ கௌஃ ஸதர்துரஃ| ஷ்யஃ காணகபோதஶ்ச ஶேஷமுக்தஂ யதாயதம்||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மாஂஸஂ ஸத்யோஹதஂ பஜேத், ஸத்யோஹதஸ்ய மாஂஸஂ பஜேதித்யர்தஃ| ததா, ஶுத்தஂ-ஸ்நாய்வஸ்த்யாதிரஹிதம்| ததா, வயஸி திஷ்டதீதி வயஃஸ்தம்,- யத்யபி ஸர்வஂ மாஂஸஂ வயஃஸ்தமேவ, ததாऽபீஹ வயஃஸ்தமித்யுக்த்யா ஶோபநஂ தருணஂ வய இதி கம்யதே| தஸ்மாத்யூநஃ ப்ராணிநோ மாஂஸஂ பஜேத், ந பாலவத்தயோரிதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மாஂஸபஜநஂ நியச்சதி-மாஂஸமிதி| ஸத்யோஹதஂதத்காலவ்யாபாதிதமகாதிஜம்| ஶுத்தஂ-அஸ்த்யாதிரஹிதம்| வயஃஸ்தஂ-தருணமகாதிஜம்| ஏப்யோऽந்யந்ந ஸேவ்யமித்யர்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மதஂ-ஸ்வயஂ மதஂ ந பஜேத், அவிஜ்ஞாதஸ்வரூபேண வ்யாதிநாமதஸ்ய ப்ராணிநோ யந்மாஂஸஂ தத்த்யஜேதித்யர்தஃ| கஶஂ-துர்பலஂ ந பஜேத்| ததா, பஶஂ மேத்யஂ-அதிமேதுரஂ மாஸஂ த்யஜேத்| ததா, வ்யாதிநா-விஜ்ஞாதஸ்வரூபேண ஹதஸ்ய, வாரிணா விஷேண ச ஹதஸ்ய, நிர்ஜீவீகதஸ்ய, யந்மாஂஸஂ தத்த்யஜேத்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ,அ.௭) ஹஂஸாதீநாஂ விஶேஷா உக்தாஃ| யதா-"ஹஂஸஃ ஸ்வரகரஃ பித்தரக்தஜிந்மதுரோ ஹிமஃ| குலீரஃ பரமஂ வஷ்யோ பஂஹணஃ ப்ரீணநோ குருஃ|| கோதா நியச்சதி விஷஂ மூஷகஃ ஶுக்ரவர்தநஃ| குருண்யண்டாநி பாலாநாஂ கஷாயமதுரஂ பலம்|| வத்தாநாஂ ஸ்நாயுபூயிஷ்டமபல்யஂ குரு தோஷலம்|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸேவ்யேஷ்வபி பதாதீந்யபவததி-த்யஜேதிதி| யத் ஸத்யோஹதமபி கேந ஹதமிதி ந ஜ்ஞாயதே தத்-மதம்| கஷஂ-அபுஷ்டம்| பஶஂ மேத்யஂ-அத்யந்தபுஷ்டம்| வ்யாதிஹதஂ-ஜ்வராதிநா ஹதம்| வாரிஹதஂ-ஜலமஜ்ஜநாதிநா| விஷஹதஂ-விஷதிக்தஶஸ்த்ரஹதஂ ஸர்பாதிநா வா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-புஂஸ்த்ரியோஃ பூர்வபஶ்சார்தே யதாஸஂக்யஂ குருணீ| பூர்வஂ ச பஶ்சஂ ச பூர்வபஶ்சே, தயோரர்தே| புஂஸஃ பூர்வார்தஂ குரு, ஸ்த்ரியஃ பஶ்சார்தஂ குர்வித்யர்தஃ| கர்பிணீ குருஃ-கர்பிணீமாஂஸஂ குரு| சத்வாரஃ பாதா யேஷாஂ தே சதுஷ்பாதஃ, தேஷு சதுஷ்பாத்ஸு-கவாதிஷு மத்யே, ஸ்த்ரீ லகுஃ| சதுஷ்பாதிதி "ஸஂக்யாஸு பூர்வஸ்ய" இத்யந்தலோபஃ| விஹங்கேஷு-த்விஜேஷு து, புமாந் லகுஃ| ஶிரஃப்ரபதீநாஂ மாஂஸாநாஂ யதாபூர்வஂ குருத்வஂ நிர்திஶேத்| ஏவஂ ஸக்த்யாதிமாஂஸேப்யஃ ஶிரோமாஂஸஂ குருதமமித்யவதிஷ்டதே| ஆமபக்வாஶயயோஶ்ச யதாபூர்வஂ குருத்வநிர்தேஶஃ| தேந பக்வாஶயாதாமாஶயோ குருஃ| ரக்தாதீநாஂ தாதூநாஂ யதோத்தரஂ குருத்வஂ நிர்திஶேத்| தேந லோஹிதாந்மாஂஸஂ குரு, மாஂஸாந்மேத இத்யாதி| "மாஂஸாத்கரீயோ வஷணமேட்ரவக்கயகத்குதம்|" இத்யத்ராऽப்யுத்தரோத்தரமித்யநுவர்ததே| தேந மாஂஸாத்குருதரோ வஷணஃ தஸ்மாந்மேட்ரஃ, யாவத்ஸர்வகரிஷ்டஂ குதஂ நிர்திஶேதிதி| இதி மாஂஸவர்கஃ| மாஂஸவர்காதநந்தரஂ ஶகவர்கோ நிகத்யதே--

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அவயவாதிவிஶேஷேண கௌரவலாகவே ஆஹ-புஂஸ்த்ரியோரிதி| புஂஸஃ-புல்லிங்கஸ்ய மகாதேஃ ஶரீரஸ்ய, பூர்வார்த்தஂ-நாப்யாதிஶிரோந்தஂ குரு| ஸ்த்ரீணாஂ து பஶ்சார்த்தஂ-நாபேரதோபாகஂ குரு| கர்பிணீ து ஸர்வைவ குருஃ| சதுஷ்பாத்ஸு மத்யே யோஷித்-ஸ்த்ரீ லகுஃ| விஹங்கேஷு-பக்ஷிஷு மத்யே, புமாந் லகுஃ| ஶிரஸ்கந்தோர்விதி யதாவயவேஷு மத்யே பஷ்டஸ்ய கட்யாஃ ஸக்த்நோரிதி பஷ்டாதித்ரயஸ்ய யதாபூர்வஂ கௌரவஂ நிர்திஶேத்| ஸக்திப்யாஂ கடீ குருஃ, கட்யாஃ பஷ்டஂ குரு| ஸக்திஶப்தேந ஜங்கே க்ராஹ்யே, ஊர்வோஃ பதக்க்ரஹணாத்| "ஶிரோவத்பாதகௌரவம்" இதி காரணாதிநா பாதயோஃ ஶிரஸ்துல்யத்வவசநாத் சகாராத் பாதயோஶ்ச கௌரவஂ வித்யாத்| ஶிரஃஸ்கந்தோரூணஶ்ச கௌரவஂ வித்யாத்| ஊருப்யாஂ ஸ்கந்தௌ குரூ, தாப்யாஂ ஶிரோ குரு| உருஸ்கந்தஶிரஃஸக்திகடீபஷ்டாநாஂ யதோத்தரஂ கௌரவமித்யர்தஃ| உக்தஂ ச ஸுஶ்ருதேந (ஸூ.அ.௪௬/௧௩௦)-"ததா ஸக்திஸ்கந்தக்ரோடஶிரஃபாதகரகடீபஷ்டசர்மகாலேயகயகதந்த்ராணி|" இதி| காலேயகஂ-வக்கஃ| ததாऽऽமபக்வாஶயயோஃ-பக்வாஶயாதாமாஶயோ குருரித்யர்தஃ| ஶோணிதப்ரபதீநாமுத்தரோத்தரஂ-ஶோணிதாதிபிஃ ஶப்தைஃ ஶோணிதஸாராதயோ கஹ்யந்தே, தேந ஶோணித ஸாரஸ்ய ப்ராணி நோ மாஂஸாத் மாஂஸஸாரஸ்ய மாஂஸஂ குரு, ததோ மேதஃஸாரஸ்ய, ததோऽஸ்திஸாரஸ்ய, ததோ மஜ்ஜஸாரஸ்ய, ததஃ ஶுக்ரஸாரஸ்யேதி| நநு, ஏவஂ சேத் த்வக்ஸத்வேऽபி க்ராஹ்யே| வக்ஷ்யதி ஹி (ஹ. ஶா. அ. ௩/௧௧௭)-"த்வக்ரக்தாதீநி ஸத்வாந்தாந்யக்ர்யாண்யஷ்டௌ யதோத்தரம்| பலப்ரமாணஜ்ஞாநார்தஂ ஸாராண்யுக்தாநி தேஹிநாம்||" இதி| ஸத்யம்| கிந்து த்வக்ஸாரஸ்ய மாஂஸத்வேநாநுபயோகாத் ஸத்வஸாரஸ்ய திர்யக்ஷ்வஸம்பவாதக்ரஹணம்| ரக்தாதிதாதூநாமேவ யதோத்தரஂ கௌரவே வ்யாக்யாயமாநே கோ தோஷஃ? இதி சேத் ந| மாஂஸப்ரஸ்தாவே தேஷாமப்ரஸ்துதத்வாத்| ஸுஶ்ருதேநாபி(ஸூ. அ. ௪௬/௧௩௦)-"ஸ்தாநாதிகதஂ மாஂஸஸ்ய குருலாகவமுபதேக்ஷ்யாமஃ| தத்யதா-ரக்தாதிஶுக்ராந்தேஷு தாதுஷூத்தரோத்தரா குரவஃ|" இத்யுக்தம்| ததா ச சரகஃ (ஸூ.அ. ௨௭/௩௨௮)-"சரஃ ஶரீராவயவாஃ ஸ்வபாவோ தாதவஃ க்ரியா| லிங்கஂ ப்ரமாணஂ ஸஂஸ்காரோ மாத்ரா சாஸ்மிந் பரீக்ஷ்யதே||" இதி ஶரீராவயவாதிவத்தாதூநாஂ குருலாகவத்வேநோபாதாநாத்| கிஞ்ச தாதவஶ்சேத்விவக்ஷிதாஃ ஸ்யுஃ, ததா ரஸாதீநாமிதி ப்ரூயாதிதி| மாஂஸாத்தஷணாதி யதோத்தரஂ கரீயஃ, வஷணாந்மேட்ரம், மேட்ராத்த்வக்கௌ, வக்காப்யாஂ யகத், யகத்-காலகண்டம், ததோ குதம், மாஂஸாதிதி ஶிரோமாஂஸாத்| யதாஹ காரணாதிஃ-"ஸக்திஸ்கந்தா உரஃ ஶீர்ஷஂ முஷ்கௌ த்வங் மேஹநஂ கடிஃ| வக்கௌ யகத்குதே வக்ஷஶ்சாமிஷந்மத்யமேவ ச|| குரூத்தரோத்தரஂ வித்யாச்சிரோவத்பாதகௌரவம்|" இதி| நநு, காரணாதிஸ்த்வசோऽதிகஂ கட்யா கௌரவமாஹ, ஶிரஃபாதயோஸ்துல்யம்| ஸுஶ்ருதஸ்து ஶிரஸோऽதிகஂ பாதயோஃ, கட்யா அதிகஂ த்வசஃ| தத்கிமத்ர ப்ரமாணம் ? உச்யதே| த்வக்சர்மணோரர்தபேதாதவிரோதஃ| ந ஹி த்வகேவ சர்ம| கிந்தர்ஹி? பாஹ்யா-த்வக், ஸஂஹதிஃ-சர்ம| ஶிரஃபாதமிதி த்வந்த்வைகத்வே கத்வா க்ரோடாச்சிரஃபாதஂ குர்விதி வ்யாக்யேயம், ந து க்ரோடாச்சிரஸ்ததஃ பாதாவிதி| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௭)-"தாம்ரோऽத்ர ஹரிணஃ கஷ்ணஸ்த்வேணோ ஹத்யாஸ்த்ரிதோஷஜித்| லகீயாந் ஷட்ரஸஶ்வாஸௌ, க்ராஹீ ரூக்ஷோ ஹிமஃ ஶஶஃ|| கடுபாகோऽக்நிகத்பத்யஃ ஸந்நிபாதேऽநிலாவரே| தத்வல்லாவோऽப்யரூக்ஷஶ்ச கிஞ்சித்ரூக்ஷஃ கபிஞ்ஜலஃ|| பாராவதாஃ கபோதாஶ்ச தத்வத்வந்யாஃ ஸுபூஜிதாஃ| கோதா நியச்சதி விஷஂ, மூஷகஃ ஶுக்ரவர்த்தநஃ|| ஹஂஸஃ ஸ்வரகரஃ பித்தரக்தஜிந்மேதுரோ ஹிமஃ| ப்ரதிஸ்ரோதோவிசாரித்வாதாகாஶப்லவநேந ச|| ரோஹிதஃ ப்ரவரஸ்தேஷாஂ, பரஂ சிலிசிமோऽவரஃ| அகோசரவிசாரித்வாத்ஸர்வதோஷகரோ ஹி ஸஃ|| குலீரஃ பரமஂ வஷ்யோ பஂஹணஃ ப்ரீணநோ குருஃ| குரூண்யண்டாநி பாலாநாஂ கஷாயமதுரஂ பலம்|| வத்தாநாஂ ஸ்ராயுபூயிஷ்டமபல்யஂ குரு தோஷலம்|" இதி| இதி மாஂஸவர்கஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பாடாதிஜஂ ஶாகஂ த்ரிதோஷஹரஂ லகு க்ராஹி ச| தத்வத் ராஜக்ஷவகவாஸ்துகே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத ஶாகவர்கஃ| ஸ்நேஹாதிஸஂஸ்கத உத்பிதவயவஃ-ஶாகம்| தத்ர பாடாதிகுணாநாஹ-ஶாகஂ பாடேதி| பாடாஅம்பஷ்டா| ஶடீ-கர்சூரஃ| ஶூஷா-காஸமர்திகா காஸமர்தஸதஶீ| ஸுநிஷண்ணஃ-சதுர்தலஶ்சாங்கேரீஸதஶபர்ணஃ| ஸதீநோ-விஷ்ணுக்ராந்தா| ராஜக்ஷவோ-துக்திகா| வாஸ்துகஃ-கங்கவாஸ்துகஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தேஷு மத்யே, ஸுநிஷண்ணஃ-ஸ்வஸ்திகாக்யோ, ஜலமத்யே பவதி| பத்ரைஶ்சாங்கேரீதுல்யோऽக்நிகரோ வஷ்யஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத்ரகேஷாஂசித்விஶேஷஃ| தத்ர ஸுநிஷண்ணகுணாநாஹஸுநிஷண்ண இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ராஜக்ஷவஃ-க்ஷுத்விபோதநோ ராஜஶாகாக்யஃ, பரஂ-அத்யர்தஂ, க்ரஹண்யர்ஶோவிகாரக்நஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ராஜக்ஷவகுணாநாஹ-ராஜக்ஷவ இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வாஸ்துகஂ து-புநஃ ரக்தவாஸ்துகாக்யஂ, வர்சோபேதி-புரீஷஸ்ய பேதநம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வாஸ்துககுணாநாஹ-வர்சோபேதீதி| வர்சோபேதிஸரம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-காகமாசீஂ த்ரிதோஷக்நீ, குஷ்டநாஶிநீ, பஷ்யா, கிஞ்சிதுஷ்ணா, ஸரா-பேதிநீ, ஸ்வரஹிதா ச| ஸ்வாஸ்த்யஸஂவாஹகத்வேந ச ரஸாயநஸதஶீ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-காகமாசீகுணாநாஹ-ஹந்தி தோஷத்ரயமிதி| ரஸாயநீ-வயஃஸ்தாபநீ| காகமாசீ-காமாதா| யத்து ஸுஶ்ருதேநோக்தஂ (ஸூ.அ.௪௦/௫)- "திக்தா காகமாசீ பித்தஂ வர்த்தயதி, உஷ்ணவீர்யத்வாத்|" இதி| ததந்யார்தம்| கேவலஂ பித்தஂ கரோத்யேவ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-சாங்கேரீ-க்ஷுத்ராம்லிகா, அம்லா, அக்நிதீபநீ, க்ரஹண்யாதிஷு ஹிதா, உஷ்ணவீர்யா, ஸங்க்ராஹிணீ, லக்வீ ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-சாங்கேரீகுணாநாஹ-சாங்கேரீதி| சாங்கேரீ-அம்லபத்ரிகா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-படோலாதீநி கர்கஶாந்தாந்யஷ்டாவிஂஶதிஃ ஶீதவிர்யாணி திக்தாநி பாகே கடூநி க்ராஹீணி வாதலாநி கபபித்தக்நாநி ச| ஸப்தலா-ஸாதலா| அரிஷ்டோ-நிம்பஃ| ஶார்ங்கேஷ்டா-அங்காரவல்லிகா| அவல்குஜோ-பாகுசீ| அமதா-குடூசீ| வேத்ரோ-வஂஶஸதஶஃ, தஸ்யாக்ரம்| வாஸா-வஷஃ| குதிலீ-ஸூக்ஷ்மதிலஜாதிஃ| திலபர்ணீ-பதரகஃ| மண்டுகபர்ணீஂ-மண்டூகீ, ஆதித்யவல்லீ| கர்கோடகாரவேல்லகேபுநஃ ப்ரதிதே ஏவ| பர்படஃ-ஶீதப்ரியாக்யஃ| நாடீகலாயஂ-ஸகுலாக்ஷகஃ ஸுவர்சலாபேதஃ| கோஜிஹ்வா-கோதூமிகா, "கோதூமிகா து கோஜிஹ்வா கோஜீ க்ரோஷ்டுகமூலிகா|" வநதிக்தகஂ-வத்ஸகஃ| குலகஂ-காகதிந்துகஃ| நந்தீ-ஜயவக்ஷஶ்சஶப்திதஃ| குசைலா-பாடா| ஶகுலாதநீ-கடுகா| கடில்லஂ-தீர்கபத்ரா வர்ஷாபூஃ| கோஶாதகோகண்டோலிஃ| கர்கஶஃ-கம்பில்லகஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-படோலாதிகுணாநாஹ-படோலேதி| படோலஂ-ராஜீபலம்| ஸப்தலா-ஸாதலா| அரிஷ்டோ-நிம்பஃ| ஶார்ங்கேஷ்டா-அங்காரவல்லீ| அவல்குஜோ-பாகுசீ| அமதா-குடூசீ| வேத்ரோ-வஂஶஸதஶஃ, தஸ்யாக்ரஂ-அக்ரபாகஃ| பஹதீ த்விதா,-ஸிஂஹீ வ்யாக்ரீ ச| வாஸா-ஆடரூஷகஃ| குந்திலீ-சஞ்சுஸதஶீ தீர்கபத்ரா| திலபர்ணிகா-பதரகஃ| மண்டூகபர்ணீ-ப்ராஹ்மீ| கர்கோடஂ-கர்கோடீபலம்| காரவேல்லகஂ-ஸுஷவீபலம்| பர்படோ-ஜ்வரக்நஃ| நாடீகலாயோ-மத்ஸ்யாக்ஷஃ| கோஜிஹ்வா-தார்விபத்ரிகா| வார்தாகஂ-வந்தாகம்| வநதிக்தகஂ-கிராததிக்தம்| கரீரஂ-கூடபத்ரம்| குலகஂகாகதிந்துகம்| நந்தீ-மேஷஶங்கீ| குசைலா-கஷ்ணபாடா| ஶகுலாதநீ_கடுரோஹிணீ| கடில்லஂ-ரக்தபுநர்நவா| கேம்புகஂ-ப்ரஸித்தம்| கோஶாதகஂ-கதவேதநம்| கர்கஶஂ-கம்பில்லம்| படோலாதிகஂ ஶீததிக்தாதிகுணம்| அத்ர படோலநிம்பாவல்குஜாமதாவேத்ராக்ரகர்கோடககாரவேல்லேஷு விவாதஃ| தத்ர படோலபநஂ ப்ரதி ஸுஶ்ருதஃ (ஸூ.அ. ௪௬/௨௬௮)-"கபபித்தஹரஂ வ்ரண்யமுஷ்ணஂ திக்தமவாதலம்| படோலஂ கடுகஂ பாகே வஷ்யஂ ரோசநதீபநம்||" காரணாதிஃ-"ஸஸ்நேஹோஷ்ணஂ லகு ஸ்வாது பாகே தோஷாநுலோமநம்| உக்தஂ திக்தஂ திக்தஂ த்ரிதோஷக்நஂ ஶாகஂ நிம்பபடோலயோஃ|| ததா,-படோலநிம்பஂ வாதக்நஂ திக்தமந்யத்து வாதலம்|" இதி| தத்ர காரணாத்யுக்தஂ த்ரிதோஷக்நத்வமேவ க்ராஹ்யம், அந்யதாऽந்வயாநுபபத்தேஃ- வாக்படோக்தஸ்ய ஹி "வாதலம்" இத்யஸ்ய ஸப்தலாதிபிரந்வயத்வேந ஸார்தக்யாத், படோலஸ்ய கபபித்தஹரத்வாதிபிஃ| அத ஏவ ஹரிஶ்சந்த்ரஜைஜ்ஜடாதயஷ்டீகாகாரா அப்யுத்ததவ்யக்திவ்யதிரேகேண கணகுணா இத்யாஹுஃ| ஸுஶ்ருதோக்தஸ்ய து "அவாதலம்" இதி ஶப்தஸ்ய வாத-க்நத்வமேவார்தஃ, விருத்தார்தத்வாந்நஞஃ| யத்யபி வாதோதாஸீநத்வவாதக்நத்வயோஃ ஸஹாநவஸ்தாநலக்ஷணோ விரோதோऽஸ்தி, ததாப்யவாத-லஶப்தேந வாதோதாஸீநத்வஂ ந க்ராஹ்யம், தந்த்ராந்தரவிரோதஸ்ய தத-வஸ்தத்வாத்| அதவா, அவாதலஶப்தேந வாதகரணாபாவ உச்யதே, ஸ ச வாதக்நத்வேऽப்யஸ்தி, இத்யவிரோதஃ| அத ஏவ ரஸேபேதீயே வக்ஷ்யதி (ஹ. ஸூ.அ. ௧௦/௩௫)-"திக்தஂ கடு ச பூயிஷ்டமவஷ்யஂ வாதகோபநம்| தேऽமதாபடோலீப்யாஂ ஶுண்டீகஷ்ணாரஸோநதஃ||" இதி| மாதவகஶமநஂ மூலஂ தஸ்ய விரேசநம்||" இதி| உஷ்ணத்வஶீதத்வயோருஷ்ணத்வஂ க்ராஹ்யம், அநவகாஶத்வாத்| ஶீதலத்வஂ வாதலத்வவத் ஸாவகாஶம்| நிம்பே து காரணாத்யுக்தஂ த்ரிதோபக்நத்வஂ பலவிஷயம், ஸஸ்நேஹத்வாதீநாஂ பல ஏவ ஸம்பவாத் படோலஸாஹசர்யாச்ச| சரகஸஶ்ருதாத்யுக்தஂ வாதலத்வஂ பத்ரவிபயம்| அவல்குஜஸ்ய பித்தகரத்வவாதக்நத்வே ஆஹ காரணாதிஃ-"அவல்குஜஃ ஸைடகஜஃ பித்தகத்கபவாதஜித்|" இதி| தத்பலவிஷயம், தாந்யவர்கே பாடாத்| அத ஏவோக்தஂ ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௧௨)- "அவல்குஜைடகஜயோர்பீஜஂ வாதகபப்ரணுத்|" இதி| பித்தக்நத்வஂ வாதலத்வஂ ச பத்ரவிஷயம்| ஸுஶ்ருதோऽப்யாஹ (ஸூ. ஆ. ௪௬/௨௬௫)- "அவல்குஜஃ கடுஃ பாகே திக்தஃ பித்தகபாபஹஃ|" இதி| குடூச்யாஸ்த்ரிதோஷக்நத்வமுஷ்ணத்வஂ சோக்தஂ ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௧௨)- "திக்தாऽமதா த்ரிதோஷக்நீ க்ராஹிண்யுஷ்ணா ரஸாயநீ| தீபநீ ஜ்வரதட்தாஹகாமலாவாதரக்தநுத்||" இதி| தத்ர த்ரிதோஷக்நத்வோஷ்ணத்வே க்ராஹ்யே, அநவகாஶத்வாத்| வாதலத்வ ஶீதலத்வே து படோலவத்ஸாவகாஶே| ததா, வேத்ராக்ரஸ்ய காரணாதிநா த்ரிதோஷக்நத்வமுக்தம்-"சஞ்சுர்மர்மரிகா பாடா வேத்ராக்ரஂ ஸுநிஷண்ணகம்| ஶடீஶாகஂ ச ஸங்க்ராஹி தோஷத்ரயஹிதஂ லகு||" இதி| தத்ர த்ரிதோஷக்நத்வஂ க்ராஹ்யம், ஹாரீதேந வாதலஸ்யாபோஹிதத்வாத்,-"ஸர்வஂ திக்தஂ வாதலமவஷ்யஂ சாந்யத்ர வேத்ராக்ரபடோலாத்|" இதி| ஸுஶ்ருதேந அநுக்தத்வாச்ச, (ஸூ. அ. ௪௬/௨௭௦)- "ஆடரூஷகவேத்ராக்ரகுடூசீநிம்பபர்படாஃ| கிராததிக்தஸஹிதாஸ்திக்தாஃ பித்தகபாபஹாஃ||" இதி| கர்கோடகாரவேல்லயோஃ ஸுஶ்ருதேந வாதக்நத்வமுக்தம் (ஸூ.அ. ௪௬/௨௬௯)-"கபவாதஹரஂ திக்தஂ ரோசநஂ கடுகஂ லகு| வாற்தாகஂ தீபநஂ ப்ரோக்தஂ ஜீர்ணஂ ஸக்ஷாரபித்தலம்|| தத்வத்கர்கோடகஂ வித்யாத்காரவேல்லகமேவ ச||" இதி| தத்ர வாதலத்வஂ க்ராஹ்யம், ஆதிதேஶிகாதௌபதேஶிகஸ்ய பலீயஸ்த்வாத் ஸாதஶ்யஸ்ய ச கதிபயைரபி குணைஶ்சரிதார்தத்வாச்ச| உபமாநாதுபமேயஸ்ய ஹீநகுணத்வாத்| கிஞ்ச சரகாதிவிருத்தஃ ஸுஶ்ருதபாடோ ந ப்ரமாணமித்யுக்தஂ ஜைஜ்ஜடேந| விகீதஶ்சாயமதிதேஶபாடஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸாமாந்யகுணாநுக்த்வா கேஷாஂசித்குணகர்மவிஶேஷமாஹ- ஸ௦-படோலஂ ஹத்யாதிகுணயுக்தம்| முநிநா (?) து த்ரிதோஷஶமநத்வமுக்தம்-"படோலபத்ரஂ பித்தக்நஂ வல்லீ சாஸ்ய கபாபஹா| பலஂ த்ரிதோஷஶமநஂ மூலஂ சாஸ்ய விரேசநம்||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத்ர கேஷாஂசித்விஶேஷஃ| தத்ர படோலகுணாநாஹஹத்யமிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பஹதீத்வயஂ,-ஸ்தூலபஹதீ-மஹோடிகாக்யா, க்ஷுத்ரபஹதீ-கண்டகாரிகாக்யா| ததேததுபயஂ பித்தகரமக்நிதீபநஂ ஶகதாதீநாஂ பேதநஂ வாதக்நஂ ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பஹதீத்வயகுணாநாஹ-பித்தலமிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வஷஂ சர்திகாஸௌ ஹந்தி| ரக்தபித்தஂ சாத்யர்தஂ ஜயதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வாஸாகுணாநாஹ-வஷமிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-காரவேல்லமீஷத்ரஸே கடுகமக்நிதீப்திகரமதிஶ்லேஷ்மக்நம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-காரவேல்லகுணாநாஹ-காரவேல்லமிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வார்தாகஂ ரஸே கடு திக்தமுஷ்ணவீர்யஂ மதுரஂ வாதஶ்லேஷ்மக்நம்| ஸஹ க்ஷாரேண வர்ததே ஸக்ஷாரஂ,-கிஞ்சித்க்ஷாரத்வயுக்தம்| அக்நிஜநநம்| ஹத்யஂ-ஹதயாய ஹிதம்| ருச்யஂ-ருசிகத்| அபித்தலஂ-நஞீஷதர்தே, கிஞ்சித்பித்தகரமித்யர்தஃ| நநு, ஸஹ க்ஷாரேண வர்ததே இத்யத்ர ஸக்ஷாரமித்யேவஂ கதமுக்தம் ? யாவதா க்ஷாரோ த்ரவ்யம்| ததா ச ப்ராகுக்தஂ க்ஷரணாதித்யாதி| ந த்ரவ்யஂ த்ரவ்யேண ஸஹ வர்ததே| ததா ச குணாநாமேவாயஂ தர்மோ யத்த்ரவ்யாஶ்ரிதத்வஂ நாம| தஸ்மாத் ஸக்ஷாரமித்யயுக்தமிவ மந்யாமஹே| அத்ராऽऽசக்ஷ்மஹே| க்ஷாரஶப்தேநாத்ர க்ஷாரதர்ம உபலக்ஷ்யதே விஸ்ராவணாத்யாத்மகஃ| யத்வஶாத் ஸக்ஷாரமிதி த்ரவ்யஂ வ்யபதிஶ்யதே| தஸ்மாத்ஸக்ஷாரமித்யுபபந்நம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வார்தாககுணாநாஹ-வார்தாகமிதி| அபித்தலத்வஂபாலபக்வவ்யதிரேகேண| யதாஹ மாதவகாரஃ-"தத்பாலஂ கபபித்தக்நஂ பக்வஂ ஸக்ஷாரபித்தலம்|" இதி| ஸுஶ்ருதோऽப்யாஹ (ஸூ. அ. ௪௬/௨௬௯)- "ஜீர்ணஂ ஸக்ஷாரபித்தலம்|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கரீரஂ-கூடபத்ராக்யம், ஆத்மாநகரஂ ரஸே கஷாயமதுரதிக்தகம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கரீரகுணாநாஹ-கரீரமிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கோஶாதகாவல்குஜகௌ பேதிநாவக்நிதீபநௌ ச| அநயோஶ்ச பித்தகாரித்வஂ வாதகபக்நத்வஂ ச வேத்யம்| ததா ஹி-ப்ராயேண யதுஷ்ணஂ குடூச்யாதித்ரவ்யஂ, தத்பித்தலஂ வாதகபஹரஂ ச தஷ்டம்| ததா சாஹ முநிஃ(?)-"கபவாதநுதவல்குஜஃ" இதி| ததேவமந்யத்ராப்யௌசித்யேந தோஷகரத்வாதி கல்ப்யம்| ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௭) சாந்யேऽப்யுக்தாஃ| யதா-"ஸதரூடஂ கதம்பஂ ச ரூக்ஷஂ க்ராஹி ஹிமஂ குரு| குமாரஜீவலோணிகா நலிநீ சுசுபர்ணிகா|| ஸ்வாது ரூக்ஷஂ ஸலவணஂ வாதஶ்லேஷ்மகரஂ குரு| ஶ்யாமாஶால்மலிகாஶ்மர்யபஞ்ஜீகர்ணிகயூதிகாஃ| வக்ஷாதநீக்ஷீரவக்ஷபிம்பீதநிகவக்ஷகாஃ| ரோத்ரஃ ஶணஃ கர்புதாரஃ ஸஶேலுர்வஷமூஷிகா|| பல்லாதகஃ கோவிதாரஃ கமலோத்பலகிஂஶுகம்| படோலாதிகுணஂ ஸ்வாது கஷாயஂ பித்தஜித்பரம்|| வாதபித்தஹரா பண்டீ பர்விணீ பர்வபுஷ்பிகா| லகுருஷ்ணா ஸரா திக்தாஸோருபூகா ச லாங்கலீ| வாதலௌ கடுதிக்தாம்லபேதிநௌ திலவேதஸௌ| விஶ்வராஸ்நாபலாஶாகஂ வாதக்நமதிஸாரநுத்|| வாதஂ வத்ஸாதநீ ஹந்யாத்கபஂ கண்டீரசித்ரகௌ|" இதி| முநிநா சாந்யேऽப்யுக்தாஃ (ச.ஸூ.அ.௨௭|௧௦௨)-"ந்யக்ரோதோதும்பராஶ்வத்தப்லக்ஷபத்மாதிபல்லவாஃ| கஷாயாஃ ஸ்தம்பநாஃ ஶீதா ஹிதாஃ பித்தாதிஸாரிணாம்||" இதி| ததா, ஸுஶ்ருதே கதிதம் (ஸூ.அ.௪௬|௨௮௨)-"கரீரகுஸுமஂ ஜ்ஞேயஂ கபபித்தஹரஂ லகு| ஆகஸ்த்யஂ நாதிஶீதோஷ்ணஂ நக்தாந்தாநாஂ ப்ரஶஸ்யதே|| சாதுர்தகஜ்வரஹரஂ நஸ்யயோகேந ஶீலிதம்| ராஜவக்ஷஸ்ய நிம்பஸ்ய ஶிக்ரோஃ ஸிஂஹமுகஸ்ய ச|| கபபித்தஹரஂ புஷ்பஂ குஷ்டக்நஂ குடஜஸ்ய ச| ஶ்ரேயஸீ திலபர்ணீ ச பில்வபத்ரஂ ச வாதநுத்||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கோஶாதகாவல்குஜகயோர்குணாநாஹ-கோஶாதகேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தண்டுலீயோ-மண்டீரகாக்யஃ, ஶீதவீர்யோ ரூக்ஷஃ ஸ்வாதுபாகரஸோ லகுர்மதாதிநாஶநஶ்ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தண்டுலீயகுணாநாஹ-தண்டுலீய இதி| தண்டுலீயஃ-அல்பமாரிஷஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-முஞ்ஜாதஂ வாதபித்தஹத் ஸ்நிக்தாதிகுணயுதமதிஶுக்ரகச்ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-முஞ்ஜாதகுணாநாஹ-முஞ்ஜாதமிதி| முஞ்ஜாதஂ-கந்தவிஶேஷஃ, காஶமீரே ப்ரஸித்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பாலங்க்யா குர்வீ| ததா, ஸரா-ஶகதாதிபேதிநீ| துஶப்தஃ பிச்சிலஶ்லேஷ்மலஹிமாதீநாஂ ஸங்க்ரஹோக்தாநாஂ ஸமுச்சயார்தஃ| ததா சோக்தஂ ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௭)-"பாலங்க்யா பிச்சிலா குர்வீ ஶ்லேஷ்மலா பேதிநீ ஹிமா|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பாலங்க்யாகுணாநாஹ-குர்வீதி| ஈஷல்லோஹிதசீரிதபத்ரா வாஸ்துகஸதஶா-பாலங்க்யா| "வாஸ்துகேந ஸமா ஜ்ஞேயா ஈஷல்லோஹிதபத்ரிகா| ததா சீரிதபத்ரா ச பாலங்க்யா ஸா ப்ரகீர்திதா||" நநு, "சில்லீ வாஸ்துகவத் ஜ்ஞேயா பாலங்க்யா தண்டுலீயவத்| வாதகத்பத்தவிண்மூத்ரா ரூக்ஷா பித்தகபே ஹிதா||' இதி ஸுஶ்ருதேந (ஸூ.அ. ௪௬/௨௬௧) பத்தவிண்மூத்ரோக்தா, இஹ து ஸரேதி விரோதஃ| மைவம்| ஆமா பத்தவிண்மூத்ரா, பக்வா து ஸரேதி விஷயபேதாத்| யதாஹ சரகஃ-"ஸர்வாணி ஸூப்யகாநி" இத்யாதௌ பாலங்க்யாஂ படித்வா, (ச. ஸூ. அ. ௨௭/௯௯)-"ஶாகஂ குரு ச ரூக்ஷஂ ச ப்ராயோ விஷ்டப்ய ஜீர்யதி| மதுரஂ ஶீதவீர்யஂ ச புரீஷஸ்ய ச பேதநம்||" இதி| ஸுஶ்ருதோக்தஂ ச பித்தகபஹிதத்வஂ பித்தாவதகபவிஷயமிதி| "பாலங்க்யா பிச்சிலா குர்வீ ஶ்லேஷ்மலா பேதிநீ ஹிமா||" இதி ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௭) ஶ்லேஷ்மலத்வவசநாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-உபோதகா மதநாஶிநீ| அபிஶப்தாத் குர்வீ ஸரா ச| உபோதகா-மயாலீ, கண்டபாலங்க்யேதி ப்ரதிதா|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-உபோதகாகுணாநாஹ-மதக்நீதி| உபோதகா-போதகீ| சகாராத் பூர்வவத்| உக்தஂ ச ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௭)-"மதக்ந்யுபோதகா சஞ்சுர்க்ராஹீ தௌ பூர்வவத்ததா||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-சஞ்சுஃ பாலங்க்யாஸதஶோ குணைஃ ஸ்மதஃ| ஸ புநஶ்சஞ்சுஃ ஸங்க்ரஹணாத்மகோ-ந பேதீ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-சஞ்சுகுணாநாஹ-பாலங்க்யாவதிதி| குருரிதி ஸித்தே பாலங்க்யாவத்வசநமுக்தாநுக்தபாலங்க்யாகுணப்ராஸ்யர்தம்| நநு, "லகுஃ பாகே து ஜந்துக்நஃ பிச்சிலோ வ்ரணிநாஂ ஹிதஃ| கஷாயமதுரோ க்ராஹீ சஞ்சுஸ்தேஷாஂ த்ரிதோஷஹா||' இதி ஸுஶ்ருதேந (ஸூ.அ. ௪௬/௨௫௧) லகுத்வஂ த்ரிதோஷஹரத்வஂ சோக்தம்| இஹ து குருத்வஂ ஶ்லேஷ்மலத்வஂ சேதி விரோதஃ| மைவம்| த்ரிதோஷஹரத்வலகுத்வே ஏவ க்ராஹ்யே, ஆதிதேஶிகஸ்யௌபதேஶிகேந பாதாத்| அத ஏவோக்தஂ காரணாதிநா-"சஞ்சுர்மர்மரிகா பாடா வேத்ராக்ரஂ ஸுநிஷண்ணகம்| ஶடீ ஶாகஂ ச ஸங்க்ராஹீ தோஷத்ரயஹிதஂ லகு||" இத்யாதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-விதாரீ-ஶகாலிகா, வாதபித்தஹரா மூத்ரலாதிகுணயுக்தா ரஸாயநஂ ச| கந்தஸ்யைவாயஂ குணநிர்தேஶோ போத்யஃ| ததா ச முநிஃ (ச.ஸூ.அ.௨௭|௧௧௭)-"ஜீவநோ பஂஹணோ வஷ்யோ பல்யஃ ஶஸ்தோ ரஸாயநம்| விதாரிகந்தஃ கண்ட்யஶ்ச மூத்ரலஃ ஸ்வாதுஶீதலஃ||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-விதாரீகுணாநாஹ-விதாரீதி| விதாரீ-பூகுஷ்மாண்டீ, தஸ்யாஃ கந்தோऽத்ர க்ராஹ்யஃ| உக்தஂ ச (சரகேண ஸூ. அ. ௨௭/௧௧௭)- "விதாரிகந்தோ பல்யஶ்ச மூத்ரலஃ ஸ்வாதுஶீதலஃ|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஜீவந்தீ சக்ஷுஷ்யாதிகுணயுக்தா| யா மதுற்ரா ஸா ஶீதவீர்யா ச| யா த்வமதுரா ஸா ஏபிர்குணைஃ கிஞ்சிதூநா| ததா சோக்தஂ ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௭)-"சக்ஷுஷ்யா ஸர்வதோஷக்நீ ஜீவந்தீ மதுரா ஹிமா| ஶாகாநாஂ ப்ரவரா, ந்யூநா த்விதீயா கிஞ்சிதேவ து||" இதி| முநிநா து ஜீவந்த்யாஃ ஶதாவர்யாத்யாஶ்ச வாதபித்தஹரத்வமகாதி| தத்பாடோ ஹி (ச,ஸூ.அ.௨௭|௧௦௪)-"பண்டீஶதாவரீஶாகஂ பலாஜீவந்திஜஂ ச யத்| பர்வண்யாஃ பர்வபுஷ்ப்யாஶ்ச வாதபித்தஹரஂ மதம்||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஜீவந்தீகுணாநாஹ-சக்ஷுஷ்யேதி| ஜீவந்தீ-ஸ்வர்ணவர்ணமூலநாலாதிகா| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௭)- "ஶாகாநாஂ ப்ரவரா, ந்யூநா த்விதீயா கிஞ்சிதேவ து|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கூஷ்மாண்டாதிகஂ கபவாதகத் பேதி விஷ்டம்ப்யபிஷ்யந்தி ஸ்வாதுபாகரஸஂ குரு ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-குஷ்மாண்டாதிகுணாநாஹ-கூஷ்மாண்டேதி| கூஷ்மாண்டஂபுஷ்பபலம்| தும்பஂ-அலாபுஃ| காலிங்கஂ-கலிங்கடம்| கர்காருஃ-கர்புஜஃ| ஏர்வாருஃ-கர்கடீ| திண்டிஶஂ-சாடகம்| த்ரபுஸஂ-வாலுகம்| சீநாகஂ-வீணகம்| சிர்படஂ-டங்கரம்| பேதி-மலாநாம்| விஷ்டம்பி-வாயோஃ| குருத்வே ச க்ரம உக்தஃ காரணாதிநா-"த்ரபுஸைர்வாருகர்காருகூஷ்மாண்டாலாபுசிர்பாடஃ| மதுரா ரூக்ஷணாஃ ஶீதா கௌரவஂ தூத்தரோத்தரம்||' இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வல்லீபலாநாஂ மத்யே கூஷ்மாண்டஂ-புஷ்பபலஸஂஜ்ஞ வரம்| ததா, வாதபித்தஹரஂ பஸ்திஶுத்திகரஂ வஷ்யஂ ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அத்ர கேஷாஂசித்விஶேஷஃ| தத்ர கூஷ்மாண்டகுணாநாஹவல்லீபலாநாமிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-த்ரபுஸஂ புநரதிஶயேந மூத்ரலம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-த்ரபுஸகுணமாஹ-த்ரபுஸமிதி| அதிக்ரஹணாத் கூஷ்மாண்டாதீநாமீஷந்மூத்ரலத்வம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- தும்பஂ-அலாபுஸஂஜ்ஞஂ ரூக்ஷதரம்| ஏர்வாருகாத்யபி ரூக்ஷம், தும்பஂ த்வதிஶயேநேத்யர்தஃ| ததா, க்ராஹி| பூர்வாணி து ஸாமாந்யகுணோக்த்யா பேதீந்யேவ| சரகமுநிமதாநுஸாரிணஸ்த்வேவஂ வ்யாசக்ஷதே,-தும்பஂ ரூக்ஷதரம், காலிங்கைர்வாருசிர்படஂ க்ராஹீதி| காலிங்கஂ- கர்சரம்| ஏர்வாருஃ-கர்கடிகா| சிர்படஂ-டங்கரம், மாலவேஷு ப்ரஸித்தம், அதிப்ரஸித்தஂ ஜாலந்தராதிஷு| ஏதச்ச பாலஂ-அஸம்பூர்ணரஸாதி, பித்தஹரஂ ஶீதவீர்யஂ ச| அதோ-பாலாத்விபரீதம், பக்வஂ பித்தகரமுஷ்ணவீர்யஂ சேத்யர்தஃ| ஸுஶ்ருதேநோக்தம் (ஸூ.அ.௪௬|௨௧௮)-" நீலஂ யத்த்ரபுஸஂ பாலஂ வஷ்யஂ பித்தஹரஂ மதம்| தத்பாண்டு கபகஜ்ஜீர்ணமம்லஂ பித்தகரஂ ஸ்மதம்||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தும்பகுணாநாஹ-தும்பஂ ரூக்ஷதரமிதி| தரக்ரஹணாத் கூஷ்மாண்டாதீநாமீஷத்ரூக்ஷத்வம்| காலிங்காதீநாஂ குணாநாஹ-க்ராஹி காலிங்கேதி| க்ராஹீதி கேசித்தும்பேந ஸம்பத்நந்தி| ததஸத்| "அலாபு பேதநஂ தேஷாஂ த்ரபுஸஂ த்வதிமூத்ரலம்| ஏர்வார்ருகஂ ஸஷ்டமூத்ரஂ, க்ராஹி கர்காருசிர்படம்||" இதி காரணாதிவசநாத்| பாலகுஷ்மாண்டாதேர்குணாநாஹ-பாலமிதி| கேசித்காலிங்காதிவிஷயத்வமேவாஸ்ய வாக்யஸ்யாஹுஃ| ததஸத்| "பித்தநுத்தேஷு கூஷ்மாண்டஂ பாலம்" இதி, "பாலஂ ஸுநீலஂ த்ரபுஸஂ தேஷாஂ பித்தஹரஂ ஸ்மதம்|" இதி ச ஸுஶ்ருதவசநாத் (ஸூ.அ. ௪௬/௨௧௩)| பக்வஸ்ய கூஷ்மாண்டாதேர்குணாநாஹ-பக்வமிதி| அதோऽந்யதா-பித்தகரமுஷ்ணஂ ச| பக்வஂ-ஈஷத்பம்க்வம், ஸம்யக்பக்வஸ்ய வக்ஷ்யமாணத்வாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶீர்ணவந்தஂ-கர்சரம், ஈஷத்க்ஷாரஂ பித்தலஂ கபவாதக்நஂ ச| ருசிகரமக்நிதீப்திகத் ஹத்யம், அஷ்டீலாமாநாஹஂ ச ஹந்தி, லகு ச|| "கநோऽஷ்டீலோபமோ க்ரந்திரஷ்டீலோர்த்வஂ ஸமுந்நதஃ|" இதி (ஹ. நி. ஹ. ௧௧|௬௦) அஷ்டீலாலக்ஷணம்| ஸாடோபமத்யுக்ரருஜமாத்மாநமுதரே பஶம்| ஊர்த்வாதோவாதரோதேந தமாநாஹஂ ப்ரசக்ஷதே " இதி (ஹ. நி. அ. ௧௧|௫௯) ஆநாஹலக்ஷம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶீர்ணவந்தஸ்ய கூஷ்மாண்டாதேர்குணாநாஹ-ஶீர்ணவந்தமிதி| அஷ்டீலாநாஹௌ-குல்மநிதாநே வக்ஷ்யேதே| பித்தலத்வஂ-கூஷ்மாண்டஂ விநா, "ஶுக்லஂ லகூஷ்ணஂ ஸக்ஷாரஂ தீபநஂ பஸ்திஶோதநம்| ஸர்வதோஷஹரஂ ஹத்யஂ பத்யஂ சேதோவிகாரிணாம்||" இதி (ஸூ.அ.௪௬/௨௧௩) ஸுஶ்ருதவசநாத்| ஶீர்ணவந்தஶப்தேந ஸம்யக்பக்வஂ லக்ஷ்யதே| ஸம்யக்பக்வஸ்ய ஹி வந்தஂ ஶீர்யதே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மணாலாதி ரூக்ஷஂ ஸங்க்ரஹணஂ ஶீதவீர்யஂ குரு ச| மணாலஂ த்விவிதஂ,-ஸூக்ஷ்மஂ ஸ்தூலஂ ச| தத்ர ஸூக்ஷ்மஂ-மணாலம், இதரத்-பிஸம்| ஶாலூகஂ-பத்மமூலம்| குமுதகந்தம்| குமுதஂ-ஶஶிப்ரியம்| உத்பலகந்தகஂ-ரக்தோத்பலகந்தம்| நந்தீ-துண்டேரிகா| மாஷகோ-வாஸ்துலஃ| கேலூடஂ-கிஸ்மகஸஂஜ்ஞமுதும்பரபேதஃ| ஶங்காடகஂ-த்ரிகோணாகதி ஜலோத்பவஂ கந்தம்| கஸேருகஂ-மாகதம்| க்ரௌஞ்சாதநஂ-தமேதம்| கலோட்யஂ-பத்மபீஜம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மணாலாதிகுணாநாஹ-மணாலேதி| மணாலஂஸூக்ஷ்மஂ கமலமூலம், பிஸஂ-ஸ்தூலம், ஶாலூகஂ-பத்மகந்தஃ, குமுதோத்பலயோஃ கந்தஸ்ய பதக்க்ரஹணாத்| ரக்தஂ-பத்மம், ஶ்வேதஂ-குமுதம், நீலஂ-உத்பலம்| நந்தீமாஷகோ-வாநீரகஃ| கேலூடஂ-ஜலோதும்பரஃ| ஶங்காடகஃ-த்ரிகோணோ ஜலகந்தஃ| கஸேருகஂ-லோமஶகஷ்ணவர்துலஸூக்ஷ்மஸ்தடாககந்தஃ| க்ரௌஞ்சாதநஂ-தேம்புலிகா| கலோட்யஂ-பத்மபீஜம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கலம்பாதிகஂ மதுரஂ ரூக்ஷஂ கிஞ்சில்லவணஂ வாதஶ்லேஷ்மகரஂ குரு ச| ஶீதவிர்யஂ ஸஷ்டமூத்ரபுரீஷஂ ச| மூத்ரபுரீஷே ஸஜதி-பஹிஃ க்ஷிபதி| பிஷ்டப்ய-உதரப்ரதேஶே பிண்டீபூய, ஜீர்யதி-பரிணமதி| ப்ராயோக்ரஹணஂ கிஞ்சிதேஷாஂ மத்யே நைவஂஸ்வரூபமிதி ஜ்ஞாபநார்தம்| கலம்பஂ-கதம்பஃ| நாலிகா-தீர்கநாலரூபா கலம்புஸஂஜ்ஞா| மார்ஷோ-கந்தாரிகா| குடிஞ்ஜரஂ-தாம்ரமூலகம்| குதும்பகோ-த்ரோணபுஷ்பீ| சில்லீ-பதுபத்ரஂ யவஶாகஂ குநாமஸஂஜ்ஞம்| லட்வாகோ-குக்குலுஶாகம்| லோணீகா-லோணாரஃ| குருடகஃ-ஸ்திதிவாரகஃ| கவேதுகஂ-தணதாந்யவிஶேஷஃ| ஜீவந்தோ-பஹத்காந்தாரம்| ஜுஞ்ஜுஃ-ஜுஞ்ஜுருகஃ| ஏடகஜஃ-ப்ரபுந்நாடஃ| யவஶாகஂ-ஹ்நஸ்வபத்ரா சில்லீ| ஸுவர்சலா-ரவிபக்தா| ஆலுகாநி ச ஸர்வாணி-நாநாவிதாநி ரக்தாலுகமதுகாலுகாதிபேதேந| ஸூப்யாநி-முத்கராஜமாஷாதிபத்ராணீ| லக்ஷ்மணஂ-மதுயஷ்டிகா| ஏதச்ச ஸர்வஂ ஸ்விந்நஂ நிஷ்பீடிதரஸமதிபஹுஸ்நேஹஂ ச நாத்யபத்யம்| ஸுஶ்ருதே(?)சோக்தம்-"ஸஂஸ்கதஂ வேஸவாரேண ஸஸ்நேஹஂ ஶாகமிஷ்யதே| ராஜிகாஸக்துபக்தாதிஸஂஸ்காரஂ சாநுவர்ததே||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கலம்பாதிகுணாநாஹ-கலம்பநாலிகேதி| கலம்போ-நாட்யாகாரஃ ஸூக்ஷ்மஸுஷிரோ பஹுதோயஜஃ| நாலிகா-தஸ்மாதல்பா ஶ்லக்ஷ்ணா மார்பஃ-மண்டகஃ| குடிஞ்ஜரஃ-ப்ரஸித்தஃ| குதும்பகோ-த்ரோணபுஷ்பீ| சில்லீ-ப்ரஸித்தா| லட்வாகஂ-குக்குலுஶாகம்| லோணீகா-கோலிகா| குரூடகஃ-ஶிதிவாரகஃ| கவேதுகா-கஸிகா| ஜீவந்தோ-ரக்தநாலோ மார்ஷஃ| ஜுஞ்ஜுஃ-ஜுஞ்ஜுரூகஃ| ஏடகஜஃ-ப்ரபுந்நாடஃ| யவஶாகஂ-சில்லீஸதஶஂ லகுபத்ரம்| ஸுவர்சலா-ரவிபக்தா| ஸர்வாண்யாலுகாநி-பிண்டாலுகமத்வாலுகஹஸ்த்யாலுகாதீநி| ஸூப்யாநி-முத்காதீநாம் ஶிம்ப்யஃ பத்ராணி ச| லக்ஷ்மணா _ ரக்தபிந்துச்சதா, தஸ்யா இதஂ லாக்ஷ்மணம்| லக்ஷ்மணஂ-யஷ்டீமது, தஸ்யேதஂ லாக்ஷ்மணமித்யேகே| ப்ராயோக்ரஹணஂ ப்ரபுந்நாடாதிஷு வ்யபிசாரார்தம்| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ (ஸூ.அ. ௪௬/௨௭௧)-"கபாபஹஂ ஶாகமுக்தஂ வருணப்ரபுநாடயோஃ| ரூக்ஷஂ லகு ச ஶீதஂ ச வாதபித்தப்ரகோபணம்||" இதி| விஷ்டப்ய ஜீர்யதி-பச்யமாநஂ விஷ்டம்பஂ கரோதீத்யர்தஃ| அத ஏவ பக்வஂ ஸத் ஸஷ்டவிண்மூத்ரம்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௭)- சில்லீநிஷ்பாவலட்வாககுரூடககவேதுகாஃ| யாதுகா ஶாலகல்யாணீ த்ரிபர்ணீ பீலுபர்ணிகா|| குமாரஜீவலோணீகாயவஶாகஸுவர்சலாஃ| குகுண்டநலிநீஜுஞ்ஜுமகதூமகலாக்ஷ்மணம்|| ஆலுகாநி ச ஸர்வாணி ததா ஸூப்யாநி ராலகஃ| ஜீவந்தகஶ்சஞ்சுபர்ணீ ப்ரபுந்நாடஃ குடேரகம்||' இதி| கலம்பாதீநாஂ ஸஂஸ்காராதிவஶாத்விஶேஷமாஹ-ஸ்விந்நஂ நிஷ்பீடிதரஸமிதி| பூர்வஂ ஸ்விந்நம், ததோ நிஷ்பீடிதரஸம், ததோ பஹுநா ஸ்நேஹேந ஸாதிதம், ந து ஸ்நேஹாக்தம், நாதிதோஷலமிதி| அதிதோஷலக்ரஹணாத் கலம்பாதீநாஂ கிஞ்சித்பித்தகரத்வமபி ஜ்ஞேயம்| வாதஶ்லேஷ்மகரத்வோக்திஸ்த்வதிஶயார்தா| உக்தஂ ச ஸுஶ்ருதேந (ஸூ. அ.௪௬/௨௭௫)- "ஸ்வாதுபாகரஸாஃ ஶீதாஃ ஶ்லேஷ்மலா நாதிபித்தலாஃ| லவணாநுரஸா ரூக்ஷாஃ ஸக்ஷாரா வாதலாஃ ஸராஃ||' இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-லகுபத்ரா யா சில்லீ-யவஶாகவிஶேஷஃ, ஸா து வாஸ்துகஸமா குணைர்மதா|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-சில்லீவிஶேஷஸ்ய குணாநாஹ-லகுபத்ரேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தர்காரீ-அரணிகா, வருணஃ-தமாலஃ, ஸமாஹாரேண தயோர்த்வந்த்வஃ| ஏதத்ஸ்வாது கிஞ்சித்திக்தஂ கபவாதக்நஂ ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தர்காரீவருணயோர்குணாநாஹ-தர்காரீதி| தர்காரீ அக்நிமந்தஃ| வருணஃ-ஸேதுவக்ஷஃ| யத்து ஸுஶ்ருதேந வருணஸ்ய வாதபித்தப்ரகோபணத்வமுக்தம், தத்ஸஂஸஷ்டவிஷயம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வர்ஷாப்வௌ-புநர்நவே, ததா காலஶாகஂ, கிஞ்சித்க்ஷாரஂ ரஸே ச கடுதிக்தஂ வஹ்நிதீபநஂ பேதநஂ கராதீஂஶ்ச ஹரதி| கடில்லோऽபி வர்ஷாபூஃ ஸ ச ப்ராகுக்தகுணஃ| ததா ச நிகண்டுஃ (தந்வந்தரீயஃ வர்கஃ ௧|௨௭௪)-"புநர்நவா விஶாகஶ்ச கடில்லஃ ஶஶிவாடிகா| வஶ்சீரஃ க்ஷுத்ரவர்ஷாபூர்தீர்கபத்ரஃ கடில்லகஃ|| புநர்நவோऽபரஃ க்ரூரஃ ஸத்யோ மண்டலபத்ரகஃ| ஶ்வேதமூலோ வர்ஷகேதுர்மஹாவர்ஷாபுருச்யதே||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வர்ஷாபூத்வயஸ்ய காலஶாகஸ்ய ச குணாநாஹ-வர்ஷாப்வாவிதி| வர்ஷாப்வௌ-ஹஸ்வமஹத்யௌ ரக்தஶ்வேதபுநர்நவே| காலஶாகஂ-காலிகாஶாகம்| அநிலக்நத்வஂ து காலஶாகஂ விநா, தஸ்ய வாதலத்வாத்| யதாஹ காரணாதிஃ-"காலஶாகஂ ஸகாரஞ்ஜஂ கடுகஂ வாதகோபநம்| தீபநீயஂ ப்ரஶஸ்தஂ ச விஷஶோபோதரார்ஶஸாம்||" இதி| சரகோऽபி (ஸூ. அ. ௨௭/௮௮)- "லகூஷ்ணஂ வாதலஂ ரூக்ஷஂ காலாக்யஂ ஶாகமுச்யதே|" இதி| அத ஏவ மாதவகாரோ வர்ஷாபூப்யாஂ பதகாஹ-"காலஶாகஂ கரஶ்லேஷ்மஶோபக்நஂ தீபநஂ லகு|" இதி, "வர்ஷாம்ப்வௌ கபவாதக்நௌ ஹிதௌ ஶோபோதரார்ஶஸாம்|" இதி ச|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-சிரிபில்வஃ-பூதிகரஞ்ஜஃ, தஸ்யாங்குரா வஹ்நிதீபநாஃ கபவாதக்நாஃ ஸராஶ்ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-சிரிபில்வாங்குரகுணாநாஹ-தீபநா இதி| சிரிபில்வஃ-கரஞ்ஜஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶதாவர்யா அங்குராஃ-ப்ரரோஹாஃ, திக்தரஸா வஷ்யாஃ ஶுக்ரகதஸ்த்ரிதோஷக்நாஶ்ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶதாவர்யங்குரகுணாநாஹ-ஶதாவர்யங்குரா இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வஂஶகரீரோ-வஂஶாங்குரோ, ரூக்ஷோ விதாஹீ வாதபித்தகத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வஂஶாங்குரகுணாநாஹ-ரூக்ஷ இதி| வஂஶோ-வேணுஃ, தஸ்ய கரீரஃ-அங்குரஃ| நநு, தோஷல இத்யுச்யதாம், ஸுஶ்ருதேந கபகரத்வஸ்யோக்தத்வாத்-"வேணோஃ கரீராஃ கபலா மதுரா ரஸபாகதஃ| விதாஹிநோ வாதகராஃ ஸகஷாயா விரூக்ஷணாஃ||" இதி| மைவம்| அநார்ஷோऽயஂ பாடஃ, ஜைஜ்ஜடோபேக்ஷிதத்வாத்| ஆர்ஷஸ்து-"வேணோஹ் கரீராஃ ஶ்லேஷ்மக்நாஃ" இத்யாதி| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௭)- "வஂஶகரீராஸ்து விதாஹிநஃ| வாதபித்தகரா ரூக்ஷாஃ கடுபாகாஃ கபாபஹாஃ||" இதி| மாதவகாரேணாப்யுக்தம்-"வாதபித்தகரா ரூக்ஷாஃ கடுகா ரஸபாகதஃ| வேணோஃ கரீராஃ ஶ்லேஷ்மக்நாஃ ஸகஷாயா விதாஹிநஃ|| இதி| யத்துகந்தவர்கே ஸௌஶ்ருதீயாஃ படந்தி (ஸூ.அ. ௪௬/௩௦௫)-"வேணோஃ கரீரா குரவஃ கபமாருதகோபநாஃ|" இதி| ததப்யநார்ஷம், புநருக்தத்வாத்| வஂஶமூலாங்குரவிஷயஂ வா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பத்துரோ தீபநஸ்திக்தரஸஃ ப்லீஹாதிஜித்| பத்தூரோ-மத்ஸ்யாக்ஷகஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பத்தூரகுணாநாஹ-பத்தூர இதி| பத்தூரோ-லோஹமாரஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-காஸமர்தஃ ஸரஃ கம்யாதீஂஶ்ச நாஶயதி| உத்க்லேதஃஸ்ரோதஸாஂ மாலிந்யேநார்த்ரத்வம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-காஸமர்தகுணாநாஹ-கமீதி| உத்க்லேதஃ-க்லேதாதிக்யம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-குஸும்பஶாகஂ ரூக்ஷமுஷ்ணவீர்யமம்லஂ குரு பித்தகத்ஸரஂ ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கௌஸும்பகுணாநாஹ-ரூக்ஷோஷ்ணமிதி| கௌஸும்பஂகுஸும்பஶாகம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸார்ஷபஂ ஶாகஂ குரூஷ்ணவீர்யம்| ததா, விஶஂ-ஶகத், மூத்ரஂ ச பத்நாதி| த்ரிதோஷகச்ச| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ.௭) ஸக்ஷாரத்வமஸ்யோக்தம்| தத்பாடோ ஹி-"ஸக்ஷாரமதுரஂ ஸ்நிக்தமுஷ்ணஂ ச குரு ஸார்ஷபம்|" இதி| ஸுஶ்ருதேந சோக்தம் (ஸூ.அ.௪௬|௨௩௮ டீகா)-"கபக்நஂ ஸார்ஷபஂ ஶாகமாஸுரஂ ஶாகமேவ ச|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸார்ஷபகுணாநாஹ-குருஷ்ணமிதி| ஸார்ஷபஂ-ஸர்ஷபஶாகம்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ.௭)-"ஸக்ஷாரமதுரஂ ஸ்நிக்தமுஷ்ணஂ குரு ச ஸார்ஷபம்| ஶாகாநாமவரஂ பத்தவிண்மூத்ரஂ ஸர்வதோஷகத்||' இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யந்மூலகஂ பாலஂ, அவ்யக்தரஸஂ-அஸ்புடாஸ்வாதம், ததா கிஞ்சித்க்ஷாரஂ-ஈஷத்க்ஷாரகுணயுக்தஂ கார்யதோऽநுமீயமாநம், ததா ஸதிக்தஂ-ஈஷத்திக்தகஂ ரஸநேந்த்ரியஸ்ய கிஞ்சிதுத்வேஜகம், தந்மூலகஂ தோஷாணாஂ ஹரஂ-தோஷஹரம், நாந்யாவஸ்தம்| பாலஂ மூலகஂ தோஷஹரமித்யநேநாஸ்ய விஶிஷ்டா பாலாவஸ்தா தோஷஹரத்வேந நியம்யதே| ந ஸர்வஂ பாலாவஸ்தஂ தோஷஹரம், அபி த்வீதக்ரூபமித்யர்தஃ| அந்யே து தோஷயோர்ஹரஂ-தோஷஹரம், இத்யத்ர ஸமாஸஂ கத்வா |வாதஶ்லேஷ்மக்நத்வமேவாஸ்ய ப்ரதிஜாநதே| யதஃ கிஞ்சிதுஷ்ணவீர்யத்வாத் பித்தகரத்வமஸ்யாஸ்த்யேவ| கிஞ்சித்திக்தரஸோபேதத்வேந பித்தகர்தத்வமஸ்ய வ்யாஹர்துஂ ந யுக்தம்| வக்ஷ்யதி ஹி (ஹ.ஸூ.அ.௯|௨௫)-"ரஸஂ விபாகஸ்தௌ வீர்யஂ ப்ரபாவஸ்தாந்யபோஹதி|" இதி| ஏவஂ சைதந்மூலகஂ வாதஶ்லேஷ்மக்நமேவ யுக்தம், ந து பித்தஹச்ச, இதி தேஷாமபிப்ராயஃ| ஏதச்ச மூலகஂ குல்மாதீந்நியச்சதி| பீநஸாஂஶ்சேதி சஶப்தஃ ஸமுச்சயே| அந்யாநப்யேவஂப்ராயாந் ரோகாந்நியச்சதீதி| ஸுஶ்ருதஸ்து (ஸூ.அ.௪௬|௨௪௦)-ஸர்வதோஷஹரா லக்வீ கண்ட்யா மூலகபோதிகா|" இதி யத்பேதாந்தரமூசே, ததப்யத்ரைவ பாலமூலகலக்ஷணேऽந்தர்பூதமிதி தந்த்ரகதேஹ பதங்நோக்தம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத மூலககுணாநாஹ| தத்ர பாலமூலககுணாநாஹ-யத்பாலமிதி| பாலஂ-கோமலம்| தஸ்ய திஸ்ரோऽவஸ்தாஃ,-ப்ரதமமவ்யக்தரஸம், தத ஈஷல்லவணம், தத ஈஷத்திக்தம்| ததவஸ்தாத்ரயேऽபி தோஷஹரத்வாதிகுணம்| ஸ்வராக்ந்யோஃ ஸாதஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அவ்யக்தரஸாதிலக்ஷணாவஸ்தாஂ விஹாய யாவத்வ்யக்தரஸாத்யவஸ்தஂ தத்ஸம்பத்யதே| ததோऽநந்தரஂ க்ரமேண ரஸவிபாகயோஃ கடுகமுஷ்ணவீர்யஂ தந்மூலகஂ மஹத்-வத்தஂ த்ரிதோஷகத் குர்வபிஷ்யந்தி ச பவதி| வத்தஸ்ய ச மூலகஸ்யாநேகா அவஸ்தாஃ ஸம்பவந்தி| தத்ர சாஸ்யாத்யாவஸ்தாயாஂ கிஞ்சித்த்ரிதோஷகத்த்வம், அந்த்யாவஸ்தாயாஂ த்வதிஶயேந த்ரிதோஷகத்த்வஂ வேத்யம்| ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௭) த்வஸ்ய ஸ்வாதுவிபாகித்வமுக்தம்| தத்பாடே-"மஹத்புநஃ| ரூக்ஷோஷ்ணஂ கடுகஂ ஸ்வாது விபாகே ஸர்வதோஷகத்||" இதி| தச்சாமவிஷயம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மஹத்குணாநாஹ-மஹத்புநரிதி| மஹத்-ஜரடம்| ஸங்க்ரஹே து ஸ்வாதுபாகமுக்தம் (ஸூ.அ. ௭)-"மஹத்புநஃ| ரூக்ஷோஷ்ணஂ கடுகஂ ஸ்வாது விபாகே ஸர்வதோஷகத்||" இதி| தச்சாமவிஷயம்| ததா ச காரணாதிஃ-"ரூக்ஷஂ விதாஹி தீக்ஷ்ணோஷ்ணஂ கடுகஂ ஸ்வாது பச்யதே| உத்க்லேதி ஸ்தம்பி குர்வாமஂ மூலகஂ த்ரிமலோல்பணம்||" இதி| அக்நிபக்வஂ து கடுபாகமேவ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அபிஶப்த ஏவார்தே| ததேவ-மஹந்மூலகஂ ஸ்நிக்தஸ்விந்நஂ வாதஜித்| ஸ்நிக்தஂ ச தத்ஸ்விந்நஂ ச ஸ்நிக்தஸ்விந்நம்| ந த்வஸ்நிக்தஸ்விந்ந்மாத்ரமித்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்நிக்தஸித்தகுணாநாஹ-ஸ்நிக்தஸித்தமிதி| ஸ்நிக்தைர்கதமாஂஸரஸாதிபிஃ ஸாதிதஂ-ஸ்நிக்தஸித்தம்| யத்தோஷலஂ மஹதபி ஸ்நிக்தஸித்தஂ வாதக்நம்| கிஂபுநர்யத்தோஷக்நஂ பாலம் ? இத்யபிஶப்தார்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸர்வஂ-பாலஂ வத்தஂ ச மூலகஂ, ஶுஷ்கஂ ஸத் வாதஶ்லேஷ்மஹரம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶுஷ்ககுணாநாஹ-வாதஶ்லேஷ்மஹரமிதி| ததபீத்யநுவர்ததே| பூர்வவதபிஶப்தார்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஆமஂ புநர்மூலகஂ ஹரிதகத்வேந யத்பக்ஷ்யதே தத்தோஷலம்| ஸர்வமித்யத்ராயத்நகதேந ஸம்பந்தேந ஸம்பத்யதே| தேநாதோஷலஸ்ய பாலஸ்யாப்யாமஸ்ய தோஷலத்வம், ந து வத்தஸ்யைவேத்யர்தஃ| மூலகஂ நீலகண்டாபரஸஂஜ்ஞம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஆமகுணாநாஹ-ஸர்வமிதி| ஸர்வஂ-பாலஂ மஹச்சுகமார்த்ரஂ ச| ஆமஂ-அநக்நிபக்வம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பிண்டாலுஃ கடுகோ ரஸே, வீர்யே சோஷ்ணோ, வாதகபக்நஃ பித்தகரஶ்ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பிண்டாலுகுணாநாஹ-கடூஷ்ண இதி| பிண்டாலுஃ வாராஹீகந்தஃ| ஸ ஹி வக்த்ராலுருச்யதே| உக்தஂ ஹ்யாயுர்வேதப்ரகாஶே பண்டிதகேஶவேந-"வாராஹீகந்தஃ பிண்டாலுஸ்ததா ஶபரகந்தகஃ| ப்ரோக்தோ மூலகமூலாபோ வக்த்ராலுஸ்த்வக்சதஸ்ததா||' இதி| பிண்டஶப்தேந ச க்ராஸவாசிநா க்ரஸநஂ-வக்த்ரஂ லக்ஷ்யதே| நநு, "கௌணமுக்யயோர்முக்யே கார்யஸம்ப்ரத்யயஃ' இதி ந்யாயாத்பிண்டாலுஶப்தஸ்ய முக்யமர்தஂ பிண்டாலுகஂ விஹாய கௌணோऽர்தோ வாராஹீகந்தஃ கதஂ க்ராஹ்யஃ ? இதி சேந்ந| 'கங்காயாஂ கோஷஃ' இத்யாதௌ முக்யார்தபாதே கௌணார்தக்ரஹணாத்| அத்ர ச முக்யார்தஸ்ய பாதஃ கட்வாதிகுணாயோகாத்| அத ஏவாஹ ஸுஶ்ருதஃ (ஸூ. அ. ௪௬/௩௦௪)- "பிண்டாலுகஂ கபகரஂ குரு விஷ்டம்பி ஶீதலம்|" இதி| கௌணஸ்ய து கட்வாதிகுணயோகஃ| உக்தஂ ஹ்யாயுர்வேதப்ரகாஶே-"கிடிகந்தஃ கடுஃ ஸ்வாதுஸ்திக்தோஷ்ணஃ கடுபாக்யபி| ஸ்வர்யோ ரஸாயநஂ வஷ்யோ பல்யஃ பித்தவிவர்தநஃ|| ஹந்தி ஶ்லேஷ்மருத்குஷ்டமேஹமூத்ராமயகமீந்|" இதி| ஸுஶ்ருதோऽப்யாஹ (ஸு. அ. ௪௬/௩௦௯)-"வராஹகந்தஃ ஶ்லேஷ்மக்நஃ கடுகோ ரஸபாகதஃ| மேஹகுஷ்டகமிஹரோ வஷ்யோ பல்யோ ரஸாயநம்||' இதி| கிஞ்ச பிண்டாலுகஂ சேத்விவக்ஷிதம், ததா"ஆலுகாநி ச ஸர்வாணி" இத்யத்ர ப்ரஸ்தாவே ப்ரூயாத்| பிண்டாலுகமிதி ச ப்ரயுஞ்ஜீத| நாபி பிண்டாலுகேபிண்டாலுரிதி ஶப்தோ முக்யஃ, கௌணத்வே து துல்யஃ| நநு, வக்த்ராலுஶ்சே த்விவக்ஷிதஸ்தர்ஹி வக்த்ராலுரித்யேவ ஸ்பஷ்டமுச்யதாம்| ஸத்யம்| கிந்த்வேவஂவிதைரபி லாக்ஷணிகைஃ ஶப்தைர்த்ரவ்யாண்யுச்யந்தே, இதி த்யோதயிதுஂ பிண்டாலுரித்யுக்தவாந்| யதா-ரோத்ராதௌ கதம்பே வாச்யே குத்ஸிதாம்ப இதி, குத்ஸிதஶப்தேந ஹி குஶப்தஸமாநார்தேந கதாதேஶோ லக்ஷ்யதே| அஸநாதாவர்ஜுநே வாச்யே ஶ்வேதவாஹ இத்யாதி| "பஹுபிஃ பட்யமாநஸ்ய பாடத்யேயஂ ஸமர்தநா| ஹேமாத்ரிணா கதா கிந்து துண்டாலுரிதி பட்யதாம்||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-குடேராதி ஶாலநஂ க்ராஹி விதாஹி கடுகஂ ரஸபாகயோ ரூக்ஷமுஷ்ணவீர்யம் ஹத்யமக்நிதீபநஂ ச| ததா, தகாதிஹத்தீக்ஷ்ணம்| ததா, தோஷாந்-வாதாதீந், உத்க்லேஶயதி-கோபயந் ஸ்தாநாச்சாலயதி, இதீ தோஷோத்க்லேஶகரம், லகு ச| ஶாலநஂ-அவதஂஶஃ, யேந ஸஹாந்நஂ போக்துஂ யுஜ்யதே| குடேரோ-வைகுண்டகஃ| ஶிக்ருஃ-பலபத்ரகஃ| ஸுரஸஃ-கஷ்ணதுலஸீ| ஸுமுகஃ-கடுபத்ரகஃ| ஆஸுரீ-ராஜிகா| பூஸ்தணஂ-குஹ்யபீஜகம்| 'பணிஜ்ஜகோ-மரிசகஸ்தீக்ஷ்ணகந்தஃ ப்ரகீர்திதஃ|' ஆர்ஜகஃ-கரபத்ரகஃ| ஜம்பீரஃ-கரபத்ரகஃ| ப்ரபதிஶப்தேந ஸங்க்ரஹோக்தா கஹ்யந்தே (ஸூ.அ.௭)-"தாந்யதும்பருஸாலேயயவாநீஶங்கபேரகாஃ| பர்ணாஶோ கஞ்ஜநோऽஜாஜீ கண்டீரஂ கஜபிப்பலீ|| பணிஜ்ஜார்ஜகஜம்பீரகராஶ்வாகாலமாலிகாஃ| தீப்யகஃ க்ஷவகோ த்வீபீ பஸ்தகந்தாதி பத்தவிட்||" இதி| தந்த்ராந்தரே சோக்தம்-"கடுதிக்தரஸா ஶீதா கபபித்தவிநாஶிநீ| விபாகே மதுரா லக்வீ தஸ்கராங்குலிகா ஸ்மதா||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-குடேராதிஹரிதககுணாநாஹ-குடேரேதி| குடேரஃ-காலமாலா| ஶிக்ருஃ-ஶோபாஞ்ஜநஃ| ஸுரஸஃ-துலஸீ| ஸுமுகஃ-குடேரஸதஶோऽல்பஃ| ஆஸுரீ--ராஜிகா| பூஸ்தணஂ-மாலாதணம்| பணிஜ்ஜஃ-மரிசகஃ| அர்ஜகஃ-பர்ணாஸஃ| ஜம்பீரஃ-ஜம்பீரஸதஶஃ கிஞ்சித்தீக்ஷ்ணஃ| ப்ரபதிஶப்தாத் குஸ்தும்பர்யாதயஃ| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௭)- "தாந்யதும்பருஶைலேயயவாநீஶங்கபேரிகாஃ| பர்ணாஶோ கஞ்ஜநோऽஜாஜீ கண்டீரோ கஜபிப்பலீ|| பணிஜ்ஜார்ஜகஜம்பீரகராஶ்வாகாலமாலிகாஃ| தீப்யகஃ க்ஷவகோ த்வீபீ பஸ்தகந்தாதி பத்தவிட்||' இதி| ஶாலநஂ-ஹரிதகம், யதுபதஂஶேஷு யுஜ்யதே யேந ச வ்யஞ்ஜநஂ வாஸ்யதே| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௭)- "வர்கோ ஹரிதகாக்யோऽயமுபதஂஶேஷு யுஜ்யதே| வாஸநோ வ்யஞ்ஜநாநாஂ ச ஹத்யோ ரோசநதீபநஃ||" இதி| தோஷோத்க்லேஶகரத்வஂ சைஷாமார்த்ராவஸ்தாயாமேவ, பலவ்யதிரேகேண ச| யதாஹ சரகஃ (ஸூ. அ. ௨௭/௧௭௨)- "ஶுஷ்காணி கபவாதக்நாந்யேதாந்யேஷாஂ பலாநி ச|"" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸுரஸோ ஹித்மாதிக்நஃ| பூதிகந்தஂ-தௌர்கந்த்யஂ, ஸௌரப்யோத்பாதநாத்தந்தி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத்ர கேஷாஂசித்விஶேஷஃ| தத்ர ஸுரஸகுணாநாஹ-ஹித்மாகாஸேதி| பூதிகந்தோ-தௌர்கந்த்யம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸுமுகஃ-கடுபத்ராக்யஃ, கிஞ்சித்விதாஹீ கரஶோபௌ ச ஹந்தி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸுமுககுணாநாஹ-ஸுமுக இதி| கரஂ-கத்ரிமவிஷம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஆர்த்ரிகா-ஆர்த்ரதாநிகா, திக்தமதுரா மூத்ரகரீ பித்தஂ ச ந கரோதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஆர்த்ரீகாகுணமாஹ-ஆர்த்ரிகேதி| ஆர்த்ரிகா-குஸ்தும்பரீ| ந ச பித்தகதிதி ஹரீதகத்வாத்ப்ராப்தஂ ஹரீதகத்வாத்ப்ராப்தஂ பித்தோத்க்லேஶநத்வஂ நிஷேததி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-லஶுநோऽதிதீக்ஷ்ணோऽத்யுஷ்ணவீர்யஃ, கடுபாகரஸஃ ஸரஃ- பேதீ, ஹத்யாதிகுணயுக்தஶ்ச| கிலாஸாதீந் ஹந்தி, ரக்தபித்தஂ ச கரோதி| கிலாஸஂ-ஶ்வித்ரம்| கந்தஸ்யைவாயஂ குணவீர்யநிர்தேஶோ போத்யஃ| பத்ரமத்யயோர்மதுரத்வாத் பஶோஷ்ணத்வாநுபபத்திஃ| ததா சோக்தஂ ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௭)-"பத்ரே ஸக்ஷாரமதுரோ மத்யே மதுரபிச்சிலஃ| தீக்ஷ்ணோஷ்ணோ லஶுநஃ கந்தே" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-லஶுநகுணாநாஹ-லஶுந இதி| கிலாஸஂஶ்வித்ரம்| கந்தஸ்யைவைதே குணாஃ| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ.௭)- "பத்ரே ஸக்ஷாரமதுரோ மத்யே மதுரபிச்சிலஃ| தீக்ஷ்ணோஷ்ணோ லஶுநஃ கந்தே" இத்யாதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பலாண்டுஃ-தவலாக்ஷகாக்யஃ, தத்குணந்யூநஃ,-தஸ்ய-ரஸோநஸ்ய குணாஸ்தத்குணாஃ, தைர்ஹீநஃ| லஶுநாத்கிஞ்சித்தீநகுண இத்யர்தஃ| ததா ஶ்லேஷ்மலோ நாதிபித்தஂ ச கரோதி| ந து லஶுநவத்கபக்நோऽதிபித்தகச்ச| கபவாதார்ஶஸாஂ ஸ்வேதே பக்ஷணே ச ப்ரபாவாத்பத்யஃ| தந்த்ராந்தரேऽந்யோऽப்யுக்தஃ, யதா (ஸுஶ்ருதே ஸூ.அ.௪௬|௨௪௭)-"ஸ்நிக்தோ ருசிஷ்யஃ ஸ்திரதாதுகாரீ பல்யோऽத மேதாகபபுஷ்டிதஶ்ச| ஸ்வாதுர்குருஃ ஶோணிதபித்தஶஸ்தஃ ஸபிச்சிலஃ க்ஷீரபலாண்டுருக்தஃ"|| இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பலாண்டுகுணாநாஹ-பலாண்டுரிதி| தத்குணைஃ-லஶுநகுணைஸ்தீக்ஷ்ணோஷ்ணத்வாதிபிஃ, ந்யூநஃ-ஹீநஶக்திபிர்யுக்தஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௭)- "விபாகே மதுரஸ்து ஸஃ| கபஂ கரோதி பித்தஂ ச, கேவலாநிலநாஶநஃ||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கஞ்ஜநகஸ்தீக்ஷ்ணோ க்ராஹீ பித்திநாமஹிதஶ்ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கஞ்ஜநககுணாநாஹ-கபவாதார்ஶஸாமிதி| கஞ்ஜநகஃ-பலாண்டுபேதஃ| உக்தஂ ச பாஷ்பசந்த்ரேண-"கந்தாகதிரஸைஸ்துல்யோ கஞ்ஜநஸ்து பலாண்டுநா| ஸூக்ஷ்மநாலாக்ரபத்ரத்வாத்பித்யதேऽஸௌ பலாண்டுதஃ||' இதி| ஸ ச ஸ்வேதநே போஜநே ச ப்ரயுக்தஃ கபவாதஜாந்யர்ஶாஸி ஹந்தி, பித்தவதாஂ நராணாமபத்யஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸூரணோ நாம கந்தவிஶேஷோ தீபநோ ருச்யஃ ஶ்லேஷ்மக்நோ விஶதோ லகுரர்ஶஸாமதிபத்யஶ்ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸூரணகுணாநாஹ-தீபநஃ ஸூரண இதி| விஶதோவிஶதகுணஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பூகந்தஃ பூஸ்போடாக்யஃ ப்ராவடுத்பவஃ ப்ரஸித்த ஏவ| ஸ சாத்யர்தஂ தோஷலஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பூகந்தகுணாநாஹ-பூகந்த இதி| பூகந்தோபூஸ்போடஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பத்ராதீநாஂ யதோத்தரஂ க்ரமாத்குருத்வம்| தேந பத்ரஶாகமபேக்ஷ்ய புஷ்பஶாகஂ குரு, ததஃ பலஶாகம், ததோ நாலஶாகம், ததோऽபி கந்தஶாகமிதி| ஏவஂ ஹரிதகேஷ்வபி குருத்வஂ வேத்யம்| பாஹுல்யேந சைததுக்தம்| மூலகே ஹி வைபரீத்யஂ தஶ்யதே| ததா ஹி- மூலகஸ்ய ஹி கந்தே லகுத்வம்| அத ஏவ முநிரப்யாஹ (?)-"மூலகே து விபர்யயஃ|"இதி| ஶாகாநாஂ ஹரிதகாநாஂ ச யேஷாமிஹ பர்யாயா நோக்தாஸ்தேஷாஂ ஸத்வைத்யேப்யோऽவகந்தவ்யாஃ| அத வராவரத்வஂ நிர்தாரயதி-

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-புஷ்பாதிஶாகாநாஂ கௌரவதாரதம்யமாஹ-புஷ்பே பத்ர இதி| உத்ஸர்கோऽயம்| அபவாதஸ்து யதாயதம்| யதா-மூலகே ஸுஶ்ருதேநோக்தம் (ஸூ. அ. ௪௬/௨௪௩)- "புஷ்பஂ ச பத்ரஂ ச பலஂ ததைவ யதோத்தரஂ தே லகவஃ ப்ரதிஷ்டாஃ|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶாகேஷு மத்யே ஜீவந்தீ வரா| ஸார்ஷபஂ புநரவரம்| இதி ஶாகவர்கஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶாகாநஂ தாரதம்யமாஹ-வரா ஶோகேஷ்விதி| பரமிதி-அந்யாந்யபி ப்ரஶஸ்தாநி, ஜீவந்தீ து ப்ரஶஸ்ததரா| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ (ஸூ. அ. ௪௬/௩௩௫)- "ஸதீநோ வாஸ்துகஶ்சஞ்சுஶ்சில்லீ மூலகபோதிக| மண்டூகபர்ணீ ஜீவந்தீ ஶாகவர்கே ப்ரஶஸ்யதே||" இதி| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௭)-"ஶ்யாமாஶால்மலிகாஶ்மர்யபஞ்ஜீபாஷ்பிகயூதிகாஃ| வக்ஷாதநீக்ஷீரவக்ஷபிம்பீதுநிகவக்ஷகாஃ|| ரோத்ரஃ ஶணஃ கர்புதாரஃ ஸஶேலுர்வஷமூஷிகா| பல்லாதகஃ கோவிதாரஃ கமலோத்பலகிஂஶுகம்|| படோலாதிகுணஂ ஸ்வாது கஷாயஂ பித்தஜித்பரம்| பத்தமூத்ரா ஸரா பஞ்ஜீ கரீரஂ ஸ்யாதபீருஜம்|| ஸதிக்தஂ லகு சக்ஷுஷ்யஂ வஷ்யஂ தோஷத்ரயப்ரணுத்| வாதபித்தஹரா பண்டீ பர்வணீ பர்வபுஷ்பில்கா|| [*ஸத ரூடஂ கதம்பஂ ச ரூக்ஷஂ க்ராஹி ஹிமஂ குரு| லகுருஷ்ணா ஸரா திக்தாஸோருபூகா ச லாங்கலீ|| வாதலௌ கடுதிக்தாம்லௌ பேதிநௌ திலவேதஸௌ| தத்வத் பஞ்சாங்குலோ, வஂஶகரீராஸ்து விதாஹிநஃ|| பில்வராஸ்ராபலாஶாகஂ வாதக்நமதிஸாரஜித்| வாயுஂ வத்ஸாதநீ ஹந்யாத்கபஂ கண்டீரசித்ரகௌ|| ] இதி| இதி ஶாகவர்கஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

பலாநாமாஹாரகாலே ஶாகேப்யோऽல்போபயோகித்வாச்சாகவர்காதநந்தரஂ பலவர்க உச்யதே| கரநாதேऽப்யுக்தம்-"புக்தாவஸாநே பலஂ புஜ்யதே, இதி பலவர்கோऽபிதீயதே" இத்யாஹ ஸ௦-பலேஷுத்தமா-பலோத்தமா கோஸ்தநீபர்யாயா த்ராக்ஷா| ஸா வஷ்யாதிகுணயுக்தா| ஸகஷாயா-ஈஷத்கஷயா| அநிலாதீந் க்ஷயாந்தாந் ஹந்தி| உதாவர்தஹரத்வஂ சரகமுநிநாऽஸ்யா உக்தம்| தச்ச ஸ்நிக்தத்வவஷ்யத்வஸஷ்டவிண்மூத்ரத்வேநேஹோக்தப்ராயம்| அந்யாஸாஂ ச த்ராக்ஷாணாஂ குணஹீநத்வஂ தேஶாத்யநுரோதாத் கல்ப்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத பலவர்கஃ| தத்ர த்ராக்ஷகுணாநாஹ-த்ராக்ஷேதி| உத்தமேதி ஸித்தே பலக்ரஹணமுத்தமேப்யோऽப்யுத்தமார்தம்| உத்தமாந்யுக்தாநி ஸுஶ்ருதேந (ஸூ.அ. ௪௬/௩௩௪)- "தாடிமாமலகஂ த்ராக்ஷா கர்ஜூரஂ ஸபரூஷகம்| ராஜாதநஂ மாதுலுங்கஂ பலவர்கே ப்ரஶஸ்யதே||" இதி| திக்தாஸ்யத்வஂ-முகஸ்ய திக்தரஸத்வம்| வாதக்நத்வஂ ச-கோஷ்டவாதவ்யதிரேகேண, "வாதஹத்த்வேऽபி மத்வீகாகர்ஜூரஂ கோஷ்டவாதகத்|" இதி ஸங்க்ரஹவசநாத் (ஸூ. அ. ௭)|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-உத்ரிக்தஂ-அதிரிக்தஂ, பித்தஂ யேஷாஂ தாஂஸ்ததாவிதாந் த்ரீந் தோஷாந் மதுரஂ தாடிமஂ ஜயதி| மதுரஸ்ய பூர்வகதநஂ ப்ராதாந்யக்யாபநார்தம்| பித்தேத்யாதி| அம்லதாடிமஂ பித்தாவிரோதி-ந பித்தஂ குருதே ந ச பித்தஂ ஶமயதி| அத ஏவைதத்வாதகபாபஹமுக்தம்| ஸர்வஂ-மதுரமம்லஂ, ச, யத்தாடிமஂ தத் ஹத்யாதிகுணஸஂயுக்தம்| முநிநா தூக்தம் (ச.ஸூ.அ.௨௭|௧௪௬)-"ரூக்ஷாம்லஂ தாடிமஂ யத்து தத்பித்தாநிலகோபநம்|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத தாடிமகுணாஃ| தத்ர ஸ்வாதுதாடிமகுணாநாஹ-உத்ரிக்தபித்தாநிதி| அம்லதாடிமகுணாநாஹ-பித்தாவிரோதீதி| பித்தாவிரோதிபித்தோதாஸீநம்| ஸ்நிக்தாம்லஸ்யைவைதே குணாஃ, "ரூக்ஷாம்லஂ தாடிமஂ யத்து தத்பித்தாநிலகோபநம்|" இதி காரணாதி (சரக)- வசநாத்| ஸ்வாத்வம்லஸாதாரணகுணாநாஹ-ஸர்வஂ ஹத்யமிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மோசாதிப்ரியாலாந்தஂ பஂஹணத்வாதியுக்தம்| மோசஂ-கதலீபலம்| நாரிகேலஂ-ரோமபலாக்யம்| பருஷகோ-மதுபலஃ| ஆம்ராதஃ-கபிசூடஃ| தாலஃ-தலஃ| காஶ்மர்யஂ-காஶ்மரீபலம்| ராஜாதநஂ-க்ஷீரஶுக்லா| ஸௌவீரஂ-பதரம்| பதரஂ-கர்ணிகாபதரம்| அங்கோல்ல இதி பில்வஃ| பல்குஃ-காகோதும்பரிகா| ஶ்லேஷ்மாதகஂ-ஶேலுஃ| அபிஷுகஂ-ஸ்யாராடம்| ஆக்ஷோடஂ-ஸ்நேஹபலாக்யம்| முகூலகஂ- தந்தீபலம்| நிகோசகஂ-ஸரலபலம்| உருமாணஂ-ஸ்நிக்தபலம்| ப்ரியாலஂ-ஸந்நதருஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மோசாதிகுணாநாஹ-மோசகர்ஜூரேதி| மோசஂகதலீபலம்| கர்ஜூரஂ-கர்ஜூரீபலம்| பநஸஂ-கண்டகிபலம்| நாரிகேலஂ-த்ர்யக்ஷம்| பரூஷகஂ-தந்வநஸதஶஂ மத்வல்பாஸ்திபலம்| ஆம்ராதஃ-கபீதநஃ| தாலஃ-தாலத்ருமஃ| காஶ்மர்யஂஶ்ரீபர்ணீ| ராஜாதநஂ-கபிப்ரியம்| மதூகோ-மதுத்ருமஃ| மதூகஜஂ த்விவிதஂ,- பலஂ புஷ்பஂ ச| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ (ஸூ. அ.௪௬/௧௮௬)- "பஂஹணீயமஹத்யஂ து மதூககுஸுமஂ குரு| வாதபித்தோபஶமநஂ பலஂ தஸ்யோபதிஶ்யதே||' இதி| த்விவிதமப்யத்ர க்ராஹ்யம், குணாபேதாத்| தேப்யோ ஜாதஂ பலம்| ஸௌவீரபதரேபதரபேதௌ| உக்தஂ ஹி-"கர்கந்து கோலஂ பதரஂ ஸௌவீரஂ ஸிஞ்சதீபலம்| யதோத்தரஂ மஹத்ஸ்வாது பஞ்சதா பதரீபலம்||' இதி| தத்ர கோலகர்கந்துநீ ஸ்வாதுத்வாபாவாந்நாத்ர படிதே| வக்ஷ்யதி ஹி (அ. ௬/௧௩௭)- "ததாऽம்லஂ கோலகர்கந்து" இத்யாதி| ஸிஞ்சதீபலஂ திக்தகஷாயத்வாந்நோக்தம்| அத ஏவ ஸங்க்ரஹே திந்துகாதௌ படித்வா விஶேஷகுணா உக்தாஃ (ஸூ. அ. ௭)-"பஂஹணஂ வாதபித்தக்நஂ ஸ்நிக்தஂ ஸிஞ்சதிகாபலம்|" இதி| நநு, "கர்கந்துகோலபதரமாமஂ பித்தகபாவஹம்| பக்வஂ பித்தாநிலஹரஂ ஸ்நிக்தஂ ஸமதுரஂ ஸரம்|| புராதநஂ தட்ஶமநஂ ஶ்ரமக்நஂ தீபநஂ லகு|" இதி ஸுஶ்ருதேந (ஸூ. அ. ௪௬/௧௪௫) கோலதுல்யஂ பதரமுக்தம், இஹ து ஸௌவிரதுல்யமிதி விரோதஃ| மைவம்| ஸுஶ்ருதேநாபி ஸௌவீரதுல்யமுக்தம் (ஸூ. அ. ௪௬/௧௪௬)- "ஸௌவீரபதரஂ ஸ்நிக்தஂ மதுரஂ வாதபித்தஜித்|" இதி| ஸௌவீரஂ ச பதரஂ சேதி த்வந்த்வைகத்வம்| பூர்வத்ர து கோலஂ ச தத்பதரஂ சேதி கர்மதாரயாத்| விபரீதஂ குதோ ந ஸ்யாத் ? இதி சேந்ந| ஸங்க்ரஹே விஶேஷகுணோக்தௌ (ஸூ.அ.௭)-"பதரஂ ஸரணாத்மகம்|" இதி பதரக்ரஹணாத்| ந ச பதரஶப்தேந ஸௌவீரம், ஸௌவீரமித்யகரணாத் ஸரத்வாபாவாச்சேதி| அங்கோல்லஃ-அங்கோடஃ| பல்குஃ-காகோதும்பரிகா| ஶ்லேஷ்மாதகஃ-ஶேலுஃ| வாதாமாத்யுருமாணாந்தஂ-உத்தராபதே ப்ரஸித்தம்| வாதாமஃ-ஸ்நிக்தமதுரமஜ்ஜஂ பலம்| ஆக்ஷோடஂ-மதநபலஸதஶஂ மத்யே கிஞ்சிதுந்நதரேகம்| முகூலகஂ-தந்தீபலஸதஶம்| நிகோசகஂ-அங்க்கோல்லபலஸதஶம்| ப்ரியாலஂ-சாரபலம்| ரக்தபித்தப்ரஸாதநஂ-ரக்தபித்தயோர்நிர்மலீகரணம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தாலஸ்யேதஂ தாலஂ பலஂ பித்தகாரி| காஶ்மர்யஜஂ பலஂ ஸரஂ ஶீதவீர்யாதிகுணயுக்தம்| மதூகபதரயோரபி விஶேஷாந்தரமுக்தஂ ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௭)-"மதூகஜமஹத்யஂ து பதரஂ ஸரணாத்மகம்|" இதி| வாதாமாதீநாஂ குணவிஶேஷப்ரதர்ஶநார்தஂ நிர்தாரிதம்| துஃ-விஶேஷே| வாதாமாதிகமுஷ்ணவீர்யஂ கபபித்தகரஂ ஸரமதிஶயேந வாதக்நஂ ஸ்நிக்தஂ ச| ஆதிஶப்தேநாऽபிஷுகாதீநாஂ க்ரஹணம்| ப்ரியாலஜாதஂ- ப்ரியாலஜஂ பலமநுஷ்ணவீர்யம்| துர்விஶேஷே, விஶேஷஸ்து ஶீதவீர்யத்வமேவ| ஶேஷஂ பஂஹணாதி ஸர்வஂ ஸமாநம்| ப்ரியாலஸ்ய மஜ்ஜா-அஸ்த்யப்யந்தரஂ, மதுராதிகுணயுக்தம்| பதரமஜ்ஜா குணைஸ்தத்வத்-ப்ரியாலமஜ்ஜாவத், தடாதிஜிச்ச| தந்த்ராந்தரே சோக்தம் (ஸுஶ்ருதே ஸூ.அ.௪௩|௨௦௫)-"பைபீதகோ மதகரஃ கோலாநாஂ பித்தநாஶநஃ|" ததா, "தாலகர்ஜூராதீநாஂ மஸ்தகமஜ்ஜாநஃ ஸ்வாதுபாகா வஷ்யாஃ ஶீதவீர்யாஶ்ச|" இதி ஸுஶ்ருதோऽபடத்(?)|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத்ர கேஷாஂசித்விஶேஷஃ| தத்ர தாலபலகுணாநாஹபலஂ த்விதி| யத்து, "பலஂ ஸ்வாதுரஸஂ தேஷாஂ தாலஜஂ குருபித்தஹத்||" இதி ஸுஶ்ருதேந (ஸூ. அ. ௪௬/௧௭௯) பித்தஹரத்வமுக்தம், தத் பக்வவிஷயம்| அத ஏவ சரகேண ஸித்தாநீதி விஶேஷிதம் (ஸூ. அ. ௨௭/௧௨௬)-"தாலஸஸ்யாநி ஸித்தாநி நாரிகேலபலாநி ச| பஂஹணஸ்நிக்தஶீதாநி பல்யாநி மதுராணி ச||' இதி| வ்யாக்யாதஂ ச பாஷ்பசந்த்ரேண,- "தாலஸஸ்யாநிதாலபலாநி, ஸித்தாநி-பக்வாநி, மதுரஸ்நிக்தஶீதத்வேந வாதபித்தஹரத்வஂ கபகரத்வஂ ச வேத்யம்|" இதி| காஶ்மர்யஜகுணாநாஹ-காஶ்மர்யஜமிதி| வாதாமாதிகுணாநாஹ-வாதாமாதீதி| வாதாமாதிப்ரியாலாந்தம்| ப்ரியாலகுணாநாஹ-அநுஷ்ணஂ து ப்ரியாலஜமிதி| நஞத்ர விருத்தார்தஃ| உஷ்ணஶப்தேந வீர்யஂ பித்தஂ ச, தேந ஶீதலஂ பித்தக்நஂ ச ப்ரியாலஜம்| உக்தஂ ச ஸுஶ்ருதேந (ஸூ. அ. ௪௬/௧௫௬)-"வாதபித்தஹரஂ வஷ்யஂ ப்ரியாலஂ குரு ஶீதலம்|" இதி| ப்ரியாலமஜ்ஜகுணாநாஹ-ப்ரியாலமஜ்ஜேதி| மஜ்ஜா-அஸ்த்யந்தர்வர்தி பீஜம்| கோலமஜ்ஜகுணாநாஹ-கோலமஜ்ஜேதி| கோலஂ-பதரம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பில்வஂ பக்வஂ ஸுதுர்ஜரஂ பூதிமாருதஂ ச-துர்கந்த்யபாநவாதகத் பவதி| பாலஂ-அஸம்பூர்ணமநுபசிதஂ பில்வஂ, தீபநஂ கபவாதக்நம்| உபயஂ-ஆமஂ பக்வஂ ச, க்ராஹி-மூத்ரபுரீஷாதேஃ ஸங்க்ரஹணம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத பில்வம்| தத்ர பக்வபில்வகுணாநாஹ-பக்வமிதி| பூதிமாருதஂ-துர்கந்த்யதோவாதப்ரவர்தகம்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ.௭)-"குர்வக்நிஸாதகத்பில்வம்" இதி| பாலபில்வகுணாநாஹ-தீபநமிதி| பக்வபாலஸாதாரணகுணாநாஹ-க்ராஹீதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஆமஂ கபித்தஂ கண்டஂ ஹந்தி, தோஷலஂ-த்ரிதோஷகத்| பக்வஂ கபித்தஂ தோஷக்நஂ ஹிக்காச்சர்திஹச்ச| ஸர்வஂ-ஆமஂ பக்வஂ ச கபித்தஂ, க்ராஹி விஷாபஹஂ ச| ஆமகபித்தஸ்ய கஷாயத்வஂ கண்டக்நத்வேநைவோதிதம், அம்லத்வஂ சாம்லவர்கமத்யே பாடாதவகதம்| பக்வஸ்ய ச மதுரத்வஂ ஸுப்ரஸித்தமிதீஹைதந்நோக்தம்| ததா, ஆமகபித்தகுணகதநேந ச ததாவிதாநி கஷாயாம்லஸ்வபாவாநி விவிதாநி கபித்தாநி ஸதைவாமகபித்தகுணாநி வேத்யாநி| பக்வகபித்தகுணகதநேந ச ததாவிதாநி மாதுர்யாநுவித்தாநி ஸதா பக்வகுணாநி வேத்யாநி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத கபித்தம்| தத்ர ஆமகபித்தகுணாநாஹ-கபித்தமிதி| ஆமஂ- பாலம்| கண்டக்நஂ-ஸ்வரஸாதகத்| தோஷலஂ-தோஷத்ரயகரம்| தத்ர பித்தாநிலௌ கபேந ஸஂஸஷ்டௌ, அஸஂஸஷ்டௌ ச கரோதி| கபஂ து தாப்யாஂ ஸஂஸஷ்டமேவ| "ஆமஂ கபித்தமஸ்வர்யஂ கபக்நஂ க்ராஹிவாதலம்|" இதி ஸுஶ்ருதேந(ஸூ.அ. ௪௬/௧௪௭) கபக்நத்வஸ்யோக்தத்வாத்| நநு, ஏவஂ சேத் தோஷஶப்தேந பித்தாநிலாவேவ கஹ்யேதாம்| மைவம்|" கபித்தமாமஂ கண்டக்நம் கஷாயாம்லஂ த்ரிதோஷகத்|" இதி ஸங்க்ரஹே(ஸூ.அ.௭) த்ரிக்ரஹணாத்| பக்வகுணாநாஹ-தோஷகாதீதி| வமதுஃ-சர்திஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ.௭)-" பக்வஂ ருச்யஂ கஷாயாம்லஂ ஸ்வாது ஹித்மாவமிப்ரணுத்| தோஷக்நஂ காண்டவாரிஷ்டராகயுக்திஷு பூஜிதம்|" இதி| ஆமபக்வஸாதாரணகுணாநாஹ- ஸர்வஂ க்ராஹீதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஜாம்பவஂ குர்வாதிகுணயுக்தம், மூத்ரஶகதோஶ்ச ஸங்க்ரஹணம்| கண்டாய ந ஹிதம், கபபித்தஜிச்ச| ஜாம்பவமிதி பலார்தே "ஜம்ப்வா வா " இத்யண்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஜாம்பவகுணாநாஹ-ஜாம்ப்வமிதி| ஜாம்பவஂ ஜம்புபலம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வாதேத்யாதி| ஆம்ரமிதி வக்ஷ்யமாணேந ஸம்பந்தஃ| ஆம்ரஂ-சூதாக்யஂ, பாலஂ ஸத்வாதபித்தாஸ்ரகத்| பத்தாஸ்தி-ஸஞ்ஜாதாஸ்தி, கபபித்தகத்| பக்வமாம்ரஂ குரு வாதஜித் மதுராம்லஂ கபஶுக்ரகச்ச| ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௭) ஸஹகாரரஸஸ்யாபி குணா உக்தாஃ| யதா-"ஸஹகாரரஸோ ஹத்யஃ ஸுரபிஃ ஸ்நிக்தரோசநஃ|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அதாம்ரம்| தத்ர பாலாம்ரகுணாநாஹ-வாதபித்தாஸ்ரேதி| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௭)-"பாலஂ கஷாயகட்வம்லஂ ரூக்ஷஂ வாதாஸ்ரபித்தகத்|" இதி| பத்தாஸ்திகுணாநாஹ-பத்தாஸ்தீதி| பத்தாஸ்தி-ஸஂஹதாவயவாஸ்தி, மத்யாவஸ்தமித்யர்தஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ.௭)-" ஸம்பூர்ணமாம்ரமம்லஂ ச ரக்தபித்தகபப்ரதம்|" இதி| பக்வகுணாநாஹ-குர்வாம்ரமிதி| ஸங்க்ரஹேது (ஸூ.அ.௭)-"ஸ்வாது ஸாம்லஂ குரு ஸ்நிக்தஂ மாருக்க்நமபித்தலம்| ஹத்யஂ பர்யாகதஂ ஶ்லேஷ்மமாஂஸஶுக்ரபலப்ரதம்|| ஸஹகாரஸோ ஹத்யஃ ஸுரபிஃ ஸ்நிக்த ரோசநஃ| [*தீபநஃ பித்தவாதக்நஃஶுக்ரஶோணிதஶுத்திகத்|| ]" இதி| "த்வங்மூலபல்லவஂ க்ராஹி கஷாயஂ பித்தநாஶநம்|" இதி (தந்வந்தரீயநிகண்டௌ வர்கஃ ௫/௭)|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வக்ஷாம்லஂ க்ராஹ்யாதிகுணைர்யுக்தம்| வாதஶ்லேஷ்மஹல்லகு ச| கோஶாம்ரஂ ச கிஞ்சிதேதஸ்மாந்ந்யூநகுணஂ ஜ்ஞேயம்| ததா ச ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௭)-"வக்ஷாம்லஂ க்ராஹி ரூக்ஷோஷ்ணஂ லகு ரோசநதீபநம்| வாதஶ்லேஷ்மஹரஂ கிஞ்சிதூநஂ கோஶாம்ரஜஂ ததஃ|| இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வக்ஷாம்லகுணாநாஹ-வக்ஷாம்லமிதி| வக்ஷாம்லஂத்த்திடீகம்| பக்வஸ்யைவைதே குணாஃ| "வாதாபஹஂ திந்திடீகமாமஂ பித்தபலாஸகத்|" இதி ஸுஶ்ருதேந (ஸூ. அ. ௪௬/௧௫௯) து பாலஸ்ய பலாஸகரத்வமுக்தம்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ.௭)-"ரோசநதீபநம்| வாதஶ்லேஷ்மஹரஂ கிஞ்சிதூநஂ கோஶாம்ரஜஂ ததஃ||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பலாபேக்ஷயா ஷஷ்டீ| ஶம்யாஃ பலஂ குரு உஷ்ணவீர்யஂ கேஶக்நஂ ரூக்ஷஂ ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶமீபலகுணாநாஹ-ஶம்யா இதி| ஶம்யாஃ பலம்| "பலஂ து பித்தலஂ" இத்யதஃ பலமநுவர்ததே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பீலுபலஂ ச பித்தலஂ யாவத்குல்மநுத்| ஸதிக்தஂ-ஈஷத்திக்தஂ மதுரஂ ச யத்பீலு தந்நாத்யுஷ்ணஂ த்ரிதோஷஜிச்ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பீலுபலஂ ச பித்தலஂ யாவத்குல்மநுத்| தத்ர கடுககுணாநாஹ-பீலுத்விதி| அத்ர கடுகஂ பீலு க்ராஹ்யம், திக்தமதுரஸ்ய வக்ஷ்யமாணத்வாத், "கடுபாகரஸஂ பேதி தீக்ஷ்ணோஷ்ணஂ பீலு பித்தலம்|" இதி ஸங்க்ரஹவசநாச்ச (ஸூ.அ.௭)| திக்தமதுரகுணாநாஹ-ஸதிக்தமிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பீஜபூரகஸ்ய த்வக் திக்தகடுகா ரஸே, ஸ்நிக்தா வாதக்நீ ச| கரநாதஸ்த்வாஹ-"த்வங்மாதுலுங்காத்கடுகா குர்வீ வாதப்ரகோபநீ| இதி சரகேऽப்யுக்தம் (?)-"குர்வீ த்வகஸ்ய கடுகா மாருதஸ்ய ப்ரகோபநீ|" இதி| ஏதந்மதாநுஸாரிணஸ்த்வத்ரைவஂ பாடஂ படந்தி,-"த்வக்திக்தகடுகாऽஸ்நிக்தா மாதுலுங்கஸ்ய வாதகத்|" இத்யகாரப்ரஶ்லேஷாத்| மாஂஸஂ-கேஸராதர்வாக், பஂஹணஂ மதுரஂ வாதபித்தஹத் குரு ச| தஸ்ய-மாதுலுங்கஸ்ய கேஸரஂ, தத்கேஸரஂ லகு| ததா, காஸாதீந் மந்தாக்நித்வாந்தாந்நாஶயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத மாதுலுங்கம்| தத்ர த்வக்குணாநாஹ-த்வகிதி| நநு, "த்வங்மாதுலுங்காத்கடுகா குர்வீ வாதப்ரகோபணீ|" இதி காரணாதிவசநேந விரோதஃ| மைவம்| ஸாமஂ வாயுஂ ஹந்தி, நிராமஂ து கரோதீதி விஷயபேதாத்| விபரீதஂ குதோ ந ஸ்யாத் ? இதி சேத் ந| "த்வக்திக்தா துர்ஜரா தஸ்ய வாதகமிகபாபஹா| இதி ஸுஶ்ருதேந (ஸூ.அ. ௪௬/௧௪௯) ஶ்லேஷ்மக்நத்வஸ்யோக்தத்வாத்| ஶ்லேஷ்மக்நஂ சாமக்நஂ தஷ்டமேவ| தந்மாஂஸகுணாநாஹ-பஂஹணமிதி| த்வக்கேஸரவ்யதிரிக்தோऽவயவோ-மாஂஸம்| கேஸரகுணாநாஹ-லத்விதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-த்வக் ச மாஂஸஂ ச த்வங்மாஂஸஂ பல்லாதகஸம்பந்தி, பஂஹணஂ மதுரஂ ஶீதலஂ ச| தஸ்ய-பல்லாதகஸ்யாஸ்தி,-ததஸ்தி, அக்நிஸமஂ-தீக்ஷ்ணத்வாத் அக்நிவத்ஸ்போடககர்தத்வாத்(ச்ச)| அதவா, அக்நிஃ-சித்ரகஃ, தஸ்ய குணதோஷகர்ததயா துல்யஂ பல்லாதகாஸ்தீதி| ததா, மேதாயை ஹிதம்| அதிகபவாதக்நம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத பல்லாதகம்| தத்ர த்வங்மாஂஸகுணாநாஹ-பல்லாதகஸ்யேதி| அஸ்திவ்யதிரிக்தோऽவயவஃ புஷ்பாக்யஃ-த்வங்மாஂஸம்| அஸ்திகுணாநாஹ-ததஸ்தீதி| அக்நிஸமஂ-அக்நிவத்தாஹபாகாதிகரம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பாலேவதஂ-ரைவதகாக்யஂ த்விதா| கதஂ த்விப்ரகாரம் ? இத்யாஹ-ஸ்வாது அம்லஂ ச, தத்து யதாஸஂக்யேந ஶீதமுஷ்ணஂ ச| ததா, த்வயமபி குரு ருச்யமத்யக்நிஶமநஂ ச| அதவா யதாஸம்பவஂ ஸம்பந்தஃ,-மதுரஂ குரு அத்யக்நிஶமநஂ ச, அம்லஂ ருச்யமிதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பாலேவதகுணாநாஹ-ஸ்வாத்வம்லமிதி| பாலேவதஂதிந்துகாகாரம்| தத்த்விவிதஂ,- ஸ்வாது அம்லஂ ச| யந்மதுரஂ தச்சீதம், யதம்லஂ ததுஷ்ணம், உபயமபி குர்வாதிகுணம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மதுரமாருகஂ ருச்யஂ பவதி| அபக்வஸ்யைவைதே குணா வேத்யாஃ| யஸ்மாதாஹ-பக்வமித்யாதி| பக்வஂ ஸத்ததாஶு-த்ராகேவ பரிணாமஂ யாதி| கிஞ்ஜிதுஷ்ணவீர்யம் கிஞ்சித்குரு, கிஞ்சித்தோஷலஂ-அபத்யம்| நிகண்டாவுக்தம் (தந்வந்தரீயே வ.௫|௩௮)-"ஆருகஂ வீரஸேநஂ ச வீரா வீராருகஂ ததா| வித்யாஜ்ஜாதிவிஶேஷேண தச்சதுர்விதமாருகம்|| இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பக்வாருககுணாநாஹ-ருச்யமிதி| ஆருகஂ-வீரஸேநம்| ஆஶு ஜராஂ யாதி-ஶீக்ரஂ பச்யதே| நாத்யுஷ்ணகுருதோஷலத்வஂ-அம்லாபேக்ஷயா| அத ஏவ தோஷஶப்தேந பித்தஶ்லேஷ்மாணௌ க்ராஹ்யௌ| அம்லஸ்ய ஹி பித்தஶ்லேஷ்மலத்வஂ வக்ஷ்யதி| ததா ச காரணாதிஃ-"நாத்யுஷ்ணஂ குரு வாதக்நஂ பஂஹணஂ நாதிபித்தலம்| ஆருகஂ மதுரப்ராயமம்லஂ து கபபித்தலம்||" இதி| ஆருகஂ-பவ்யமித்யேகே| தந்ந| "பவ்யஂ ஸ்வாதுகஷாயாம்லஂ ரூக்ஷஂ குர்வாத்ஸ்யஶோதநம்| ஶீதஂ க்ராஹ்யருசிச்சர்திரக்தபித்தகபாபஹம்||" இதி காரணாதிநா பதக்குணகதநாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-த்ராக்ஷாபரூஷகஂ ஸகரமர்தகஂ சார்த்ரஂ-அஶுஷ்கம், அம்லஂ ஸத் பித்தஶ்லேஷ்மகரஂ குரூஷ்ணவீர்யஂ வாதக்நஂ ஸரஂ சேதி| கரமர்தகஂ-ஸுஷேணம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத த்ராக்ஷாதீநாமம்லாநாஂ குணாஃ| தத்ர த்ராக்ஷாதித்ரயஸ்யார்த்ரஸ்ய குணாநாஹ-த்ராக்ஷாபரூஷகமிதி| அம்லாநி யாநி த்ராக்ஷாபரூஷககரமர்தகாநி தாந்யார்த்ராணி சேத்ததா பித்தப்ரதத்வாதிகுணாநி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அம்லஂ கோலாதிகஂ மகலிண்டிகாந்தஂ தத்வச்சேதி அம்லத்ராக்ஷாதிவத், குணைர்ஜ்ஞேயமித்யர்தஃ| கர்கந்துஃ-ஹ்ரஸ்வபதரீ| லகுசஂ-லிகுசம்| ஆருகஸ்யாம்லஸ்யைவைதே குணா ஜ்ஞேயாஃ| மதுரஸ்ய ஹி விஶேஷேணபூர்வமுக்தா ஏவ குணாஃ| ததா, ஐராவதாதி நாத்யர்தஂ பித்தஂ கரோதி| ஐராவதஂ-நாகரங்கம்| தந்தஶடஂ-ஜம்பீரம்| ததா, தூதஂ மகலிண்டிகஂ ச| ததா, கரமர்தகஂ பக்வஂ ஶுஷ்கஂ ச நாத்யர்தஂ பித்தகரம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கோலாதீநாஂ குணாநாஹ-ததாऽம்லமிதி| அம்லாநுவத்தாவம்லக்ரஹணமார்த்ரநிவத்த்யர்தம்| அம்லஂ யத்கோலாதிகஂ ததார்த்ரஂ ஶுஷ்கஂ வா, ததா-தத்வத், பித்தப்ரதத்வாதிகுணமித்யர்தஃ| கோலகர்கந்துநீ-பதரபேதௌ| லகுசஂ-க்ரந்திபலம்| ஐராவதஂ-நாரங்கஂ ஏலாநஂ ச| தந்தஶடஂ-ஜம்பீரஂ பலாம்லிகாக்யஂ ச| தூதஂ தோதநஂ ஆம்ராதகஂ (கோஶாம்ரஂ) ச| உக்தஂ ச காரணாதிநா-"பலாம்லிகைராவதககோஶாம்ரகரமர்தகம்| ஆம்ராதகஂ தந்தஶடமம்லோஷ்ணஂ ரக்தபித்தலம்||" இதி| மகலிண்டிகஂ-மகவிட்ஸதஶஂ கர்கடாக்யம்| த்ராக்ஷாதேர்மகலிண்டிகாந்தஸ்ய பக்வஸ்ய விஶேஷகுணமாஹ-நாதிபித்தகரமிதி| பக்வஂ த்ராக்ஷாதிகமம்லமபி நாதிபித்தகரம், ஸ்வாதுபாகத்வாத்| ததாऽऽஹ மாதவகாரஃ-"த்ராக்ஷாகரீரகர்கந்துபதராண்யாருகாணி ச| பரூஷகாணி சாம்லாநி கபபித்தகஃராணி ச|| ஸ்வாதுபாகாநி யாந்யேஷாஂ நாதிபித்தகராணி ச||" இதி| யத்தூக்தஂ ஸுஶ்ருதேந (ஸூ.அ. ௪௬/௧௭௨)- "அத்யம்லஂ பித்தஜநநமாமஂ வித்யாத்பரூஷகம்| ததேவ பக்வஂ மதுரஂ வாதபித்தநிபர்ஹணம்||" இதி| தத்பக்வாவஸ்தாயாஂ மதுரபரூஷகவிஷம்| யத்து பக்வமப்யம்லத்வஂ ந ஜஹாதி, தத்கிஞ்சித்பித்தகரமேவ| ஏவஂ த்ராக்ஷாதிஷ்வபி போத்யம்| ஶுஷ்கஸ்ய கரமர்தஸ்ய விஶேஷகுணமாஹ-ஶுஷ்கமிதி| நாதிபித்தகரமிதி சகாரேணாநுகஷ்யதே| ஶுஷ்கஸ்ய கரமர்தஸ்ய விபர்யயதந்த்ரயுக்த்யா பித்தக்நத்வே ப்ராப்தே கிஞ்சித்பித்தகரத்வஂ விதீயதே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அம்லீகாபலஂ கோலபலஂ ச ஶுஷ்கஂ ஸத்தீபநஂ பேதநஂ தஷ்ணாதிநாஶநஂ லகு கபவாதயோஶ்ச பத்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶுஷ்காணாமம்லிகாதீநாஂ குணாநாஹ-தீபநமிதி| அம்லிகா-சிஞ்சாபலம்| கோலயோரிதி த்விவசநாத் கோலகர்கந்துநோர்க்ரஹணம்| ஸுஶ்ருதேந (ஸூ. அ. ௪௬/௧௪௫) ஹி த்வ யோரபி துல்யகுணத்வமுக்தம், தர்ஶிதஂ ச பதரவ்யாக்யாநே| கபவாதயோரிஷ்டஂ-கபவாதக்நமித்யர்தஃ| ஸரமிதி ஸாமாந்யோக்த்யா பேதநத்வே ஸித்தே பேதநமிதி நியமார்தம், ஶுஷ்காண்யேவாம்லிகாதீநி பேதநாநி| அத ஏவ காரணாதிநா-"க்ராஹ்யம்லஂ பதரஂ ருச்யஂ லகூஷ்ணஂ மாருதாபஹம்| மதுரஂ தத்குரு ஸ்நிக்தஂ ஶீதஂ பித்தாநிலாபஹம்||" இத்யுக்தஂ க்ராஹித்வமஶுஷ்கவிஷயம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பலாநாஂ ஸர்வேஷாஂ மத்யே லகுசமவரஂ-அப்ரதாநஂ, த்ரிதோஷகரஂ ச| சரகமுநிஸ்த்வஸ்ய பித்தஶ்லேஷ்மகத்த்வமேவாநுஜஜ்ஞே| தத்பாடோ ஹி (ஸூ.அ. ௨௭|௧௨௮)-"அம்லஂ பரூஷகஂ த்ராக்ஷா பதராண்யாருகாணி ச| பித்தஶ்லேஷ்மப்ரகோபீணி கர்கந்துலகுசாநி ச||" இதி| ஸங்க்ரஹே த்வதோऽப்யதிகமுக்தம் (ஸூ.அ.௭)-"திந்துகாஶ்மந்தகாஸீஸபலிநீபிம்பதோதநம்| டங்காஶ்வகர்ணபகுலகாங்கேருதவதந்வநம்| ஶ்வேதபாகஂ கபித்தாநி ஸிஞ்சதீபவ்யஜாம்பவம்| க்ஷீரிவக்ஷபலஂ பீஜஂ பௌஷ்கரஂ கபபித்தஜித்|| கஷாயமதுரஂ ரூக்ஷஂ ஶீதலஂ குரு லேகநம்| விபந்தாத்மாநஜநநஂ ஸ்தம்பநஂ வாதகோபநம்|| பஂஹணஂ வாதபித்தக்நஂ ஸ்நிக்தஂ ஸிஞ்சிதிகாபலம்| பவ்யஂ விஶதமம்லஂ ச, ஜாம்பவஂ த்வதிவாதலம்|| விஷ்டம்பகதகண்ட்யஂ ச ஸாம்லஂ து க்ஷீரிவக்ஷஜம்| பித்தஶ்லேஷ்மக்நமம்லஂ ச வாதலஂ சாக்ஷகீபலம்|| நீபஂ ஶதாக்ஷிகஂ ப்ராசீநாமலஂ தணஶூல்யஜம்| அஸ்மாதல்பாந்தரகுணஂ ஸேங்குதஂ ஸவிகங்கதம்|| பலஂ கரஞ்ஜஂ விஷ்டம்பி பித்தஶ்லேஷ்மாவிரோதி ச|"இதி| முநிநா த்வதோऽபி கிஞ்சிததிகமுக்தம்| யதா (ச.ஸூ.அ.௨௭|௧௫௦)-"ரோசநோ தீபநோ ஹத்யஃ ஸுகந்திஸ்த்வக்விவர்ஜிதஃ| கர்சூரஃ கபவாதக்நஃ ஶ்வாஸஹிக்கார்ஶஸாஂ ஹிதஃ|| வாதலஂ கபபித்தக்நஂ வித்யாத்கர்படகீபலம்| மதுராண்யதிபாகாநி வாதபித்தஹராணி ச|| அஶ்வத்தோதும்பரப்லக்ஷந்யக்ரோதாநாஂ பலாநி து| ப்ராசீநாமலகஂ சைவ தோஷக்நஂ கரகாதி ச|| இங்குதஂ திக்தமதுரஂ ஸ்நிக்தோஷ்ணஂ கபவாதஜித்|" இதி| ஸுஶ்ருதே சோக்தம் (ஸூ.அ.௪௬|௧௮௯,௧௬௦)-|"ஸுகந்தி மதுரஂ ஸ்நிக்தஂ லவலீபலமுச்யதே| வக்ஷாம்லால்பாந்தரகுணஂ கோஶாம்ரபலமுச்யதே||" இதி| ஸம்ப்ரதி யாதஶஂ பலஂ ஶாகஂ ச த்யாஜ்யம், ததுபதிஶந்நாஹ-

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-லகுசகுணாநாஹ-பலாநாமிதி| ஏதச்ச ஸர்வதோஷகரத்வமநம்லஸ்ய, அம்லஸ்ய வாதக்நேஷு கோலாதிஷு படிதத்வாத்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ.௭)-[*"நாரிகேலஂ குரு ஸ்நிக்தஂ பித்தக்நஂ ஸ்வாது ஶீதலம்| பலமாஂஸகரஂ ஹத்யஂ பஂஹணஂ பஸ்திஶோதநம்|| மோசஂ ஸ்வாதுரஸஂ ப்ரோக்தஂ கஷாயஂ நாதிஶீதலம்| ரக்தபித்தஹரஂ வஷ்யஂ ருச்யஂ ஶ்லேஷ்மகரஂ குரு|| ஸ்நிக்தஂ ஸ்வாதுகஷாயஂ ச ராஜாதநபலஂ குரு| ] மதூகஜமஹத்யஂ து பதரஂ ஸரணாத்மகம்|| திந்துகாஶ்மந்தகாஶீதிபலிநீபிம்பிதோதநம்| டங்காஶ்வகர்ணபகுலகாங்கேருதவதந்வநம்|| ஶ்வேதபாகஂ கபித்தாநி ஸிஞ்சதீபவ்யஜாம்பவம்| க்ஷீரிவக்ஷபலஂ பீஜஂ பௌஷ்கரஂ கபபித்தஜித்|| கஷாயமதுரஂ ரூக்ஷஂ ஶீதலஂ குரு லேகநம்| விபந்தாத்மாநஜநநஂ ஸ்தம்பநஂ வாதகோபநம்|| பஂஹணஂ வாதபித்தக்நஂ ஸ்நிக்தஂ ஸிஞ்சதிகாபலம்| பவ்யஂ விஶதமம்லஂ ச, [ *ஜாம்பவஂ த்வதிவாதலம்|| விஷ்டம்பகதகண்ட்யஂ ச ] ஸாம்லஂ து க்ஷீரிவக்ஷஜம்| பித்தஶ்லேஷ்மக்நமம்லஂ ச வாதலஂ சாக்ஷகீபலம்|| கஷாயஂ ரோசநஂ ஹத்யஂ வாதலஂ லவலீபலம்| பலஂ கரஞ்ஜஂ விஷ்டம்பி பித்தஶ்லேஷ்மா விரோதி ச|| நீபஂ ஶதாக்ஷிகஂ ப்ராசீநாமலஂ தணஶூல்யஜம்| பீலுநோऽல்பாந்தரகுணஂ ஸேங்குதஂ ஸவிகங்கதம்||' இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தூஷிதஶப்தஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| தாந்யஂ கேதாரஸ்தஂ ஹிமேந தூஷிதஂ த்யஜேத்| ததா, அநலேந ப்ரவத்தேந தூஷிதஂ, உஷ்ணேந ஆதபாதிநா, துர்வாதேந-புரோவாதாதிநா, ததா, வ்யாலாநாஂ-ஸர்பாதீநாஂ லாலயா தூஷிதஂ த்யஜேத்| ஆதிக்ரஹணேந ஶவகோதமூத்ரபுரீஷாதீநாஂ க்ரஹணம்| ததா, ஜந்துபிஃ-கம்யாதிபிஃ, ஜுஷ்டஂ-ஸேவிதம்| ஜலே மக்நஂ-ஆஶிகஂ புடிதம்| அபூமௌ-விபரீதபுவி ஜாதஂ-அபூமிஜம், யா யஸ்யோசிதா பூமிஸ்ததோऽந்யா-விபரீதா| அநார்தவஂ அப்ராப்தஸமயம், யஸ்மிந்நதௌ யஸ்யோத்பத்திஃ ப்ரஸித்தா ததோऽந்யஸ்மிந் ஜாதமித்யர்தஃ| தல்லக்ஷணஂ ச ரஸாதீநாமபரிபூர்ணத்வேந விஜ்ஞேயம்| அந்யேந-விஜாதீயேந தாந்யேந ஸஂயுதஂ கேதாரகதம்| { யதா, ரக்தஶாலிர்யவகேந ஸஹ விருத்யதே| ததா, முத்கோ மாஷேண| } (ஏவஂ ஶூகதாந்யஂ விஜாதீயேந ஶூகதாந்யேந| ததா, ஶிம்பீதாந்யஂ ஶிம்பீதாந்யேந விஜாதீயேந ஸஹ விருத்தஂ த்யஜேத்) { கேசிச்சூகதாந்யேந ஸஹ விருத்தமிதி வர்ணயந்தி| அந்யே து ஜீர்ணஂ நவேநமிஶ்ரிதமந்யதாந்யயுதமிதி ப்ருவதே| } ஜீர்ணதயா-அதிபுராணத்வேந, ஹீநவீர்யஂ-நஷ்டஶக்தி| ஏவஂவிதஂ தாந்யஂ த்யஜேத்| ததா, ஶாகமபி த்யஜேத்| கீதஶம் ? ரூக்ஷஸித்தஂ-நிஃஸ்நேஹஸித்தமித்யர்தஃ| அதவா, ரூக்ஷேண-காஞ்ஜிகாதிநா ஸித்தஂ-ரூக்ஷஸித்தம்| அகோமலஂ-ஜரடம்| அஸஞ்ஜாதரஸஂ-அபரிபூர்ணஸ்வரூபமித்யர்தஃ| தத்வச்சுஷ்கஂ-ததைவ ஶுஷ்கஶாகமப்யஸஞ்ஜாதரஸவத் த்யஜேத், அந்யத்ர மூலகாத்| ஶுஷ்கமூலகஂ பஜேதேவ| ப்ராயேண பலமப்யேவஂவிதஂ த்யஜேத்| ப்ராயோக்ரஹணஂ த்ராக்ஷாபரூஷகாதீநாஂ ஶுஷ்காணாமபி பத்யத்வாதத்யாஜ்யத்வஜ்ஞாபநார்தம்| ததா, ஆமஂ-அஸம்ப்ராப்தபாகஂ பலஂ, த்யஜேதிதி வர்ததே| கிஂ ஸர்வம் ? நேத்யாஹ-பில்வவர்ஜிதம்| பில்வஂ த்வாமமபி பத்யத்வாத்பஜேதேவேத்யர்தஃ| இதி பலவர்கஃ| பலவர்காதநந்தரஂ விவிதௌஷதவர்காரம்பஃ, ப்ராயேணாஸ்யாऽऽஹாரோபயோகித்வாத்| தத்ராபி லவணாநாஂ பூர்வமுபந்யாஸோ யுக்தஃ, ஸுதராமுபயோகித்வாத்| இத்யாஹ-

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஏவஂ தாந்யாதீநாஂ குணாநுக்த்வ யாதக் த்யாஜ்யஂ தாதகாஹ| தத்ர தாந்யமாஹ-ஹிமாநலேதி| ஹிமஂ-துஹிநம், அநலோ-தாவாநலாதிஃ, உஷ்ணஂ-ஆதபஃ, துர்வாதஃ-புரோவாதாதிஃ, வ்யாலாநாஂ-ஸர்பாதிவிஷப்ராணிநாஂ லாலாதயஃ, [ ஆதிஶப்தேந கோதமூத்ரபுரீஷாதயஃ, ] தைர்தூஷிதஂ-உபஹதம்| ஜந்துஜுஷ்டஂ-கமிஸேவிதம்| ஜலே மக்நஂ-பாநீயமக்நமஞ்ஜரீகம்| அபூமிஜஂ அநுசிதக்ஷேத்ரஜம்| அநார்தவஂ-அநுசிதகாலஜம்| அந்யதாந்யயுதஂ-விஜாதீயேந தாந்யேந ஸஹைகக்ஷேத்ரஜம்| அதிஜீர்ண தயா-பஹுவர்ஷோஷிதத்வேந| ஹீநவீர்யஂ-நஷ்டஶக்தி| யத்ஸ்வபாவதோ ஹீநவீர்யம், அதிஜீர்ணமப்யஹீநவீர்யம், தந்ந த்யாஜ்யம்| ஶாகமாஹ-ததேதி| ததா-ஹிமதூஷிதாதிகம்| அந்யதாந்யயுதமித்யத்ர தாந்யஸ்தாநே ஶாகஶப்த ஊஹநீயஃ| ரூக்ஷஸித்தஂஸ்நேஹஂ விநா பக்வம்| அகோமலஂ-ஜரடம்| அஸஞ்ஜாதரஸஂ-அத்யந்தகோமலம்| மூலகாதந்யச்சுஷ்கஂ த்யஜேத், மூலகஸ்ய் ஶுஷ்கஸ்யைவ குணவத்த்வாத்| பலமாஹ-ப்ராயேணேதி| ஏவமிதி தாந்யவத்| அந்யபலயுதத்வஂ து-ஏககாலவாலஜத்வேந| பில்வவர்ஜிதமாமஂ பலஂ த்யஜேத், பில்வஸ்யாமஸ்யைவ குணவத்த்வாத்| அபிஶப்தஃ ப்ராயேணேத்யஸ்ய தாந்யஶாகாப்யாமபி ஸம்பந்தார்தஃ| ஜந்துஜுஷ்டஸ்யாப்யுதும்பராதேஃ பலஸ்ய, ஜலமக்நஸ்யாபி பத்மநாலாதேஃ ஶாகஸ்ய, அந்யதாந்யயுதஸ்யாபி குஸும்பகோதூமாதேர்தாந்யஸ்ய, ஸேவ்யத்வதர்ஶநாத் ப்ராயேணேத்யுக்தம்| இதி பலவர்கஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸர்வஂ லவணம் விஷ்யந்த்யாதிகுணயுக்தஂ விதுஃ-ஜாநந்தி, ஸத்வைத்யா இதி ஶேஷஃ| விஷ்யந்தயதி தச்சீலஂ-விஷ்யந்தி, ஸ்த்யாநஸ்ய கபாதிஸங்காதஸ்ய விலீநவிக்ரஹதாமுத்பாதயதீத்யர்தஃ| ஸூக்ஷ்மஂ-ஸூக்ஷ்மஸ்ரோதோகாமி| ஸஷ்டஂ மலஂ-மூத்ரபுரீஷாதி யேந தத்ஸஷ்டமலம்| ததா, வாதாபஹம்| பாகி-அந்நவ்ரணாதீநாஂ பாககாரி| தீக்ஷ்ணஂ-அமது, மரீசாதிவத்| உஷ்ணஂ-உஷ்ணவீர்யம்| ரோசநஂ-ருசிகத்| ததா, கபபித்தகத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அதௌஷதவர்கஃ| ஔஷதஸ்யாபி ஸஂஸ்காரகத்வேநா ஹாரோபயோகாத்| தத்ராதௌ லவணம்| தச்சாஷ்டதா,-ஸைந்தவஂ ஸௌவர்சலஂ பிடஂ ஸாமுத்ரஂ ஔத்பிதஂ கஷ்ணஂ ரோமகஂ பாஂஶுஜஂ சேதி| தத்ர லவணஸாமாந்யகுணாநாஹ-விஷ்யந்தீதி| விஷ்யந்தி-அபிஷ்யந்தி| மது-மதுகுணம்| பாகி-பாசநம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்ர-தேஷு லவணேஷு மத்யே, ஸைந்தவஂ ஸஸ்வாது-ஈஷந்மதுரஂ, வஷ்யஂ ஹத்யஂ த்ரிதோஷக்நஂ லகு ததா கிஞ்சிதுஷ்ணஂ தஷ்டேஃ பத்யஂ கிஞ்சித்விதாஹி அக்நிதீபநஂ ச| ஸாமந்யகுணாஶ்ச விஷ்யந்திஸூக்ஷ்மஸஷ்டமலத்வரோசநாந்யஸ்ய ஸந்த்யேவ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத விஶேஷகுணாஃ| தத்ர ஸைந்தவகுணாநாஹஸைந்தவமிதி| ஸஸ்வாது-ஈஷந்மதுரம்| அநுஷ்ணஂ-ஈஷதுஷ்ணம்| நநு, "ஸஸ்நேஹஂ மதுரஂ பாகே வர்ண்யஂ ரோசநதீபநம்| தோஷத்ரயக்நஂ சக்ஷுஷ்யஂ ஶீதஂ ஸஸ்வாது ஸைந்தவம்||" இதி காரணாதிநா ஶீதமுக்தம்| தத்கதமநுஷ்ணம் ? அத்ர ப்ரூமஃ| ஶீதமிவ ஶீதம், சக்ஷுஷ்யத்வபித்தக்நத்வாதிகார்யகரத்வாத்| அவஶ்யஂ சைவமங்கீகர்தவ்யம், "ஸைந்தவஂ ஸாரஸஂ பாக்யஂ ஸௌவர்சலமதௌத்பிதம்| பூர்வஂ பூர்வஂ குணோத்கஷ்டமுஷ்ணஂ தேஷாஂ யதோத்தரம்||" இதி காரணாதிநைவோஷ்ணத்வஸ்யோக்தத்வாத்| ஸுஶ்ருதோऽப்யாஹ (ஸூ.அ. ௪௬/௩௧௩)- "ஸைந்தவஸாமுத்ரபிடஸௌவர்சலரோமகௌத்பிதப்ரபதீநி லவணாநி யதோத்தரமுஷ்ணாநி வாதஹராணி கபபித்தகராணி ச| யதாபூர்வஂ ஸ்நிக்தாநி ஸ்வாதூநி ஸஷ்டமூத்ரபுரீஷாணி ச|" இதி| தஶஃ பத்யஂ-சக்ஷுஷ்யம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸௌவர்சலஂ லகு ஹதயாய ஹிதஂ ஸுகந்தி உத்காரஂ ஶோதயதி-துஷ்டஂ ஸச்சுத்தஂ கரோதி| கடுபாகஂ ச| ததா, விபந்தஂ ஸ்ரோதஸாஂ ஹந்தி-விபந்தக்நம்| அக்நிதீப்திருசிகத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸௌவர்சலகுணாநாஹ-லகு ஸௌவர்சலமிதி| உத்காரஶோதநஂ-துஷ்டோத்காரப்ரஶமநம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பிடஂ ஊர்த்வஂமதஶ்ச கபவாதாநநுலோமயதி| ததா, தீபநஂ விபந்தாதிக்நஂ ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பிடகுணாநாஹ-ஊர்த்வாத இதி| ஊர்த்வாதஃஶப்தௌ கபவாதாப்யாஂ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யேதே ந து யதாஸஂக்யேந, "ஊர்த்வாநுலோம்யகத்வாயோஃ ஶூலக்நஂ தீபநஂ பிடம்|" இதி காரணாதிவசநாத், "ஊர்த்வஂ சாதஶ்ச வாதாநாமாநுலோம்யகரஂ பிடம்|" இதி சரகவசநாச்ச (ஸூ.அ. ௨௭/௨௯௯)| விபந்தோ-மலாவரோதஃ| ஆநாஹோ-பத்தோதரதா| விஷ்டம்போ-வாதாவரோதஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸாமுத்ரஂ விபாகே மதுரஂ குரு கபவர்தநஂ ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸாமுத்ரகுணாநாஹ-விபாக இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பூமிமுத்பித்ய யத்பவதி ததௌத்பிதம், ஈஷத்திக்தகடுகக்ஷாரஂ தீக்ஷ்ணமுத்க்லேதி ச- தோஷோத்க்லிஷ்டகரம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஔத்பிதகுணாநாஹ-ஸதிக்தேதி| பூமிமுத்பித்யோத்பந்நஸ்ய க்ஷாரோதகஸ்ய ஸூர்யரஶ்மிபிர்வஹ்நிநா வா க்வதநாத்யல்லவணஂ தத்-ஔத்பிதம்| உத்க்லேதி-க்லேதாபிவத்திகரம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கஷ்ணே லவணே ஸௌவர்சலகுணாஃ-லகுத்வாதயோ, கந்தேந வர்ஜிதாஃ-ஸௌகந்த்யரஹிதாஃ, ஸந்தீதி ஶேஷஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கஷ்ணலவணகுணாநாஹ-கஷ்ண இதி| அத ஏவ நிர்கந்தஂ ஸௌவர்சலமித்யாசக்ஷதே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ரோமகஂ லவணஂ லகு| பாஂஸூத்தஂ-ஶிலாலவணம், ஈஷத் க்ஷாரஂ ஶ்லேஷ்மலஂ குரு ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ரோமககுணாநாஹ-ரோமகமிதி| ரோமகஂ-ஶாகம்பரீதேஶோத்தம்| பாஂஸுஜகுணாநாஹ-பாஂஸூத்தமிதி| பாஂஸூத்தஂ-க்ஷாரமத்திகோத்பவம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-லவணாநாஂ ப்ரயோகே ஸைந்தவமாதி கத்வா ப்ரயோஜயேத்-அந்யத்ர ப்ரதேஶே லவணாநி த்வித்ராணி த்ரிசதுராணி வா யத்ர ப்ரயுஜ்யந்தே தத்ர ஸைந்தவமாதி கத்வா ப்ரயோஜ்யாநி| யதா-ஹிங்க்வாதிசூர்ணே "த்விபடு" இத்யுக்தம்| தத்ர ஸைந்தவஸௌவர்சலே ப்ரயோஜ்யே| { யத்ர த்ரயாணாஂ ப்ரயோகஃ, தத்ர ஸைந்தவஸௌவர்சலபிடாநி| ஏவமௌத்பிதாதீநாஂ லவணவர்கே படிதாநாமந்யத்ராऽபி } வேத்யம்| கரநாதே சோக்தம்-"ஸைந்தவஂ ஸாரஸஂ பாக்யஂ ஸௌவர்சலமதௌத்பிதம்| பூர்வஂ பூர்வஂ குணோத்கஷ்டமௌஷ்ண்யஂ தேஷாஂ யதோத்தரம்|| இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ப்ரஸங்காச்சிகித்ஸ்தோபயோகிநீஂ பரிபாஷாமாஹலவணாநாமிதி| யத்ர லவணாநாமேகவ்த்யாதீநாஂ ஸைந்தவாதிஶப்தைர்விநா ப்ரயோக உக்தஃ, தத்ர ஸைந்தவாதி ப்ரயோஜயேத்| ஸைந்தவமாதி யத்ர தத்யதா பவதீதி க்ரியாவிஶேஷணம்| யதா, யத்ரைகஂ லவணம், தத்ர ஸைந்தவம்| யத்ர த்வே, தத்ர ஸைந்தவஸௌவர்சலே| யத்ர த்ரீணீ, தத்ர ஸைந்தவஸௌவர்சலபிடாநீத்யாதி| யத்ர ஸஂக்யாஂ விநா பஹுவசநம், தத்ர பஞ்சைவ க்ராஹ்யாணி| "ஸௌர்வசலஂ ஸைந்தவஂ ச பிடமௌத்பிதமேவ ச| ஸாமுத்ரேண ஸஹைதாநி பஞ்ச ஸ்யுர்லவணாநி ச||" இதி சரக(?) வசநாத்| யதா (ஹ.சி.அ. ௧௦/௬)-"சதுர்ணா ப்ரஸ்தமம்லாநாஂ த்ர்யூஷணாச்ச பலத்ரயம்| லவணாநாஂ ச சத்வாரி ஶர்கராயாஃ பலாஷ்டகம்|| தச்சூர்ணஂ ஶாகஸூபாந்நராகாதிஷ்வவசாரயேத்| காஸாஜீர்ணாருசிஶ்வாஸஹத்பாண்ட்வாமயஶூலநுத்||" இத்யத்ர| ஏததேவ ஸ்பஷ்டீகதஂ ஸங்க்ரஹே (சி. அ. ௧௨)-"தாடிமகபித்தவக்ஷாம்லாம்லீகாநாஂ பதக் பதக் குடவஂ லவணபஞ்சககுடவஂ த்ர்யூஷணத்ரிபலஂ ஶர்கராபலாஷ்டகஂ சைகத்ர சூர்ணிதமந்நபாநே ப்ரணீதமஜீர்ணாருசிஶ்வாஸகாஸகுல்மப்லீ ஹக்ரஹணீஹத்பாண்டுரோகக்நம்|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யவஶூகஜோ-யவக்ஷாரோ, குல்மாதீந் ஶமயதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத க்ஷாரஃ| தத்ர யவக்ஷாரகுணாநாஹ-குல்மேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-க்ஷாரஃ ஸர்வஶ்ச பரமஂ-அதிஶயேந, தீக்ஷ்ணோஷ்ணஃ கமிஜித் லகுஶ்ச| பித்தாஸஜீ தூஷயதி| பாகீ-பாககாரீ| சேதீ-மேதஃ ஶ்லேஷ்மாதிக்ரந்திக்நஃ| அஹத்யோ-ஹதயாய ந ஹிதஃ| விதாரணஃ பக்வகண்டாதீநாம்| கடுலாவண்யாச்சுக்ராதீநாமபத்யஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-க்ஷாரஸாமாந்யகுணாநாஹ-க்ஷார இதி| பரமஂ-அதிஶயேந தீக்ஷ்ணோஷ்ணஃ| பாகீ-பாசநஃ| சேதீ-சேதநஃ| விதாரணஃ-ஶோபாதிபாடநஃ| கடுலவணரஸத்வாச்சுக்ராதீநாமபத்யஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஹிங்கு வாதாதிக்நஂ பித்தகோபநஂ கட்வாதிகுணயுக்தஂ ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தத்ர ஹிங்குகுணாநாஹ-ஹிங்க்விதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஹரீதகீ கஷாயா-கஷாயரஸா| கஷாயரஸத்வாத்கடுவிபாகித்வஂ ப்ராப்தமித்யாஹ-மதுரா பாக இதி| ததா, ரூக்ஷா| விலவணேதி வசநஂ லவணஂ வர்ஜயித்வா ஶேஷாஃ பஞ்சரஸா அஸ்யாஃ ஸந்தீதி வேதயதி| நநு, ஏவஂ கஷாயேத்யநர்தகம், யதஃ பஞ்சஸு ரஸேஷு லவணஹீநேஷு மத்யே கஷாயோऽநுப்ரவிஷ்ட ஏவ| அஸ்த்யேவைதத்| கஷாயேத்யேதததிஶயக்யாபநாய, கஷாயோ ரஸோऽஸ்யாஂ பாஹுல்யேநாஸ்தீத்யர்தஃ| ததா ச முநிஃ (ச.சி.அ.௧|௨௯)-"ஹரீதகீஂ பஞ்சரஸாமுஷ்ணாஂ விலவணாஂ ஶிவாம்|" இதி| ததா, லகு| தீபநீ-அக்ரேஃ| பாசநீ-ஆமாதேஃ| மேத்யா-மேதாயை ஹிதா| வயஸ இத்யாதி,- காலகதா ஶரீராவஸ்தா யௌவநாதிர்வயஸ்தஸ்ய, பரஂ-அதிஶயேந, ஸ்தாபநீ-ஸ்திரீகரணீ| உஷ்ணேத்யேதாவதைவோஷ்ணவீர்யேத்யஸ்யார்தஸ்ய லப்தத்வாத் வீர்யக்ரஹணமதிஶயோஷ்ணவீர்யத்வக்யாபநார்தம்| ஸரா- பேதநீ| ததா, ஆயுஷே ஹிதா| புத்திஃ-வர்தமாநார்தக்ராஹிணீ ப்ரஜ்ஞா, இந்த்ரியாணி-சக்ஷுராதீநி, தேஷாஂ பலஂ ப்ரததாதி யா ஸைவம்| குஷ்டாதீந் ரோகாந் ஜயதி| கரநாதே த்வேவமப்யதாயி-"ஸ்வாத்வம்லபாவாத்பவநஂ, கடுதிக்ததயா கபம்| கஷாயமதுரத்வாச்ச பித்தஂ ஹந்தி ஹரீதகீ||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஹரீதகீகுணாநாஹ-கஷாயேதி| கஷாயேதி பஞ்சரஸத்வேऽப்யதிஶயார்தம்| விலவணா-ஸ்வாத்வம்லகடுகஷாயதிக்தரஸேத்யர்தஃ| புத்தேரிந்த்ரியாணாஂ ச பலப்ரதா| புராணஜ்வரோ-ஜீர்ணஜ்வரஃ| ஶோஷோ-ராஜயக்ஷ்மா| மோஹோ-மூர்ச்சா| ஸ்ரோதஸாஂ விபந்தஃ-ஸ்ரோதோரோதஃ| கபவாதஜாநிதி குஷ்டாதீநாஂ விஶேஷணம்| தாஂஸ்தாஂஶ்சேதிஅந்யேஷாமப்யேவஂப்ரகாரணாமாநுலோம்யாதிஸாத்யாநாஂ க்ரஹணார்தம்| நநு, "ஸ்வாத்வம்லபாவாத்பவநஂ, கடுதிக்ததயா கபம்| கஷாயமதுரத்வாச்ச பித்தஂ ஹந்தி ஹரீதகீ||" இதி காரணாதிநா பித்தக்நத்வமப்யுக்தம்| தத்கிமிதி கபவாதயோர்க்ரஹணம்| ஸத்யம்| பித்தஜாநபி வ்யாதீந் ஜயேத், கபவாதஜாஂஸ்த்வதிஶயேந, உஷ்ணவீர்யத்வாத்| காரணாதிநா ஹரீதகீலக்ஷணமுப்யுக்தம்-"க்ஷிப்தாऽம்பஸி நிமஜ்ஜேத்யா குணகத்ஸா ப்ரகீர்திதா|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தயா-ஹரீதக்யா, துல்யஂ வர்தத இதி ததீயாந்தாத்வதிஃ| ஹரீதகீஸமாநகுணமாமலகமித்யர்தஃ| விஶேஷஂ த்வஸ்யாஹ-அபயோஷ்ணா இதஂ ஶீதஂ,- ஶீதவீர்யம்| ததா, அம்லஂ-அம்லரஸஂ, பித்தகபக்நஂ சேதி| கஷ்ணாத்ரேயஸ்த்வாமலகஂ த்ரிதோஷக்நமாக்யத்| யதா-"அம்லபாவாஜ்ஜயேத்வாதஂ பித்தஂ மாதுர்யஶைத்யதஃ| கபஂ ரூக்ஷகஷாயத்வாதேவமேதத்த்ரிதோஷநுத்||" ஸுஶ்ருதேऽபி (ஸூ.அ.௪௬|௧௪௩) த்ரிதோஷக்நத்வமுக்தம்| தத்க்ரந்தோ ஹி-"சக்ஷுஷ்யஂ ஸர்வதோஷக்நஂ வஷ்யமாமலகீபலம்| ஹந்தி வாதஂ ததம்லத்வாத் பித்தஂ மாதுர்யஶைத்யதஃ|| கபஂ ரூக்ஷகஷாயத்வாத் பலேப்யோऽப்யதிகஂ து தத்|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஆமலககுணாநாஹ-தத்வதிதி| தத்வத்-ஹரீதகீவத்| ஸா தூஷ்ணா கஷாயோத்கடா, அதிஶயேந கபவாதக்நீ| இதஂ து ஶீதமம்லோட்கதமதிஶயேந பித்தகபக்நமிதி வ்யதிரேகஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அக்ஷஂ-பிபீதகஂ, பாகே கடுகஂ ஶீதவீர்யஂ கேஶேப்யோ ஹிதம்| ததா, ஈஷதத்குணஂ,-தாப்யாஂ-ஹரீதகீதாத்ரீப்யாஂ, ஸமாநா குணா யஸ்ய தத்தத்குணஂ கிஞ்சிதக்ஷம்| நநு, ஹரீதக்யாதீநாஂ ஸ்தூலஸூக்ஷ்மாதிபேதேநாநியதஸ்வரூபத்வாத்கதமிவோபயோகஃ க்ரியதாம் ? இதி கேசித்| தாந் ப்ரூமஹே| அக்ஷஂ தாவதத்ர கர்ஷப்ரமாணஂ க்ராஹ்யம்| ததா ச தந்வந்தரிராக்யத் (தஂஇகண்டௌ வ.௧|௨௯௨)-"பிபீதகஃ கர்ஷபலோ" இத்யாதி| அந்வர்தா ஹீயஂ ஸஂஜ்ஞா| கர்ஷஂ-கர்ஷப்ரமாணஂ, பலஂ யஸ்ய ஸ கர்ஷபல இதி| ததேவஂ பிபீதகஸ்ய பலஂ யத்கர்ஷப்ரமாணஂ தத்க்ராஹ்யமித்யவதிஷ்டதே| ஹரீதக்யா அபி ப்ரமாணஂ நியதமேவ| ஹரீதக்யா அபி ப்ரமாணஂ நியதமேவ| தந்த்ராந்தரேऽப்யுக்தம்-"நவா ஸ்நிக்தா கநா வத்தா குர்வீ க்ஷிப்தா ததாऽம்பஸி| நிமஜ்ஜேத்யா ப்ரஶஸ்தத்வாத் குணகத்ஸா ப்ரகீர்திதா| நவாதிகுணயுக்தத்வஂ ததைகத்வஂ த்விகர்ஷதா| ஹரீதக்யாஃ பலே யேநஂ தேநைதச்ச்ரேஷ்டமுச்யதே||" இதி| ததேவஂ த்விகர்ஷப்ரமாணத்வஂ ஹரீதக்யாஃ ஸ்திதம்| தாத்ரீபலஸ்யபி யுக்த்யா நியதப்ரமாணத்வமேவ| ததா சோக்தஂ தந்த்ராந்தரே "அபயைக ப்ரதாதவ்யா த்வாவேவ து பிபீதகௌ| தாத்ரீபலாநி சத்வாரி த்ரிபலேயஂ ப்ரகீர்திதா|| இதி| ததேவமாமலகாநாமர்தகர்ஷப்ரமாணத்வமவதிஷ்டதே| தஸ்மாந்நியதப்ரமாணத்வஂ த்ரிபலாயாஃ ஸ்திதம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பிபீதககுணாநாஹ-கடு பாக இதி| அக்ஷஂ பிபீதகம்| தத்குணஂ-ஆமலககுணம்| கடு பாக இதி ஸ்வாதுபாகத்வாபவாதஃ| அஹிமமிதி ஶீதவீர்யஸ்ய நிஷேதாதுஷ்ணவீர்யத்வஸ்யைவ ப்ரதிப்ரஸவஃ| ஈஷதித்யதிஶயோ நிஷித்யதே| ஸ சாம்லத்வஸ்யைவ, ந பித்தகபாபஹத்வஸ்ய| தஸ்ய தந்த்ராந்தரே விதாநாத்| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ (ஸூ.அ. ௪௬/௨௦௦)-"பேதநஂ லகு ரூக்ஷோஷ்ணஂ வைஸ்வர்யஂ கமிநாஶநம்| சக்ஷுஷ்யஂ ஸ்வாதுபாக்யக்ஷஂ கஷாயஂ கபபித்தஜித்||' இதி| காரணாதிரபி-"கஷாயமதுரஂ ஶீதஂ லகு பித்தகபாபஹம்| பிபீதகபலஂ தஸ்மாந்த்ரிபலா ஸார்வயௌகிகீ||" இதி| ஸ்வாதுபாகீதி,- ஸ்வாது-மதுரரஸம், பாகிபாசநம்| அத ஏவ காரணாதிநா கஷாயமதுரமுக்தம்| ஶீதமிதி ஶீதஸ்பர்ஶம், ஸுஶ்ருதேநோஷ்ணத்வஸ்யோக்தத்வாத், "உஷ்ணவீர்யா" இதி வீர்யக்ரஹணாச்ச|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-இயஂ-ஈதஶீ, த்ரிபலா ரஸாயநவரா| சக்ஷூரோகக்நீ| ரோபணீ-வ்ரணாநாம்| த்வக்கதாஃ-குஷ்டாதயஃ, க்லேதோ-வ்ரணாதீநாஂ ஸ்ராவஃ மேதஃ-சதுர்தோ தாதுஃ, மேஹஃ-ப்ரமேஹஃ, கபஃ-ஶ்லேஷ்மா, அஸ்ரஂ-ரக்தம், தாநி ஜயதி யா ஸைவம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஹரீதக்யாதித்ரயஸ்ய மிலிதஸ்ய ஸஂஜ்ஞாஂ குர்வந் குணாநாஹ-இயமிதி| இயஂ-ஹரீதக்யாமலகபிபீதகாக்யா பலத்ரயீ, த்ரிபலேதி க்யாதா ரஸாயநவரத்வாதிகுணா ச| அக்ஷ்யாமயோ-நேத்ரரோகஃ| த்வக்கதாஃ-குஷ்டாதயஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தீபநரோசநமித்யேதத்பர்யந்தம்| த்வக் ச பத்ரஂ சைலா சேதி த்வந்த்வைகவத்பாவஃ| ஏதஸ்ய நாம த்ரிஜாதகஂ த்ரிஸுகந்தமிதி| ஏதத்த்ரிஜாதகஂ கேஸரயுக்தஂ சதுர்ஜாதகமித்யுச்யதே| தச்ச பித்தப்ரகோபித்வாதிகுணம்| பித்தப்ரகோபி தீக்ஷ்ணாதிகுணயுக்தம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-த்வகாதேஸ்த்ரயஸ்ய சதுஷ்டயஸ்ய ச ஸஂஜ்ஞாஂ குர்வந் குணாநாஹ-ஸகேஸரமிதி| த்வக்பத்ரைலஂ-த்ரிஜாதகம்| ததேவ ஸகேஸரஂ-சதுர்ஜாதஸஂஜ்ஞம்| த்வயமபி பித்தப்ரகோபித்வாதிகுணம்| கேசித்பூர்வார்த்தமபடித்வோத்தரார்த்த மரிசேந யோஜயந்தி| ததஸத்| த்ரிபலாவத் த்ரிஜாதகசதுர்ஜாதகாப்யாமபி ப்யவஹாராத் பித்தப்ரகோபித்வாதிகுணயோகஶங்காயா நிர்பீஜத்வாச்ச| ந ஹி தந்த்ராந்தரே ஏதத்ப்ரதிகூலா குணா உக்தாஃ, கிந்த்வநுகூலாஃ| யதா சிகித்ஸாகலிகாயாம் (ஶ்லோ.௬௦)-"த்வக்பத்ரகைலஂ த்ரிஸுகந்தமேதத் ப்ரகீர்திதஂ வாதகபாபஹாரி| வர்ண்யஂ விஷக்நஂ ச ஸநாகபுஷ்பஂ ஜ்ஞேயஂ சதுர்ஜாதகமேததேவ||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ரஸே பாகே ச கடுகஂ மரிசஂ கபக்நஂ லகு ச| கடுரஸத்வேந கடுபாகத்வே லப்தே பாகக்ரஹண்மதிஶயார்தம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மரிசகுணாநாஹ-ரஸே பாக இதி| யத்து "ரோசநஂ தீபநஂ சேதி ஸுகந்தி கபவாதஜித்| நாத்யுஷ்ணஂ கடுகஂ தீக்ஷ்ணஂ மரிசஂ நாதிபித்தலம்||' இதி காரணாதிநா நாத்யுஷ்ணத்வஂ வாதிபித்தலத்வஂ சோக்தம்| ததார்த்ராவஸ்தாவிஷயம், தஸ்ய ஸ்வாதுபாகித்வாத்| உக்தஂ ச ஸுஶ்ருதேந (ஸூ.அ. ௪௬/௨௨௪)-"ஸ்வாதுபாக்யார்த்ரமரிசஂ குரு ஶ்லேஷ்மப்ரஸேகி ச|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஆர்த்ரா-அஶுஷ்கா, பிப்பலீ ஶ்லேஷ்மலா ஸ்வாதுரஸா ஶீதவீர்யா குருஃ ஸ்நிக்தா ச| ஸா-பிப்பலீ, ஶுஷ்கா அதஃ-ஆர்த்ராயாஃ பிப்பல்யாஃ ஸகாஶாத், விபரீதா-ஶீதவிபர்யயேணோஷ்ணா, குருவிபர்யயேண லகுஃ, ஸ்நிக்தவிபர்யயஸ்த்வத்ர நாஸ்தி ஸ்நிக்தேத்யுக்தத்வாத்| ததா, வஷ்யா ரஸே கடுஶ்ச| கடுரஸத்வாச்ச கடுபாகத்வஂ ப்ராப்தமித்யாஹ-ஸ்வாதுபாகா| ததா, அநிலாதீந் ஹந்தி, ஸரா ச| ஏவஂவிதாமபி தாஂ-பிப்பலீஂ, நாத்யர்தஂ யுஞ்ஜீத, ரஸாயநவிதிஂ விநா| பிப்பலீஂ வர்தமாநாதிரஸாயநவிதாந ஏவாதிஶயேநோபயுஞ்ஜீத|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஆர்த்ரபிப்பலீகுணாநாஹ-ஶ்லேஷ்மலேதி| ஶுஷ்கபிப்பலீகுணாநாஹ-ஸா ஶுஷ்கேதி| அதஃ-ஆர்த்ராயாஃ, விபரீதா-ஶ்லேஷ்மக்நீ உஷ்ணா லகுஶ்ச| விபரீதாத்ரூக்ஷத்வே ப்ராப்தே ஸ்நிக்தேதி வசநம், திக்தாதிகேஷு ப்ராப்தேஷு ரஸே கடுரிதி, வைபரீத்யாதேவ ஶ்லேஷ்மக்நத்வே ஸித்தே புநஃ ஶ்லேஷ்மக்ரஹணஂ ச நியமார்தம், அநிலஶ்லேஷ்மக்ந்யேவ, ந பித்தக்நீ| நநு, பித்தக்நத்வஶங்கைவ குதஃ ? இதி சேத், "கடுகா பிப்பலீ பித்தஂ ஶமயதி, ஶீதவீர்யத்வாத்" இதி ஸுஶ்ருதவசநாத் (ஸு.அ. ௪௦/௫)| ஸுஶ்ருத வசநஸ்ய கா கதிஃ ? இதி சேத், ஆர்த்ரா பிப்பலீ| தஸ்யாஃ கடுகத்வஂ குதஃ ? இதி சேத், ப்ரத்யக்ஷஸித்தத்வாத்| ஸ்வாதுத்வோக்திஸ்த்வதிஶயார்தா| ஸுஶ்ருதஸ்யாப்யார்த்ராவிஷயத்வமபிப்ரேதம்| யத ஆஹ (ஸு. ஸூ. அ. ௪௬/௨௨௩)-"தேஷு குர்வீ ஸ்வாதுஶீதா பிப்பல்யார்த்ரா கபாவஹா| ஶுஷ்கா கபநிலக்நீ ஸா வஷ்யா பித்தப்ரகோபிணீ||" இதி| உக்தஂ ச மாதவகாரேண-"ஸா பித்தஶமநீ பூர்வஂ தர்ஶிதா வீர்யவாதிநா| ஶாஸ்த்ரகாரேண நிர்திஷ்டா ஸா ஸத்யஂ பித்தகோபிநீ| யத்வாऽऽர்த்ரா பித்தஶமநீ ஶுஷ்கா பித்தப்ரகோபிணீ||" இதி| பிப்பல்யா அதிஸேவாஂ நிஷேததி-ந தாமிதி| சரகாசார்யேண த்வத்ரோபபத்திருக்த (வி. அ. ௧/௧௮)-"அத கலு த்ரீணி த்ரவ்யாணி நாத்யுபயுஞ்ஜீதாதிகமந்யேப்யோ த்ரவ்யேப்யஃ| தத்யதாபிப்பலீ க்ஷாரோ லவணமிதி| பிப்பல்யோ ஹி-கடுகாஃ ஸத்யோ மதுரவிபாகா குர்வ்யோ நாத்யர்தஂ ஸ்நிக்தோஷ்ணாஃ ப்ரக்லேதிந்யோ பேஷஜாபிமதாஶ்ச ஸத்யஃ ஶுபாஶுபகாரிண்யோ பவந்தி| ஆபாதபத்ராஃ ப்ரயோகஸமமஸாத்குண்யாத்தோஷஸஞ்சயாநுபத்தாஃ| ஸததமுபயுஜ்யமாநா ஹி குருப்ரக்லேதித்வாத் ஶ்லேஷ்மாணமுத்க்லேஶயந்தி, ஔஷ்ண்யாத்பித்தம்| ந ச வாதப்ரஶமாயோபகல்பந்தே, அல்பஸ்நேஹோஷ்ணபாவாத்| யோகவாஹிந்யஃ கலு தா பவந்தி| தஸ்மாத்பிப்பலீர்நாத்யுபயுஞ்ஜீத||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நாகரஂ-ஶ்ருங்கபேரஂ, தீபநாதிகுணயுக்தம்| க்ராஹி-விட்விபந்தகத்| ததா, ஹத்யம்| விபந்தநுத்-ஸ்ரோதஃஶுத்திகத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶுண்டீகுணாநாஹ-நாகரமிதி| நாகரஂ-ஶுண்டீ| க்ராஹி-மலாநாம்| விபந்தநுது-வாயோஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஆர்த்ரகஂ ஶுண்டீஸமாநகுணமேவ| ஏதச்ச த்ரயஂ-மரிசபிப்பலீஶுண்ட்யாக்யஂ, த்ரிகடுஸஂஜ்ஞஂ ஸ்தௌல்யாதீந் ஜயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஆர்த்ரககுணாநாஹ-தத்வதிதி| தத்வத்-நாகரவத்| ஸங்க்ரஹே த்வநயோர்விஶேஷ உக்தஃ (ஸூ.அ. ௭)-"ஆர்த்ரகாஜ்ஜாயதே ஶுண்டீ ஸஂஸ்காரேண லகீயஸீ||" இதி, "ஆமஂ க்ராஹிதரஂ தக்ரஂ நாகரீகதமார்த்ரகம்|" இதி ச| மரிசாதித்ரயஸ்ய ஸஂஜ்ஞாஂ குர்வந் குணாநாஹ-ஏதச்சேதி| ஏதத்த்ரயஂ-மரிசபிப்பலீநாகராக்யஂ த்ரிகடுகஸஂஜ்ஞம்| தச்ச ஸ்தௌல்யாதீஞ்ஜயேத்| ஆர்த்ரகஸ்ய நாகராதபிந்நத்வாந்மரிசாதித்ரயஂ கஹ்யதே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-சவிகாபிப்பலீமூலஂ மரிசாத் ஸ்தோகவிஶேஷஂ குணைர்பவதி கடுரஸவிபாகஂ கபக்நஂ லகூஷ்ணவீர்யஂ சேத்யர்தஃ| குணஶப்தேந ரஸவிபாகாதயோऽபி பாரதந்த்ர்யாத்கஹ்யந்தே, ந து பாரிபாஷிகா ஏவ குருலக்வாதயஃ, வ்யாப்தேர்ந்யாயாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-சவ்யபிப்பலீமூலயோர்குணாநாஹ-சவிகேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-சித்ரகோ-தஹநஸஂஜ்ஞஃ, அக்நிஸமஃ பாகே-அத்யந்தோஷ்ண இத்யர்தஃ| ததா, ஶோபாதீந் ஹந்தி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-சித்ரககுணாநாஹ-சித்ரக இதி| பாகே-பாசநக்ரியாயாம், அக்நிஸமஃ-அக்நிவத், ஆமாதீந் பசதீத்யர்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஏதச்ச-பூர்வோக்தஂ, மரிசரஹிதஂ-பிப்பலீபிப்பலீமூலசவ்யசித்ரகஶுண்ட்யாக்யஂ, பஞ்சகோலஸஂஜ்ஞஂ ஸ்மதஂ வைத்யகே தந்த்ரே| ததா, குல்மாதிக்நமதிதீபநஂ ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பிப்பல்யாதிபஞ்சகஸ்ய ஸஂஜ்ஞாஂ குர்வந் குணாநாஹபஞ்சகோலகமிதி| ஏதத்-த்ரிகடுகஂ சவிகாதித்ரயஂ ச, மரிசரஹிதஂ பஞ்சகோலகஸஂஜ்ஞம்| குல்மாதிக்நஂ சாத்யந்தமக்நேர்தீபநஂ ச|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பில்வாதீநாமுபலக்ஷணார்தே ததீயா| பில்வாதிபிருபலக்ஷிதஂ மஹத்பஞ்சமூலஂ கபாநிலௌ ஜயேத்| தச்ச கஷாயதிக்தரஸமுஷ்ணவீர்யஂ ச| பில்வஂ-ஶ்ரீபலம்| காஶ்மர்யஂ-கம்பாரீ| தர்காரீ-அரணிகா| பாடலா-தாம்ரபுஷ்பா| டிண்டுகஃ-ஸ்யோநாகஃ| மஹத் குரு பஹத் அநல்பமிதி பர்யாயாஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பில்வாதிபஞ்சகஸ்ய ஸஂஜ்ஞாஂ குர்வந் குணாநாஹ பில்வேதி| பில்வாதிபஞ்சகஂ-மஹாபஞ்சமூலாக்யஂ, கஷாயாதிகுணஂ ச| பில்வஃ-ஶ்ரீபலஃ| காஶ்மர்யஃ-ஶ்ரீபர்ணீ| தர்காரீ-அக்நிமந்தஃ| பாடலா-வஸந்ததூதீ| டிண்டுகஃ-ஸ்யோநாகஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பஞ்சமூலமிதி வர்ததே| ஹஸ்வஂ கநீயோ லகு அல்பமிதி பர்யாயாஃ பஹதீத்வயஂ-க்ஷுத்ரபஹதீ மஹாபஹதீ ச| அஂஶுமதீத்வயஂ- ஶாலிபர்ணீ பஶ்நிபர்ணீ ச கோக்ஷுரகோ-பக்ஷடகஃ| இதஂ ஹஸ்வஂ பஞ்சமூலஂ ஸ்வாதுபாகரஸஂ நாதிஶீதஂ நாத்யுஷ்ணஂ ஸர்வதோஷஜிச்ச| [ கோக்ஷுராதிபிஃ பஞ்சபிர்லகு த்விதீயஂ பஞ்சமூலம்|]

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பஹத்யாதிபஞ்சகஸ்ய ஸஂஜ்ஞாஂ குர்வந் குணாநாஹ ஹ்ரஸ்வமிதி| பஹத்யாதிபஞ்சகஂ-ஹ்ரஸ்வபஞ்சமூலஸஂஜ்ஞஂ, ஸ்வதுபாகாதிகுணஂ ச| பஹதீத்வயஂ-வ்யாக்ரீ ஸிஂஹீ ச| அஂஶுமதீத்வயஂ-ஶாலிபர்ணீ *பஶ்நிபர்ணீ ச| கோக்ஷுரகஃ-த்ரிகண்டகஃ| நாதிஶப்தோऽத்ர நிஷேதே, ந த்வீஷதர்தே, ஶீதோஷ்ணயோரேகத்ராநவஸ்தாநாத், அநுஷ்ணாஶீதமித்யர்தஃ| ஸுஶ்ருதேந து கோக்ஷுரஸ்தாநே ஏரண்டஃ படிதஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பலாதிபிஃ பஞ்சபிர்மத்யமஂ பஞ்சமூலம்| ஏதச்ச கபவாதக்நஂ நாதிபித்தகரஂ ஸரஂ ச| { பலாதிபிஃ பஞ்சபிஸ்ததீயஂ பஞ்சமூலம்| } அதுநா சதுர்தஂ பஞ்சமூலமாஹ-

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பலாதிபஞ்சகஸ்ய ஸஂஜ்ஞஂ குர்வந் குணாநாஹ-பலேதி| பலாதிபஞ்சகஂ-மத்யமபஞ்சமூலாக்யஂ, கபக்நாதிகுணஂ ச| பலா-வாட்யாலகஃ| புநர்நவா-வர்ஷாபூஃ| ஏரண்டஃ-பஞ்சாங்குலஃ| ஶூர்பபர்ணீத்வயஂ-முத்கபர்ணீ மாஷபர்ணீ ச|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அபீருவீராதிபிஃ பஞ்சபிர்ஜீவநாக்யஂ பஞ்சமூலஂ சக்ஷுஷ்யாதிகுணயுக்தம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அபீர்வாதிபஞ்சகஸ்ய ஸஂஜ்ஞாஂ குர்வந் குணாநாஹ அபீர்விதி| அபிர்வாதிபஞ்சகஂ-ஜீவநபஞ்சமூலஸஂஜ்ஞஂ, சக்ஷுஷ்யா திகுணஂ ச| அபீருஃ-ஶதாவரீ| வீரா-காகோலீ| ஜீவந்தீ-ஶாகப்ரவரா| ஜீவகர்ஷபகௌ-ஸ்வநாமப்ரஸித்தௌ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தணஸஂஜ்ஞஂ பஞ்சமூலஂ தர்பகாஸேக்ஷுஶரஶாலிபிஃ| தச்ச பித்தஜித்| ஸங்க்ரஹே த்வதிகமுக்தம் (ஸூ.அ.௧௨)| யதா-"ஸுவர்ணஂ பஹணஂ ஸ்நிக்தஂ மதுரஂ ரஸபாகயோஃ| விஷதோஷஹரஂ ஶீதஂ ஸகஷாயஂ ரஸாயநம்| ரூப்யஂ ஸ்நிக்தஂ கஷாயாம்லஂ விபாகே மதுரஂ ஸரம்| வயஸஃ ஸ்தாபநஂ ஶீதஂ லேகநஂ வாதபித்தஜித்|| தாம்ரஂ ஸதிக்தமதுரஂ கஷாயஂ லேகநஂ லகு| கடுபாகரஸஂ ஶீதஂ ரோபணஂ கபபித்தஜித்|| காஂஸ்யஂ கஷாயாநுரஸஂ விஶதஂ லேகநஂ ஸரம்| தஷ்டிப்ரஸாதநஂ ரூக்ஷஂ திக்தஂ பித்தகபாபஹம்|| ஸதிக்தலவணஂ பேதி பாண்டுத்வகமிவாதநுத்| லேகநஂ பித்தலஂ கிஞ்சித் த்ரபு, ஸீஸஂ ச தத்குணம்|| சக்ஷுஷ்யஂ கஷ்ணலோஹஂ து கஷாயஂ ஸ்வாது திக்தகம்| லேகநஂ வாதலஂ ஶீதஂ கமிபித்தகபப்ரணுத்|| (காத்ரஶைதில்யபாலித்யபாண்டுக்நஂ ஶோஷஶோபஜித்| தத்வத்தீக்ஷ்ணஂ விஶேஷேண தத்விகாஶி ஸுதுர்ஜரம்|| பத்மராகமஹாநீலபுஷ்பராகவிதூரகாஃ|) முக்தாவித்குமவஜ்ரேந்த்ரவைடூர்யஸ்படிகாதிகம்|| மணிரத்நஂ ஸரஂ ஶீதஂ கஷாயஂ ஸ்வாது லேகநம்| சக்ஷுஷ்யஂ தாரணாத்தத்து பாப்மாऽலக்ஷ்மீவிஷாபஹம்|| ஸக்ஷார உஷ்ணவிர்யஶ்ச காசோ தஷ்டிகதஞ்ஜநாத்| ஶங்கோததிமலௌ ஶீதௌ கஷாயாவதிலேகநௌ|| துத்தகஂ கடு ஸக்ஷாரஂ கஷாயஂ விஶதஂ லகு| லேகநஂ பேதி சக்ஷுஷ்யஂ கண்டூகமிவிஷாபஹம்|| விஶதோ கைரிகஃ ஸ்நிக்தஃ கஷாயமதுரோ ஹிமஃ| கபக்நீ திக்தகடுகா மநோஹ்வா லேகநீ ஸரா|| ஸ்நிக்தஂ கஷாயகடுகஂ ஹரிதாலஂ விஷப்ரணுத்| கஷாயமதுரஂ ஶீதஂ லேகநஂ ஸ்நிக்தமஞ்ஜநம்|| ரக்தபித்தவிஷச்சர்திஹித்மாக்நஂ தக்ப்ரஸாதநம்| ஸ்ரோதோऽஞ்ஜநஂ வரஂ தத்ர ததஃ ஸௌவீரகாஞ்ஜநம்|| (ஸர்வதோஷப்ரஶமநஂ காஸமேஹக்ஷயாபஹம்||) கபக்நமுஷ்ணஂ கடுகஂ ஶிலாஜது ரஸாயநம்| (திக்தஂ ச சேதநஂ யோகவாஹித்வாத்ஸர்வரோகஜித்||) கஷாயா மதுரா ரூக்ஷா காஸக்நீ வஂஶரோசநா| துகாக்ஷீரீ க்ஷயஶ்வாஸகாஸக்நீ மதுரா ஹிமா|| காரவ்யௌ குஞ்ஜிகாऽஜாஜீ கபரீ தாந்யதும்பரு| அந்நகந்தஹரஂ ருச்யஂ தீபநஂ கபவாதஜித்|| பாஷ்பிகா கடுதிக்தோஷ்ணா கமிஶ்லேஷ்மஹரா பரம்| தத்வச்ச ராஜிகா (விக்நஸாதநீ தீபநீ பரம்|| ஶூலாடோபஹரா) ருச்யா, தீப்யகஃ கோஷ்டஶூலஜித்| அஹத்யாஃ ஸர்ஷபாஃ ஸ்நிக்தா பாஷ்பிகாவத்ப்ரகீர்திதாஃ|| ஶதாஹ்வாகுஷ்டதகரஸுரதாருஹரேணவஃ| ஏலைலவாலுஸரலத்வக்வ்யாக்ரநகசோரகாஃ|| லகூஷ்ணாஃ கடுகாஃ பாகே கபவாதநிபர்ஹணாஃ| ஸைர்யகஸ்திக்தமதுரஃ ஸ்நிக்தோஷ்ணஃ கபவாதஜித்|| பஸ்திமூத்ரவிபந்தக்நோ வஷ்யோ கோக்ஷுரகோ ஹிமஃ| பாசநஂ கபபித்தக்நஂ திக்தஂ ஶீதஂ விஷாத்வயம்|| கபக்நஂ திக்தகடுகஂ முஸ்தஂ ஸங்க்ராஹி பாசநம்| திக்தாऽமதா த்ரிதோஷக்நீ க்ராஹிண்யுஷ்ணா ரஸாயநீ|| தீபநீ ஜ்வரதட்தாஹகாமலாவாதரக்தநுத்| திக்தஶீதௌ ஜ்வரஹரௌ லகூ பூநிம்பபர்படௌ|| நிம்பஸ்திக்தோ ஹிமஃ குஷ்டகமிபித்தகபாபஹஃ| மஹாநிம்பஃ பரஂ க்ராஹீ கஷாயோ ரூக்ஷஶீதலஃ|| குக்குலுஃ பிச்சிலஃ ஸ்பர்ஶே விஶதோऽப்யவஹாரதஃ| ஸஸ்வாதுஃ ஸகடுஸ்திக்தஃ ஸகஷாயோ ரஸாயநம்|| வ்ரண்யஃ ஸ்வர்யஃ கடுஃ பாகே ரூக்ஷஃ ஸூக்ஷ்மோऽக்நிதீபநஃ| க்லேதமேதோநிலஶ்லேஷ்மகண்டமேஹாபசீகமீந்|| பிடிகாக்ரந்திஶோபாஂஶ்ச ஹந்த்யுஷ்ணஃ ஸ்ரஂஸநோ லகுஃ| ஶங்கபுஷ்பீ ஸராதிக்தா மேத்யா கமிவிஷாபஹா|| கடுதிக்தோஷ்ணமகுரு ஸ்நிக்தஂ வாதகபாபஹம்| பித்தாஸ்ரவிஷதட்தாஹகமிக்நஂ குரு ரூக்ஷணம்|| ஸர்வஂ ஸதிக்தமதுரஂ சந்தநஂ ஶிஶிரஂ பரம்| லகு ரக்தஂ, ததோஶீரஂ வாதலஂ பாசநஂ ச தத்| ஜ்வராதிஸாரவமதுரக்தபித்தகபாபஹம்| மதுகஂ ரக்தபித்தக்நஂ வ்ரணஶோதநரோபணம்|| குரு ஸ்வாது ஹிமஂ வஷ்யஂ சக்ஷுஷ்யஂ ஸ்வரவர்ணகத்| கடுதிக்தே நிஶே குஷ்டமேஹபித்தகபாபஹே|| ப்ரலேபாஜ்ஜயதஃ கண்டூஂ ஶோபஂ துஷ்டவ்ரணஂ விஷம்| ப்ரபௌண்டரீகஂ சக்ஷுஷ்யஂ ஶிஶிரஂ வ்ரணரோபணம்|| கஷாயமதுரஂ திக்தஂ ரக்தபித்தப்ரஸாதநம்| பலாத்ரயஂ ஸ்வாது வஷ்யஂ ஸ்நிக்தஂ ஶீதஂ பலப்ரதம்|| தத்ர நாகாऽதிகஂ பல்யா க்ஷதக்ஷீணஹிதா குருஃ| தாம்பூலஂ கடு ஸக்ஷாரஂ ருச்யமுஷ்ணஂ கபப்ரணுத்|| பேதி ஸம்மோஹகத்பூகஂ கஷாயஂ ஸ்வாது ரோசநம்| ஜாதிபத்ரீ கடுபலஂ கங்கோலகலவங்ககம்|| லகு தஷ்ணாபஹஂ ஹத்யஂ வக்த்ரதௌர்கந்த்யநாஶநம்| ஸஸ்வாதுதிக்தஸ்தஷ்ணாக்நஃ கர்பூரஶ்சேதநோ ஹிமஃ|| லதாகஸ்தூரிகா தத்வந்முகஶோஷஹரா பரம்| கஷாயமதுரஂ ஶீதஂ பத்மஂ பித்தகபாஸ்த்ரஜித்|| தத்வத்பகுலபுந்நாககுமுதோத்பலபாடலம்| ஸசம்பகஂ ததோ ந்யூநஂ குணைஃ கோரண்டகிஂஶுகம்|| மாலதீமல்லிகாபுஷ்பஂ திக்தஂ ஜயதி மாருதம்| விஷபித்தகபாந்நாகஂ ஸிந்துவாரஂ ச தத்குணம்|| கபக்நஂ கைதகஂ திக்தஂ ஶைரீஷஂ விஷஹாரி ச| வாதலஂ புஷ்பமாகஸ்த்யஂ கஷாயஂ கபபித்தஜித்|| பந்தூகஂ ஶ்லேஷ்மலஂ க்ராஹி தத்வதேவ ச யூதிகா| கபக்நமுஷ்ணவீர்யஂ ச குங்குமஂ வ்ரணஶோதநம்|| அவல்குஜைடகஜஜஂ பீஜஂ வாதகபப்ரணுத்| ஆஸ்யா வர்ணஶ்லேஷ்மமேதஃஸௌகுமார்யகதந்யதா|| அதோऽத்வாऽக்நிபலாயூஂஷி குர்யாச்சங்க்ரமணஂ ஸுகம்| மாருதஸ்யாநுலோம்யஂ ச குடஸ்தம்பஶ்ரமாபஹம்|| அந்வர்தஸஂஜ்ஞஂ பாதத்ரஂ பலகச்சுக்ரலஂ ததா| வர்ண்யஂ நேத்ரஹிதஂ சத்ரஂ வாதவர்ஷாதபாபஹம்|| ப்ரவாதஂ ரௌக்ஷ்யவைவர்ண்யஸ்தம்பகத்தாஹதட்ப்ரமாந்| ஶ்ரமாக்நிமூர்ச்சாஶ்ச ஜயேதப்ரவாதமதோऽந்யதா|| ப்ராக்வாயுருஷ்ணோऽபிஷ்யந்தீ த்வக்தோஷார்ஶோவிஷேகமீந்| ஸந்நிபாதஜ்வரஶ்வாஸமாமவாயுஂ ச கோபயேத்|| யாம்யோऽஸக்வாதகபகச்சீதஃ ஸ்வாதுகஷாயகஃ| கஷாயஃ பஶ்சிமோ ரூக்ஷோ லகுர்நாதிவிதஹ்யதே|| வாதகத் கபபித்தக்நோ மூர்ச்சாதாஹப்ரமாபாஹஃ| ஸ்நிக்தஃ ஶீதோ லகுஃஸாத்ம்ய உத்தரஃ ஷட்ரஸோऽநிலஃ|| ஐஶாநஃ கடுரூக்ஷோஷ்ண ஆக்நேயஶ்சைவ மாருதஃ| அம்லோ விதாஹீ நைத்யோ வாயவ்யஸ்திக்த உச்யதே|| ஆதபோ ப்ரமதட்ஸ்வேததாஹமூர்ச்சாவிவர்ணதாஃ| குர்யாத்பித்தாஸ்ரவஹ்நீஂஶ்ச, சாயா த்வேதாந்வ்யபோஹதி|| தமஃ கஷாயகடுகஂ, ஜ்யோஸ்நா மதுரஶீதலா|| இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தர்பாதிபஞ்சகஸ்ய ஸஂஜ்ஞாஂ குர்வந் குணாநாஹ-தணாக்யமிதி| தர்பாதிபஞ்சகஂ தணபஞ்சமூலஸஂஜ்ஞஂ பித்தஜிச்ச| தர்பஃ-குஶஃ| காஶஃ-காஶேக்ஷுஃ| இக்ஷுஃ-குடதண்டஃ| ஶரோ-முஞ்ஜஃ| ஶாலயஃ-ஸ்வநாமப்ரஸித்தாஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௧௨)-"அஜஶங்கீ ஹரித்ரா ச விதாரீ ஸாரிவாऽமதா| பல்யாக்யஂ கண்டகக்யஂ து ஶ்வதஂஷ்ட்ராபீருஸைர்யகைஃ|| ஸஹிஂஸ்ராகரமர்தீகைஃ ஸர்வதோஷஹரே ச தே| ஸுவர்ணஂ பஂஹணஂ ஸ்நிக்தஂ மதுரஂ ரஸபாகயோஃ|| விஷதோஷஹரஂ ஶீதஂ ஸகஷாயஂ ரஸாயநம்| ரூப்யஂ ஸ்நிக்தஂ கஷாயாம்லஂ விபாகே மதுரஂ ஸரம்|| வயஸஃ ஸ்தாபநஂ ஶீதஂ லேகநஂ வாதபித்தஜித்| தாம்ரஂ ஸதிக்தமதுரஂ கஷாயஂ லேகநஂ லகு|| கடுபாகரஸஂ ஶீதஂ ரோபணஂ கபபித்தஜித்| காஂஸ்யஂ கஷாயாநுரஸஂ விஶதஂ லேகநஂ ஸரம்|| தஷ்டிப்ரஸாதநஂ ரூக்ஷஂ திக்தஂ பித்தகபாபஹம்| ஸதிக்தலவணஂ பேதி பாண்டுத்வகமிவாதநுத்|| லேகநஂ பித்தலஂ கிஞ்சித் த்ரபு, ஸீஸஂ ச தத்குணம்| சக்ஷுஷ்யஂ கஷ்ணலோஹஂ ச கஷாயஂ ஸ்வாது திக்தகம்| லேகநஂ வாதலஂ ஶீதஂ கமிபித்தகபப்ரணுத்| கஷ்ணலோஹஂ-லோஹம்| [*காத்ரஶைதில்யபாலித்யபாண்டுக்நஂ ஶோஷஶோபஜித்|| தத்வத்தீக்ஷ்ணஂ விஶேஷேண தத்விகாஷி ஸுதுர்ஜரம்| பத்மராகமஹாநீலபுஷ்பராகவிதூரகாஃ|| ] முக்தாவித்ருமவஜ்ரேந்த்ரவைடூர்யஸ்படிகாதிகம்| மணிரத்நஂ ஸரஂ ஶீதஂ கஷாயஂ ஸ்வாது லேகநம்|| சக்ஷுஷ்யஂ தாரணாத்தத்து பாஷ்மாலக்ஷ்மீவிஷாபஹம்| [*தந்யமாயுஷ்யமோஜஸ்யஂ ஹர்ஷோத்ஸாஹகரஂ ஶிவம்|| ] ஸக்ஷார உஷ்ணவீர்யஶ்ச காசோ தஷ்டிகதஞ்ஜநாத்| ஶங்கோததிமலௌ ஶீதௌ கஷாயாவதிலேகநௌ|| துத்தகஂ கடு ஸக்ஷாரஂ கஷாயஂ விஶதஂ லகு| லேகநஂ பேதி சக்ஷுஷ்யஂ கண்டூகமிவிஷாபஹம்|| விஶதோ கைரிகஃ ஸ்நிக்தஃ கஷாயமதுரோ ஹிமஃ| கபக்நீ திக்தகடுகா மநோஹ்வா லேகநீ ஸரா|| ஸ்நிக்தஂ கஷாயகடுகஂ ஹரிதாலஂ விஷப்ரணுத்| கஷாயஂ மதுரஂ ஶீதஂ லேகநஂ ஸ்நிக்தமஞ்ஜநம்|| ரக்தபித்தவிஷச்சர்திஹித்மாக்நஂ தக்ப்ரஸாதநம்| ஸ்ரோதோऽஞ்ஜநஂ வரஂ தத்ர ததஃ ஸௌவீரகாஞ்ஜநம்|| கபக்நஂ திக்தகடுகஂ சேதி ஸோஷ்ணஂ ரஸாஞ்ஜநம்| ஸர்வதோஷப்ரஶமநஂ காஸமேஹக்ஷயாபஹம்|| கபக்நமுஷ்ணஂ கடுகஂ ஶிலாஜது ரஸாயநம்| திக்தஂ ச சேதநஂ யோகவாஹித்வாத்ஸர்வரோகஜித்|| [*விஶேஷாத் கச்ச்ரமேஹார்ஶஃபாண்டுஶோபகபாபஹம்|] கஷாயமதுரா ரூக்ஷா காஸாக்நி வஂஶரோசநா|| துகாக்ஷீரீ க்ஷயஶ்வாஸகாஸக்நீ மதுரா ஹிமா| காரவ்யௌ குஞ்சிகாஜாஜீ கபரீதாந்யதும்பரு|| அந்நகந்தஹரஂ ரூச்யஂ தீபநஂ கபவாதஜித்| காரவ்யௌ-ஶதபுஷ்பாத்வயம்| குஞ்சிகா-கஷ்ணஜீரகம்| பாஷ்பிகா கடுதிக்தோஷ்ணா கமிஶ்லேஷ்மஹரா பரம்|| தத்வச்ச ராஜிகா [*விக்நஸாதநீ தீபநீ பரம்| ஶூலாடோபஹரா ] ருச்யா, தீப்யகஃ கோஷ்டஶூலஜித்|| அஹத்யாஃ ஸர்ஷபாஃ ஸ்நிக்தா பாஷ்பிகாவச்ச கீர்திதாஃ| ஶதாஹ்வாகுஷ்டதகரஸுரதாருஹரேணவஃ|| ஏலைலவாலஸரலத்வக்வ்யாக்ரநகசோரகாஃ| லகூஷ்ணாஃ கடுகாஃ பாகே கபவாதநிபர்ஹணாஃ|| ஸைர்யகஸ்திக்தமதுரஃ ஸ்நிக்தோஷ்ணஃ கபவாதஜித்| பஸ்திமூத்ரவிபந்தக்நோ வ்ருஷ்யோ கோக்ஷுரகோ ஹிமஃ|| பாசநஂ கபபித்தக்நஂ திகஂ ஶீதஂ விஷாத்வயம்| கபக்நஂ திக்தகடுகஂ முஸ்தஂ ஸங்க்ராஹி பாசநம்|| திக்தாऽமதா த்ரிதோஷக்நீ க்ராஹிண்யுஷ்ணா ரஸாயநீ| தீபநீ ஜ்வரதட்தாஹகாமலாவாதரக்தநுத்|| திக்தஶீதௌ ஜ்வரஹரௌ லகூ பூநிம்பபர்படௌ| நிம்பஸ்திக்தோ ஹிமஃ குஷ்டகமிபித்தகபாபஹஃ|| மஹாநிம்பஃ பரஂ க்ராஹீ கஷாயோ ரூக்ஷஶீதலஃ| குக்குலுஃ பிச்சிலஃ ஸ்பர்ஶே விஶதோऽப்யவஹாரதஃ|| ஸஸ்வாதுஃ ஸகடுஸ்திக்தஃ ஸகஷாயோ ரஸாயநம்| வ்ரண்யஃ ஸ்வர்யஃ கடுஃ பாகே ரூக்ஷஃ ஸூக்ஷ்மோऽக்நிதீபநஃ|| க்லேதமேதோநிலஶ்லேஷ்மகண்டமேஹாபசீகமீந்| பிடிகாக்ரந்திஶோபாஂஶ்ச ஹந்த்யுஷ்ணஃ ஸ்ரஂஸநோ லகுஃ|| ஶங்கபுஷ்பீ ஸரா திக்தா மேத்யா கமிவிஷாபஹா| கடுதிக்தோஷ்ணமகுரு ஸ்நிக்தஂ வாதகபாபஹம்|| பித்தாஸ்ரவிஷதட்தாஹக்லமக்நஂ குரு ரூக்ஷணம்| ஸர்வஂ ஸதிக்தமதுரஂ சந்தநஂ ஶிஶிரஂ பரம்|| லகு ரக்தஂ, ததோஶீரஂ வாதலஂ பாசநஂ ச தத்| ஜ்வராதீஸாரவமதுரக்தபித்தகபாபஹம்|| மதுகஂ ரக்தபித்தக்நஂ வ்ரணஶோதநரோபணம்| குரு ஸ்வாது ஹிமஂ வஷ்யஂ சக்ஷுஷ்யஂ ஸ்வரவர்ணகத்|| கடுதிக்தே நிஶே குஷ்டமேஹபித்தகபாபஹே| ப்ரலேபாஜ்ஜயதஃ கண்டூஂ ஶோபஂ துஷ்டவ்ரணஂ விஷம்|| ப்ரபௌண்டரீகஂ சக்ஷுஷ்யஂ ஶிஶிரஂ வ்ரணரோபணம்| கஷாயமதுரஂ திக்தஂ ரக்தபித்தப்ரஸாதநம்|| பலாத்ரயஂ ஸ்வாது வஷ்யஂ ஸ்நிக்தஂ ஶீதஂ பலப்ரதம்| தத்ர நாகாऽதிகஂ பல்யா க்ஷதக்ஷீணஹிதா குருஃ|| தாம்பூலஂ கடு ஸக்ஷாரஂ ருச்யமுஷ்ணஂ கபப்ரணுத்| பேதி ஸம்மோஹகத்பூகஂ கஷாயஂ ஸ்வாது ரோசநம்|| ஜாதிபத்ரீ கடுபலஂ கங்கோலகலவங்ககம்| லகு தஷ்ணாபஹஂ ஹத்யஂ வக்த்ரதௌர்கந்த்யநாஶநம்|| ஸஸ்வாதுதிக்தஸ்தஷ்ணாக்நஃ கர்பூரஶ்சேதநோ ஹிமஃ| லதகஸ்தூரிகா தத்வந்முகஶோஷஹரா பரம்|| கஷாயமதுரஂ ஶீதஂ பத்மஂ பித்தகபாஸ்ரஜித்| தத்வத்வகுலபுந்நாககுமுதோத்பலபாடலம்|| ஸசம்பகஂ ததோ ந்யூநஂ குணைஃ கோரண்டகிஂ ஶுகம்| மாலதீமல்லிகாபுஷ்பஂ திக்தஂ ஜயதி மாருதம்|| விஷபித்தகபாந்நாகஂ ஸிந்துவாரஂ ச தத்குணம்| கபக்நஂ கைதகஂ திக்தஂ ஶைரீஷஂ விஷஹாரி ச|| வாதலஂ புஷ்பமாகஸ்த்யஂ கஷாயஂ கபபித்தஜித்| [*சாதுர்திகஜ்வரஹரஂ நாவநேநோபயோஜிதம்|| ] பந்தூகஂ ஶ்லேஷ்மலஂ க்ராஹி தத்வதேவ ச யூதிகா| கபக்நமுஷ்ணவீர்யஂ ச குங்குமஂ வ்ரணஶோதநம்|| அவல்குஜைடகஜஜஂ பீஜஂ வாதகபப்ரணுத்| ஆஸ்யா வர்ணஶ்லேஷ்மமேதஃஸௌகுமார்யகதந்யதா|| அதோऽத்வாऽக்நிபலாயூஂஷி குர்யாச்சங்க்ரமணஂ ஸுகம்| மாருதஸ்யாநுலோம்யஂ ச குடஸ்தம்பஶ்ரமாபஹம்|| அந்வர்தஸஂஜ்ஞஂ பாதத்ரஂ பலதக்ஶுக்ரவர்தநம்| வர்ண்யஂ நேத்ரஹிதஂ சத்ரஂ வாதவர்ஷாதபாபஹம்|| ப்ரவாதஂ ரௌக்ஷ்யவைவர்ண்யஸ்தம்பகத்தாஹதட்ப்ரமாந்| ஶ்ரமாக்நிமுர்ச்சாஶ்ச ஜயேதப்ரவாதமதோऽந்யதா|| ப்ராக்வாயுருஷ்ணோऽபிஷ்யந்தீ த்வக்தோஷார்ஶோவிஷகமீந்| ஸந்நிபாதஜ்வரஶ்வாஸமாமவாயுஂ ச கோபயேத்|| யாம்யோऽஸக்வாதகபகச்சீதஃ ஸ்வாதுகஷாயகஃ| கஷாயஃ பஶ்சிமோ ரூக்ஷோ லகுர்நாதி விதஹ்யதே|| வாதகத் கபபித்தக்நோ மூர்ச்சாதாஹப்ரமாபஹஃ| ஸ்நிக்தஃ ஶீதோ லகுஃ ஸாத்ம்ய உத்தரஃ ஷட்ரஸோ மருத்|| ஐஶாநஃ கடுரூக்ஷோஷ்ண ஆக்நேயஶ்சைவ மாருதஃ| அம்லோ விதாஹீ நைத்யோ வாயவ்யஸ்திக்த உச்யதே|| ஆதபோ ப்ரமதட்ஸ்வேததாஹமூர்ச்சாவிவர்ணதாஃ| குர்யாத்பித்தாஸ்ரவஹ்நீஂஶ்ச, சாயா த்வேதாநபோஹதி|| தமஃ கஷாயகடுகஂ, ஜ்யோத்ஸ்நா மதுரஶீதலா| பவதி சாத்ர| ரஸாதிபேதைரிதி பேஷஜாநாஂ திங்மாத்ரமுக்தஂ ந யதோऽஸ்தி கிஞ்சித்| அநௌஷதஂ த்ரவ்யமிஹாவபோதோ ரூபஸ்ய தேஷாஂ வநகோசரேப்யஃ||" இதி| இத்யௌஷதவர்கஃ| அத மாத்ராதிப்ரகரணம் (ஸங்க்ரஹே ஸூ.அ.௭)-"ஶூகஶிம்பிஜபக்வாந்நமாஂஸஶாகபலாஶ்ரயைஃ| வர்கைரந்நைகதேஶோऽயஂ பூயிஷ்டமுபயோகவாந்|| நிர்திஷ்டோ ரஸவீர்யாத்யைர்யதாஸ்வஂ கர்மஸாதநே| ந ஶக்யஂ விஸ்தரேணாபி வக்துஂ ஸர்வஂ து ஸர்வதா|| ஹிதாஹிதத்வேऽப்யேகாந்தநியமோऽஸ்மாதநிஶ்சிதஃ| மாத்ராயோகக்ரியாதேஶகாலாவஸ்தாதிபேததஃ|| ததஸ்ததோ யதோ தஷ்டாஸ்தே தே பாவாஸ்ததா ததா| மாத்ரயா ஸேவிதஂ மத்யஂ ஹந்தி ரோகாஂஸ்ததுத்பவாந்|| நிஷேவ்யமாணஂ திலஶோ விஷமப்யமதாயதே| ஹீநாதிமாத்ரமஶநஂ மருந்நிசயகோபநம்|| பஜேதே விஷரூபத்வஂ துல்யாஂஶே மதுஸர்பிஷீ| க்ஷாரோऽம்லரஸஸஂயோகே மதுரீபவதி க்ஷணாத்|| உத்துண்டுக்யாஸ்திந்துகேந திக்ததா மதுராயதே| ஹிங்குகைரிகஸிந்தூத்தஂ கந்தவர்ணரஸாதிகம்|| பூகதாம்பூலஶங்கேப்யோ வர்ணகந்தரஸோத்பவஃ| கோத்ரவோ ஹந்த்யஸக்பித்தஂ கரோத்யேவ விதாஹிபிஃ|| குஷ்டஂ தத்கார்யபி திலோ ஹந்தி பல்லாதகைஃ ஸஹ| குடஃ கர்தாऽக்நிஸாதஸ்ய ஸ ஹிநஸ்த்ய பயாதிபிஃ|| தஷ்யத்யக்நௌ ஸமதநஂ ஸர்பிரப்யுபதிஶ்யதே| ஜீவநீயமபி க்ஷீரஂ விஷலேஶேந மத்யவே|| துல்யே அபி ஹதோऽந்யோந்யஂ விஷே ஸ்தாவரஜங்கமே| ஸக்தவோ வாதலா ரூக்ஷாஃ பீதாஸ்தே தர்பயந்திது|| விநாऽபி சோபயோகேந மணிமந்த்ராதி கார்யகத்| ஆற்த்ரகாஜ்ஜாயதே ஶுண்டீ ஸஂஸ்காரேண லகீயஸீ|| லகுப்யோऽபி ஹி ஸக்துப்யோ குரவஃ ஸித்தபிண்டகாஃ| பஷ்டஃ க்ஷுண்ணோऽபி பதுகோ ரக்தஶாலேர்லகோர்குருஃ|| ஶாலிஃ பிஷ்டோ கரீயஸ்த்வஂ கோதூமாதபி கச்சதி| லகுபித்தஹரா லாஜா வ்ரீஹிதோ குருபித்தலாத்|| ஸங்க்ராஹிணோ லகோர்முத்காத் குல்மாஷோ பேதநோ குருஃ| ஆமஂ க்ராஹிதரஂ தக்ரஂ நாகரீகதமார்த்ரகம்|| குடாத்தோயாச்ச ஸுதராஂ மூத்ரலஂ குரு பாநகம்| கரீயோ குடதத்யுக்தஂ ரஸாலா சாதிஶுக்ரலா|| தண்டாபிமதநாத்தத்நோ குருணஶ்சாதிஶோபதாத்| அநுத்ததஸ்நேஹமபி தக்ரஂ ஶோபஹரஂ லகு| ஸர்பிஃ ஸ்நிக்ததரஂ ஹந்தி நார்திதஂ நவநீதவத்| சக்ஷுஷ்யோऽபி ஹிகோதூமஸ்தைலபக்வஸ்து தஷ்டிஹா| மூலகஂ தோஷஜநநஂ ஸித்தஂ து தததோஷலம்| உஷ்ணஂ விஷீபவத்யேவ விஷக்நமபி மாக்ஷிகம்| துர்பாஜநஸ்தா த்ராக்ஷாம்லா தோஷலா ச ப்ரஜாயதே| ஶ்லக்ஷ்ணஶுஷ்ககநோ லேபஶ்சந்தநஸ்யாபி தாஹகத்|| த்வக்கதஸ்யோஷ்மணோ ரோதாச்சீதகத்த்வந்யதாऽகுரோஃ| மேத்யஸ்திலஃ ஸ்பர்ஶஶீதோऽமேத்யஂ தைலஂ கலோऽஹிமஃ|| தஸ்யைவ ஶ்லேஷ்மகாரித்வஂ ந தைலஸ்ய கலஸ்ய வா| தத்நஃ ஶ்வயதுகாரித்வஂ ந தக்ரநவநீதயோஃ|| பூமிஸாத்ம்யஂ ததிக்ஷீரகரீரஂ மருவாஸிஷு| க்ஷாரஹ் ப்ராச்யேஷு, மத்ஸ்யாஸ்து ஸைந்தவேஷ்வஶ்மகேஷு து|| தைலாம்லஂ, கந்தமூலாதி மலயே, கௌங்கணே புநஃ| பேயா, மந்த உதீச்யேஷு, கோதூமோऽவந்திபூமிஷு| பாஹ்லீகா பாஹ்லவாஶ்சீநாஃ ஶூலீகா யவநாஃ ஶகாஃ| மாஂஸகோதூமமார்த்வீகஶஸ்த்ரவைஶ்வாநரோசிதாஃ|| தேஹஸாத்ம்யஂ கதஂ க்ஷீரஂ மத்யஂ மாஂஸஂ ச கஸ்யசித்| பேயா யூஷோ ரஸோऽந்யஸ்ய கோதூமோऽந்யஸ்ய ஶாலயஃ|| அஹிதைரபி தேஷாஂ ச தைரேவோபஹிதஂ ஹிதம்| அந்நபாநௌஷதஂ தோஷமாத்ராகாலாத்யபேக்ஷயா|| ஸாத்ம்யஂ ஹ்யாஶு பலஂ தத்தே நாதிதோஷஂ ச பஹ்வபி| ஸ்ரஂஸநஂ ஸத் பயோ கவ்யஂ பவதி க்ராஹி கஸ்யசித்|| மந்தாக்நிர்பவதி ப்ராயஃ கபவாதோத்தரோ ஹிமே| விஷக்நேநாபி பயஸா தேஹேऽஹேர்வர்த்ததே விஷம்|| ஸ்தூலஸ்தவிரபாலாதௌ வமநாதி நிஷித்யதே| தக்ரமாமஂ கபஂ கோஷ்டே ஹந்தி கண்டே கரோதி து|| வாதஹத்த்வேऽபி மத்வீகாகர்ஜூரஂ கோஷ்டவாதகத்| நாதிபத்யஃ ஶிகீ பத்யஃ ஶ்ரோத்ரஸ்வரவயோதஶாம்|| தஷ்டேஃ ஸ்பர்ஶஹிமஂ த்ரவ்யஂ ஶ்ரோத்ரஸ்யோஷ்ணஂ து பூஜிதம்| பயஃ ஸ்வாது ஸரஂ ஶீதஂ, விபரீதஂ ததோ ததி|| காலேந ஜாயதே தஸ்மாத் க்ஷீரவச்ச புநர்கதம்| பயோ ததி ச வாதக்நமஜாதஂ வாதலஂ து தத்|| தக்ரஂ க்ராஹி கஷாயாம்லமம்லமேவ து பேதநம்| தாதகீகுடதோயாநி காரணஂ மத்யஶுக்தயோஃ|| ஶீதே ந து ததாத்யந்தே ஸ்நிக்தாம்லலவணா ஹிதாஃ| உதமந்ததிவாஸ்வப்நௌ க்ரீஷ்மாதந்யத்ர கர்ஹிதௌ|| ஸமயோகேऽபி கர்மாத்யா வாதாதிசயஹேதவஃ| துஷ்வந்யோ ரஸேஷ்வந்யோ ரௌக்ஷ்யஸ்நேஹபலக்ரமஃ|| ரஸாயநஂ காகமாசீ ஸத்யஃ, பர்யுஷிதா விஷம்| மூலகஂ தோஷஜித்பாலஂ, விபரீதஂ து கந்தவத்|| ஜ்வரே பேயா கஷாயாஶ்ச ஸர்பிஃ க்ஷீரஂ விரேசநம்| ஷடஹஂ ஷடஹஂ யுஞ்ஜ்யாத்வீக்ஷ்ய தோஷபலாபலம்|| சர்திஹத்ரோககுல்மார்தே வமநஂ ச சிகித்ஸிதே| நிஷித்தமபி நிர்திஷ்டஂ பஸ்திரர்ஶஸகுஷ்டிநோஃ|| ஜ்வரே துல்யர்துதோஷத்வஂ ப்ரமேஹே துல்யதூஷ்யதா| ரக்தகுல்மே புராணத்வஂ ஸுகஸாத்யாத்வஹேதவஃ|| ஆஶ்சோதநமபிஷ்யந்தே யுஞ்ஜீதோர்த்வஂ திநத்ரயாத்| அஞ்ஜநஂ பக்வதோஷஸ்ய ப்ரதிஶ்யாயே ச நாவநம்|| நாதிப்ரவத்தே திமிரே ஶிராமோக்ஷோ விதீயதே| துஷ்டாஸ்ரஸம்பவேऽபீஷ்டோ நாஸ்ரபித்தே ஶிராவ்யதஃ|| அபத்யஂ பத்யமப்யந்நஂ நிஶாயாஂ நேத்ரரோகிணாம்| அஹிதாஃ ஸக்தவஃ ஶுஷ்கா ஹிதாஸ்தே து ப்ரமேஹிணஃ| குல்மிநஃ க்ஷீரதத்யாதி ஹபுஷாதியுதஂ ஹிதம்| வாதலஂ வாதகோபேऽபி வர்ஷாஸு மது ஶஸ்யதே|| ததேவ மத்யஂ மத்யஸ்ய விஷஸ்ய து விஷாந்தரம்| கதமாநூபதேஶோத்தஂ ஹேமந்தே ச பலாதிகம்|| ஆலஸ்யகௌரவே ரூபஂ வாதஜேऽபி ஜ்வரே புரஃ| ஸ்வேதைர்யாதி ஶமஂ தாஹஃ ப்ராயோ லஶுநபாநஜஃ|| திவாஸ்வமாஜ்ஜராஂ யாதி புக்தமந்யேத்யுரத்ய ந| கோஷ்டே ருத்தோऽக்நிகத்வாயுர்மேதஸாऽர்ஶோபிரக்நிஹத்|| துஷ்பாநஂ துர்ஜரஂ ஸர்பிர்தீபநஂ ச பயோऽந்யத| ஸர்பாதிஶவகோதேப்யாஂ வஶ்சிகாநாஂ ஸமுத்பவஃ|| தே தைரேவ புநர்தஷ்டாஃ ஸத்யோ ஜஹதி ஜீவிதம்| ஸ்வயமேவ விஷஂ தீவ்ரஂ தாந் புநர்நாதிபாகதே|| ஸர்வாங்கவ்யாபி தேஶாஂ ச ஶுக்ரவத் ஸஂஸ்மதஂ விஷம்| தந்மாஂஸமுபயோகாய மாஂஸவர்கே ச பட்யதே|| சர்திக்நீ மாக்ஷிகாவிட் ச மக்ஷிகைவ து வாமயேத்| கபே லங்கநஸாத்யேऽபி கர்தரி ஜ்வரகுல்மயோஃ|| துல்யேऽபி தேஶகாலாதௌ லங்கநஂ ந ஸமஂ மதம்| ஸர்வதா தோஷஜித்தக்ரஂ க்ரஹண்யாஂ, தோஷகத்ரணே|| பீநஸஶ்வாஸகாஸாதௌ ஸித்தமேவ ப்ரஶஸ்யதே| இத்யேதேऽந்யே ச பஹவஃ ஸூக்ஷ்மா துர்லபஹேதுகாஃ|| தர்மா விசித்ரா பாவேஷு கிஞ்சித்தேஷாஂ நிதார்ஶிதம்| திஶாऽநயா ஶேஷமபி ஸ்வயமூஹேத புத்திமாந்|| ந ஶாஸ்த்ரமாத்ரஶரணோ ந சாநாலோசிதாகமஃ|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸம்ப்ரதி ஸுகக்ரஹணதாரணார்தஂ ஸங்க்ரஹஶ்லோகமாஹ-ஸ௦-ஶூகதாந்யாதிபிர்வர்கிதைஃ-வர்கீகதைஃ, அயமந்நஸ்ய லேஶஃ-ஏகதஶஃ ஸ்தோகமாத்ரோ, நிர்திஷ்டஃ| கிம்பூதஃ? நித்யோபயோகோ வித்யதே யஸ்ய ஸ நித்யோபயோகிகஃ, ஸதோபயோகவாநித்யர்தஃ| மாத்ராயோகக்ரியாதேஶகாலாவஸ்தாதிவிஶேஷாச்சோக்தாநாமபி த்ரவ்யாணாமந்யதாத்வஂ தஷ்டம்| யதா-"திலஶோ நிஷேவ்யமாணஂ விஷமபி ஸஞ்ஜாயதேऽமதஸமாநம்| பல்லாதகஃ ஸஹ திலைஸ்தத்கார்யபி குஷ்டமுபஹந்தி|| ஸஂஸ்காரேண லகுப்யஃ ஸக்துப்யஃ ஸித்தபிண்டிகா குரவஃ| மருவாஸிஷு து ஸாத்ம்யஂ ததிபீலுஶமீகரீராணாம்|| கததுக்தைர்ஹேமந்தே மந்தாக்நிஃ கபோத்தரோ பவேத்ப்ராயஃ| ததிதுக்தஂ வாதக்நஂ ததஜாதஂ வாதகத்பவதி|| ரேசநமபி ச க்ஷீரஂ கவ்யஂ ஸங்க்ராஹி கஸ்யசித்பவதி|" இதி| தஸ்மாதேவமாதி ஸ்வபுத்த்யைவோஹ்யம்| ஶாஸ்த்ரகதா து க்ரந்தகௌரவபயாத்ஸ்பஷ்டஂ கத்வா நோக்தம், ப்ரதேஶாந்தரேஷு யுக்த்யைவ ப்ரதிபாதிதமிதி| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்காஸுந்தராக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநேऽந்நஸ்வரூபாதிவிஜ்ஞாநீயோऽத்யாயஃ ஷஷ்டஃ|| ௯௬||

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத்யாயார்தமுபஸஂஹரதி-ஶூகஶிம்பிஜேதி| அந்நஶப்தேநாஹாரோபயோகீநி த்ரவ்யாணி, தேஷாஂ லேஶஃ-ஏகதேஶஃ| உபயோகமர்ஹதி-ஔபயௌகிகஃ| நித்யஂ-ஸர்வகாலமௌபயோகிகோ நித்யௌபயோகிகஃ| யஸ்ய து காதாசித்க உபயோகஃ ஸ நோக்தஃ, க்ரந்தவிஸ்தரபயாத்| வர்கிதைஃ-வர்கீகதைஃ, ஶூகஜாதிபிஃ ப்ரகரணபேதைரித்யர்தஃ| இதி ஹேமாத்ரிடீகாயாமாயுர்வேதரஸாயநே| அந்நஸ்வரூபவிஜ்ஞாநஂ ஸாமஸ்த்யேந நிரூபிதம்|| ௬||