൬. അന്നസ്വരൂപവിജ്ഞാനീയാധ്യായഃ

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അന്നവിധൌ പ്രകൃതേऽല്പവക്തവ്യാത്വാത്പൂര്വം ദ്രവദ്രവ്യമഭിധായാന്നം വക്തി-

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അന്നസ്യ സ്വരൂപം-സ്വഭാവോ രസവീര്യവിപാകപ്രഭാവഗുണകര്മാദി, തസ്യ വിജ്ഞാനം-അവഗമ:, തസ്മൈ ഹിതോऽധ്യായഃ-അന്നരൂപവിജ്ഞാനീയഃ, തം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ശേഷം പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യേയമ്| ദ്രവ്യശബ്ദശ്ചാപ്രയുക്തോऽപ്യര്ഥസ്യ ഗമക ഇത്യന്നദ്രവ്യസ്വരൂപവിജ്ഞാനീയ ഇതി ദ്രഷ്ടവ്യമ്| തഥാ ഹി പൂര്വസ്മിന്നധ്യായേ മന്ദമതിപ്രബോധനായ പ്രയുക്തോ ദ്രവ്യശബ്ദഃ|ആചാര്യാ ഹി വൈചിത്ര്യേണ ഗ്രന്ഥരചനാം വിദധതി| തത്ര പ്രാക് സ്വരൂപശബ്ദോ ന നിര്ദിഷ്ടഃ, ഇഹ ച ദ്രവ്യശബ്ദഃ| അഥവോഭയമപ്രയുക്തമപി ഗമ്യതേ മധ്യലോപാഖ്യയാ തന്ത്രയുക്ത്യാऽന്തലോപായ ച| അദ്യതേ യത്തത്-അന്നമ് ധാന്യമാംസാദി| ധാന്യം ച ദ്വിധാ ശൂകശിമ്ബിധാന്യഭേദേന തത്ര പ്രാധാന്യാച്ഛൂകധാന്യസ്യ പൂര്വമുപന്യാസഃ| പ്രാധാന്യം ചാസ്യ ഭൂയസ്ത്വോപയോഗിത്ത്വാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അന്നസ്വരൂപവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാതും പ്രതിജാനീതേ-അഥേതി| യതഃ പൂര്വാധ്യായേ ദ്രവ ആഹാര ഉക്തഃ, ഇഹ ത്വദ്രവഃ| സ ചാന്നശബ്ദവാച്യഃ| അത ഏവായമന്നസ്വരൂപവിജ്ഞാനീയഃ| തത്ര സപ്തവര്ഗാഃ| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ.സൂ.അ. ൬/൧൭൨)- "ശൂകശിമ്ബിജപക്വാന്നമാംസശാകഫലൌഷധൈഃ| വര്ഗിതൈരന്നലേശോऽയമുക്തോ നിത്യൌപയോഗികഃ||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- തത്ര രക്തശാലിമഹാശാലീ-സുപ്രഥിതാവേവ| കലമോമഗധാദിഷു പ്രസിദ്ധഃ| സ ഏവ മഹാതണ്ഡുല ഇതി കാശ്മീരേഷു| തൂര്ണകശ്ച-തത്രൈവ ആജവ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ| ശകുനഹൃതോ-യോ മഗധേഷു ബുദ്ധോത്പാദകാല ഉത്തരകുരുഭ്യോ ഹംസൈരാനീതോ ഭൃങ്ഗാരപാത്രേ വിശാഖാഖ്യയാ വാപിതോ വിസ്തരം ഗതഃ| അത ഏവ ശകുനിനാऽऽഹൃതഃ ശകുനാഹൃത ഇത്യന്വര്ഥാ

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-തത്രാദൌ ശൂകധാന്യവര്ഗഃ| തത്രാദൌ ശാലയഃ| തത്ര രക്തശാല്യാദിഗുണാനാഹ-രക്തോ മഹാനിതി| രക്താദയോ-ദേശഭേദേന സ്വനാമപ്രസിദ്ധാഃ| ശുഭാഃ-നിര്ദോഷാഃ| ബദ്ധാല്പവര്ചസഃ,- ബദ്ധം-പിണ്ഡീകൃതം, അല്പം-സ്തോകം, വര്ചഃ-പുരീഷം, യേഭ്യസ്തേ തഥാ| നനു, ഇഹ ശാലയോ മധുരപാകാ ഉക്താഃ, സുശ്രുതേന (സൂ.അ. ൪൬൧൫)-"മധുരാ വീര്യതഃ ശീതാ ലഘുപാകാ ബലാവഹാഃ|" ഇതി വിരോധഃ, ലഘുപാകത്വമേവ ഹി കടുപാകത്വമ്| മൈവമ്| രസവദവിരോധഃ| പാകോ-രസവിശേഷഃ| രസാസ്ത്വേകസ്മിന് ദ്രവ്യേ ബഹവോऽനുഭൂയന്തേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തത്ര-തേഷു മഹാശാലികലമാദിഷു മധ്യേ, രക്തോ-രക്തശാലിസംജ്ഞോ വരഃ, തൃഷ്ണാം വാതാദീശ്ച ത്രിദോഷാന്നിഹന്തി| അസ്യ ച പ്രാഗുപാദാനേനൈവ വരത്വേ ലബ്ധേ വരഗ്രഹണം യുക്ത്യാ

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-രക്തശാലിഗുണാനാഹ-ശൂകജേഷ്വിതി| തത്ര-തേഷു ശാലിഷു മധ്യേ, രക്തോ-രക്തശാലിഃ, ശൂകജേഷു വരഃ| തഥാ ച ഖാരണാദിഃ-"പഥ്യത്വേ ശൂകധാന്യാനാം പ്രവരാ രക്തശാലയഃ|" ഇതി| അത ഏവ 'ശൂകജേഷു ശാലയോ വരാഃ, തേഷു ശാലിഷു രക്തോ വരഃ' ഇതി വ്യാഖ്യാനമസത്| തൃഷ്ണാത്രിദോഷഹാ-തൃഷ്ണാഘ്ഹ്നസ്ത്രിദോഷഘ്നശ്ച|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തസ്യാനു-രക്തശാലേഃ പശ്ചാത്, മഹാന് ശാലിര്വരഃ| തം ച-മഹാന്തമനു കലമഃ, മഹത്സംജ്ഞാത് കലമഃ കിഞ്ചിദൂന ഇത്യര്ഥഃ| തതഃ-അനന്തരമ്, പരേ-അന്യേ ശാലയോ

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മഹാശാല്യാദീനാം ഗുണാനാഹ-മഹാംസ്തമന്വിതി| തമനു-രക്തശാലേര്ഹീനോ മഹാന്| തം ചാപ്യനു-കലമോ മഹതോ ഹീനഗുണഃ| പരേ-തൂര്ണകാദയഃ, തേനൈവ ന്യായേന ഹീനാഃ| തേന യോ യസ്മാദുത്തരഃ സ തസ്മാദ്ധീനഃ| നനു, രക്തശാല്യാദീനാം യഥോത്തരമപകര്ഷ ഉച്യതേ, സ ച പാഠക്രമമപേക്ഷതേ, സ തു പ്രതിതന്ത്രം ഭിദ്യതേ| തദ്യഥാ-"ലോഹിതശാലികലമകദമ്ബകപാണ്ഡുകസുഗന്ധികശകുനാഹൃതപുഷ്പാണ്ഡകപുണ്ഡരീകമഹാശാലിശീതഭീരുരോധ്രപുഷ്പകദീര്ഘാശൂകകാഞ്ചനമഹിഷശൂകഹായനദൂഷകമഹാദൂഷകപ്രഭൃതയഃ ശാലയഃ| മധുരാ വീര്യതഃ ശീതാ ലഘുപാകാ ബലാവഹാഃ| പിത്തഘ്നാല്പാനിലകഫാഃ സ്നിഗ്ധാ ബദ്ധാല്പവര്ചസഃ|| തേഷാം ലോഹിതകഃ ശ്രേഷ്ടോ ദോഷഘ്നഃ ശുക്രമൂത്രലഃ| ചക്ഷുഷ്യോ വര്ണകൃത്സ്വര്യോഹൃദ്യോ ബല്യസ്തൃഷാപഹഃ|| വ്രണ്യോ ജ്വരഹരശ്ചൈവ സര്വദോഷവിഷാപഹഃ| തസ്മാദല്പന്തരഗുണാഃ ക്രമശഃ ശാലയോऽപരാഃ||' ഇതി സുശ്രുതഃ (സൂ. അ. ൪൬/൪)| "രക്തശാലിര്മഹാശാലിഃ കലമഃ ശകുനാഹൃതഃ| തൂര്ണകോ ദീര്ഘശൂകശ്ഛ ഗോഉരഃ പാണ്ഡുകലാങ്ഗലഓഉ|| സുഗന്ധികാ ലോഹവാലാഃ സാരിവാഖ്യാഃ പ്രമോദകാഃ| പതങ്ഗാസ്തപനീയാശ്ഛ യേ ചന്യേ ശാലയഃ ശുഭാഃ|| ശീതാ രസേ വിപാകേ ച മധുരാഃ സ്വല്പമാരുതാഃ| ബദ്ധാല്പവര്ചസഃ സ്നിഗ്ധാ ബൃംഹണാ മൂത്രശുക്രലാഃ|| രക്തശാലിര്വസ്തേഷാം തൃഷ്ണാഘ്നസ്ത്രിമലാപഹഃ| മഹാംസ്തമനു കലമസ്തം ചാപ്യനു തതഃ പരേ||" ഇതി ചരകഃ (സൂ.അ. ൨൭/൭)| "രക്തഃ ശ്യേനാഹൃതോ ഗോഉരഃ സുഗന്ധഃ കാഞ്ചനോ മഹാന്| പതങ്ഗഃ കലമഃ പാണ്ഡുര്ലോഹവാലഃ പ്രമോദകഃ|| ദീര്ഘനാലഃ ശീതഭിരുഃ സാരിവഃ ശങ്ഖമൌക്തികഃ| തൂര്ണകോ ദീര്ഘശൂകാഖ്യോ ലാങ്ഗലാദ്യാശ്ഛ ശാലയഃ|| ശീതലാ മധുരാഃ സ്നിഗ്ധാ ഗ്രാഹിണോ മാംസശുക്രലാഃ| വാതപിത്തഹരാ ബല്യാഃ സൃഷ്ടമൂത്രാഃ സഹായനാഃ|| സ്നിഗ്ധഃ ശീതോ ലഘുര്ഗ്രാഹീ തൃഷ്ണാഘ്നഃ ശുക്രമൂത്രലഃ| രക്തശാലിസ്ത്രിദോഷഘ്നഃ കലമോν മഹാംസ്തതഃ||' ഇതി ഖാരണാദിഃ| "രക്തോ മഹാന് സകലമഃ" ഇത്യാദ്യമ്| ഏവമേവ സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൭)| തസ്മാത്കോऽത്ര ക്രമഃ? ഉച്യതേ| ഇഹ രക്തശാലിശബ്ദേന മൃദുമധുരസ്നിഗ്ധസുരഭിശുക്ലവിശദസ്ഥൂലായതത്വാദീനാം ലോകപ്രസിദ്ധാനാം സ്വഗുണാനാമുത്കര്ഷ ഉപലക്ഷ്യതേ| തേഷു യഥാ യഥാ സമുത്കര്ഷസ്ത ഉത്തമാഃ| യഥാ യഥാ അപകര്ശസ്തേ ഹീനാഃ| ഉപലക്ഷണാനി പുനര്വക്തുര്വിവക്ഷാഭേദാദ്ഭിന്നാനി| യാനേവ ഗുണാന് സുശ്രുതഖാരണാദീ കലമശബ്ദേനോപലക്ഷയതഃ, താനേവ ചരകവാഗ്ഭടോഉ മഹാശാലിശബ്ദേന| നനു, സമ്ബന്ധം വിനാ നോപലക്ഷണത്വമ്, ന ച കലമസ്യ മഹാശാലിഗുണൈര്മഹാശാലേര്വാ കലമഗുണൈഃ കദാചിത്സമ്ബന്ധഃ| മൈവമ്| യദ കലമോ മഹാശാലിക്ഷേത്രേ നിഷ്പദ്യതേ, തദാ തയോസ്തുല്യഗുണത്വാത്| സ്വക്ഷേത്രജാദേവ മഹാശാലേഃ സ്വക്ഷേത്രജ ഏവ കലമോ ഹീനഃ| ഏവമിതരേഷ്വപി വാച്യമ്| തസ്മാത്സര്വമേവ പ്രമാണമ്, ഉക്തപ്രകാരേണാവിരോധാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യവകാദയഃ ശാലിവിശേഷാഃ സ്വാദവഃ| തഥാ, ഉഷ്ണാദിഗുണയുക്താഃ| തഥാ, സൃഷ്ടേ മൂത്രപുരീഷേ യൈസ്തേ സൃഷ്ടമൂത്രപുരീഷാഃ| പൂര്വം പൂര്വം ച നിന്ദിതാഃ-തേന യവകാഃ സര്വേഭ്യോऽപി ഗര്ഹിതാഃ, തദന്വന്യേ കിഞ്ചിത്കിഞ്ചിത്ക്രമേണ ഗര്ഹിതാ ഇതി വിജ്ഞേയമ്| നൈഷധകാദയ ഇത്യ- ത്രാऽऽദിശബ്ദേന ചമ്പകപത്രികാദയഃ ശാലിവിശേഷാ ഗൃഹ്യന്തേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-യവകാദിശാലിഗുണാനാഹ-യവകാ ഇതി| *പാംശുബാഷ്പഃ-കോരകഃ| പൂര്വം പൂര്വം ച നിന്ദിതാഃ-യോ യസ്മാത്പൂര്വഃ സ തസ്മാദ്ധീനഗുണഃ, മൃദ്വാദിവിപരീതഗുണാനാമുത്കര്ഷാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വ്രീഹിഷു മധ്യേ ഷഷ്ടികഃ ശ്രേഷ്ഠഃ, രക്തശാലിരിവ ശാലിഷു| തഥാ, സ്നിഗ്ധാദിഗുണയുക്തഃ| സ്ഥിരോ ഹിമ ഇതി ശരീരസ്തൈര്യകരോ ജ്വരശ്രമക്ലമഗ്ലാനിഹരഃ| അത ഏവ രസായനപ്രയോഗേ ജ്വരാദോഉ ഛ തത്ര തത്ര ക്ഷാമവപുഷാമുപദിഷ്ടഃ| യവസ്തു സ്തൈര്യകരോऽപി നാമ്നാതോ ഗുരുവാതലത്വാദിതി വേദ്യമ്| ഷഷ്ടികശ്ഛ ദ്വിവിധഃ,-ഗൌരഃ കൃഷ്ണഗോഉരശ്ച| അത്രാസിതഗോഉരതോ ഗൌരഃ ഷഷ്ടികഃ ശ്രേഷ്ടഃ| (തഥാ ച സുശ്രുതേ (സൂ.അ.൪൬|൯)-"രസേ പാകേ ച മധുറ്രാഃ പിത്താനിലഹരാസ്തഥാ| ശാലീനാം ച ഗുണൈസ്തുല്യാ വിജ്ഞ്ഹേയാഃ കഫശുക്രലാഃ|| ഷഷ്ടികഃ പ്രവരസ്തേഷാം കഷായാനുരസോ ലഘുഃ|" കൃഷ്ണാത്രേയഃ:-ഷഷ്ടികഃ സുരകവ്രീഹിപാടലോടകനാലകാഃ| കൃഷ്ണവ്രീഹിഃ ശീതഭീരുഃ പ്രമോദോഹായനസ്തഥാ|| അനഭിഷ്യന്ദിനഃ സ്നിഗ്ധാഃ കഷായമധുരാ ഹിമാഃ| ലഘവഃ കടുപാകാശ്ഛ ഷഷ്ടികോऽത്രാപി പൂജിതഃ||" ഖാരണാദിഃ- "കഷായമധുരോ ഗ്രാഹീ ദോഷഘ്നഃ ഷഷ്ടികോ ലഘുഃ|" പരാശരേऽപ്യുക്തമ്- "രക്തോ മഹാച്ഛകുനാഹൃതഃ ഷഷ്ടികകലമപ്രമോദപതഡ്ഗാഃ ശീതഗൌരദീര്ഘശൂകസുഗന്ധികപാണ്ഡുതപനീയാഃ ശാലയ ഏവംഭൂതാഃ| മധുരബഹലാഃ സ്ഥിരാഃ സ്നിഗ്ധാഃ പിത്താനിലപ്രശമനാ ലഘവഃ സങ്ഗ്രാഹികാഃ ശീതാഃ|" ഇതി| ചരകേ ത്വേവം പഠ്യതേ (സൂ.അ.൫|൩)-"തത്ര ശാലിഷഷ്ടികമുദ്ഗലാവകപിഞ്ജലൈണശശശരഭവരാഹാദീന്യാഹാരദ്രവ്യാണി പ്രകൃതിലഘൂന്യപി മാത്രാപേക്ഷീണി ഭവന്തി|" തഥാ ച ചരകോ ജ്വരേ പഠതി (ചി.അ.൩|൧൭൬)-"രക്തശാല്യാദയഃ ശസ്താഃ പുരാണാഃ ഷഷ്ടികൈഃ സഹ| യവാഗ്വോദനലാജാര്ഥേ ജ്വരിതാനാം ജ്വരാപഹാഃ||" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഷഷ്ടികഗുണാനാഹ-സ്നിഗ്ധ ഇതി| ഗ്രാഹീ-സ്തമ്ഭനഃ| സ്ഥിരഃ-സ്ഥിരഗുണഃ, കാര്യരൂപേണ ശരീരേ ചിരകാലം തിഷ്ഠതീത്യര്ഥഃ| യോ വ്രീഹിഃ ഷഷ്ടിരാത്രേണ പച്യതേ സ ഷഷ്ടികഃ| സ ചാന്യേഭ്യോ വ്രീഹിഭ്യ ഉത്തമഃ| സ ച ത്രിവിധഃ,- ഗൌരഃ കൃഷ്ണഃ കൃഷ്ണഗൌരശ്ച| തത്രാസിതഗൌരാദ്ഗൌരഃ ശ്രേഷ്ഠഃ| പാരിശേഷ്യാദസിതോ ഹീനഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തതഃ-ഷഷ്ടികാത്, മഹാബ്രീഹ്യാദയഃ ക്രമാദ്ഗുണൈരല്പാന്തരാഃ-ഗുണൈര്ഹീനാഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മഹാവ്രീഹ്യാദീനാം ഗുണാനാഹ-തതഃ ക്രമാദിതി| തതഃ-കൃഷ്ണഷഷ്ടികാത്, മഹാവ്രീഹ്യാദയഃ ക്രമേണ ഗുണൈരല്പാന്തരാഃ| ഷഷ്ടികസ്യ സര്വശ്രേഷ്ഠത്വാദ്ധീനത്വേനാല്പാന്തരത്വമ്| കൃഷ്ണഷഷ്ടികാദ്ധീനഗുണോ മഹാവ്രീഹിഃ, തതഃ കൃഷ്ണവ്രീഹിഃ, ഇത്യാദി| അത്രാപി കമഭേദപരിഹാരഃ പൂര്വവത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഏഭ്യഃ ഷഷ്ടികാദിഭ്യോऽന്യഃ-അനുക്തോ, വ്രീഹിഃ സ്വാദുഃ- മധുരരസഃ, അമ്ലവിപാകഃ പിത്തകരോ ഗുരുര്ബഹുമൂത്രപുരീഷോഷ്മാ ഛ| പാടലഃ- പടലാകുസുമാകാരഃ| ത്രിദോഷഃ-ത്രിദോഷകോപനഃ| ത്രിദോഷസ്ത്വേവേത്യത്രൈവശബ്ദോऽതിശയഖ്യാപനായ| അതിശയേന ത്രിദോഷല ഇത്യര്ഥഃ| അതിത്രിദോഷലത്വേനാസ്യാऽഭ്യവഹാരനിഷേധം കരോതി| അത ഏവ ച രസാദിമത്ത്വം ന വ്യധാദസ്യ ശാസ്ത്രകാരഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥാവിശിഷ്ടവ്രീഹിഗുണാനാഹ-സ്വാദുരിതി| അന്യഃ-ഉക്തേഭ്യ ഇതരഃ| ഊഷ്മാ-ഔഷ്ണ്യമ്| പാടലഗുണാനാഹ-ത്രിദോഷസ്ത്വിതി| ത്രയോ ദോഷാ യസ്മാത്സഃ- ത്രിദോഷഃ| ഏവഗ്രഹണാത്സര്വാസ്വവസ്ഥാസു ദോഷലത്വമ്| അത ഏവാന്യേഷാം ദ്രവ്യാണാമവസ്ഥാതോ ഗുണാന്യത്വം ജ്ഞേയമ്| തഥാ (സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ. ൭)-"സര്വഥാ ദോഷജിത്തക്രം ഗ്രഹണ്യാം, ദോഷകൃദ്ര്വ്രണേ| ശാലിഃ പിഷ്ടോ ഗരീയസ്ത്വം ഗോധൂമാദപി ഗച്ഛതി||" ഇത്യാദി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഏഭ്യഃ ഷഷ്ടികാദിഭ്യോऽന്യഃ-അനുക്തോ, വ്രീഹിഃ സ്വാദുഃ- മധുരരസഃ, അമ്ലവിപാകഃ പിത്തകരോ ഗുരുര്ബഹുമൂത്രപുരീഷോഷ്മാ ഛ| പാടലഃ- പടലാകുസുമാകാരഃ| ത്രിദോഷഃ-ത്രിദോഷകോപനഃ| ത്രിദോഷസ്ത്വേവേത്യത്രൈവശബ്ദോऽതിശയഖ്യാപനായ| അതിശയേന ത്രിദോഷല ഇത്യര്ഥഃ| അതിത്രിദോഷലത്വേനാസ്യാऽഭ്യവഹാരനിഷേധം കരോതി| അത ഏവ ച രസാദിമത്ത്വം ന വ്യധാദസ്യ ശാസ്ത്രകാരഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥാവിശിഷ്ടവ്രീഹിഗുണാനാഹ-സ്വാദുരിതി| അന്യഃ-ഉക്തേഭ്യ ഇതരഃ| ഊഷ്മാ-ഔഷ്ണ്യമ്| പാടലഗുണാനാഹ-ത്രിദോഷസ്ത്വിതി| ത്രയോ ദോഷാ യസ്മാത്സഃ- ത്രിദോഷഃ| ഏവഗ്രഹണാത്സര്വാസ്വവസ്ഥാസു ദോഷലത്വമ്| അത ഏവാന്യേഷാം ദ്രവ്യാണാമവസ്ഥാതോ ഗുണാന്യത്വം ജ്ഞേയമ്| തഥാ (സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ. ൭)-"സര്വഥാ ദോഷജിത്തക്രം ഗ്രഹണ്യാം, ദോഷകൃദ്ര്വ്രണേ| ശാലിഃ പിഷ്ടോ ഗരീയസ്ത്വം ഗോധൂമാദപി ഗച്ഛതി||" ഇത്യാദി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തത്ര-തേഷു തൃണധാന്യേഷു മധ്യേ, പ്രിയാങ്ഗുഃ-കങ്ഗുഃ, ഭഗ്നസ്യാങ്ഗസ്യ സന്ധാനം കരോതി| തഥാ, ഗുരുഃ| സുശ്രുതേ തൂക്തമ് (സൂ.അ.൪൬|൨൪)-"രക്താഃ പീതാശ്ച കൃഷ്ണാശ്ച ശ്വേതാശ്ചൈവ പ്രിയങ്ഗവഃ| യഥോത്തരം പ്രധാനാഃ സ്യൂ രൂക്ഷാഃ കഫഹരാഃ സ്മൃതാഃ||" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കങ്ഗുഗുണാനാഹ-ഭഗ്നസന്ധാനേതി| ഭഗ്നസന്ധാനകൃത്-ഭഗ്നസ്യാങ്ഗസ്യ സന്ധാനം കരോതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കോരദൂഷഃ-കോദ്രവഃ, അത്യര്ഥം സങ്ഗ്രാഹീ| തഥാ സ്പര്ശശീതോ വിഷാപഹശ്ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കോദ്രവഗുണാനാഹ-കോരദൂഷ ഇതി| പരം-അതിശയേന ഗ്രാഹീ, സ്പര്ശേ ശീതശ്ച| അതിശയവചനാത് കങ്ഗ്വാദീനാമപി ഗ്രാഹിത്വം ഹിമസ്പര്ശത്വം ച ജ്ഞേയമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യവോ രൂക്ഷാദിഗുണൈര്യുക്തോ വിഡ്വാതകരോ വൃഷ്യഃ സ്ഥൈര്യകൃച്ച| തഥാ, മൂത്രാദീന് ജയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-യവഗുണാനാഹ-രൂക്ഷഃ ശീത ഇതി| കണ്ഠാമയാഃ-ഗലഗണ്ഡാദയഃ| ത്വഗാമയാഃ-കുഷ്ഠാദയഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അനുയവോ നാമ ശൂകധാന്യവിശേഷോ ലോകപ്രസിദ്ധഃ| സ യവാന്ന്യൂനഃ-സ്വല്പൈര്യവഗുണൈര്യുക്തഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അനുയവഗുണാനാഹ-ന്യൂന ഇതി| നിഃശൂകോ യവോ-അനുയവഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വംശോദ്ഭവോ-വേണുജോ യവോ രുക്ഷോഷ്ണോ ഭവതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വേണുയവഗുണാനാഹ-രൂക്ഷോഷ്ണ ഇതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൭)- "ഉഷ്ണാഃ സരാ വേണുയവാഃ കഷായാ വാതപിത്തലാഃ|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഗോധൂമോ വൃഷ്യാദിഗുണയുക്തഃ| ജീവനഃ-ഓജോഭിവര്ധനഃ| തഥാ, വാതപിത്തഹരഃ| സന്ധാനകാരീ-ഊരുപ്രഭൃതേര്ഭഗ്നസ്യ സന്ധാനം കരോതി| തഥാ, സ്ഥൈര്യകൃത്സരശ്ച| ചരകേ (സൂ,അ. ൨൭|൨൦) ത്വന്യഥൈവ ഗുണാ ഉക്താഃ| യഥാ-"സ്ഥൈര്യകൃത്സകഷായശ്ച ബല്യഃ ശ്ലേഷ്മവികാരഹാ| സന്ധാനകൃദ്വാതഹരോ ഗോധൂമഃ സ്വാദുശീതലഃ||"ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഗോധൂമഗുണാനാഹ-വൃഷ്യഃ ശീത ഇതി| സരഃ-അനുലോമനഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നന്ദീമുഖീ-(കൃശദീര്ഘാ ഗോധൂമജാതിഃ|) പഥ്യാ-ശരീരായ ഹിതാ, ശീതാ കഷായമധുരാ ലഘുശ്ച| ഇതി ശൂകധാന്യവര്ഗഃ| അസ്മാദനന്തരം ശിമ്ബീധാന്യവര്ഗസ്യ സമ്ബന്ധപ്രയോജനം പ്രാഗുക്തമേവ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-നന്ദീമുഖീഗുണാനാഹ-പഥ്യാ നന്ദീമുഖീതി| ദീര്ഘസൂക്ഷ്മോ ഗോധൂമോ-നന്ദീമുഖീ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൭)- "ഉദ്ദാലകസ്തു വീര്യോഷ്ണോ നീവാരഃ ശ്ലേഷ്മവര്ധനഃ| ശീതവീര്യാ വിശേഷേണ സ്നിഗ്ധാ വൃഷ്യാ മധൂലികാ||" ഇതി| ഇതി ശൂകധാന്യവര്ഗഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- ശിമ്ബ്യാഃ-കോശ്യാഃ, ധാന്യം-മുദ്ഗാദികം, യത് ശിമ്ബീധാന്യം തദ്വിബന്ധകൃത്| കേഷാം വിബന്ധം കരോതി ? സാമര്ഥ്യാത് സ്രോതസാമ്, ന തു പുരീഷാദീനാമ്| തഥാ ച സങ്ഗ്രാഹീത്യത്രൈവ പഠതി ശാസ്ത്രകൃത്| സങ്ഗ്രാഹിലക്ഷണം ച തത്രാന്തരേ| യഥാ-"ഭേദി തത്പിണ്ഡതാന് ഭാവാന് ശകൃദാദീന്ഭിനത്തി യത്| വിപരീതമതോ ഗ്രാഹി" ഇതി| തസ്മാദ്വിബന്ധം സ്രോതസാമേവേത്യവേഹി| തഥാ, കഷായം സ്വാദു കടുപാകം ശീതവീര്യം ലഘു ച| മസൂരാദീത്യത്രാऽऽദിശബ്ദേന മകുഷ്ഠചണകാദീനാം ഗ്രഹണമ്| തഥാ, മേദആദിഷു ഹിതമ്, പ്രകൃതത്വാദഭ്യവഹാരേ തഥാ ലേപ ഉപസേകേ ചേതി| ചശബ്ദോऽത്ര ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോ ബോധ്യഃ| ലേപഃ-പ്രദേഹഃ| ഉപസേകഃ-പരിഷേകഃ| കഷായശീതരൂക്ഷത്വേന കടുപാകിത്വേന ച വാതകൃത്ത്വം ശിമ്ബീധാന്യസ്യ ശാസ്ത്രകൃതോക്തമ്| അത ഏവേദമുപപന്നമ്-"മുദ്ഗോऽല്പചലഃ" ഇതി| യദി ഹി ശിമ്ബീധാന്യസ്യ മാരുതകൃത്ത്വം സമേയാത്, തദൈതദ്വക്തും യുജ്യതേ| തസ്മാത് വാതകൃത്ത്വമസ്യാസ്തീതി സ്ഥിതമ്| തസ്മിംശ്ച സത്യാധ്മാനകാരിത്വമപ്യുപപന്നമേവ| അത ഏവ സങ്ഗ്രഹേऽസ്യാധ്മാനകാരിത്വമുക്തമ്| മുദ്ഗാദീനാം ച വിശേഷാസ്തത്രൈവോക്താഃ (സം. സൂ. അ. ൭)| യഥാ-"ഹരിതാസ്തേഷ്വപി വരാ മകുഷ്ഠാഃ കൃമികാരിണഃ| വര്ണ്യാഃ പരം പ്രലേപാദ്യൈര്മസൂരാ ഗ്രാഹിണോ ഭൃശമ്||" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ ശിമ്ബിധാന്യവര്ഗഃ| തത്ര മുദ്ഗാദിഗുണാനാഹമുദ്ഗാഢകീതി| മുദ്ഗോ ദ്വിദിധഃ,-ക്ഷേത്രമുദ്ഗോ വനമുദ്ഗശ്ച| ആഢകീതുവരീ| മസൂരോ ദ്വിവിധഃ,- കൃഷ്ണഃ പാണ്ഡുശ്ച| തത്ര പാണ്ഡുഃ-മങ്ഗല്യാഖ്യഃ| ആദിശബ്ദാത്സങ്ഗ്രഹോക്താഃ (സൂ. അ. ൭)- "ശിമ്ബിജാ മുദ്ഗമാങ്ഗല്യവനമുദ്ഗമകുഷ്ഠകാഃ| മസൂരചവലാഢക്യശ്ചണകാശ്ച പൃഥഗ്വിധാഃ||" ഇതി| ശിമ്ബിഭവം ധാന്യം-ശിമ്ബിധാന്യമ്| വിബന്ധകൃത്-വാതാവരോധകമ്| സങ്ഗ്രാഹി-മലാവരോധകമ്| ലേപോപസേകയോഃ പ്രയുക്തം മേദഃപ്രഭൃതിഷു ഹിതമ്| ഉപസേകോ-വ്യഞ്ജനമ്, യേന മിശ്രീകൃത്യൌദനാദി ഭുജ്യതേ| സ ചാത്ര യോഗ്യത്വാത്സൂപഃ| ഉക്തം ച ചരകേണ (സൂ. അ. ൨൭/൨൭)- "പിത്തശ്ലേഷ്മണി ശസ്യന്തേ സൂപേഷ്വാലേപനേഷു ച|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- അത്ര-ഏഷു ശിമ്ബീധാന്യേഷു മധ്യേ, മുദ്ഗ ഉത്തമഃ| തഥാ, അല്പം ചലം-പവനം കരോതീത്യല്പചലഃ _ തുര്വ്യതിരേകേ| കലായഃ പുനരതിശയേന വാതലോ ഭവതി| രാജമാഷോ രൂക്ഷോ ബഹു ശകൃത്കരോതീതി ബഹുശകൃത്| തഥാ, ഗുരുഃ| തഥാ, അനിലകരഃ- "കൃഞോ ഹേതുഃ" ഇതി താച്ഛീല്യേ ടഃ, കലായവന്നാതിവാതലഃ, അന്യശിമ്ബീധാന്യാച്ചാതിവാതലോऽയമിതി വേദ്യമ്, അനിലകരഗ്രഹണാത്| അന്യഥാശിമ്ബീധാന്യസാമാന്യലക്ഷണേന വാതമാത്രകരണസ്യ ലബ്ധത്വാദനിലകരഗ്രഹണം ന കുര്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മുദ്ഗസ്യ വിശേഷമാഹ-വരോऽത്രേതി| അത്ര-ശിമ്ബിധാന്യേഷു മധ്യേ, മുദ്ഗോ വരഃ| മുദ്ഗേഷ്വപി ഹരിതോ വരഃ, "ഹരിതാസ്തേഷ്വപി വരാഃ" ഇതി സങ്ഗ്രഹവചനാത് (സൂ. അ. ൭)| അല്പശ്ചലോ-വായുര്യസ്മാത്സ തഥാ| മുദ്ഗസ്യ കിഞ്ചിദ്വാതലത്വവചനാദാഢക്യാദീനാം വാതലത്വം ജ്ഞേയമ്| കലായഗുണാനാഹ-കലായസ്ത്വിതി| കലായോ ദ്വിവിധഃ,-ത്രിപുടോ വര്തുലശ്ച| അതിവാതലത്വം-ആഢക്യാദിഭ്യഃ| രാജമാഷഗുണാനാഹ-രാജമാഷ ഇതി| രാജമാഷഃ-ചവലഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- കുലത്ഥാ ഉഷ്ണവീര്യാഃ പാകേऽമ്ലാഃ| തഥാ, ശുക്രാദീന് ഘ്നന്തി- അശ്മ-അശ്മരീ വക്ഷ്യമാണലക്ഷ്ണാ| തഥാ, പിത്താസ്രദാഃ പരം-അതിശയേന രക്തപിത്തകരാഃ| കഷായസ്വാദുസങ്ഗ്രാഹിത്വം ശിമ്ബീധാന്യസാമാന്യലക്ഷണേനൈഷാം വേദ്യമ്, ദൃഷ്ടിനാശനത്വം ചോഷ്ണവീര്യത്വേന രക്തപിത്തകരത്വേന ച| സങ്ഗ്രഹേ തു സ്പഷ്ടം കൃത്വോക്തമ് (സൂ. അ. ൭)-"കഷായസ്വാദുരൂക്ഷോഷ്ണാഃ കുലത്ഥാ രക്തപിത്തലാഃ| പീനസശ്വാസകാസാര്ശോഹിക്കാऽऽനാഹകഫാനിലാന്| ഘ്നന്തി ശുക്രാശ്മരീം ശുക്രം ദൃഷ്ടിം ശോഫം തഥോദരമ്| ഗ്രാഹിണോ ലഘവസ്തീക്ഷ്ണാ വിപാകേऽമ്ലാ വിദാഹിനഃ" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കുലത്ഥഗുണാനാഹ-ഉഷ്ണാ ഇതി| ശുക്രാദീന്ഘ്നന്തി| അശ്മ-അശ്മരീ| നനു, "ഉഷ്ണഃ കുലത്ഥോ രസതഃ കഷായഃ കടുര്വിപാകേ കഫമാരുതഘ്നഃ|" ഇതി സുശ്രുതേന (സൂ. അ. ൪൬/൩൭) വിപാകേ കടുത്വമുക്തമ്, ഇഹ ത്വമ്ലത്വമിതി വിരോധഃ| മൈവമ്| അനേകരസവദവിരോധഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നിഷ്പാവോ-രാജശിമ്ബീസംജ്ഞോ, വാതാദികരഃ| തഥാ, ഗുരുഃ സരോ വിദാഹീ ച| തഥാ, ദൃഗാദീനപഹന്തി| സങ്ഗ്രഹോക്തം ചാമ്ലപാകത്വം കഷായമധുരത്വം ചേഹ നോക്തമ്| യതോऽമ്ലവിപാകിത്വം താവദ്വിദാഹിത്വാദേവാസ്യോക്തമ്| കഷായസ്വാദുത്വം ച ശിമ്ബീധാന്യസാമാന്യഗുണകഥനേനൈവ| കൃഷ്ണാത്രേയസ്ത്വാഹ-"നിഷ്പാവാ മധുരാ രൂക്ഷാഃ സകഷായാ വിദാഹിനഃ| ഉദാവര്തേ പ്രശസ്യന്തേ ഗുരവോ വാതപിത്തലാഃ" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-നിഷ്പാവഗുണാനാഹ-നിഷ്പാവ ഇതി| നിഷ്പാവോവല്ലഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മാഷഃ സ്നിഗ്ധോ വലാദികരഃ| തഥാ, സരോ ഗുരൂരൂഷ്ണശ്ച| തഥാ, വാതഹാ സ്വാദുശ്ച| തഥാ, ശുക്രസ്യ വൃദ്ധിം ശുക്രസ്യൈവ വിരേകം-ബഹിഃപ്രേരണം, കരോതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മാഷഗുണാനാഹ-മാഷഃ സ്നിഗ്ധ ഇതി| ശുക്രസ്യൈവ വൃദ്ധിം, ശുക്രസ്യൈവ വിരേകം-ശീഘ്രപ്രവൃത്തിം, കരോതി സ തഥാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കാകാണ്ഡോലാ ചാത്മഗുപ്താ ച, തയോഃ ഫലാനി മാഷവദ്വിദ്യാത്-മാഷസമഗുണാനി വിജാനീയാത്| കാകാണ്ഡോലാ-കടഭീ| ആത്മഗുപ്താ-കപികച്ഛൂഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കാകാണ്ഡോലാത്മഗുപ്താഫലഗുണാനാഹ-ഫലാനീതി| ഏതയോഃ ഫലാനി മാഷവദ്വിദ്യാത്| കാകാണ്ഡോലാ-നിഃശൂകാ കപികച്ഛൂഃ| ആത്മഗുപ്താ-കപികച്ഛൂഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തില ഉഷ്ണവീര്യഃ| തഥാ, ത്വച്യഃ| തഥാ, സ്പര്ശേ ശീതഃ| കേശ്യോ ബല്യോ ഗുരുശ്ച| തഥാ, അല്പമൂത്രഃ-അല്പമൂത്രകരഃ| പാകേ കടുഃ| തഥാ, മേധാദീന് കരോതി| ത്വച്യകേശ്യബല്യാ ഹിതാര്ഥാ യത്പ്രത്യയാന്താഃ| സ്നിഗ്ധത്വമനിലഘ്നത്വം കഷായകടുതിക്തരസത്വം നാനാജാതിത്വം ചേഹാസ്യ ഗ്രന്ഥകൃതാ ലാഘവാന്നോക്തമ്| സങ്ഗ്രഹേ തൂക്തമേവ (സൂ. അ. ൭)| യഥാ-"സ്നിഗ്ധോഷ്ണതിക്തകടുകകഷായമധുരസ്തിലഃ| ത്വച്യഃ കേശ്യോ ഗുരുര്വൃഷ്യഃ സ്പര്ശശീതോऽനിലാപഃ|| അല്പമൂത്രഃ കടുഃ പാകേ മേധാऽഗ്നികഫപിത്തകൃത്| കൃഷ്ണഃ പ്രശസ്തസ്തമനു ശുക്ലസ്തമനു ചാരുണഃ||" ഇതി| അന്യേ ത്വനയാ യുക്ത്യാ സങ്ഗ്രഹോക്തമര്ഥം സങ്ഗൃഹ്ണതേ| സ്നിഗ്ധത്വം താവത്തിലസ്യ തൈലേഷു മുഖ്യസ്യ സ്നേഹസ്യ യോനിഭൂതത്വാത്സിദ്ധമ്, കഫപിത്തകൃദിതി വചനാത്സ്നിഗ്ധത്വാച്ച സാമര്ഥ്യാല്ലബ്ധം വാതഘ്നത്വമ്, കഷായസ്വാദ്വിതി ശിമ്ബീധാന്യസാമാന്യഗുണകഥനേന കഷായസ്വാദുത്വം ലബ്ധമിതി| ഏതദേവോരരീകൃത്യ വ്രണപ്രതിഷേധേ വക്ഷ്യതി (ഹൃ.ഉ.അ.൨൫|൫൪)-കല്കം സംരോഹണം കുര്യാത്തിലാനാം മധുകാന്വിതമ്| സ്നിഗ്ധോഷ്ണതിക്തമധുരകഷായത്വൈഃ സ സര്വജിത്||" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-തിലഗുണാനാഹ-ഉഷ്ണ ഇതി| ഉഷ്ണഃ-ഉഷ്ണവീര്യഃ| ത്വച്യഃ-ത്വഗ്ദോഷഹരഃ, ബഹിഃപ്രയോഗാത്| "കുഷ്ഠം തത്കാര്യപി തിലോ ഹന്തി ഭല്ലാതകൈഃ സഹ|" ഇതി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൭) കുഷ്ഠകര്തൃത്വശ്രവണാത്| നനു, "തിലോ വിപാകേ മധുരോऽതിബല്യഃ സ്നിഗ്ധോ വ്രണേ ലേപന ഏവ പഥ്യഃ|" ഇതി സുശ്രുതേന (സൂ. അ. ൪൬൧൩൯) വിപാകേ മധുരത്വമുക്തമ്, ഇഹ തു കടുകത്വമിതി വിരോധഃ| മൈവമ്| രസവദവിരോധഃ| ഏകസ്മിന് ദ്രവ്യേ ഹി ബഹവോ രസാ അനുഭൂയന്ത ഇതി| ഭിന്നതിലയോര്ഭിന്നരസയോര്വാ വിപാകഃ| സ ച കൃഷ്ണഃ ശ്രേഷ്ഠഃ| ഉക്തം ച സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ. ൭)-കൃഷ്ണഃ പ്രശസ്തസ്തമനു ശുക്ലസ്തമനു ചാരുണഃ|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഉമാ-അതസീ, സ്നിഗ്ധാ സ്വാദ്വാദിഗുണയുക്തോഷ്ണവീര്യാ ച| സാ ശ്ലേഷ്മപിത്തയോഃ കര്ത്രീ ച| തഥാ, ദൃഷ്ടിം ശുക്രം ച ഹരതി| കടുപാകാ ച| തയാ-ഉമയാ തുല്യം വര്തതേ-തദ്വത്, ഉമാസമാനഗുണം കുസുമ്ഭീജമിത്യര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അതസീഗുണാനാഹ-സ്നിഗ്ധോമേതി| ഉമാ-അതസീ| നനു, "സ്നിഗ്ധോഷ്ണാ കഫവാതഘ്നീ സതിക്താ മധുരാऽതസീ|" ഇതി ഖാരണാദിനാ ശ്ലേഷ്മഘ്നത്വമുക്തമ്, ഇഹ തു ശ്ലേഷ്മലത്വമിതി വിരോധഃ| മൈവമ്| വിഷയഭേദാത്| ശ്ലേഷ്മഘ്നത്വം വാതസംസൃഷ്ടവിഷയമ്| ശ്ലേഷ്മലത്വം പിത്തസംസൃഷ്ടവിഷയമ്| അത ഏവ സുശ്രുതേന കഫഘ്നത്വം നോക്തമ് (സൂ. അ. ൪൬/൪൯)-"ഉഷ്ണാऽതസീ സ്വാദുരസാऽനിലഘ്നീ പിത്തോല്ബണാ സ്യാത്കടുകാ വിപാകേ|" ഇതി| കുസുമ്ഭവീജഗുണാനാഹ-തദ്വദിതി| തദ്വത്-ഉമാവത്| തത്പുനഃ കഫഘ്നമ്| "കടുര്വിപാകേ കടുകഃ കഫഘ്നോ വിദാഹിഭാവാദഹിതഃ കുസുമ്ഭഃ|" ഇതി സുശ്രുതോപദേശാത് (സൂ.അ. ൪൬/൪൮)| അതിദേശാദുപദേശോ ഹി ബലവാന്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അത്ര-ശിമ്ബീധാന്യേഷു, മാഷോऽശ്രേഷ്ഠഃ| ശൂകജേഷു-ശൂകധാന്യേഷു, യവകോऽശ്രേഷ്ഠഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മാഷസ്യ സര്വധാന്യാവരത്വമാഹ-മാഷോऽത്രേതി| യവകസ്യ ശൂകധാന്യേഷ്വവരത്വമാഹ-യവകഃ ശൂകജേഷ്വിതി| ചകാരോऽവരത്വാകര്ഷണാര്ഥഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- നവം പ്രത്യഗ്രം, ധാന്യമഭിഷ്യന്ദി-ആഭിമുഖ്യേന സ്യന്ദയതി| താച്ഛീല്യേ ണിനിഃ| മാലിന്യാത്സ്രോതസാം സ്രുതിരൂപം ശ്ലേഷ്മാണം കരോതീത്യര്ഥഃ| അര്ഥാത്പുരാണമനഭിഷ്യന്ദി| സംവത്സരോഷിതം-വര്ഷാതീതം, ലഘു ഭവതി| നവം ചാര്ഥാദ്ഗുര്വിത്യനുക്തമപ്യുക്തം ഭവതി| തന്ത്രാന്തരേऽപ്യുക്തമ്- "വര്ഷസ്ഥിതം സര്വമന്നം പരിത്യജതി ഗൌരവമ്| ന തു ത്യജതി തദ്വീര്യം വീര്യം മുഞ്ചത്യതഃ ക്രമാത്||" ഇതി| ശീഘ്രേത്യാദി| ലഘ്വിത്യനുവര്തതേ| സൂപ്യം-മുദ്ഗാദി യച്ഛീഘ്രജന്മ, തല്ലഘു ഭവതി| തഥാ, വിഗതതുഷം യുക്ത്യാ ഭര്ജിതം-ഭൃഷ്ടം ലഘു ഭവതി| സങ്ഗ്രഹേ ത്വേവമുക്തമ് (സൂ.അ.൭)-"നവം ധാന്യമഭിഷ്യന്ദി സേക്യം കേദാരജം ച യത്| ലഘു വര്ഷോഷിതം ദഗ്ധഭൂമിജം സ്ഥലസമ്ഭവമ്|" ഇതി| ഇതി ശിമ്ബീധാന്യവര്ഗഃ| നിര്ദിഷ്ടേ ശൂകശിമ്ബീധാന്യേ| തയോശ്ച സംസ്കൃതയോരുപയോഗ ഇതി കൃതാന്നവര്ഗഃ പ്രാരഭ്യതേ-

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-നവധാന്യഗുണാനാഹ-നവം ധാന്യമിതി| അഭിഷ്യന്ദി-സ്രോതഃസ്രാവി| പുരാണധാന്യഗുണാനാഹ-ലഘു സംവത്സരോഷിതമിതി| സംവത്സരോഷിതം-സംവത്സരമേവോഷിതമ്, സംവത്സരദ്വയാദ്യുഷിതസ്യ നിര്വീര്യത്വാത്| യദാഹ ഖാരണാദിഃ-"വര്ഷസ്ഥിതം സര്വധാന്യം പരിത്യജതി ഗൌരവമ്| ന തു ത്യജതി തദ്വീര്യം, വീര്യം മുഞ്ചത്യതഃ ക്രമാത് "|| ഇതി| ശീഘ്രജന്മാദിസൂപ്യഗുണാനാഹ-ശീഘ്രജന്മേതി| സൂപേ ഹിതംസൂപ്യം ശിമ്ബീധാന്യമ്, തഥാ-തദ്വത്, ലഘു ഇത്യര്ഥഃ| ശീഘ്രം അല്പേന കാലേന, ജന്മ-നിഷ്പത്തിര്യസ്യ തത്തഥാ| നിസ്തുഷം-അപനീതത്വക്| യുക്ത്യാ-സമ്യഗ്യോഗേന, ഭര്ജിതം-ദ്രവം വിനാ സ്വേദിതമ്| നവസ്യാഭിഷ്യന്ദിത്വാത് പുരാണസ്യാനഭിഷ്യന്ദിത്വമ്| പുരാണാദീനാം ലഘുത്വാത്തദ്വിപരീതാനാം ഗുരുത്വമര്ഥസിദ്ധമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൭)-"ഹരിതാസ്തേഷ്വപി വരാ, മകുഷ്ഠാഃ കൃമികാരിണഃ| വര്ണ്യാഃ പരം പ്രലേപാദ്യൈര്മസൂരാ ഗ്രാഹിണോ ഭൃശമ്|| കുശാമ്രശിമ്ബീ മധുരാ വാതപിത്തഹരാ ഹിമാ| മധുരാഃ ശീതലാ ഗുര്വ്യോ ബലഘ്നോ രൂക്ഷണാത്മികാഃ|| സ്നേഹാഢ്യാ ബലിഭിര്ഭോജ്യാ വിവിധാഃ ശിമ്ബീജാതയഃ|" ഇതി| ഇതി ശിമ്ബീധാന്യവര്ഗഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മണ്ഡാദീനാം യഥാപൂര്വം ലാഘവമ്| തേനൌദനമപേക്ഷ്യ ലഘ്വീ വിലേപീ, തതോऽപി പേയാ, പേയാതോ മണ്ഡോ ലഘുതര ഇത്യര്ഥോऽവതിഷ്ഠതേ| മണ്ഡപേയാവിലേപ്യോദനാനാം യഥാപുര്വം ലാഘവമിത്യേവ വക്തവ്യേ യദത്രൌദനസ്യ പൃഥക്പാഠഃ, സ ഇദം ജ്ഞാപയതി,-മണ്ഡാദയോ ലാജോപാദാനാ വേദ്യാഃ, ന തു തണ്ഡുലോപാദാനാഃ, യഥാ-ഓദനഃ, ഇതി| തഥാ ച മുനിഃ (ച, സൂ,അ.൨൭|൨൫൨)-"ശൃതഃ പിപ്പലിശുണ്ഠീഭ്യാം യുക്തോ ലാജാമ്ബുദാഡിമൈഃ| മണ്ഡഃ സന്ദീപയത്യഗ്നിം വാതം ചാപ്യനുലോമയേത്||" ഇതി| തദുക്തമ്_"ദ്രവ്യസ്യാര്ധപലം ദത്ത്വാ തോയസ്യ പ്രസ്ഥമാവപേത്| അര്ധശേഷം ഗൃഹീത്വാ തത്കര്ഷൌ ദ്വൌ ദാഡിമസ്യ ച|| യുക്തം സൈന്ധവവിശ്വാഹ്വധാന്യകൈഃ ശാണമാത്രകൈഃ| ദ്വികര്ഷമാത്രൈര്ലാജൈശ്ച ഭൂയഃ സംക്വഥിതം ച തത്|| പിപ്പലീജീരകാഭ്യാം ച ശാണൈകേനാവചൂര്ണിതമ്| പേയാസ്വേഷ വിധിഃ കല്പ്യോ ദാഡിമാദികൃതാസ്വപി||" ഇതി| തഥാ (സുശ്രുതേ സൂ. അ. ൪൬|൩൪൫)-"സിക്ഥൈര്വിരഹിതോ മണ്ഡഃ പേയാ സിക്ഥസമന്വിതാ| ധനസിക്ഥാ വിലേപീ സ്യാദ്യവാഗൂര്വിരലദ്രവാ||" ഇതി| അന്യേ തു മണ്ഡലക്ഷണം പേയാലക്ഷണം ചാന്യഥൈവേച്ഛന്തി| തഥാ തല്ലക്ഷണമ്-"ലാജാമ്ബുസൈന്ധവകണാധാന്യനാഗരദാഡിമൈഃ| യുക്തോ വിമൃദിതഃ പൂതോ മണ്ഡഃ സംസ്കൃത ഉച്യതേ|| നിര്ദ്രവ്യാ പ്രാകൃതാ പേയാ തക്രദാഡിമതണ്ദുലൈഃ|" ഇതി| സാമാന്യപേയായാശ്ച തക്രദാഡിമലാജാദിസാധിതായാ ഗുണനിര്ദേശോऽയമ്, ന തു വിശിഷ്ടായാ ജ്വരചികിത്സാദിവിഹിതായാ ഇതി ദ്രഷ്ടവ്യമ്| തസ്യാസ്തു തത്രൈവേത്യര്ഥഃ, വിശേഷഗ്രഹണാത്കര്മാന്തരനിര്ദേശാച്ച| തത്ര-തേഷു മണ്ഡാദിഷു മധ്യേ, മണ്ഡഃ ശിവഃ| തഥാ, വാതാനുലോമനഃ| തഥാ, തൃഷം ഗ്ലാനിം ദോഷശേഷം ച ഹന്തീതി തൃഡ്ഗ്ലാനിദോഷശേഷഘ്നഃ| "അമനുഷ്യകര്തൃകേ ച" ഇത്യത്ര ഠക്| ദോഷസ്യ ശേഷോ ദോഷശേഷഃ| ഏഷ ഏവ ഹി വിഹിതവമനസ്യ വിഹിതവിരേചനസ്യ വാ കിഞ്ചിച്ഛേഷോ യോ ദോഷഃ, തസ്യ| ദോഷശേഷേതി വചനജ്ഞാപകാത് കൃതവമനവിരേചനസ്യ ദോഷശേഷകരണമ്| തേന ച വമനകര്മണി വിരേചനകര്മണി വാ കര്തവ്യേऽതിയോഗഭയാത് ദോഷശേഷഃ കാര്യഃ, ഇത്യയമര്ഥോ യുക്ത്യാ പ്രതിപാദിതഃ| തഥാ, മണ്ഡഃ പാചനോ ധാതുസാമ്യകരശ്ച| തഥാ, സ്രോതസാം മാര്ദവം കരോതി| തഥാ, സ്വേദയതീതി സ്വേദീ, വഹ്നിം ച ദീപയതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ കൃതാന്നവര്ഗഃ| തത്ര മണ്ഡാദീനാം ലഘുത്വേതാരതമ്യമാഹ-മണ്ഡപേയേതി| അസിക്ഥോ ദ്രവോ-മണ്ഡഃ, സസിക്ഥോ-യവാഗൂഃ| സാ ദ്വിവിധാ,- അല്പസിക്ഥാ-പേയാ, ബഹുസിക്ഥാ-വിലേപീ| അദ്രവാണി സിക്ഥാനി-ഓദനഃ| യഥാപൂര്വം ഓദനാദ്വിലേപീ ലഘുഃ തതഃ പേയാ, തതോ മണ്ഡ ഇതി| മണ്ഡഗുണാനാഹ-ശിവസ്തത്രേതി| ശിവഃ-ആരോഗ്യപ്രദഃ| വമനലങ്ഘനാദ്യവശിഷ്ടോ ദോഷോ-ദോഷശേഷഃ| ധാതുസാമ്യകൃത്-ലങ്ഘനാദികൃതധാതുവൈഷമ്യശമനാത്| സ്രോതോമാര്ദവകൃത്-ലങ്ഘനാദികൃതസ്രോതഃകാഠിന്യശമനാത്| സ്വേദീ-സ്വേദവഹസ്രോതോരോധശമനാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ക്ഷുച്ച തൃഷ്ണാ ച, താഭ്യം ഗ്ലാനിഃ, സാ ച ദൌര്ബല്യം ച കുക്ഷിരോഗശ്ച ജ്വരശ്ച, താനപഹന്തി യാ സൈവംഭൂതാ പേയാ| ദൌര്ബല്യം- കാര്ശ്യമ്| തഥാ, മലാന്-വാതാദീന്, അനുലോമയതി-സ്വമാര്ഗസ്ഥാന് കരോതി| തഥാ, പഥ്യാ-ശരീരസ്യ ഹിതാ| തഥാ, ദീപനീ ചാസൌ പാചനീ ചേതി "പുംവത്കര്മധാരയ" ഇതി പുംവദ്ഭാവഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

അ൦ ര൦-പേയാഗുണാനാഹ-ക്ഷുത്തൃഷ്ണേതി| കുക്ഷിരോഗഃ-അതീസാരഃ| പഥ്യാ-ഔഷധരൂപത്വാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വിലേപീ ഗ്രാഹിണീ ഹൃദ്യാ തൃഷ്ണാഘ്നീ ദീപനീ ഹിതാ ച| വ്രണശ്ചാക്ഷിരോഗശ്ച സംശുദ്ധശ്ച ദുര്ബലശ്ച സ്നേഹപായീ ച, തേഷാം ഹിതാ| വ്രണാക്ഷിരോഗശബ്ദൌ മത്വര്ഥീയാകാരാന്തൌ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വിലേപീഗുണാനാഹ-വിലേപീതി| വ്രണാദീനാം ഹിതാ| സംശുദ്ധഃ-സമ്യക്കൃതവമനാദിഃ| യഃ സ്നേഹനാര്ഥം പ്രത്യഹം സ്നേഹം പിബതി സഃ-സ്നേഹപായീ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഓദനഃ സുഷ്ഠു ധൌതസ്തഥാ പ്രസ്രുതോ-നിശ്ചോതിതഃ സ്വിന്നോऽത്യക്തബാഷ്പശ്ച ലഘുര്ഭവതി| യശ്ചൌദന ആഗ്നേയൌഷധാനാം-മരീചചിത്രകാദീനാം ക്വാഥേന സാധിതഃ, സോऽതിലഘുഃ| തഥാ, ഭൃഷ്ടാസ്തണ്ഡുലാ യസ്മിന്നോദനേ സോऽതിലഘുതമഃ| യഥോക്തലക്ഷണാദോദനാദ്വിപരീതോ-യോऽധൌതാദിഃ, സ ഗുരുഃ| ക്ഷീരമാംസാദിഭിഃ-മധുരൈര്യശ്ച സാധിതഃ, സോऽതിഗുരുഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഓദനഗുണാനാഹ-സുധൌത ഇതി| സുധൌതാദിവിശിഷ്ട ഓദനോ ലഘുഃ| തദ്വിപരീതഃ ക്ഷീരാദിസാധിതശ്ച ഗുരുഃ| സുധൌതഃ-സമ്യക്പ്രക്ഷാലിതതണ്ഡുലഃ| പ്രസ്രുഅതഃ-സമ്യക്പ്രസ്രാവിതമണ്ഡഃ| സ്വിന്നഃ-സമ്യക്പക്വഃ| അത്യക്തോഷ്മാ-ശീതത്വമപ്രാപ്തഃ| ആഗ്നേയൌഷ ക്വാഥസാധിതഃ- ചിത്രകാദിക്വാഥം ദ്രവസ്ഥാനേ ദത്വാ സാധിതഃ| ഭൃഷ്ടതണ്ഡുലഃ-ഭൃഷ്ടൈസ്തണ്ഡുലൈഃ സാധിതഃ| വിപരീതഃ-അധൌതതണ്ഡുലാദിഃ| യശ്ച ക്ഷീരാദീനി ദ്രവസ്ഥാനേ ദത്വാ സാധിതഃ| മാംസശബ്ദേനാത്ര മാംസരസഃ| ആദ്യശബ്ദാത്സ്നേഹാദയഃ| ക്ഷീരാദിസാധനേ ഉദകം പ്രക്ഷേപ്യമേവ| ഉക്തം ച സങ്ഗ്രഹേ (ക. അ. ൮)-"ക്ഷീരാദിസാധിതം ദ്രവ്യം ന സമ്യങ്മുക്തരസം ഭവതീതി വാരിക്വാഥപൂര്വകം ക്ഷീരാദ്യൈസ്തദുപദേശേऽനുപദഗ്ധം ക്വാഥയേത്|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഇതി-അനയാ ദിശാ, സര്വം-പേയാദികം പൂര്വോക്തം വക്ഷ്യമാണം ച ഭക്ഷ്യാദികം, ദ്രവ്യേണ ക്രിയയാ സംയോഗേന മാനേന ചാദിശേത്| തത്ര ദ്രവ്യതോ യഥാ-ഓദനസ്യ രക്തശാല്യാദിജസ്യ ലാഘവമ്, യവകാദിജസ്യ തു ഗൌരവമ്| ക്രിയാതോ യഥാ-സാക്ഷാദഗ്നിപാകാദിസംസ്കാരാച്ഛൂല്യസ്യ മാംസസ്യ ലഘ്വാദിഗുണയോഗഃ, അപരസ്യ ത്വന്യഥാത്വം ദൃശ്യതേ| തഥാ ചോക്തം തന്ത്രാന്തരേ-"വൃഷ്യം വാതഹരം ബല്യം പഥ്യം ശൂല്യാമിഷം ലഘു| അപഥ്യം ഗുരു വിഷ്ടമ്ഭി മാംസം യച്ച രസോദ്ധതമ്||" ഇതി| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തമ്-"സ്വിന്നം മാംസം ഗുരു സ്തമ്ഭി ശൂലപക്വം ത്രിദോഷജിത്|" ഇതി| ക്രിയാ-സംസ്കാര ഇത്യര്ഥഃ| യോഗഃ-സംയോഗഃ, തേന യഥാ-ആഗ്നേയചിത്രകാദ്യൌഷധക്വാഥൈഃ സാധിതസ്യ ലാഘവമ്| മാനതോ യഥാ-ബഹുഭിര്ലഘുഭിരല്പൈശ്ച ഗുരുഭിര്യുക്തൈര്ലഘുരേവ, വിപരീതൈസ്തു വിപരീത ഏവ| ആദ്യഗ്രഹണേന ദേശാദിപരിഗ്രഹഃ| ജാങ്ഗലദേശപ്രഭവതണ്ഡുലകൃതോ ലഘുഃ, ആനൂപദേശതണ്ഡുലകൃതോ ഗുരുരിത്യാദി ബോധ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഓദനപ്രസങ്ഗാദോദനോദാഹരണാം പരിഭാഷാമാഹ-ഇതി ദ്രവ്യേതി| ഇതി-ഏവമോദനവത്| ദ്രവ്യാദീനാം കാരണാനാം സ്വരൂപം ശാസ്ത്രേണ ബുദ്ധാകാര്യാണാം സ്വരൂപമകഥിതമപി സ്വബുദ്ധ്യാ നിര്ധാര്യ മന്ദബുദ്ധീനാം കഥയേദിത്യര്ഥഃ| തത്ര, കാര്യത്വേന പരിണതം കാരണം-ദ്രവ്യമ്| തത്പരിണാമഹേതുഃ കര്തൃവ്യാപാരഃ-ക്രിയാ| പ്രധാനദ്രവ്യേ ദ്രവ്യാന്തരസമ്പര്കോ-യോഗഃ| സംയോഗിനാം ന്യൂനാധികസമത്വം-മാനമ്| ആദ്യശബ്ദാദ്ദേശകാലൌ| തത്ര, ദ്രവ്യസ്യോത്പത്തിസ്ഥിതിപരിണാമസ്ഥാനം-ദേശഃ| ഉത്പത്ത്യാദിസമയ ആമാദ്യവസ്ഥാശ്ച-കാലഃ| തത്ര, ദ്രവ്യേണാദേശോ യഥാരക്തശാലീനാമോദനഃ പഥ്യോ, യവകാനാമപഥ്യഃ| ക്രിയയാ യഥാ-ഭൃഷ്ടവിദലിതനിസ്തുഷീകൃതാനം സൂപ്യാനാം സൂപോ ലഘുഃ, ഇതരേഷാം ഗുരുഃ| യോഗേന യഥാ-മരീചാദിയുക്താ മാംസഭക്ഷ്യാ ലഘവഃ, മരീചാദ്യയുക്താ ഗുരവഃ| മാനേന യഥാ-മിശ്രകൌദനേ മുദ്ഗാദ്യല്പത്വബഹുത്വാഭ്യാം ലഘുത്വഗുരുത്വേ| ഉത്പത്തിദേശേന യഥാ-ദഗ്ധാവനിജാതാനാം ശാലീനാമന്നം ലഘു, ഇതരേഷാം ഗുരു| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേന (സൂ. അ. ൪൬/൧൫)- "ദഗ്ധായാമവനൌ ജാതാഃ ശാലയോ ലഘുപാകിനഃ|" ഇതി| സ്ഥിതിദേശേന യഥാ-ദുര്ഭാജനസ്ഥാഭിര്ദ്രാക്ഷാഭിഃ കൃതം പാനകം ദോഷലമ്, ഇതരാഭിരദോഷലമ്| ഉക്തം ഹി (സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ.൭)-"ദുര്ഭാജനസ്ഥാ ദ്രാക്ഷാऽമ്ലാ ദോഷലാ ച പ്രാജായതേ|" ഇതി| പരിണാമദേശേന യഥാ-മൃണ്മയേ പാത്രേ സിദ്ധാനാം തന്ദുലാനാമോദനോ ഗുരുഃ, താമ്രമയേ ലഘുഃ| ഉത്പത്തികാലേന യഥാ-ആര്തവേന ദിവ്യോദകേന സിദ്ധമന്നം പഥ്യമ്, അനാര്തവേനാപഥ്യമ്| സ്ഥിതികാലേന യഥാരാത്രിമുഷിതേന ശൃതശീതേനാലോഡിതമപഥ്യമ്, ഇതരേണ പഥ്യമ്| പരിണാമകാലേന യഥാ-ശീഘ്രജന്മനാ സൂപ്യേന കൃതഃ സൂപോ ലഘുഃ, ചിരജന്മനാ ഗുരുഃ| ആമാദ്യവസ്ഥാകാലേന യഥാ-ആമേന ശുഷ്കേണ വാ മൂലകേന കൃതോ യൂഷഃ പഥ്യഃ, ജീര്ണേനാദ്രേണ വാ കൃതോऽപഥ്യഃ| ഇത്യാദി സ്വബുദ്ധ്യാ സര്വമൂഹ്യമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രസ ഇതി മാംസരസഃ, ആദിശബ്ദലോപാത്| സ ബൃംഹണാദിഗുണയുക്തഃ| കൃതാകൃതസ്യ ച രസസ്യായം ഗുണനിര്ദേശോ ബോധ്യഃ| രസോ ഹി സ്നേഹശുണ്ഠ്യാദിയുതഃ-കൃത ഇത്യുച്യതേ, വിപരീതസ്തു-അകൃതഃ| തത്ര കൃതസ്യ തന്ത്രാന്തരേ വിധാനമുക്തം ഗുണാശ്ച| യഥാ-"ഛാഗലം സക്ഥിജം മാംസം നിരസ്ഥി തൈത്തിരം തഥാ| ചതുഷ്പലോന്മിതം സൂക്ഷ്മം കല്പിതം ക്ഷാലിതം ജലേ|| പിപ്പലീപിപ്പലീമൂലശുണ്ഠീചിത്രകധാന്യകൈഃ| ദ്വിശാണൈഃ സംയുതേ തോയേ ക്വാഥ്യം സാര്ധാഢകോന്മിതേ|| മാംസേऽരിമന് ദ്വിപലം തത്ര ദാഡിമാത്കുട്ടിതാത്ക്ഷിപേത്| തം രസം മര്ദിതം പൂതം ഹിങ്ഗുസൈന്ധവജീരകൈഃ|| യുക്തം സുധൂപിതം പഥ്യം ശുദ്ധാനാം ശുദ്ധികാങ്ക്ഷിണാമ്| ശുഷ്യതാം വ്യാധിമുക്താനാം വ്രണിനാം വാതരോഗിണാമ്|| ഭഗ്നവിശ്ലിഷ്ടസന്ധീനാം ക്ഷീണധാത്വിന്ദ്രിയൌജസാമ്|" ഇതി| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തമ്-"രസസ്തത്ര വരോऽനമ്ലഃ ശാകുനോ ബൃംഹണഃ സരഃ| തക്രസിദ്ധസ്തു വിഷ്ടമ്ഭീ ലഘുര്വാതകഫാപഹഃ|| ഫലാമ്ലഗോരസോദാരം സവിശ്വാജാജിധാന്യകമ്| സ്നിഗ്ധം മാംസം ഹിതം ബല്യം ബൃഹണം രോചനം ഗുരു|| കാസമര്ദകധാന്യാമ്ലദാഡിമാദിരജഃകൃതാഃ| ലേഹാസ്തക്രാദിജാശ്ചാന്യേ യോനിവദ്ഗുരുരോചനാഃ|| മാലുധാനീയവാസാദിപുഷ്പൈര്യോऽതിഗുണഃ ഖലഃ| ഫലമൂലൈര്ഘനാദാനം വ്യഞ്ജനം പാകതോ ഘനമ്|| ലേഹവത്ഖല ഇത്യന്യേ ദോഷലഃ സ്വസ്വയോനിവത്| തദ്വച്ച തിലകല്കാമ്ലപ്രായഃ കാമ്ബലികോ മതഃ|| കട്വരഃ കഫജിദ്ഗ്രാഹീ പിത്തലോ രോചകോ ലഘുഃ| മാംസാദജാജിശുണ്ഠ്യാദിഗലിതഃ സട്ടകോ ലഘുഃ|| ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മാംസരസഗുണാനാഹ-ബൃംഹണ ഇതി| പ്രീണനഃ-തൃപ്തിജനനഃ| രസോ-മാംസരസഃ| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൭)-"പിശിതേന രസസ്തത്ര, യൂഷോ ധാന്യൈഃ, ഖലഃ ഫലൈഃ| മൂലൈശ്ച തിലകല്കാമ്ലപ്രായഃ കാമ്ബലികഃ സ്മൃതഃ||" ഇതി| സ ച കൃതാകൃതദകലാവണികഭേദാന്ത്രിധാ| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ.൭)-"ജ്ഞേയാഃ കൃതാകൃതാസ്തേ തു സ്നേഹാദിയുതവര്ജിതാഃ| അല്പമാംസാദയഃ സ്വച്ഛാ ദകലാവണികാഃ സ്മൃതാഃ||' ഇതി| തഥാ, തനുസാന്ദ്രഭേദാദമ്ലസ്വാദുഭേദാച്ച ദ്വിധാ| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൭)-"വിദ്യാദ്യൂഷേ രസേ സൂപേ ശാകേ ചൈവോത്തരോത്തരമ്| ഗൌരവം തനുസാന്ദ്രാമ്ലസ്വാദുഷ്വേഷു പൃഥക് പൃഥക്||" ഇതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൭)-"ശുഷ്യതാം വ്യാധിമുക്താനാം നരാണാം ശുദ്ധികാങ്ക്ഷിണാമ്| കൃശക്ഷാമക്ഷതോരസ്കക്ഷീണധാത്വിന്ദ്രിയൌജസാമ്|| ദൃഷ്ടിശ്രവണവന്ഹ്യായുര്ബലവര്ണസ്വരാര്ഥിനാമ്| ഭഗ്നവിശ്ലിഷ്ടസന്ധീനാം വ്രണിനാം വാതരോഗിണാമ്|| ഹൃദ്യഃ പഥ്യഃ പരം വൃഷ്യോ ബൃംഹണഃ പ്രീണനോ രസഃ|" ഇതി| ശുഷ്യതാം-വൃദ്ധിം ത്യജതാമ്| കൃശാനാം-സ്ഥൂലത്വം ത്യജതാമ്| ക്ഷാമാണാം-ബലംത്യജതാമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മൌദ്ഗോ രസോ-യൂഷോ, വ്രണിനാം കണ്ഠരോഗിണാം അക്ഷിരോഗിണാം ച പഥ്യഃ| അസ്യ ച സംസ്കൃതസ്യ വിധാനമുക്തമ്-"മുദ്ഗാനാം ദ്വിപലം തോയേ ശൃതമര്ധാഢകോന്മിതേ| പാദസ്ഥം മര്ദിതം പൂതം ദാഡിമസ്യ പലേന തു| യുക്തം സൈന്ധവവിശ്വാഹ്വധാന്യകൈഃ പാദകാര്ഷികൈഃ| കണാജീരകയോശ്ചൂര്ണാച്ഛാണൈകേനാവചൂര്ണിതമ്| സംസ്കൃതോ മുദ്ഗയൂഷോऽയം പിത്തശ്ലേഷ്മഹരോ മതഃ|" തഥാ-"പടോലപത്രാച്ഛാണോ ദ്വേ മുദ്ഗാനാം ദ്വിപലം ജലേ| ദ്രവ്യാദ്വാത്രിംശദ്ഗുണിതേ അര്ധസ്ഥേ ദാഡിമാത്പലമ്|| കര്ഷമാമലകാനാം ച ക്ഷിപ്ത്വാ പുനരധിശ്രയേത്| പൂര്വം തത്സൈന്ധവാദ്യൈശ്ച യുക്തമാജ്യേന യോജിതമ്|| പടോലപത്രകാഖ്യോऽയം യൂഷഃ പിത്തോത്ഥരോഗജിത്| നിമ്ബപത്രൈര്നിമ്ബയൂഷമേവമേവ പ്രകല്പയേത്|| മുലകാച്ഛുണ്ഠികാ സ്വിന്നാ ഘൃതഭൃഷ്ടാ സധാന്യകാ| ഹിങ്ഗുജീരകസംയുക്താ തതോ മഥിതദാഡിമേ|| സസൈന്ധവേ വിനിക്ഷിപ്യ പുനരഗ്നാവധിശ്രയേത്| താവദ്യാവന്മൃദൂഭൂതം തതസ്ത്ര്യൂഷണസംയുതമ്|| സുധൂപിതം ഹിങ്ഗുഘൃതൈശ്ചാതുര്ജാതാവചൂര്ണിതമ്| ശുണ്ഠീരസം ദീപനീയം ബാതശ്ലേഷ്മാമയാപഹമ്|| അകൃതാകൃതയൂഷാച്ച രസാച്ച ജലസാധിതാത്| സ്നേഹാമ്ലപടുയുക്താച്ച പൂര്വഃ പൂര്വോ ലഘുര്മതഃ|| (സങ്ഗ്രഹേ സൂ. അ. ൭)-വിദ്യാദ്യുഷേ രസേ സൂപേ ശാകേ ചൈവോത്തരോത്തരമ്| ഗൌരവം തനുസാന്ദ്രാമ്ലസ്വാദുഷ്വേഷു പൃഥക് തഥാ||" തഥോക്തമ് (സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ.൭)-"ഖലകാമ്ബലികൌ ഹൃദ്യൌ ഛേദിനൌ സ്വൌഷധാനുഗൌ| പിശിതേന രസസ്തത്ര, യൂഷോ ധാന്യൈഃ ഖലഃ ഫലൈഃ|| മൂലൈശ്ച തിലകല്കാമ്ലപ്രായഃ കാമ്ബലികഃ സ്മൃതഃ| ജ്ഞേയാഃ കൃതാകൃതാസ്തേ തു സ്നേഹാദിയുതവര്ജിതാഃ|| അല്പമാംസാദയഃ സ്വച്ഛാ ദകലാവണികാഃ സ്മൃതാഃ|" ഇതി| സ്വല്പേന മാംസേന ശുണ്ഠ്യദിഭിഃ സ്വല്പൈഃ സ്വച്ഛാ യേ ക്രിയന്തേ, തേ ദകലാവണികാ ബോധ്യാഃ| ഏവം യൂഷേ യത്ര ധാന്യമല്പം, ഖലാദൌ വാ മൂലാദീന്യല്പാനി, തത്രാപി ദകലാവണികത്വം ബോധ്യമ്| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തമ് (സുശ്രുതേ സൂ.അ.൪൬|൩൮൦)-"അഥ ഗോരസധാന്യാമ്ലഫലാമ്ലൈരന്വിതം ചയത്| യഥോത്തരം ലഘു ഹിതം സംസ്കൃതാസംസ്കൃതം തഥാ|| പ്രഭൂതാസ്തമലോയൂഷഃ സൂപാല്ലഘുതരഃ സ്മൃതഃ| സൂപസ്തു രസയൂഷാഭ്യാം സ്ഥൈര്യാദ്ഗുരുതരോ മതഃ|| തം സരോഗോ ന ചാശ്രീയാന്ന ചാല്പാശീ കഥഞ്ചന|" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മുദ്ഗയൂഷഗുണാനാഹ-മൌദ്ഗ ഇതി| രസ ഇത്യനുവര്തതേ| മൌദ്ഗോ രസോ-മുദയൂഷഃ, "യൂഷോ ധാന്യൈഃ" (സം.സൂ.അ.൭) ഇത്യുക്തത്വാത്| സംശുദ്ധാദീനാം പഥ്യോ-ഹിതഃ| കണ്ഠാക്ഷിഭ്യാം രോഗശബ്ദഃ സമ്ബധ്യതേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കൌലത്ഥോ യൂഷോ വാതമനുലോമയതി| ഗുല്മാദീംശ്ച ജയതി| തൂനീപ്രതൂനീരോഗൌ-ഗുല്മനിദാനേ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണൌ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കുലത്ഥയൂഷഗുണാനാഹ-വാതാനുലോമീതി| തൂനിപ്രതൂന്യൌ-ഗുല്മനിദാനേ (ഹൃംഇ.അ.൧൧/൬൧) വക്ഷ്യേതേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തിലസ്യ വികൃതിഃ പിണ്യാകസ്യ ച| തഥാ ശുഷ്കശാകാദി ദൃഷ്ടിഘ്നം ത്രിദോഷകരം ഗ്ലാനികരം ഗുരു ച| അങ്കുരിതം സസ്യം-വിരൂഢകമ്| ശാണ്ഡാക്യാ സഹ സംയുതം മാഷാദിവടകം-ശാണ്ഡാകീവടകമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-തിലവികൃത്യാദീനാം ഗുണാനാഹ-തിലപിണ്യാകവികൃതിരിതി| തിലവികൃതിഃ-മയൂരാണ്ഡകാദിഃ| ഉദ്ധൃതതൈലസ്തിലാദിപിണ്ഡഃ, പിണ്യാകഃ തദ്വികൃതിഃ-പിണ്ഡവടകാദിദേശീയാ| ശുഷ്കശാകം-ശുകവാര്താകകച്ചരികാദി| വിരൂഢകം-അങ്കുരിതം ധാന്യമ്| കൃതാന്നപ്രസ്താവാദങ്കുരിതധാന്യകൃതമന്നം ഗ്രാഹ്യമ്| യേന വടകേന ശാണ്ഡാകീ ക്രിയതേ തത്-ശാണ്ഡാകീവടകമ്| ദൃഗ്ഘ്നംദൃഷ്ടിനാശനമ്| ദോഷലം-ത്രിദോഷകരമ്| ഗ്ലപനം-ഗ്ലാനികരമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രസാലാ-കരമഥിതേന മരീചശര്കരാദിയുക്തേന ദധ്നാ കൃതാ ഉല്ലേഖികാസംജ്ഞാ, ബൃംഹണീ-ദേഹസ്യ ബൃഹത്ത്വകരീ, വൃഷ്യാദിഗുണയുക്താ ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-രസാലാഗുണാനാഹ-രസാലേതി| മരീചശര്കരാദിയുക്തം കരമഥിതം ദധി-രസാലാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പാനകം ശ്രമാദിഹരം പ്രീണനാദിഗുണയുക്തമ്| പ്രീണനം-മനഃ പ്രീതികരമ്| യഥാദ്രവ്യഗുണം ച-സ്വസ്വദ്രവ്യഗുണേന ച യുക്തമ്| പര്പടാദീനാം ലാഘവാദിഹ ഗുണാ നോക്താഃ| യഥാ (സങ്ഗ്രഹേ സൂ. അ. ൭)-"പര്പടാ ലഘവോ രുച്യാ ലഘീയാന് ക്ഷാരപര്പടഃ| ഹൃദ്യാ വൃഷ്യാ രുചികരാ ഗുരവോ രാഗഖാണ്ഡവാഃ|| പ്രീണനാ ഭ്രമതൃട്ഛര്ദിമദമൂര്ച്ഛാശ്രമച്ഛിദഃ|" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പാനകഗുണാനാഹ-ശ്രമക്ഷുത്തൃഡിതി| ഗുഡാമ്ലികാദിസംസ്കൃതമുദകാദി ദ്രവം-പാനകമ്| യഥാദ്രവ്യഗുണം-യൈര്ദ്രവ്യൈഃ ക്രിയതേ തദ്ഗുണാനനുവര്തതേ| ഏതേന സുശ്രുതാദിഭിരുക്താനാം ദ്രാക്ഷാദിപാനകാനാം ഗുണാ ഉക്താഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ലാജാസ്തൃഡാദീംശ്ഛിന്ദന്തി| കാസപിത്തേ ചോപശമയന്തി| തഥാ, ദീപനാ ലഘവഃ ശീതവീര്യാശ്ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ലാജാനാം ഗുണാനാഹ-ലാജാ ഇതി| ഭൃഷ്ടാനാം ശാലീനാം തണ്ഡുലാഃ-ലാജാഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഹരിതധാന്യാനി നിസ്തുഷഭൃഷ്ടമുശലഹതാനി-പൃഥുകാശ്ചിപിടസംജ്ഞാ ഗുരുത്വാദിയുക്താഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പൃഥുകഗുണാനാഹ-പൃഥുകാ ഇതി| അശുഷ്കധാന്യാനാം ഭൃഷ്ടാസ്തണ്ഡുലാഃ-പൃഥുകാഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ധാനാ-ഭൃഷ്ടയവാദി, വിഷ്ടമ്ഭിനീ രൂക്ഷാദിഗുണയുക്താ ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ധാനാഗുണാനാഹ-ധാനാ വിഷ്ടമ്ഭിനീതി| ഭൃഷ്ടയവാദിധാന്യം-ധാനാ| അന്യേ തു യവാനേവ ഭൃഷ്ടാന് ധാനാശബ്ദേനാഹുഃ| ഉലുമ്ബാദീംശ്ച പൃഥക് പഠന്തി| യദാഹ സുശ്രുതഃ (സൂ. അ. ൪൬/൪൧൦)- "ധാനോലുമ്ബാസ്തു ലഘവഃ കഫമേദോവിശോഷണാഃ|" ഇതി| ലഘവഃ പാകേ, ഗുരവോ ഗുണേ, സ്വമതേന ഗുരോര്ഗുണത്വാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സക്തവോ ലഘവഃ, ക്ഷുധാദീംശ്ച ഘ്നന്തി| തഥാ, ഉദകപീതാഃ സന്തര്പണാഃ, സദ്യ ഏവ ബലം കുര്വന്തി| താംശ്ച ജലേനാന്തരിതാന്-വ്യവഹിതാന്, നാശ്നീയാത്| അന്യഭോജനേഷു ഹ്യന്തരാപാനം വിഹിതമ്, ന തഥാ സക്തുഷു കാര്യമിതി ബോധയതി| (അപരേ ത്വേവമാഹുഃ-ആദൌ പിണ്ഡീ മധ്യേ ജലമന്തേ ച പിണ്ഡീത്യുദകാന്തരിതാ ഇതി|) തഥാ, ന ദ്വിഃ-ദ്വൌ വാരൌ നാദ്യാത്| ന നിശായാം- രാത്ര്യാമ്| ന കേവലാന്-ഉദകാദിരഹിതാന്| ന ഭുക്ത്വാ-അന്യദ്ഭോജനാദി| ന ദ്വിജൈശ്ഛിത്ത്വാ-ദന്തൈഃ കരസ്ഥാം പിണ്ഡീം ഛിത്ത്വേത്യര്ഥഃ| ബഹൂംശ്ച സക്തൂംന്നാദ്യാത്| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തം രൂക്ഷവാതലത്വം സക്തൂനാമിഹ നോക്തമ്, ലഘുത്വാദിനൈവാവഗതത്വാത്| നനു, രൂക്ഷവാതലത്വം ചേദഭ്യുപഗമ്യതേ സക്തൂനാമ്, തതഃ സന്തര്പണാ ഇത്യനുപപന്നമ്| സദ്യ ഏവ ബലപ്രദാ ഇത്യേതദപ്യയുക്തമ്| ഭുക്തോ ഹ്യാഹാരഃ പരിണമന് രസധാതുഗതോ ധാതുപുഷ്ടയേ, നാന്യഥാ| അത്രാചക്ഷ്മഹേ| പ്രഭാവാദുഭയമപ്യേതദുക്തമ്| സക്തൂനാം ഹ്യയമചിന്ത്യഃ പ്രത്യക്ഷവേദ്യഃ പ്രഭാവഃ,യത്പീതാഃ സന്തഃ സദ്യഃ സന്തര്പയന്തി| സദ്യ ഏവ ച ബലം പ്രയച്ഛന്തി| വാജീകരണം ഹി-അപരിണതമേവ സ്വകാര്യം ജനയതി| തഥാ ച മദ്യം,-അപരിണതമേവ മദം ജനയതി| തസ്മാത്സന്തര്പണത്വം ബലപ്രദത്വം ചൈഷാമുപപന്നമേവ| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തമ്-"തുല്യാജ്യഃ സക്തുപ്രാശസ്തു വൃഷ്യോ ഭേദീ രസായനമ്| (സം.സൂ.അ.൭)-'തൃട്ഛര്ദിശ്രമനുന്മന്ഥഃ ശീതസ്തൃഷ്ണാനിവര്തകഃ|| പ്രമേഹക്ഷയകുഷ്ഠാനി ന ച സ്യുര്മന്ഥപായിനാമ്| നിചയാത്കഠിനാ ഗുര്വീ പിണ്ഡീ പ്രോക്താ മൃദുര്ലഘുഃ|| സക്തൂനാം ദ്രവതായോഗാല്ലഘീയസ്യവലേഹികാ|' ലാജസക്തുകൃതാऽപി സ്യാദ്വിലേപീ തു ഗരീയസീ||" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സക്തുഗുണാനാഹ-സക്തവ ഇതി| ഭൃഷ്ടാനാം നിസ്തുഷയവാനാം ചൂര്ണം-സക്തവഃ| പീതാ ഏവ ബലപ്രദാഃ, ന തു ഭക്ഷിതാലീഢാ വാ| സദ്യ ഏവ, ന തൂത്തരകാലമിത്യേവശബ്ദാര്ഥഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ. ൭)-"നിചയാത്കഠിനാ ഗുര്വീ പ്രോക്താ പിണ്ഡീ ലഘുര്മൃദുഃ| സക്തൂനാം ദ്രവതായോഗാല്ലഘീയസ്യവലേഹികാ|| ശഷ്കുലീമോദകാദീനാം വ്യാഖ്യാതൈവം ച കല്പനാ| കര്കന്ധുബദരാദീനാം ശ്രമക്ഷുത്തൃട്ക്ലമച്ഛിദഃ|| സക്തവോऽമ്ലരസാ ഹൃദ്യാ യഥാദ്രവ്യഗുണാശ്ച തേ|" ഇതി| സക്തുഭക്ഷണം നിയമയതി-നോദകാന്തരിതാനിതി| യേഷാം ഭോജനമധ്യേ ഉദകം പീയതേ തേ-ഉദകാന്തരിതാഃ| ദ്ബൌ വാരൌദ്വിഃ| കേവലാന്-ഉദകാദിരഹിതാന്| ദ്വിജൈശ്ഛിത്ത്വാ-കരസ്ഥാം പിണ്ഡീം ദന്തൈര്വിച്ഛിദ്യ ഭക്ഷിതാന്| ബഹൂന്-അതിമാത്രാന്| ഉദകാന്തരിതാദീനാം പ്രത്യേകം നിഷേധകരണത്വാത് പൃഥക് നകാരകരണമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പിണ്യാകാഖ്യോ-യസ്തിലാദീനാം നിഷ്പീഡിതതൈലഃ കല്കോ, ഗ്ലപനോ-ഗ്ലാനികരഃ| ഗ്ലപന ഇതി ഗ്ലായതേര്ണിജന്താത് "ഗ്ലാസ്രാവനുവമാം ച" ഇതി മിത്ത്വാദ്ധ്രസ്വഃ, ബാഹുലകാത്കര്തരി ല്യുട്| തഥാ, വിഷ്ടമ്ഭീ ദൃഷ്ടിവികാരകൃച്ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പിണ്യാകഗുണാനാഹ-പിണ്യാക ഇതി| ഉദ്ധൃതതൈലസ്തിലാദിപിണ്ഡഃ-പിണ്യാകഃ| ഗ്ലപനോ-ഗ്ലാനികരഃ| ദൃഷ്ടിദൂഷണഃ-ദൃഷ്ടിരോഗപ്രദഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വേസവാരോ-നാഗരധാന്യകാജാജിഹിങ്ഗുഘൃതാദിസംസ്കൃതം കുട്ടിതം മാംസമ്| സ ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധോ ബലവര്ധനഃ ശരീരോപചയവര്ധനശ്ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വേസവാരഗുണാനാഹ-വേസവാര ഇതി| സ്വിന്നം പിഷ്ടം ഗുഡജീരകാദിവിമിശ്രിതം മാംസം-വേസവാരഃ| ഉപചയഃ-വപുഷ്പുഷ്ടിഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മുദ്ഗാദിജാതസ്തു വേസവാരാ യേ ഇണ്ഡരികാദിഭിര്ദ്രവ്യൈഃ സൂക്ഷ്മച്ഛിന്നൈഃ ക്രിയന്തേ ലോകേ പൂരണശബ്ദേന പ്രസിദ്ധാഃ, തേ ഗുരവഃ പ്രകൃതിദ്രവ്യഗുണാശ്ച| ആദിശബ്ദേന മാഷാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| (അന്യേ ത്വാദിശബ്ദാത് വാര്താകസൂരണാലൂകാദീന് ഗൃഹ്യന്തേ|) തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തമ്-"സര്പിസ്തൈലഗുഡക്ഷീരൈര്യവഗോധൂമപൈഷ്ടികാഃ| പൂപാ വിഷ്ടമ്ഭിനഃ ശീതാഃ പൈഷ്ടികാ വാതലാഃ ഖരാഃ|| വൃഷ്യാ ബല്യാഃ സരാ മാഷൈര്വാതഘ്നാ മൃദുപിച്ഛിലാഃ| യഥാന്നം ഗുരവോ ബല്യാഃ സ്ഥൂലാശ്ച കഠിനാശ്ച യേ|| തൈലപക്വാസ്തു ത്വഗ്ദൃഗ്ഘ്നാ ഗരീയാംസോ വിദാഹിനഃ| കാസാരസാരാ ലഘവോ ലാജൈര്ലഘുതരാഃ സ്മൃതാഃ|| വാതപിത്തഹരോ വൃഷ്യോ ഘൃതപൂരഃ കഫപ്രദഃ| സദ്യഃ പ്രാണകരോ രുച്യോ മാംസലോ രക്തലോ ഗുരുഃ|| ലഘീയാന് മണ്ഡകകൃതോ ഗരീയാന് ഫലപൂരിതഃ മധുരോത്കാരികാ വൃഷ്യാ, കാസാരഃ പിച്ഛിലോ ഗുരുഃ|| ഗുഡമത്സ്യണ്ഡികാഖണ്ഡക്ഷീരേക്ഷുരസമാക്ഷികൈഃ| പൂപാഃ ശുക്രബലശ്ലേഷ്മരുചിദാസ്തര്പണാഃ ക്ഷണാത്|| നാനാദ്രവ്യൈഃ സമായുക്താഃ പക്വാമക്ലിന്നഭര്ജിതൈഃ| നിമര്ദകോ ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധോ വൃഷ്യോ ബലവതാം ഹിതഃ|| ഘാരികേണ്ഡരികാപൂരവടികാവടകാദയഃ| വിശദാ രോചനാ ബല്യാ ഗുരവഃ സ്യുഃ സ്വയോനിവത്|| യാവകഃ പിച്ഛിലഃ സ്നിഗ്ധഃ പ്ലീഹോദാവര്തഹാ ഗുരുഃ| ഭൃഷ്ടസ്വിന്നതയാ വാऽऽദ്യോ കണ്ഠ്യോऽതികാസിനാമ്|| ജ്വരോദാവര്തമേഹാനാം പഥ്യോ വാതാനുലോമനഃ| ഓലകം ഹരിതാവസ്ഥം ശിമ്ബിജത്വാത്ഖരം ഗുരു|| മന്ദജര്യോ യവാദിത്വാദഭ്യോഷോ ബൃംഹണഃ സരഃ||" ഇതി|സിദ്ധസാരേ ചോക്തമ്-"അത്യുഷ്ണാ മണ്ഡകാഃ പഥ്യാഃ ശീതലാ ഗുരുവോ മതാഃ|' ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മുദ്ഗാദിവേസവാരഗുണാനാഹ-മുദ്ഗാദിജാ ഇതി| യേഷു മാംസസ്ഥാനേഷു മുദ്ഗചണകാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ തേ-മുദ്ഗാദിജാഃ| യഥാദ്രവ്യഗുണമനുഗച്ഛന്തീതി-യഥാദ്രവ്യഗുണാനുഗാഃ, യാവന്തഃ പ്രകൃതിദ്രവ്യഗുണാസ്താവന്തസ്തേഷാം ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| സാകല്യേऽവ്യയീഭാവഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അപൂപാന് കുകൂലാദിസിദ്ധാന് ഏകയോനീന്-ഏകകാരണാന് യഥോത്തരം ലഘൂന്വിദ്യാത്| തേന കുകൂലപക്വാത് സജാതീയാദപൂപാത്കര്പരപക്വോ ലഘുഃ| കര്പരപക്വാച്ച ഭ്രാഷ്ട്രപക്വഃ| ഭ്രാഷ്ട്രപക്വാത്കന്ദുപക്വഃ| കന്ദുപക്വാച്ചാങ്ഗാരപക്വഃ| കുകൂലഃ-അപാം ബാഷ്പസ്വേദഃ, ഗോശകൃദാദിചൂര്ണസന്താപ ഇത്യന്യേ| കര്പരോ-ജ്വാലാസന്തപ്തം കപാലമ്| ഭ്രാഷ്ട്രകന്ദൂ പ്രസിദ്ധാവേവ| അങ്ഗാരാഃ-ബൃഹന്തഃ കാഷ്ഠസമ്ഭൂതാ ഇതി| ഇതി കൃതാന്നവര്ഗഃ| കൃതാന്നവര്ഗാദനന്തരം മാംസശകവര്ഗയോസ്തദ്വ്യഞ്ജനഭൂതയോര്നിര്ദേശഃ| തത്രാപി പ്രാധാന്യാന്മാംസവര്ഗസ്യ പൂര്വം നിര്ദേശഃ| പ്രാധാന്യം ചാസ്യ ഭക്തേന സഹ പ്രചുരോപയോഗേऽപ്യദോഷാത്| ശാകസ്യ തു ബഹൂപയോഗേ ദോഷം വക്ഷ്യതി (ഹൃ. സൂ. അ. ൮|൩൯)- "ശാകാവരാന്നഭൂയിഷ്ഠമത്യുഷ്ണലവണം ത്യജേത്|" ഇത്യനേന-

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പചനപാത്രവിശേഷാദ്ഗുണവിശേഷാനാഹ-കുകൂലേതി| കുകൂലം-ശ്വഭ്രമ്, "കുകൂലം ശങ്കുഭിഃ കീര്ണേ ശ്വഭ്രേ നാ തു തുഷാനലേ|" ഇതി (വിശ്വപ്രകാശമേദിനീകോശയോഃ) വചനാത്| തേന ച മൃന്മയമുത്താനമപൂപപചനപാത്രം ലക്ഷ്യതേ ശ്വഭ്രാകാരമ്| തദേവ ന്യുബ്ജം- പരമ്| തദേവ സച്ഛിദ്രം-ഭ്രാഷ്ട്രമ്| ലോഹമയം ന്യുബ്ജം-കന്ദുഃ| അങ്ഗാരശബ്ദേന അങ്ഗാരപൂര്ണം പാത്രമ്, ഹസന്തീത്യാദി| പിഷ്ഠകൃതാസ്തനവോ വിസ്തൃതാഃ- അപൂപാഃ| ഏകയോനിഗ്രഹണം പ്രകൃതിദ്രവ്യാദ്യവിശേഷേऽപിപാത്രകൃതമേവോത്തരോത്തരം ലാഘവമിതി ജ്ഞാപനാര്ഥമ്, യഥാ യഥാऽഗ്നിസന്നികര്ഷസ്തഥാ തഥാ ലാഘവമിത്യര്ഥഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ.അ൭)-"പ്രഭൂതാഭ്യന്തരമലോമാഷസൂപഃ പരം സ്മൃതഃ| ഖലകാമ്ബലികൌ ഹൃദ്യൌ ഛേദിനൌ സ്വൌഷധാനുഗൌ|| പര്പടാ ലഘവോ രൂക്ഷാ ലഘീയാന് ക്ഷാരപര്പടഃ| ഹൃദ്യാ വൃഷ്യാ രുചികരാ ഗുരവോ രാഗഖാണ്ഡവാഃ| പ്രീണനാ ഭ്രമതൃട്ഛര്ദിമദമൂര്ച്ഛാഭ്രമച്ഛിദഃ| തൃട്ഛര്ദിശ്രമനുന്മന്ഥ ശീതഃ സദ്യോ ബലപ്രദഃ|| പ്രമേഹക്ഷയകുഷ്ഠാദ്യാ ന ച സ്യുര്മന്ഥപായിനാമ്|" ഇതി ഇതി കൃതാന്നവര്ഗഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഹരിണാദയോ ദശ-മൃഗാഃ സ്മൃതാഃ| ആദിശബ്ദേന കാലപുച്ഛകപൃഷതാദയഃ സങ്ഗ്രഹോക്താ ഗൃഹ്യന്തേ (സൂ.അ.൭)-("കാലപുച്ഛകചാരുഷ്കവരപോതശശോരണാഃ| ശ്വദംഷ്ട്രാരാമശരഭകോഹകാര കശമ്ബരാഃ| കരാലകൃതമാലൌ ച പൃഷതശ്ച മൃഗാഃ സ്മൃതാഃ||" ഇതി)

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ മാംസവര്ഗഃ| മാംസമഷ്ടധാ,-മൃഗവിഷ്കിരപ്രതുദബിലേശയപ്രസഹമഹാമൃഗജലചരമത്സ്യഭേദേന| തത്ര മൃഗാനാഹ-ഹരിണൈണേതി| ഹരിണാദയോ-മൃഗാഃ| തേഷു ഹരിണഃ-താമ്രവര്ണഃ| ഏണഃ-കൃഷ്ണവര്ണഃ| കുരങ്ഗോ-ലഘുചതുരഗതിഃ| ഋക്ഷോനീലാണ്ഡഃ| ഗോകര്ണോ-ഗോസദൃശകര്ണോ രാസഭാകാരഃ| മൃഗമാതൃകാ-ലഘുപൃഥൂദരാ ശശാഭാ| ശശോ-ബിലേശയഃ| ശമ്ബരഃ-വികടബഹുവിഷാണഃ| ചാരുഷ്കഃ-ചാരുതനുഃ| ശരഭഃ-അഷ്ടചരണഃ| ആദ്യശബ്ദാത് പൃഷതകരാലാദയഃ| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൭)-"കാലപുച്ഛകചാരുഷ്കവരപോതശശോരണാഃ| ശ്വദംഷ്ട്രാരാമശരഭക്രോഷ്ടുകാരകശമ്ബരാഃ|| കരാലകൃതമാലൌ ച പൃഷതശ്ച മൃഗാ സ്മൃതാഃ|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തത്ര ലാവാദയോ വരടാന്താ ഏകവിംശതിഃ, വികീര്യ ഭക്ഷണാദ്വിഷ്കിരാഃ| രക്തേ വര്ത്മനീ യസ്യാത്യര്ഥം സ രക്തവര്ത്മകഃ| വര്തകോ വര്തികേതി ജാത്യന്തരമ്, ന തു വര്തകസ്യ സ്ത്രീ വര്തികാ| യഥാ ച ബലാകാ സാരികേതി| പുംസ്യപി സ്ത്രീലിങ്ഗത്വാവേശാത്| ശിഖീ-മയൂരഃ, വ്രീഹ്യാദിത്വാദിനിഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വിഷ്കിരാനാഹ-ലാവവാര്തീകേതി| പക്ഷിമധ്യേ യേ വികീര്യ ഭക്ഷയന്തി തേ വിഷ്കിരാഃ| തത്ര ലാവഃ-ചിത്രയോധീ| വാര്തീകോ-വനചടകഃ സ്വല്പസങ്ഘാതചാരീ| വര്തീരഃ-അല്പകപിഞ്ജലസദൃശഃ| കുക്കുഭോ ദ്വിവിധഃ,-സ്ഥലജോ ജലജശ്ച, രക്തവര്ത്മകവിശേഷണാത്സ്ഥലജോ ഗൃഹ്യതേ| ഉക്തം ഹി-"നീലച്ഛവിഃ കൃഷ്ണഗലഃ സ്യാദ്ഗ്രാമചടകാകൃതിഃ| കുക്കുഭഃ കുക്കുഭാരാവഃ സ്ഥലജോ രക്തവര്ത്മകഃ||" ഇതി| കപിഞ്ജലോ-ഗൌരതിത്തിരിഃ| ഉപചക്രഃ-ശ്വഭ്രചരഃ കൃശചഞ്ചുര്മദാവിലഃ| ചകോരോ-രക്താക്ഷഃ| കുരുബാഹുഃ-നീലഗ്രീവോ രക്തശിഖഃ ശ്വേതപക്ഷഃ| വര്തകോ-വര്തീരാദല്പഃ| തത്സദൃശാ-വര്തികാ, തതോऽപ്യല്പാ| തിത്തിരിഃ-ചിത്രപക്ഷഃ| ക്രകരഃക്രകചശബ്ദകാരീ പീതകൃഷ്ണഗലഃ കൃഷ്ണചഞ്ചുചരണോ രക്തപൃഷ്ഠഃ| ശിഖീ-മയൂരഃ| താമ്രചൂഡാഖ്യഃ-കുക്കുടഃ| ബകരോ-ബകസദൃശഃ| ഗോനര്ദോ-ഗോക്ഷ്വേഡഃ| ഗിരിവര്തികാ-ഗിരികാഖ്യാ വര്തികാഭേദഃ, പര്വതചാരീ| സാരപദഃ-കങ്കസദൃശശ്ചാരുഗതിഃ| ഇന്ദ്രാഭഃ-കങ്കസദൃശോ വിവിധവര്ണഃ| വരടഃ-ഹംസസദൃശഃ| ആദ്യശബ്ദാത്തിത്തിരീടാദയഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ജീവഞ്ജീവകാദയഃ പ്രതുദാ ദശ സ്മൃതാഃ| പ്രതുദ്യ-തുണ്ഡേനാഹത്യ ശാല്യാദേര്ഭക്ഷണാത് പ്രതുദാഃ| ആദിശബ്ദേന സങ്ഗ്രഹോക്താഃ ഖഞ്ജരീടകപാരാവതാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പ്രതുദാനാഹ-ജീവഞ്ജീവകേതി| പ്രതുദ്യ ഭക്ഷയന്തീതി പ്രതുദാഃ| തത്ര ജീവഞ്ജീവകഃ-ഏകോദരോ ദ്വിശിരാഃ| ദാത്യൂഹഃ-അന്ധകാകഃ| ഭൃങ്ഗാഹ്വോ-ഭൃങ്ഗരാജഃ കൃഷ്ണവര്ണചടകസദൃശഃ ശിഖാവാന് ഗോപ്രേരകഃ| ശുകഃ-കീരഃ| സാരികാ-മേധാവിനീ| ലട്വാ-രക്തപുച്ഛാധോഭാഗഃ| കോകിലഃ-പരപുഷ്ടഃ| ഹാരീതോ-ഹരിതപീതഃ| കപോതഃ-പാണ്ഡുകഃ| ചടകഃ-കലവിങ്കഃ| ആദിശബ്ദാത്ഖഞ്ജരീടാദയഃ| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ. ൭)-"ശതപത്രോ ഭൃങ്ഗരാജഃ കോയഷ്ടിര്ജീവജീവകഃ| (ഖഞ്ജരീടകഹാരീതദുര്നാമാഗിരിശാ ഗൃഹാഃ|| ലട്വാ ലഡൂഷോ വടഹാ ഗോക്ഷ്വേഡോ ഡിണ്ഡിമാണവഃ| ജടീദുന്ദുഭിപാര്കാരലോഹപൃഷ്ഠകുലിങ്ഗകാഃ|| സാരികാശുകശാര്ങ്ഗാഖ്യചിരീടീകകുയഷ്ടികാഃ| മഞ്ജുലീയകദാത്യൂഹഗോപാപുത്രപ്രിയാത്മജാഃ|| കലവിങ്കഃ പരഭൃതഃ കപോതോऽങ്ഗാരചൂഡകഃ| പാരാവതഃ പാണാവിക ഇത്യുക്താഃ പ്രതുദാദ്വിജാഃ||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഭേകാദയശ്ചത്വാരോ ബിലേശയാഃ| ബിലേ ബാഹുല്യേന ശേരത ഇതി ബിലേശയാഃ| ആദിശബ്ദേന ശ്വേതശ്യാമശല്യകാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വിലേശയാനാഹ-ഭേകഗോധേതി| ബിലേ-വിവരേ, ശേരതേ-നിവസന്തീതി ബിലേശയാഃ| തത്ര ഭേകോ-മണ്ഡൂകഃ| ഗോധാപഞ്ചനഖഗ്രാഹിണീ| അഹിഃ-സര്പഃ| ശ്വാവിത്-ശലാകാസദൃശരോമാ| ആദ്യശബ്ദാന്നകുലാദയഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ.൭)- "ശ്വേതഃ ശ്യാമശ്ചിത്രപൃഷ്ഠഃ കാലകഃ കാകുലീ മൃഗഃ| ഭേകചിലകകൂചീകാ ഗോധാശല്യകശാണ്ഡകാഃ|| വൃഷാഹികദലീശ്വാവിന്നകുലാദ്യാ ബിലേശയാഃ|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഗവാദയഃ പ്രസഹ്യാ| പ്രസഹ്യാ-ആഹൃത്യ ഭക്ഷണാത് പ്രസഹാഃ| മൃഗാശ്ച പക്ഷിണശ്ച മൃഗപക്ഷിണഃ, കേചിന്മൃഗാഃ കേചിത്പക്ഷിണ ഇത്യര്ഥഃ| അശ്വതരോ-വേഗസരഃ| അശ്വഃ-തുരഗഃ| ബഭ്രുഃ-ജാഹകോ, നകുല ഇത്യന്യേ| ലോപാകോ-ലോമശഃ| ജമ്ബുകഃ-ശൃഗാലഃ| ശ്യേനോ-ഗരുഡാകൃതിഃ| ചാഷഃ-കികീദിവിഃ| വാന്താദഃ-ശ്വാ| വായസഃ-കാകഃ| ഉലൂകഃ-കാകാരിഃ| കുലിങ്ഗകഃ-കൃഷ്ണചടകഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പ്രസഹാനാഹ-ഗോഖരേതി| മൃഗാണാം പക്ഷിണാം മധ്യേ പ്രസഹ്യ-ഹൃത്വാ ഭക്ഷയന്തീതി പ്രസഹാഃ| തത്ര ഗൌഃ-പ്രസിദ്ധാ| ഖരോ-ഗര്ദഭഃ| അശ്വതരഃ-അശ്വായാം ഗര്ദഭാജ്ജാതഃ| ഉഷ്ട്രഃകരഭഃ| അശ്വോ-ഘോടകഃ| ദ്വീപീ-ചിത്രവ്യാഘ്രഃ| സിംഹഃ-കേസരീ| ഋക്ഷോ-ലോമശോ മര്കടസദൃശഃ| വാനരോ-മര്കടഃ| മാര്ജാരോബിഡാലഃ| മൂഷകഃ-ഉന്ദുരുഃ| വ്യാഘ്രോ-മഹാവ്യാഘ്രഃ| വൃകോവത്സഭക്ഷഃ| ബഭ്രുഃ-അച്ഛഭല്ലഃ| തരക്ഷുഃ-മൃഗാദനഃ| ലോപാകോ-ലോമശോ ജമ്ബുകസദൃശഃ| ജമ്ബുകഃ-ശൃഗാലഃ| ശ്യേനഃ ശശാനകഃ| ചാഷഃ-പ്രസിദ്ധഃ| വാന്താദഃ-ശ്വാ| വായസഃകാകഃ| ശശഘ്നീ-ശശാരിഃ| ഭാസഃ-ശ്വേതശിഖാവാന് ഗൃധ്രസദൃശോ ഗോഷ്ഠചാരീ| കുരരഃ-അരുണഃ ശ്വേതമസ്തകോ മത്സ്യഗ്രാഹീ| ഗൃധ്രഃ-കൃഷ്ണോ മഹാന് ദൂരദര്ശീ| ഉലൂകോ-ഘൂകഃ| കുലിങ്ഗോഗൃഹചടകഃ| ധൂമികാ-ധൂമ്യാടഃ| മധുഹാ-മധുഘാതകഃ| ഇതിശബ്ദാദേവംപ്രകാരാ അന്യേऽപി| മൃഗാശ്ച പക്ഷിണശ്ച മൃഗപക്ഷിണഃ| തത്ര ജമ്ബുകാന്താ വാന്താദസഹിതാ മൃഗാഃ, ഇതരേ പക്ഷിണഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വരാഹാദയോ ദശ മഹാമൃഗ സജ്ഞാ| വാരണോ-ഹസ്തീ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മഹാമൃഗാനാഹ-വരാഹമഹിഷേതി| മഹാന്തോ മൃഗാഃ-മഹാമൃഗാഃ| തത്ര വരാഹഃ-ശൂകരഃ| മഹിഷഃ-അശ്വശത്രുഃ| ന്യങ്കുഃ-കുരങ്ഗസദൃശോ വികടബഹുവിഷാണഃ| രുരുഃ-ബഹുവിഷാണഃ ശരദി ശൃങ്ഗത്യാഗീ| രോഹിതോ-ലോഹിതവര്ണഃ| വാരണോ-ഹസ്തീ| സൃമരോ-വനതുരഗഃ| ചമരോ-വന്യോ ഗൌഃ| ഖങ്ഗോ-ഗണ്ഡകഃ| ഗവയഃ-സാസ്രാകകുദരഹിതോ ഗോസദൃശഃ| ചകാരോऽനുക്തസമുച്ചയാര്ഥഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഹംസാദയഃ ക്രൌഞ്ചാന്താ അപ്സു ചരണാദപ്ചരസംജ്ഞാഃ| ആദിശബ്ദേന രക്തശീര്ഷകാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ജലചരാനാഹ-ഹംസസാരസേതി| യേऽപ്സു-ജലേ ചരന്തി തേ അപ്ചരാഃ| തത്ര ഹംസോ-മാനസൌകാഃ| സാരസോ-ലക്ഷ്മണഃ| കാദമ്ബഃ| ബകഃ-പാണ്ഡുരപക്ഷഃ പ്രസിദ്ധഃ| കാരണ്ഡവഃ-ശുക്ലോ ഹംസസദൃശഃ| പ്ലവോ-മഹാന് പ്രസേവകഗലഃ| വലാകാ-വിസകണ്ഠികാ| ഉത്ക്രോശഃ-കുരരസദൃശഃ| ചക്രാഹ്വഃ-ചക്രവാകഃ| മദ്ഗുഃ-ജലകാകഃ| ക്രൌഞ്ചഃ-കുങ് ആദിശബ്ദാച്ചാതകാദയഃ| ഉക്തം ച സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ. ൭)-"കാകതുണ്ഡഘനാരാവമദ്ഗുക്രൌഞ്ചാമ്ബുകുക്കുടാഃ| മൃണാലകണ്ഠചക്രാഹ്വബലാകാരക്തശീര്ഷകാഃ|| ഉത്ക്രോശഃ പുണ്ഡരീകാക്ഷശരാരീമണിതുണ്ഡികാഃ| നന്ദശ്ച മല്ലികാദ്യാശ്ച പക്ഷിണോ ജലചാരിണഃ||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രോഹിതകാദയ ഏകോനവിംശതിര്ജലോദ്ഭവാ മത്സ്യസംജ്ഞാഃ| ചശബ്ദോऽനുക്തകദലകപര്ദകാദിസമുച്ചയാര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മത്സ്യാനാഹ-മത്സ്യാ ഇതി| ജലാന്തര്വാസിനോമത്സ്യാഃ| തത്ര രോഹിതോ-രക്താങ്ഗഃ കൃഷ്ണപൃഷ്ഠോ മത്സ്യശൈവലഭോജനഃ| പാഠീനോ-രൂഷ്യോദരഃ കൃഷ്ണവര്ണകഃ കണ്ടകമഞ്ജരിഃ| കൂര്മഃ-കച്ഛപഃ| കുമ്ഭീരോ-മഹാന്നക്രസദൃശഃ| കര്കടഃ-കുലീരഃ| ശുക്തിഃ-മുക്താസ്ഫോടഃ| ശങ്ഖഃ-കമ്ബുഃ| ഉദ്രോ-ജലബിഡാലഃ| ശമ്ബൂകഃ-ക്ഷുദ്രശങ്ഖഃ| ശഫരീ-ക്ഷുദ്രമത്സ്യഃ| വര്മിഃ-സര്പാകാരഃ| ചന്ദ്രികാ-പാര്ശ്വേഷു കണ്ടകവലയിതോ വര്തുലഃ| ചുലൂകീ-ദന്ത്യാകാരോऽന്തര്വക്ത്രോ ബഹിര്നിശ്വാസഭുക്| നക്രോ-രജ്ജ്വാകാരഃ| മകരഃ-സിംഹദംഷ്ട്രഃ| ശിശുമാരഃ-ശിശുഘ്നഃ| തിമിഃശതയോജനവിസ്തൃതഃ, തംഗിലതീതി-തിമിങ്ഗിലഃ| രാജീ-രാജീവോ വജ്രാഭഃ| ചിലിചിമഃ-ശകലീ ലോഹിതനയനഃ സര്വതോ ലോഹിതരാജിഃ പ്രായോ ഭൂമിചാരീ| ആദ്യശബ്ദാദ്ഗോമത്സ്യാദയഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഇത്യഷ്ടഭിഃ പ്രകാരൈസ്തന്ത്രകാരാ മാംസമാഹുഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഉക്താനാം വര്ഗാണാം മാംസത്വമാഹ-മാംസമിത്യാഹുരിതി| ഇതി-ഉക്തപ്രകാരേണ, അഷ്ടധാ-അഷ്ടധാ-അഷ്ടപ്രകാരം, മാംസമാഹുഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യോനിഷു പൂര്വോക്താസ്വഷ്ടാസു മധ്യേ, വ്യാമിശ്രഗോചരത്വാത്-വ്യാമിശ്രവിഷ്യത്വാത്, അജാവീ-വ്യാമിശ്രേ| അജാവീ-ഛാഗോരഭ്രൌ, തേ അനിശ്ചിതേ, തേ ഹി ജാങ്ഗലേऽപി ദേശേ വര്തതേ അനൂപേऽപി| അജാവീ ഇതി സ്ത്രീലിങ്ഗനിര്ദേശോऽത്ര വിവക്ഷിത ഏവ| കേചിത്തു 'അനിശ്ചിതൌ' നിജഗദുഃ| നനു, തിത്തിരിരപി ധന്വാനൂപചാരീ പ്രഥിതഃ| തത്കഥമസാവിഹ ജാങ്ഗലഃ കീര്തിതഃ? ബ്രൂമഃ| തത്സ്വഭാവത്വാത്| യദ്യപ്യുഭയചരോऽയം, തഥാऽപി ജാങ്ഗലസ്വഭാവത്വാജ്ജാങ്ഗലോऽയമ്| വികീര്യ ഭക്ഷണാച്ച വിഷ്കിരത്വം തിത്തിരേര്നിശ്ചിതം നിമിത്തമസ്തി| തസ്മാദയം ജാങ്ഗല ഏവ വക്തും യുക്താഃ| ഹരിണാദീനാം ച കിരാതകൈവര്താദിഭ്യോ നാനാദേശപ്രസിദ്ധാഃ സംജ്ഞാ വേദ്യാഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അജാവ്യോരനുക്തൌ ഹേതുമാഹ-യോനിഷ്വജാവീതി| അജാവീ-മൃഗവിശേഷൌ| യോനിഷു-മൃഗപ്രസഹമഹാമൃഗാഖ്യാസു യോനിഷു| അനിശ്ചിതേ-അനിര്ധാരിതേ| വ്യാമിശ്രഗോചരത്വാത്യോനിത്രയവിഷത്വത്| അജാവ്യോര്മാംസത്വേऽപി മൃഗാദിവിശേഷോ നാസ്തീത്യര്ഥഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ആദൌ ഭവാഃ-ആദ്യാഃ,- മൃഗവിഷികരപ്രതുദാഖ്യാഃ, ജാങ്ഗലചാരിത്വാജ്ജാങ്ഗലശബ്ദവാച്യാഃ| ഏവമന്ത്യാഃ-മഹാമൃഗാപ്ചരമത്സ്യാഖ്യാഃ,-ആനൂപാഃ| മധ്യൌ-ദ്വൌ ബിലേശയപ്രസഹാഖ്യൌ,-സാധാരണൌ, ജാങ്ഗലാനൂപചാരിണാവിത്യര്ഥഃ| മധ്യാവിതി ദ്വിവചനനിര്ദേശസാമര്ഥ്യാദാദ്യന്താനാം വര്ഗാണാം പ്രത്യേകം ത്രിത്വമനുമീയതേ ത്രിഗ്രഹണമന്തരേണാപി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മാംസസ്യ ത്രൈവിധ്യമാഹ-ആദ്യാന്ത്യാ ഇതി| ആദ്യാസ്ത്രയോ മൃഗവിഷ്കിരപ്രതുദാഃ-ജാങ്ഗലാഃ| അന്ത്യാസ്ത്രയോ മഹാമൃഗജലചരമത്സ്യാഃ-ആനൂപാഃ| മധ്യൌ ദ്വൌ ബിലേശയപ്രസഹൌസാധാരണൌ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തത്ര-തേഷു ജാങ്ഗലാനൂപസാധാരണേഷു മധ്യേ, ജാങ്ഗലാ ബദ്ധമലാഃ- ഗ്രഥിതം പുരീഷം കുര്വന്തി| ശീതവീര്യാ ലഘവഃ| സന്നിപാതേ ഹിതാഃ| കിമ്ഭൂതേ? പിത്തോത്തരേ,-പിത്താധികേ| തഥാ വാതോ മധ്യോ യസ്മിംസ്തസ്മിന് മധ്യമമരുതി| തഥാ കഫാനുഗേ,-കഫോऽനുഗോ-അബലോ ഹീനോ, യസ്മിംസ്തസ്മിന് സ്വല്പശ്ലേഷ്മണി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ജാങ്ഗലഗുണാനാഹ-തത്ര ബദ്ധമലാ ഇതി| ബദ്ധമലാഃ-ബദ്ധപുരീഷാഃ| സന്നിപാതേ-ദോഷത്രയപ്രകോപേ ഹിതാഃ| കഫാനുഗേ-ഹീനകഫേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശശോऽഗ്നിദീപനഃ പാകേ കടുകോ, ഗ്രാഹീ, രൂക്ഷഃ, ശീതശ്ച| ഗ്രാഹിശീതത്വം ചാസ്യ ജാങ്ഗലത്വാദേവ ലബ്ധമപ്യതിശയാര്ഥം പുനരിഹോപാത്തമ്| സ്വാദുകഷായത്വാദികമേഷാമിഹ യുക്ത്യോക്തമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ.൭) സ്പഷ്ടം കൃത്വോക്തമ്| യഥാ-"തത്ര ബദ്ധമലാ രുച്യാ മാംസാനാമുത്തമാ ഹിമാഃ| കഷായസ്വാദുവിശദാ ലഘവോ ജാങ്ഗലാ ഹിതാഃ|| താമ്രോऽത്ര ഹരിണഃ കൃഷ്ണസ്ത്വേണോ ഹൃദ്യസ്ത്രിദോഷജിത്| ലഘീയാന് ഷഡ്രസശ്ചാസൌ, ഗ്രാഹീ രൂക്ഷോ ഹിമഃ ശശഃ|| കടുപാകോऽഗ്നികൃത്പഥ്യഃ സന്നിപാംതേऽനിലാവരേ|" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അത്ര കേഷാംചിദ്വിശേഷഃ| തത്ര ശശഗുണാനാഹദീപന ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വര്തകാദാരഭ്യ യാവജ്ജാങ്ഗലസമാപ്തിസ്താവത്സര്വേ ഔഷ്ണ്യഗൌരവസ്നിഗ്ധത്വൈരല്പൈര്യുക്താഃ| തേഷ്വപി മധ്യേ തിത്തിരിഃ ശ്രേഷ്ഠോ മേധാദികരശ്ച| തഥാ, സങ്ഗ്രഹീ| തഥാ, വര്ണ്യോ വാതാധികസന്നിപാതഹരശ്ച| സ ച തിത്തിരിര്ധന്വന്യാനൂപേ ച ദേശേ വിചരതി, അതഃ സ്നിഗ്ധ ഉഷ്ണോ ഗുരുര്ബൃംഹണശ്ച| തഥാ ച സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൭)-"ധന്വാനൂപവിചാരിത്വാത് സ്നിഗ്ധോഷ്ണഗുരുബൃംഹണഃ|"ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വര്തകാദിഗുണാനാഹ-ഈഷദിതി| വര്തകാദയോ "വര്തകോ വര്തികാ" ഇത്യാദയോ ജാങ്ഗലാഃ| തിത്തിരിഗുണാനാഹ-തിത്തിരിരിതി| തേഷു-വര്തകാദിഷു| അനിലോദ്രിക്തം- വാതാധികം, സന്നിപാതം-ദോഷത്രയപ്രകോപം, ഹരതേ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൭)-"ധന്വാനൂപവിചാരിത്വാത്സ്നിഗ്ധോഷ്ണഗുരുബൃംഹണഃ|"ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശിഖീ-ബര്ഹീ, നാതിപഥ്യഃ| ശ്രോത്രാദീനാം പഥ്യഃ| വയസഃ രതമ്ഭനകാരിത്വേന പഥ്യഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മയൂരഗുണാനാഹ-നാതിപഥ്യ ഇതി| നാതിപഥ്യഃ-നാതിസ്വസ്ഥഹിതഃ, ദോഷചയകാരിത്വാത്| ശ്രോത്രാദീനാം തു പഥ്യഃ, തദ്ദാര്ഢ്യകാരിത്വാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തദ്വച്ച കുക്കുടോ-മയൂരതുല്യഗുണോ വൃഷ്യശ്ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കുക്കുടഗുണാനാഹ-തദ്വച്ചേതി| തദ്വത്-മയൂരതുല്യഗുണഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഗ്രാമ്യഃ പുനഃ കുക്കുടഃ ശ്ലേഷ്മലോ ഗുരുശ്ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഗ്രാമ്യകുക്കുടഗുണാനാഹ-ഗ്രാമ്യസ്ത്വിതി| ഗ്രാമേ ഭവോ-ഗ്രാമ്യഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ക്രകരാ ഉപചക്രകാശ്ച മേധാമഗ്നിം ച കുര്വന്തി ഹൃദ്യാശ്ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ക്രകരോപചക്രയോര്ഗുണാനാഹ-മേധാനലകരാ ഇതി| അനലോ-വഹ്നിഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കാണഃ കപോതോ ഗുരുരീഷല്ലവണസ്ത്രിദോഷകൃച്ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കാണകപോതഗുണാനാഹ-ഗുരുഃ സലവണ ഇതി| കാണകപോതഃ-അല്പാരുണകപോതഭേദഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ചടകാഃ ശ്ലേഷ്മലത്വാദിഗുണയുക്താ അതിശയേന ശുക്രകൃതശ്ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ചടകഗുണാനാഹ-ചടകാ ഇതി| ചരകസ്ത്വാഹ (സൂ.അ. ൨൭/൭൨)-"ചടകാ മധുരാഃ സ്നിഗ്ധാഃ കഫശുക്രവിവര്ദ്ധനാഃ| സന്നിപാതഹരാശ്ചൈവ ശമനാ മാരുതസ്യ ച||" ഇതി| തത്ര സന്നിപാതസ്യ സമ്പൃക്തദോഷത്രയവാചിത്വാത് സമ്പൃക്താനേവ ത്രീന് ദോഷാന് ഘ്നന്തി, ന ത്വസമ്പൃക്താന്| അത ഏവ'ശമനാ മാരുതസ്യ ച' ഇത്യുക്തമ്| തസ്മാത് ശ്ലേഷ്മലത്വം ന സംസൃഷ്ടവിഷയമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അതഃ-അനന്തരമ്, ബിലേശയാദ്യാ വര്ഗാ യഥോത്തരം ഗുരുത്വേന ഉഷ്ണത്വേന സ്നിഗ്ധത്വേന മധുരത്വേന ചാധികാഃ| യോ യസ്മാദുത്തരോ വര്ഗഃ , സ തസ്മാദ്ഗുരുത്വാദിഭിരധിക ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ, യഥോത്തരമേവ മൂത്രശുക്രകൃതോ ബല്യാ വാതഘ്നാഃ ശ്ലേഷ്മപിത്തലാശ്ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ബിലേശയാദിവര്ഗാണാം ഗുണാനാഹ-ഗുരൂഷ്ണസ്നിഗ്ധമധുരാ ഇതി| അതഃ-ഏഭ്യോ ജാങ്ഗലേഭ്യഃ പരേ| വര്ഗാഃ-ബിലേശയാദയഃ| യഥോത്തരം-ബിലേശയേഭ്യഃ പ്രസഹാ ഗുര്വാദിഗുണയുക്താഃ, തതോ മഹാമൃഗാഃ, തതോ ജലചരാഃ, തതോ മത്സ്യാ ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തേഷു വര്ഗേഷു മധ്യേ മഹാമൃഗാഃ ശീതവീര്യാഃ| ക്രവ്യം-ആമമാംസം ഭുഞ്ജതേ യേ, തേ ക്രവ്യാദാഃ| ക്രവ്യാദാസ്തു യേ പ്രസഹാഃ-മാര്ജാരഗൃധ്രോലൂകാദയഃ, തേ ലവണാനുരസാഃ പാകേ കടുകാ മാംസവര്ധനാശ്ചാതിതരാമ്| ജീര്ണാര്ശഃപ്രഭ്രുത്യാമയാനാമതിശയേന ഹിതാഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അത്ര കേഷാംചിദ്വിശേഷഃ| തത്ര മഹാമൃഗഗുണാനാഹശീതാ മഹാമൃഗാ ഇതി| ക്രവ്യാദപ്രസഹഗുണാനാഹ-ക്രവ്യാദപ്രസഹാ ഇതി| വാനരമൂഷകകുലിങ്ഗമധുഹാവ്യതിരിക്താ ദ്വീപ്യാദയോ മാംസാഹാരത്വാത്-ക്രവ്യാദപ്രസഹാഃ| ജീര്ണൈഃ-കാലേന പക്വദോഷൈഃ, അര്ശഃപ്രഭൃതിഭിരാര്താനാം ഹിതാഃ| ശോഷോ-രാജയക്ഷ്മാ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൭)- "ചക്ഷുഷ്യാഃ സൃഷ്ടവിണ്മൂത്രാ മാംസലാഃ കടുപാകിനഃ|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നാതിശബ്ദോऽത്രേഷദര്ഥേ| യദി തു പ്രതിഷേധനമാത്രമഭീഷ്ടമഭവിഷ്യദാചാര്യസ്യ, തതോ നഞ ഏവ കേവലസ്യോപാദാനമകരിഷ്യത്| തസ്മാദീഷദര്ഥ ഏവ വിവക്ഷിതഃ| അത ഏവം വ്യാഖ്യാനയന്തി, യഥാ-അനതിദഗ്ധോ ഗ്രാമ ഇതി| അദോഷലമിതി അല്പദോഷലമ്, (പഥ്യമിത്യര്ഥഃ| തഥാ ച ഹാരീതഃ-"ത്രിദോഷനുദ്ദേഹധാതുസാമാന്യാച്ഛാഗലം ലഘു|" ഇതി| അന്യേ തു ചരകമതമനുസരന്ത ഏവം വ്യാഖ്യാനയന്തി,-അദോഷലമിതി നഞ് ഈഷദര്ഥേ, കിഞ്ചിച്ഛീതഗുരുത്വാദല്പദോഷലമ്| യഥാ-അവൃക്ഷോ ഗ്രാമ ഇതി|) ശരീരസ്യ ധാതുഃ ശരീരധാതുഃ, പ്രകൃതത്വാത്പുരുഷശരീരസ്യ മാംസാഖ്യോ ധാതുഃ, തസ്യ സാമാന്യാത്-തുല്യത്വാത്, ആജം മാംസമനഭിഷ്യന്ദി ബൃംഹണം ച| ഗുണകൃതം ചാത്ര സാമാന്യം ഗൃഹ്യതേ, ന ദ്രവ്യകൃതമ്| ദ്രവ്യകൃതേ ഹി സാമാന്യേ ഗൃഹ്യമാണേ തുരഗോരഗാദിമാംസമപി പുരുഷശരീരധാതോര്മാസാഖ്യസ്യ മാംസത്വേന ഭവതീതി തദ്പ്യമഭിഷ്യന്ദി ബൃംഹണം ച സ്യാത്, ന കേവലമാജം മാംസമ്| ഗുണകൃതേ തു സാമാന്യേ ഗൃഹീതേ ശരീരധാതു സാമന്യാദാജമേവ മാംസമനഭിഷ്യന്ദി ബൃംഹണം ചേതി വക്തും യുജ്യതേ| മാംസഗ്രഹണം ചാത്രോപലക്ഷണാര്ഥമ്| ന കേവലമാജം മാംസം പുരുഷശരീരധാതുനാ മാംസാഖ്യേന തുല്യമ്, യാവദന്യേऽപി യേ ഛാഗശരീരഗതാ ധാതവസ്തേऽപി മനുഷ്യശരീരധാതുനാ തുല്യഗുണാഃ, തേऽപ്യനഭിഷ്യന്ദിനോ ബൃംഹണാശ്ച| അനയാ ഭങ്ഗ്യാ പുരുഷമാംസസ്യാപ്യാചാര്യേണാത്ര ഗുണാ ഉക്താഃ| നനു, ബൃംഹണം യദ്ദ്രവ്യം തദ്ഭൌമാപ്യമഭിഷ്യന്ദി ച| അപാമേവാऽസാധാരണോ ധര്മഃ സ്രവണരൂപഃ| തത്കഥമനഭിഷ്യന്ദീത്യുക്തമ് ? ബ്രൂമഃ| ദ്രവ്യപ്രഭാവാത്| ഈദൃശോऽയം ദ്രവ്യപ്രഭാവോ യദ്ബൃംഹണമപി ദ്രവ്യമനഭിഷ്യന്ദീതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ആജമാംസഗുണാനാഹ-നാതിശീതേതി| അദോഷലംദോഷത്രയവിരുദ്ധമ്, ത്രിദോഷഘ്നമിത്യര്ഥഃ| നഞത്ര വിരുദ്ധാര്ഥഃ| ഉക്തം ഹി കാരണാദിനാ-"അവിദാഹ്യനതിസ്നിഗ്ധം നാതിശീതലമാമിഷമ്| ഛാഗം ലഘു ത്രിദോഷഘ്നമനഭിഷ്യന്ദി ബൃംഹണമ്||" ഇതി| ഹാരീതേന ച-"ത്രിദോഷഘ്നം ദേഹധാതുസാമാന്യാച്ഛാഗലം ലഘു|" ഇതി| ഗുരുത്വലഘുത്വയോര്ഗുണത്വപാകത്വാഭ്യാമവിരോധഃ| ത്രിദോഷഘ്നത്വം വാതോത്തരത്രിദോഷവിഷയമ്, കിഞ്ചിത്പിത്തകഫകരത്വാത്| ഉക്തം ച സുശ്രുതേ (സൂ.അ. ൪൬/൮൭)-"നാതിശീതഗുരു സ്നിഗ്ധോ മന്ദപിത്തകഫഃ സ്മൃതഃ| ഛാഗലസ്ത്വനഭിഷ്യന്ദീ തേഷാം പീനസനാശനഃ||" ഇതി| നനു, ബൃംഹണസ്യ ദധ്യാദേരഭിഷ്യന്ദിത്വദര്ശനാത് കഥം ബൃംഹണമനഭിഷ്യന്ദി ? ഇത്യത ആഹ-ശരീരധാതുസാമാന്യാത്,- ശരീരം-അര്ഥാന്മനുഷ്യസ്യ, തസ്യ ധാതവോരസാദയഃ, തൈഃ സാമാന്യം-സദൃശഗുണത്വമ്, യദ്ഗുണാ മനുഷ്യസ്യ ധാതവസ്തദ്ഗുണാ ഏവാജസ്യ| അതോऽത്യന്തസാമാന്യാദ്ബൃംഹണമപ്യനഭിഷ്യന്ദി| യദ്ധി കൈശ്ചിദ്ഗുണൈഃ സമം കൈശ്ചിദ്വിപരീതം തത് ബൃംഹണം ചാഭിഷ്യന്ദി ച| യഥാ-സ്ത്യാനം ഘൃതം സ്ത്യാനഘൃതപ്രക്ഷേപാദ്വര്ധതേ ന ചാഭിഷ്യന്ദതേ| തദേവോഷ്ണഘൃതപ്രക്ഷേപാദ്വര്ധതേऽഭിഷ്യന്ദതേ ച|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അതഃ-ആജമാംസാത്, വിപരീതമാവികം മാംസം-അത്യുഷ്ണസ്നിഗ്ധഗുരു സദോഷലമഭിഷ്യന്ദി ചേതി| ബൃംഹണത്വസ്യാപി വിപര്യയേ പ്രാപ്തേ തദപവാദമാഹ-ബൃംഹണം തു തദിതി| തുശബ്ദോऽവധാരണേ| ബൃംഹണമേവ തദിത്യര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ആവികമാംസഗുണാനാഹ-വിപരീതമിതി| അതഃ-ആജമാംസാത്, വിപരീതം-അതിശീതഗുരുസ്നിഗ്ധം ത്രിദോഷകരമഭിഷ്യന്ദി ച| വിപരീതത്വാത്കര്ശനത്വേ പ്രാപ്ത ആഹ-ബൃംഹണം തു തദിതി| അജാവ്യോഃ പ്രസഹപ്രസ്താവേ ഗുണകഥനമനിശ്ചിതത്വേऽപി പ്രായഃ പ്രസഹത്വജ്ഞാപനാര്ഥമ്| അത ഏവ സുശ്രുതേന ഗ്രാമ്യേഷു പഠിതൌ (സൂ.അ.൪൬/൮൫)-"അശ്വാശ്വതരഗോഖരോഷ്ട്രബസ്തോരഭ്രമേദഃപുച്ഛപ്രഭൃതയോ ഗ്രാമ്യാഃ|" ഇതി| ഗ്രാമ്യാശ്ചാത്ര പ്രസഹേഷൂക്താഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഗോമാസം ശുഷ്കകാസാദീന്നിയച്ഛതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഗോമാംസഗുണാനാഹ-ശുഷ്കകാസേതി| ശുഷ്കകാസഃ കഫാദിനിഷ്ഠീവനരഹിതഃ| കേവലവാതാന്-ശുദ്ധവാതജാന് വ്യാധീന്| ബഹുവചനാദ്വാതശബ്ദേന വാതവ്യാധയോ ഗൃഹ്യന്തേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മഹിഷ ഉഷ്ണോ ഗുരുതരഃ സ്വപ്നാദീംശ്ച കരോതി| ഗുരു ശബ്ദാദീയസുനി "പ്രിയസ്ഥിര" ഇത്യാദിനാ ഗരാദേശഃ| ദാര്ഢ്യമിതി "വര്ണദൃഢ" ഇത്യാദിനാ ഷ്യഞ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മഹിഷഗുണാനാഹ-ഉഷ്ണോ ഗരീയാനിതി| ഗരീയാന്-അന്യേഭ്യോ മാംസേഭ്യോ ഗുരുഃ| സ്വപ്നോ-നിദ്രാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വരാഹഃ-സൂകരഃ, തദ്വത്-മഹിഷഗുണോ, ജ്ഞേയ ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ, ശ്രമഹാ രുച്യാദിപ്രദശ്ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വരാഹഗുണാനാഹ-തദ്വദ്വരാഹ ഇതി| തദ്വത്-മഹിഷവത്| നനു, "സ്വേദനം ബൃംഹണം വൃഷ്യം തര്പണം ശീതലം ഗുരു| ശ്രമാനിലഹരം സ്നിഗ്ധം വാരാഹം ബലവര്ധനമ്||" ഇതി സുശ്രുതേന (സൂ.൪൬/൧൦൨) ശീതത്വമുക്തമ്, ഇഹ തു തദ്വദ്വചനാദുഷ്ണത്വമിതി വിരോധഃ| ന ചാതിദേശികമുഷ്ണത്വമൌപദേശികേന ശീതത്വേന ബാധ്യത ഇതി വാച്യമ്, "സ്വാദ്വമ്ലപാകം സ്നിഗ്ധോഷ്ണം വാതഘ്നം ബൃംഹണം ഗുരു| സ്വേദനം തര്പണം ഹൃദ്യം ബല്യം ശൌകരമാമിഷമ്||" ഇതി ഖാരണാദിവചനാദുഷ്ണത്വസ്യാപ്യൌപദേശികത്വാത്| മൈവമ്| ഉഷ്ണത്വസ്യ സ്പര്ശവിഷയത്വാത്| സ്പര്ശോഷ്ണം ശീതവിര്യമപ്യുഷ്ണോദകാദി സ്വേദനം ദൃഷ്ടമ്| ന തൂഷ്ണവീര്യമപി സ്പര്ശശീതം കാഞ്ജികാദി ഹിമം ച സ്വേദനമ്| അതോ യുക്തൈവേയം വിഷയവ്യവസ്ഥാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-"ഗുരൂഷ്ണസ്നിഗ്ധമധുരാ വര്ഗാശ്ചാതോ യഥോത്തരമ്|" ഇത്യനേന ഗ്രന്ഥേനാതിഗുരൂഷ്ണസ്നിഗ്ധമധുരത്വമതിമൂത്രശുക്രകൃത്ത്വമതിബല്യത്വമതിവാതഘ്നത്വമതികഫപിത്തലത്വം ച മത്സ്യാനാമുക്തമ്| "പരം കഫകരാഃ" ഇത്യനേനാऽതഃ കഫകൃത്തമാ മത്സ്യാ ഇതി ബോധയതി| സങ്ഗ്രഹേ സ്പഷ്ടാര്ഥമേവമുക്തമ് (സൂ.അ.൭)-"കഫപിത്തകരാ മത്സ്യാഃ പരം പവനനാശനാഃ|" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മത്സ്യഗുണാനാഹ-മത്സ്യാഃ പരമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ചിലിചീമസംജ്ഞോ മത്സ്യസ്ത്രിദോഷകരഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ചിലിചീമഗുണാഃ-ചിലിചീമ ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ലാവാദയഃ സ്വസ്വവര്ഗേഷു വരതരാഃ| തത്ര ലാവോ-വിഷ്കിരേഷ്വതിശ്രേഷ്ഠഃ, രോഹിതോ-മത്സ്യേഷു| സ ഹി പ്രതിസ്രോതോവിചാരീ ആകാശപ്ലവനശ്ച| തഥാ ചോക്തമ് (സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ.൭)-"പ്രതിസ്രോതോവിചാരിത്വാദാകാശപ്ലവനേന ച| രോഹിതഃ പ്രവരസ്തേഷാമ്" ഇതി| ഗോധാ ച-ബിലേശയേഷു വരാ| ഏണോ-മൃഗേഷ്വിതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മാംസേഷു വരം നിര്ദ്ധാരയതി-ലാവരോഹിതേതി| ലാവോ-വിഷ്കിരേഷു വരഃ| രോഹിതോ-മത്സ്യേഷു വരഃ| ഗോധാ-ബിലേശയേഷു വരാ| ഏണോ-മൃഗേഷു വരഃ| പരമിതി വരേഭ്യോऽപി വരാഃ| വരാസ്തു സങ്ഗ്രഹേ ഉക്താഃ (സൂ.അ.൭)-"ഏണഃ കുരങ്ഗോ ഹരിണഃ ശശോ ലാവഃ കപിഞ്ജലഃ| തിത്തിരിഃ ക്രകരോ ഗോധാ ശ്വാവിദ്ഗൃധ്രോമൃഗാധിപഃ|| ബര്ഹിണഃ സാരികാ ന്യങ്കുര്ഹംസോ രോഹിതകച്ഛപൌ| വര്മീ ചാഗ്ര്യാഃ സ്വവര്ഗേഷു, പ്രവരാസ്തേഷ്വപി സ്മൃതാഃ|| ലാവൈണഗോധാസിംഹാശ്ച, നിന്ദിതോ ഗൌഃ സദര്ദുരഃ| ഋഷ്യഃ കാണകപോതശ്ച ശേഷമുക്തം യഥായഥമ്||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മാംസം സദ്യോഹതം ഭജേത്, സദ്യോഹതസ്യ മാംസം ഭജേദിത്യര്ഥഃ| തഥാ, ശുദ്ധം-സ്നായ്വസ്ഥ്യാദിരഹിതമ്| തഥാ, വയസി തിഷ്ഠതീതി വയഃസ്ഥമ്,- യദ്യപി സര്വം മാംസം വയഃസ്ഥമേവ, തഥാऽപീഹ വയഃസ്ഥമിത്യുക്ത്യാ ശോഭനം തരുണം വയ ഇതി ഗമ്യതേ| തസ്മാദ്യൂനഃ പ്രാണിനോ മാംസം ഭജേത്, ന ബാലവൃദ്ധയോരിതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മാംസഭജനം നിയച്ഛതി-മാംസമിതി| സദ്യോഹതംതത്കാലവ്യാപാദിതമൃഗാദിജമ്| ശുദ്ധം-അസ്ഥ്യാദിരഹിതമ്| വയഃസ്ഥം-തരുണമൃഗാദിജമ്| ഏഭ്യോऽന്യന്ന സേവ്യമിത്യര്ഥഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മൃതം-സ്വയം മൃതം ന ഭജേത്, അവിജ്ഞാതസ്വരൂപേണ വ്യാധിനാമൃതസ്യ പ്രാണിനോ യന്മാംസം തത്ത്യജേദിത്യര്ഥഃ| കൃശം-ദുര്ബലം ന ഭജേത്| തഥാ, ഭൃശം മേദ്യം-അതിമേദുരം മാസം ത്യജേത്| തഥാ, വ്യാധിനാ-വിജ്ഞാതസ്വരൂപേണ ഹതസ്യ, വാരിണാ വിഷേണ ച ഹതസ്യ, നിര്ജീവീകൃതസ്യ, യന്മാംസം തത്ത്യജേത്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ,അ.൭) ഹംസാദീനാം വിശേഷാ ഉക്താഃ| യഥാ-"ഹംസഃ സ്വരകരഃ പിത്തരക്തജിന്മധുരോ ഹിമഃ| കുലീരഃ പരമം വൃഷ്യോ ബൃംഹണഃ പ്രീണനോ ഗുരുഃ|| ഗോധാ നിയച്ഛതി വിഷം മൂഷകഃ ശുക്രവര്ധനഃ| ഗുരുണ്യണ്ഡാനി ബാലാനാം കഷായമധുരം പലമ്|| വൃദ്ധാനാം സ്നായുഭൂയിഷ്ഠമബല്യം ഗുരു ദോഷലമ്|" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സേവ്യേഷ്വപി ഭൃതാദീന്യപവദതി-ത്യജേദിതി| യത് സദ്യോഹതമപി കേന ഹതമിതി ന ജ്ഞായതേ തത്-മൃതമ്| കൃഷം-അപുഷ്ടമ്| ഭൃശം മേദ്യം-അത്യന്തപുഷ്ടമ്| വ്യാധിഹതം-ജ്വരാദിനാ ഹതമ്| വാരിഹതം-ജലമജ്ജനാദിനാ| വിഷഹതം-വിഷദിഗ്ധശസ്ത്രഹതം സര്പാദിനാ വാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പുംസ്ത്രിയോഃ പൂര്വപശ്ചാര്ധേ യഥാസംഖ്യം ഗുരുണീ| പൂര്വം ച പശ്ചം ച പൂര്വപശ്ചേ, തയോരര്ധേ| പുംസഃ പൂര്വാര്ധം ഗുരു, സ്ത്രിയഃ പശ്ചാര്ധം ഗുര്വിത്യര്ഥഃ| ഗര്ഭിണീ ഗുരുഃ-ഗര്ഭിണീമാംസം ഗുരു| ചത്വാരഃ പാദാ യേഷാം തേ ചതുഷ്പാദഃ, തേഷു ചതുഷ്പാത്സു-ഗവാദിഷു മധ്യേ, സ്ത്രീ ലഘുഃ| ചതുഷ്പാദിതി "സംഖ്യാസു പൂര്വസ്യ" ഇത്യന്തലോപഃ| വിഹങ്ഗേഷു-ദ്വിജേഷു തു, പുമാന് ലഘുഃ| ശിരഃപ്രഭൃതീനാം മാംസാനാം യഥാപൂര്വം ഗുരുത്വം നിര്ദിശേത്| ഏവം സക്ഥ്യാദിമാംസേഭ്യഃ ശിരോമാംസം ഗുരുതമമിത്യവതിഷ്ഠതേ| ആമപക്വാശയയോശ്ച യഥാപൂര്വം ഗുരുത്വനിര്ദേശഃ| തേന പക്വാശയാദാമാശയോ ഗുരുഃ| രക്താദീനാം ധാതൂനാം യഥോത്തരം ഗുരുത്വം നിര്ദിശേത്| തേന ലോഹിതാന്മാംസം ഗുരു, മാംസാന്മേദ ഇത്യാദി| "മാംസാദ്ഗരീയോ വൃഷണമേഢ്രവൃക്കയകൃദ്ഗുദമ്|" ഇത്യത്രാऽപ്യുത്തരോത്തരമിത്യനുവര്തതേ| തേന മാംസാദ്ഗുരുതരോ വൃഷണഃ തസ്മാന്മേഢ്രഃ, യാവത്സര്വഗരിഷ്ഠം ഗുദം നിര്ദിശേദിതി| ഇതി മാംസവര്ഗഃ| മാംസവര്ഗാദനന്തരം ശകവര്ഗോ നിഗദ്യതേ--

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അവയവാദിവിശേഷേണ ഗൌരവലാഘവേ ആഹ-പുംസ്ത്രിയോരിതി| പുംസഃ-പുല്ലിങ്ഗസ്യ മൃഗാദേഃ ശരീരസ്യ, പൂര്വാര്ദ്ധം-നാഭ്യാദിശിരോന്തം ഗുരു| സ്ത്രീണാം തു പശ്ചാര്ദ്ധം-നാഭേരധോഭാഗം ഗുരു| ഗര്ഭിണീ തു സര്വൈവ ഗുരുഃ| ചതുഷ്പാത്സു മധ്യേ യോഷിത്-സ്ത്രീ ലഘുഃ| വിഹങ്ഗേഷു-പക്ഷിഷു മധ്യേ, പുമാന് ലഘുഃ| ശിരസ്കന്ധോര്വിതി യഥാവയവേഷു മധ്യേ പൃഷ്ഠസ്യ കട്യാഃ സക്ഥ്നോരിതി പൃഷ്ഠാദിത്രയസ്യ യഥാപൂര്വം ഗൌരവം നിര്ദിശേത്| സക്ഥിഭ്യാം കടീ ഗുരുഃ, കട്യാഃ പൃഷ്ഠം ഗുരു| സക്ഥിശബ്ദേന ജങ്ഘേ ഗ്രാഹ്യേ, ഊര്വോഃ പൃഥഗ്ഗ്രഹണാത്| "ശിരോവത്പാദഗൌരവമ്" ഇതി ഖാരണാദിനാ പാദയോഃ ശിരസ്തുല്യത്വവചനാത് ചകാരാത് പാദയോശ്ച ഗൌരവം വിദ്യാത്| ശിരഃസ്കന്ധോരൂണശ്ച ഗൌരവം വിദ്യാത്| ഊരുഭ്യാം സ്കന്ധൌ ഗുരൂ, താഭ്യാം ശിരോ ഗുരു| ഉരുസ്കന്ധശിരഃസക്ഥികടീപൃഷ്ഠാനാം യഥോത്തരം ഗൌരവമിത്യര്ഥഃ| ഉക്തം ച സുശ്രുതേന (സൂ.അ.൪൬/൧൩൦)-"തഥാ സക്ഥിസ്കന്ധക്രോഡശിരഃപാദകരകടീപൃഷ്ഠചര്മകാലേയകയകൃദന്ത്രാണി|" ഇതി| കാലേയകം-വൃക്കഃ| തഥാऽऽമപക്വാശയയോഃ-പക്വാശയാദാമാശയോ ഗുരുരിത്യര്ഥഃ| ശോണിതപ്രഭൃതീനാമുത്തരോത്തരം-ശോണിതാദിഭിഃ ശബ്ദൈഃ ശോണിതസാരാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ, തേന ശോണിത സാരസ്യ പ്രാണി നോ മാംസാത് മാംസസാരസ്യ മാംസം ഗുരു, തതോ മേദഃസാരസ്യ, തതോऽസ്ഥിസാരസ്യ, തതോ മജ്ജസാരസ്യ, തതഃ ശുക്രസാരസ്യേതി| നനു, ഏവം ചേത് ത്വക്സത്വേऽപി ഗ്രാഹ്യേ| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ. ശാ. അ. ൩/൧൧൭)-"ത്വഗ്രക്താദീനി സത്വാന്താന്യഗ്ര്യാണ്യഷ്ടൌ യഥോത്തരമ്| ബലപ്രമാണജ്ഞാനാര്ഥം സാരാണ്യുക്താനി ദേഹിനാമ്||" ഇതി| സത്യമ്| കിന്തു ത്വക്സാരസ്യ മാംസത്വേനാനുപയോഗാത് സത്വസാരസ്യ തിര്യക്ഷ്വസമ്ഭവാദഗ്രഹണമ്| രക്താദിധാതൂനാമേവ യഥോത്തരം ഗൌരവേ വ്യാഖ്യായമാനേ കോ ദോഷഃ? ഇതി ചേത് ന| മാംസപ്രസ്താവേ തേഷാമപ്രസ്തുതത്വാത്| സുശ്രുതേനാപി(സൂ. അ. ൪൬/൧൩൦)-"സ്ഥാനാദികൃതം മാംസസ്യ ഗുരുലാഘവമുപദേക്ഷ്യാമഃ| തദ്യഥാ-രക്താദിശുക്രാന്തേഷു ധാതുഷൂത്തരോത്തരാ ഗുരവഃ|" ഇത്യുക്തമ്| തഥാ ച ചരകഃ (സൂ.അ. ൨൭/൩൨൮)-"ചരഃ ശരീരാവയവാഃ സ്വഭാവോ ധാതവഃ ക്രിയാ| ലിങ്ഗം പ്രമാണം സംസ്കാരോ മാത്രാ ചാസ്മിന് പരീക്ഷ്യതേ||" ഇതി ശരീരാവയവാദിവദ്ധാതൂനാം ഗുരുലാഘവത്വേനോപാദാനാത്| കിഞ്ച ധാതവശ്ചേദ്വിവക്ഷിതാഃ സ്യുഃ, തദാ രസാദീനാമിതി ബ്രൂയാദിതി| മാംസാദ്ദൃഷണാദി യഥോത്തരം ഗരീയഃ, വൃഷണാന്മേഢ്രമ്, മേഢ്രാദ്ദ്വൃക്കൌ, വൃക്കാഭ്യാം യകൃത്, യകൃത്-കാലഖണ്ഡമ്, തതോ ഗുദമ്, മാംസാദിതി ശിരോമാംസാത്| യദാഹ ഖാരണാദിഃ-"സക്ഥിസ്കന്ധാ ഉരഃ ശീര്ഷം മുഷ്കൌ ത്വങ് മേഹനം കടിഃ| വൃക്കൌ യകൃദ്ഗുദേ വക്ഷശ്ചാമിഷന്മധ്യമേവ ച|| ഗുരൂത്തരോത്തരം വിദ്യാച്ഛിരോവത്പാദഗൌരവമ്|" ഇതി| നനു, ഖാരണാദിസ്ത്വചോऽധികം കട്യാ ഗൌരവമാഹ, ശിരഃപാദയോസ്തുല്യമ്| സുശ്രുതസ്തു ശിരസോऽധികം പാദയോഃ, കട്യാ അധികം ത്വചഃ| തത്കിമത്ര പ്രമാണമ് ? ഉച്യതേ| ത്വക്ചര്മണോരര്ഥഭേദാദവിരോധഃ| ന ഹി ത്വഗേവ ചര്മ| കിന്തര്ഹി? ബാഹ്യാ-ത്വക്, സംഹതിഃ-ചര്മ| ശിരഃപാദമിതി ദ്വന്ദ്വൈകത്വേ കൃത്വാ ക്രോഡാച്ഛിരഃപാദം ഗുര്വിതി വ്യാഖ്യേയമ്, ന തു ക്രോഡാച്ഛിരസ്തതഃ പാദാവിതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൭)-"താമ്രോऽത്ര ഹരിണഃ കൃഷ്ണസ്ത്വേണോ ഹൃദ്യാസ്ത്രിദോഷജിത്| ലഘീയാന് ഷഡ്രസശ്വാസൌ, ഗ്രാഹീ രൂക്ഷോ ഹിമഃ ശശഃ|| കടുപാകോऽഗ്നികൃത്പഥ്യഃ സന്നിപാതേऽനിലാവരേ| തദ്വല്ലാവോऽപ്യരൂക്ഷശ്ച കിഞ്ചിദ്രൂക്ഷഃ കപിഞ്ജലഃ|| പാരാവതാഃ കപോതാശ്ച തദ്വദ്വന്യാഃ സുപൂജിതാഃ| ഗോധാ നിയച്ഛതി വിഷം, മൂഷകഃ ശുക്രവര്ദ്ധനഃ|| ഹംസഃ സ്വരകരഃ പിത്തരക്തജിന്മേദുരോ ഹിമഃ| പ്രതിസ്രോതോവിചാരിത്വാദാകാശപ്ലവനേന ച|| രോഹിതഃ പ്രവരസ്തേഷാം, പരം ചിലിചിമോऽവരഃ| അഗോചരവിചാരിത്വാത്സര്വദോഷകരോ ഹി സഃ|| കുലീരഃ പരമം വൃഷ്യോ ബൃംഹണഃ പ്രീണനോ ഗുരുഃ| ഗുരൂണ്യണ്ഡാനി ബാലാനാം കഷായമധുരം പലമ്|| വൃദ്ധാനാം സ്രായുഭൂയിഷ്ഠമബല്യം ഗുരു ദോഷലമ്|" ഇതി| ഇതി മാംസവര്ഗഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പാഠാദിജം ശാകം ത്രിദോഷഹരം ലഘു ഗ്രാഹി ച| തദ്വത് രാജക്ഷവകവാസ്തുകേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ ശാകവര്ഗഃ| സ്നേഹാദിസംസ്കൃത ഉദ്ഭിദവയവഃ-ശാകമ്| തത്ര പാഠാദിഗുണാനാഹ-ശാകം പാഠേതി| പാഠാഅമ്ബഷ്ഠാ| ശഠീ-കര്ചൂരഃ| ശൂഷാ-കാസമര്ദികാ കാസമര്ദസദൃശീ| സുനിഷണ്ണഃ-ചതുര്ദലശ്ചാങ്ഗേരീസദൃശപര്ണഃ| സതീനോ-വിഷ്ണുക്രാന്താ| രാജക്ഷവോ-ദുഗ്ധികാ| വാസ്തുകഃ-കങ്കവാസ്തുകഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തേഷു മധ്യേ, സുനിഷണ്ണഃ-സ്വസ്തികാഖ്യോ, ജലമധ്യേ ഭവതി| പത്രൈശ്ചാങ്ഗേരീതുല്യോऽഗ്നികരോ വൃഷ്യഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അത്രകേഷാംചിദ്വിശേഷഃ| തത്ര സുനിഷണ്ണഗുണാനാഹസുനിഷണ്ണ ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രാജക്ഷവഃ-ക്ഷുദ്വിബോധനോ രാജശാകാഖ്യഃ, പരം-അത്യര്ഥം, ഗ്രഹണ്യര്ശോവികാരഘ്നഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-രാജക്ഷവഗുണാനാഹ-രാജക്ഷവ ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വാസ്തുകം തു-പുനഃ രക്തവാസ്തുകാഖ്യം, വര്ചോഭേദി-പുരീഷസ്യ ഭേദനമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വാസ്തുകഗുണാനാഹ-വര്ചോഭേദീതി| വര്ചോഭേദിസരമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കാകമാചീം ത്രിദോഷഘ്നീ, കുഷ്ഠനാശിനീ, ബൃഷ്യാ, കിഞ്ചിദുഷ്ണാ, സരാ-ഭേദിനീ, സ്വരഹിതാ ച| സ്വാസ്ഥ്യസംവാഹകത്വേന ച രസായനസദൃശീ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കാകമാചീഗുണാനാഹ-ഹന്തി ദോഷത്രയമിതി| രസായനീ-വയഃസ്ഥാപനീ| കാകമാചീ-കാമാതാ| യത്തു സുശ്രുതേനോക്തം (സൂ.അ.൪൦/൫)- "തിക്താ കാകമാചീ പിത്തം വര്ദ്ധയതി, ഉഷ്ണവീര്യത്വാത്|" ഇതി| തദന്യാര്ഥമ്| കേവലം പിത്തം കരോത്യേവ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ചാങ്ഗേരീ-ക്ഷുദ്രാമ്ലികാ, അമ്ലാ, അഗ്നിദീപനീ, ഗ്രഹണ്യാദിഷു ഹിതാ, ഉഷ്ണവീര്യാ, സങ്ഗ്രാഹിണീ, ലഘ്വീ ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ചാങ്ഗേരീഗുണാനാഹ-ചാങ്ഗേരീതി| ചാങ്ഗേരീ-അമ്ലപത്രികാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പടോലാദീനി കര്കശാന്താന്യഷ്ടാവിംശതിഃ ശീതവിര്യാണി തിക്താനി പാകേ കടൂനി ഗ്രാഹീണി വാതലാനി കഫപിത്തഘ്നാനി ച| സപ്തലാ-സാതലാ| അരിഷ്ടോ-നിമ്ബഃ| ശാര്ങ്ഗേഷ്ടാ-അങ്ഗാരവല്ലികാ| അവല്ഗുജോ-ബാകുചീ| അമൃതാ-ഗുഡൂചീ| വേത്രോ-വംശസദൃശഃ, തസ്യാഗ്രമ്| വാസാ-വൃഷഃ| കുതിലീ-സൂക്ഷ്മതിലജാതിഃ| തിലപര്ണീ-ബദരകഃ| മണ്ഡുകപര്ണീം-മണ്ഡൂകീ, ആദിത്യവല്ലീ| കര്കോടകാരവേല്ലകേപുനഃ പ്രഥിതേ ഏവ| പര്പടഃ-ശീതപ്രിയാഖ്യഃ| നാഡീകലായം-സകുലാക്ഷകഃ സുവര്ചലാഭേദഃ| ഗോജിഹ്വാ-ഗോധൂമികാ, "ഗോധൂമികാ തു ഗോജിഹ്വാ ഗോജീ ക്രോഷ്ടുകമൂലികാ|" വനതിക്തകം-വത്സകഃ| കുലകം-കാകതിന്ദുകഃ| നന്ദീ-ജയവൃക്ഷശ്ചശബ്ദിതഃ| കുചൈലാ-പാഠാ| ശകുലാദനീ-കടുകാ| കടില്ലം-ദീര്ഘപത്രാ വര്ഷാഭൂഃ| കോശാതകോഘണ്ടോലിഃ| കര്കശഃ-കമ്പില്ലകഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പടോലാദിഗുണാനാഹ-പടോലേതി| പടോലം-രാജീഫലമ്| സപ്തലാ-സാതലാ| അരിഷ്ടോ-നിമ്ബഃ| ശാര്ങ്ഗേഷ്ടാ-അങ്ഗാരവല്ലീ| അവല്ഗുജോ-ബാകുചീ| അമൃതാ-ഗുഡൂചീ| വേത്രോ-വംശസദൃശഃ, തസ്യാഗ്രം-അഗ്രഭാഗഃ| ബൃഹതീ ദ്വിധാ,-സിംഹീ വ്യാഘ്രീ ച| വാസാ-ആടരൂഷകഃ| കുന്തിലീ-ചഞ്ചുസദൃശീ ദീര്ഘപത്രാ| തിലപര്ണികാ-ബദരകഃ| മണ്ഡൂകപര്ണീ-ബ്രാഹ്മീ| കര്കോടം-കര്കോടീഫലമ്| കാരവേല്ലകം-സുഷവീഫലമ്| പര്പടോ-ജ്വരഘ്നഃ| നാഡീകലായോ-മത്സ്യാക്ഷഃ| ഗോജിഹ്വാ-ദാര്വിപത്രികാ| വാര്താകം-വൃന്താകമ്| വനതിക്തകം-കിരാതതിക്തമ്| കരീരം-ഗൂഢപത്രമ്| കുലകംകാകതിന്ദുകമ്| നന്ദീ-മേഷശൃങ്ഗീ| കുചൈലാ-കൃഷ്ണപാഠാ| ശകുലാദനീ_കടുരോഹിണീ| കടില്ലം-രക്തപുനര്നവാ| കേമ്ബുകം-പ്രസിദ്ധമ്| കോശാതകം-കൃതവേധനമ്| കര്കശം-കമ്പില്ലമ്| പടോലാദികം ശീതതിക്താദിഗുണമ്| അത്ര പടോലനിമ്ബാവല്ഗുജാമൃതാവേത്രാഗ്രകര്കോടകകാരവേല്ലേഷു വിവാദഃ| തത്ര പടോലഫനം പ്രതി സുശ്രുതഃ (സൂ.അ. ൪൬/൨൬൮)-"കഫപിത്തഹരം വ്രണ്യമുഷ്ണം തിക്തമവാതലമ്| പടോലം കടുകം പാകേ വൃഷ്യം രോചനദീപനമ്||" ഖാരണാദിഃ-"സസ്നേഹോഷ്ണം ലഘു സ്വാദു പാകേ ദോഷാനുലോമനമ്| ഉക്തം തിക്തം തിക്തം ത്രിദോഷഘ്നം ശാകം നിമ്ബപടോലയോഃ|| തഥാ,-പടോലനിമ്ബം വാതഘ്നം തിക്തമന്യത്തു വാതലമ്|" ഇതി| തത്ര ഖാരണാദ്യുക്തം ത്രിദോഷഘ്നത്വമേവ ഗ്രാഹ്യമ്, അന്യഥാऽന്വയാനുപപത്തേഃ- വാഗ്ഭടോക്തസ്യ ഹി "വാതലമ്" ഇത്യസ്യ സപ്തലാദിഭിരന്വയത്വേന സാര്ഥക്യാത്, പടോലസ്യ കഫപിത്തഹരത്വാദിഭിഃ| അത ഏവ ഹരിശ്ചന്ദ്രജൈജ്ജടാദയഷ്ടീകാകാരാ അപ്യുദ്ദൃതവ്യക്തിവ്യതിരേകേണ ഗണഗുണാ ഇത്യാഹുഃ| സുശ്രുതോക്തസ്യ തു "അവാതലമ്" ഇതി ശബ്ദസ്യ വാത-ഘ്നത്വമേവാര്ഥഃ, വിരുദ്ധാര്ഥത്വാന്നഞഃ| യദ്യപി വാതോദാസീനത്വവാതഘ്നത്വയോഃ സഹാനവസ്ഥാനലക്ഷണോ വിരോധോऽസ്തി, തഥാപ്യവാത-ലശബ്ദേന വാതോദാസീനത്വം ന ഗ്രാഹ്യമ്, തന്ത്രാന്തരവിരോധസ്യ തദ-വസ്ഥത്വാത്| അഥവാ, അവാതലശബ്ദേന വാതകരണാഭാവ ഉച്യതേ, സ ച വാതഘ്നത്വേऽപ്യസ്തി, ഇത്യവിരോധഃ| അത ഏവ രസേഭേദീയേ വക്ഷ്യതി (ഹൃ. സൂ.അ. ൧൦/൩൫)-"തിക്തം കടു ച ഭൂയിഷ്ഠമവൃഷ്യം വാതകോപനമ്| ഋതേऽമൃതാപടോലീഭ്യാം ശുണ്ഠീകൃഷ്ണാരസോനതഃ||" ഇതി| മാധവകശമനം മൂലം തസ്യ വിരേചനമ്||" ഇതി| ഉഷ്ണത്വശീതത്വയോരുഷ്ണത്വം ഗ്രാഹ്യമ്, അനവകാശത്വാത്| ശീതലത്വം വാതലത്വവത് സാവകാശമ്| നിമ്ബേ തു ഖാരണാദ്യുക്തം ത്രിദോപഘ്നത്വം ഫലവിഷയമ്, സസ്നേഹത്വാദീനാം ഫല ഏവ സമ്ഭവാത് പടോലസാഹചര്യാച്ച| ചരകസശ്രുതാദ്യുക്തം വാതലത്വം പത്രവിപയമ്| അവല്ഗുജസ്യ പിത്തകരത്വവാതഘ്നത്വേ ആഹ ഖാരണാദിഃ-"അവല്ഗുജഃ സൈഡഗജഃ പിത്തകൃത്കഫവാതജിത്|" ഇതി| തത്ഫലവിഷയമ്, ധാന്യവര്ഗേ പാഠാത്| അത ഏവോക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൧൨)- "അവല്ഗുജൈഡഗജയോര്ബീജം വാതകഫപ്രണുത്|" ഇതി| പിത്തഘ്നത്വം വാതലത്വം ച പത്രവിഷയമ്| സുശ്രുതോऽപ്യാഹ (സൂ. ആ. ൪൬/൨൬൫)- "അവല്ഗുജഃ കടുഃ പാകേ തിക്തഃ പിത്തകഫാപഹഃ|" ഇതി| ഗുഡൂച്യാസ്ത്രിദോഷഘ്നത്വമുഷ്ണത്വം ചോക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൧൨)- "തിക്താऽമൃതാ ത്രിദോഷഘ്നീ ഗ്രാഹിണ്യുഷ്ണാ രസായനീ| ദീപനീ ജ്വരതൃട്ദാഹകാമലാവാതരക്തനുത്||" ഇതി| തത്ര ത്രിദോഷഘ്നത്വോഷ്ണത്വേ ഗ്രാഹ്യേ, അനവകാശത്വാത്| വാതലത്വ ശീതലത്വേ തു പടോലവത്സാവകാശേ| തഥാ, വേത്രാഗ്രസ്യ ഖാരണാദിനാ ത്രിദോഷഘ്നത്വമുക്തമ്-"ചഞ്ചുര്മര്മരികാ പാഠാ വേത്രാഗ്രം സുനിഷണ്ണകമ്| ശഠീശാകം ച സങ്ഗ്രാഹി ദോഷത്രയഹിതം ലഘു||" ഇതി| തത്ര ത്രിദോഷഘ്നത്വം ഗ്രാഹ്യമ്, ഹാരീതേന വാതലസ്യാപോഹിതത്വാത്,-"സര്വം തിക്തം വാതലമവൃഷ്യം ചാന്യത്ര വേത്രാഗ്രപടോലാത്|" ഇതി| സുശ്രുതേന അനുക്തത്വാച്ച, (സൂ. അ. ൪൬/൨൭൦)- "ആടരൂഷകവേത്രാഗ്രഗുഡൂചീനിമ്ബപര്പടാഃ| കിരാതതിക്തസഹിതാസ്തിക്താഃ പിത്തകഫാപഹാഃ||" ഇതി| കര്കോടകാരവേല്ലയോഃ സുശ്രുതേന വാതഘ്നത്വമുക്തമ് (സൂ.അ. ൪൬/൨൬൯)-"കഫവാതഹരം തിക്തം രോചനം കടുകം ലഘു| വാറ്താകം ദീപനം പ്രോക്തം ജീര്ണം സക്ഷാരപിത്തലമ്|| തദ്വത്കര്കോടകം വിദ്യാത്കാരവേല്ലകമേവ ച||" ഇതി| തത്ര വാതലത്വം ഗ്രാഹ്യമ്, ആതിദേശികാദൌപദേശികസ്യ ബലീയസ്ത്വാത് സാദൃശ്യസ്യ ച കതിപയൈരപി ഗുണൈശ്ചരിതാര്ഥത്വാച്ച| ഉപമാനാദുപമേയസ്യ ഹീനഗുണത്വാത്| കിഞ്ച ചരകാദിവിരുദ്ധഃ സുശ്രുതപാഠോ ന പ്രമാണമിത്യുക്തം ജൈജ്ജടേന| വിഗീതശ്ചായമതിദേശപാഠഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സാമാന്യഗുണാനുക്ത്വാ കേഷാംചിദ്ഗുണകര്മവിശേഷമാഹ- സ൦-പടോലം ഹൃദ്യാദിഗുണയുക്തമ്| മുനിനാ (?) തു ത്രിദോഷശമനത്വമുക്തമ്-"പടോലപത്രം പിത്തഘ്നം വല്ലീ ചാസ്യ കഫാപഹാ| ഫലം ത്രിദോഷശമനം മൂലം ചാസ്യ വിരേചനമ്||" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അത്ര കേഷാംചിദ്വിശേഷഃ| തത്ര പടോലഗുണാനാഹഹൃദ്യമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ബൃഹതീദ്വയം,-സ്ഥൂലബൃഹതീ-മഹോടികാഖ്യാ, ക്ഷുദ്രബൃഹതീ-കണ്ടകാരികാഖ്യാ| തദേതദുഭയം പിത്തകരമഗ്നിദീപനം ശകൃദാദീനാം ഭേദനം വാതഘ്നം ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ബൃഹതീദ്വയഗുണാനാഹ-പിത്തലമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വൃഷം ഛര്ദികാസൌ ഹന്തി| രക്തപിത്തം ചാത്യര്ഥം ജയതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വാസാഗുണാനാഹ-വൃഷമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കാരവേല്ലമീഷദ്രസേ കടുകമഗ്നിദീപ്തികരമതിശ്ലേഷ്മഘ്നമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കാരവേല്ലഗുണാനാഹ-കാരവേല്ലമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വാര്താകം രസേ കടു തിക്തമുഷ്ണവീര്യം മധുരം വാതശ്ലേഷ്മഘ്നമ്| സഹ ക്ഷാരേണ വര്തതേ സക്ഷാരം,-കിഞ്ചിത്ക്ഷാരത്വയുക്തമ്| അഗ്നിജനനമ്| ഹൃദ്യം-ഹൃദയായ ഹിതമ്| രുച്യം-രുചികൃത്| അപിത്തലം-നഞീഷദര്ഥേ, കിഞ്ചിത്പിത്തകരമിത്യര്ഥഃ| നനു, സഹ ക്ഷാരേണ വര്തതേ ഇത്യത്ര സക്ഷാരമിത്യേവം കഥമുക്തമ് ? യാവതാ ക്ഷാരോ ദ്രവ്യമ്| തഥാ ച പ്രാഗുക്തം ക്ഷരണാദിത്യാദി| ന ദ്രവ്യം ദ്രവ്യേണ സഹ വര്തതേ| തഥാ ച ഗുണാനാമേവായം ധര്മോ യദ്ദ്രവ്യാശ്രിതത്വം നാമ| തസ്മാത് സക്ഷാരമിത്യയുക്തമിവ മന്യാമഹേ| അത്രാऽऽചക്ഷ്മഹേ| ക്ഷാരശബ്ദേനാത്ര ക്ഷാരധര്മ ഉപലക്ഷ്യതേ വിസ്രാവണാദ്യാത്മകഃ| യദ്വശാത് സക്ഷാരമിതി ദ്രവ്യം വ്യപദിശ്യതേ| തസ്മാത്സക്ഷാരമിത്യുപപന്നമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വാര്താകഗുണാനാഹ-വാര്താകമിതി| അപിത്തലത്വംബാലപക്വവ്യതിരേകേണ| യദാഹ മാധവകാരഃ-"തദ്ബാലം കഫപിത്തഘ്നം പക്വം സക്ഷാരപിത്തലമ്|" ഇതി| സുശ്രുതോऽപ്യാഹ (സൂ. അ. ൪൬/൨൬൯)- "ജീര്ണം സക്ഷാരപിത്തലമ്|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കരീരം-ഗൂഢപത്രാഖ്യമ്, ആധ്മാനകരം രസേ കഷായമധുരതിക്തകമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കരീരഗുണാനാഹ-കരീരമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കോശാതകാവല്ഗുജകൌ ഭേദിനാവഗ്നിദീപനൌ ച| അനയോശ്ച പിത്തകാരിത്വം വാതകഫഘ്നത്വം ച വേദ്യമ്| തഥാ ഹി-പ്രായേണ യദുഷ്ണം ഗുഡൂച്യാദിദ്രവ്യം, തത്പിത്തലം വാതകഫഹരം ച ദൃഷ്ടമ്| തഥാ ചാഹ മുനിഃ(?)-"കഫവാതനുദവല്ഗുജഃ" ഇതി| തദേവമന്യത്രാപ്യൌചിത്യേന ദോഷകരത്വാദി കല്പ്യമ്| സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൭) ചാന്യേऽപ്യുക്താഃ| യഥാ-"സതരൂഢം കദമ്ബം ച രൂക്ഷം ഗ്രാഹി ഹിമം ഗുരു| കുമാരജീവലോണികാ നലിനീ ചുചുപര്ണികാ|| സ്വാദു രൂക്ഷം സലവണം വാതശ്ലേഷ്മകരം ഗുരു| ശ്യാമാശാല്മലികാശ്മര്യഫഞ്ജീകര്ണികയൂഥികാഃ| വൃക്ഷാദനീക്ഷീരവൃക്ഷബിമ്ബീതനികവൃക്ഷകാഃ| രോധ്രഃ ശണഃ കര്ബുദാരഃ സശേലുര്വൃഷമൂഷികാ|| ഭല്ലാതകഃ കോവിദാരഃ കമലോത്പലകിംശുകമ്| പടോലാദിഗുണം സ്വാദു കഷായം പിത്തജിത്പരമ്|| വാതപിത്തഹരാ ഭണ്ഡീ പര്വിണീ പര്വപുഷ്പികാ| ലഘുരുഷ്ണാ സരാ തിക്താസോരുബൂകാ ച ലാങ്ഗലീ| വാതലൌ കടുതിക്താമ്ലഭേദിനൌ തിലവേതസൌ| വിശ്വരാസ്നാബലാശാകം വാതഘ്നമതിസാരനുത്|| വാതം വത്സാദനീ ഹന്യാത്കഫം കണ്ഡീരചിത്രകൌ|" ഇതി| മുനിനാ ചാന്യേऽപ്യുക്താഃ (ച.സൂ.അ.൨൭|൧൦൨)-"ന്യഗ്രോധോദുമ്ബരാശ്വത്ഥപ്ലക്ഷപദ്മാദിപല്ലവാഃ| കഷായാഃ സ്തമ്ഭനാഃ ശീതാ ഹിതാഃ പിത്താതിസാരിണാമ്||" ഇതി| തഥാ, സുശ്രുതേ ഗദിതമ് (സൂ.അ.൪൬|൨൮൨)-"കരീരകുസുമം ജ്ഞേയം കഫപിത്തഹരം ലഘു| ആഗസ്ത്യം നാതിശീതോഷ്ണം നക്താന്ധാനാം പ്രശസ്യതേ|| ചാതുര്ഥകജ്വരഹരം നസ്യയോഗേന ശീലിതമ്| രാജവൃക്ഷസ്യ നിമ്ബസ്യ ശിഗ്രോഃ സിംഹമുഖസ്യ ച|| കഫപിത്തഹരം പുഷ്പം കുഷ്ഠഘ്നം കുടജസ്യ ച| ശ്രേയസീ തിലപര്ണീ ച ബില്വപത്രം ച വാതനുത്||" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കോശാതകാവല്ഗുജകയോര്ഗുണാനാഹ-കോശാതകേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തണ്ഡുലീയോ-മണ്ഡീരകാഖ്യഃ, ശീതവീര്യോ രൂക്ഷഃ സ്വാദുപാകരസോ ലഘുര്മദാദിനാശനശ്ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-തണ്ഡുലീയഗുണാനാഹ-തണ്ഡുലീയ ഇതി| തണ്ഡുലീയഃ-അല്പമാരിഷഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മുഞ്ജാതം വാതപിത്തഹൃത് സ്നിഗ്ധാദിഗുണയുതമതിശുക്രകൃച്ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മുഞ്ജാതഗുണാനാഹ-മുഞ്ജാതമിതി| മുഞ്ജാതം-കന്ദവിശേഷഃ, കാശമീരേ പ്രസിദ്ധഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പാലങ്ക്യാ ഗുര്വീ| തഥാ, സരാ-ശകൃദാദിഭേദിനീ| തുശബ്ദഃ പിച്ഛിലശ്ലേഷ്മലഹിമാദീനാം സങ്ഗ്രഹോക്താനാം സമുച്ചയാര്ഥഃ| തഥാ ചോക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൭)-"പാലങ്ക്യാ പിച്ഛിലാ ഗുര്വീ ശ്ലേഷ്മലാ ഭേദിനീ ഹിമാ|" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പാലങ്ക്യാഗുണാനാഹ-ഗുര്വീതി| ഈഷല്ലോഹിതചീരിതപത്രാ വാസ്തുകസദൃശാ-പാലങ്ക്യാ| "വാസ്തുകേന സമാ ജ്ഞേയാ ഈഷല്ലോഹിതപത്രികാ| തഥാ ചീരിതപത്രാ ച പാലങ്ക്യാ സാ പ്രകീര്തിതാ||" നനു, "ചില്ലീ വാസ്തുകവത് ജ്ഞേയാ പാലങ്ക്യാ തണ്ഡുലീയവത്| വാതകൃദ്ബദ്ധവിണ്മൂത്രാ രൂക്ഷാ പിത്തകഫേ ഹിതാ||' ഇതി സുശ്രുതേന (സൂ.അ. ൪൬/൨൬൧) ബദ്ധവിണ്മൂത്രോക്താ, ഇഹ തു സരേതി വിരോധഃ| മൈവമ്| ആമാ ബദ്ധവിണ്മൂത്രാ, പക്വാ തു സരേതി വിഷയഭേദാത്| യദാഹ ചരകഃ-"സര്വാണി സൂപ്യകാനി" ഇത്യാദൌ പാലങ്ക്യാം പഠിത്വാ, (ച. സൂ. അ. ൨൭/൯൯)-"ശാകം ഗുരു ച രൂക്ഷം ച പ്രായോ വിഷ്ടഭ്യ ജീര്യതി| മധുരം ശീതവീര്യം ച പുരീഷസ്യ ച ഭേദനമ്||" ഇതി| സുശ്രുതോക്തം ച പിത്തകഫഹിതത്വം പിത്താവൃതകഫവിഷയമിതി| "പാലങ്ക്യാ പിച്ഛിലാ ഗുര്വീ ശ്ലേഷ്മലാ ഭേദിനീ ഹിമാ||" ഇതി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൭) ശ്ലേഷ്മലത്വവചനാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഉപോദകാ മദനാശിനീ| അപിശബ്ദാത് ഗുര്വീ സരാ ച| ഉപോദകാ-മയാലീ, ഖണ്ഡപാലങ്ക്യേതി പ്രഥിതാ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഉപോദകാഗുണാനാഹ-മദഘ്നീതി| ഉപോദകാ-പോതകീ| ചകാരാത് പൂര്വവത്| ഉക്തം ച സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൭)-"മദഘ്ന്യുപോദകാ ചഞ്ചുര്ഗ്രാഹീ തൌ പൂര്വവത്തഥാ||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ചഞ്ചുഃ പാലങ്ക്യാസദൃശോ ഗുണൈഃ സ്മൃതഃ| സ പുനശ്ചഞ്ചുഃ സങ്ഗ്രഹണാത്മകോ-ന ഭേദീ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ചഞ്ചുഗുണാനാഹ-പാലങ്ക്യാവദിതി| ഗുരുരിതി സിദ്ധേ പാലങ്ക്യാവദ്വചനമുക്താനുക്തപാലങ്ക്യാഗുണപ്രാസ്യര്ഥമ്| നനു, "ലഘുഃ പാകേ തു ജന്തുഘ്നഃ പിച്ഛിലോ വ്രണിനാം ഹിതഃ| കഷായമധുരോ ഗ്രാഹീ ചഞ്ചുസ്തേഷാം ത്രിദോഷഹാ||' ഇതി സുശ്രുതേന (സൂ.അ. ൪൬/൨൫൧) ലഘുത്വം ത്രിദോഷഹരത്വം ചോക്തമ്| ഇഹ തു ഗുരുത്വം ശ്ലേഷ്മലത്വം ചേതി വിരോധഃ| മൈവമ്| ത്രിദോഷഹരത്വലഘുത്വേ ഏവ ഗ്രാഹ്യേ, ആതിദേശികസ്യൌപദേശികേന ബാധാത്| അത ഏവോക്തം ഖാരണാദിനാ-"ചഞ്ചുര്മര്മരികാ പാഠാ വേത്രാഗ്രം സുനിഷണ്ണകമ്| ശഠീ ശാകം ച സങ്ഗ്രാഹീ ദോഷത്രയഹിതം ലഘു||" ഇത്യാദി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വിദാരീ-ശൃഗാലികാ, വാതപിത്തഹരാ മൂത്രലാദിഗുണയുക്താ രസായനം ച| കന്ദസ്യൈവായം ഗുണനിര്ദേശോ ബോധ്യഃ| തഥാ ച മുനിഃ (ച.സൂ.അ.൨൭|൧൧൭)-"ജീവനോ ബൃംഹണോ വൃഷ്യോ ബല്യഃ ശസ്തോ രസായനമ്| വിദാരികന്ദഃ കണ്ഠ്യശ്ച മൂത്രലഃ സ്വാദുശീതലഃ||" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വിദാരീഗുണാനാഹ-വിദാരീതി| വിദാരീ-ഭൂകുഷ്മാണ്ഡീ, തസ്യാഃ കന്ദോऽത്ര ഗ്രാഹ്യഃ| ഉക്തം ച (ചരകേണ സൂ. അ. ൨൭/൧൧൭)- "വിദാരികന്ദോ ബല്യശ്ച മൂത്രലഃ സ്വാദുശീതലഃ|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ജീവന്തീ ചക്ഷുഷ്യാദിഗുണയുക്താ| യാ മധുറ്രാ സാ ശീതവീര്യാ ച| യാ ത്വമധുരാ സാ ഏഭിര്ഗുണൈഃ കിഞ്ചിദൂനാ| തഥാ ചോക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൭)-"ചക്ഷുഷ്യാ സര്വദോഷഘ്നീ ജീവന്തീ മധുരാ ഹിമാ| ശാകാനാം പ്രവരാ, ന്യൂനാ ദ്വിതീയാ കിഞ്ചിദേവ തു||" ഇതി| മുനിനാ തു ജീവന്ത്യാഃ ശതാവര്യാദ്യാശ്ച വാതപിത്തഹരത്വമഗാദി| തത്പാഠോ ഹി (ച,സൂ.അ.൨൭|൧൦൪)-"ഭണ്ഡീശതാവരീശാകം ബലാജീവന്തിജം ച യത്| പര്വണ്യാഃ പര്വപുഷ്പ്യാശ്ച വാതപിത്തഹരം മതമ്||" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ജീവന്തീഗുണാനാഹ-ചക്ഷുഷ്യേതി| ജീവന്തീ-സ്വര്ണവര്ണമൂലനാലാദികാ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൭)- "ശാകാനാം പ്രവരാ, ന്യൂനാ ദ്വിതീയാ കിഞ്ചിദേവ തു|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കൂഷ്മാണ്ഡാദികം കഫവാതകൃത് ഭേദി വിഷ്ടമ്ഭ്യഭിഷ്യന്ദി സ്വാദുപാകരസം ഗുരു ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കുഷ്മാണ്ഡാദിഗുണാനാഹ-കൂഷ്മാണ്ഡേതി| കൂഷ്മാണ്ഡംപുഷ്പഫലമ്| തുമ്ബം-അലാബുഃ| കാലിങ്ഗം-കലിങ്ഗഡമ്| കര്കാരുഃ-ഖര്ബുജഃ| ഏര്വാരുഃ-കര്കടീ| തിണ്ഡിശം-ഛാടകമ്| ത്രപുസം-വാലുകമ്| ചീനാകം-വീണകമ്| ചിര്ഭടം-ഡങ്ഗരമ്| ഭേദി-മലാനാമ്| വിഷ്ടമ്ഭി-വായോഃ| ഗുരുത്വേ ച ക്രമ ഉക്തഃ ഖാരണാദിനാ-"ത്രപുസൈര്വാരുകര്കാരുകൂഷ്മാണ്ഡാലാബുചിര്ഭാടഃ| മധുരാ രൂക്ഷണാഃ ശീതാ ഗൌരവം തൂത്തരോത്തരമ്||' ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വല്ലീഫലാനാം മധ്യേ കൂഷ്മാണ്ഡം-പുഷ്പഫലസംജ്ഞ വരമ്| തഥാ, വാതപിത്തഹരം ബസ്തിശുദ്ധികരം വൃഷ്യം ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അത്ര കേഷാംചിദ്വിശേഷഃ| തത്ര കൂഷ്മാണ്ഡഗുണാനാഹവല്ലീഫലാനാമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ത്രപുസം പുനരതിശയേന മൂത്രലമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ത്രപുസഗുണമാഹ-ത്രപുസമിതി| അതിഗ്രഹണാത് കൂഷ്മാണ്ഡാദീനാമീഷന്മൂത്രലത്വമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- തുമ്ബം-അലാബുസംജ്ഞം രൂക്ഷതരമ്| ഏര്വാരുകാദ്യപി രൂക്ഷമ്, തുമ്ബം ത്വതിശയേനേത്യര്ഥഃ| തഥാ, ഗ്രാഹി| പൂര്വാണി തു സാമാന്യഗുണോക്ത്യാ ഭേദീന്യേവ| ചരകമുനിമതാനുസാരിണസ്ത്വേവം വ്യാചക്ഷതേ,-തുമ്ബം രൂക്ഷതരമ്, കാലിങ്ഗൈര്വാരുചിര്ഭടം ഗ്രാഹീതി| കാലിങ്ഗം- കര്ചരമ്| ഏര്വാരുഃ-കര്കടികാ| ചിര്ഭടം-ഡങ്ഗരമ്, മാലവേഷു പ്രസിദ്ധമ്, അതിപ്രസിദ്ധം ജാലന്ധരാദിഷു| ഏതച്ച ബാലം-അസമ്പൂര്ണരസാദി, പിത്തഹരം ശീതവീര്യം ച| അതോ-ബാലാദ്വിപരീതമ്, പക്വം പിത്തകരമുഷ്ണവീര്യം ചേത്യര്ഥഃ| സുശ്രുതേനോക്തമ് (സൂ.അ.൪൬|൨൧൮)-" നീലം യത്ത്രപുസം ബാലം വൃഷ്യം പിത്തഹരം മതമ്| തത്പാണ്ഡു കഫകൃജ്ജീര്ണമമ്ലം പിത്തകരം സ്മൃതമ്||" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-തുമ്ബഗുണാനാഹ-തുമ്ബം രൂക്ഷതരമിതി| തരഗ്രഹണാത് കൂഷ്മാണ്ഡാദീനാമീഷദ്രൂക്ഷത്വമ്| കാലിങ്ഗാദീനാം ഗുണാനാഹ-ഗ്രാഹി കാലിങ്ഗേതി| ഗ്രാഹീതി കേചിത്തുമ്ബേന സമ്ബധ്നന്തി| തദസത്| "അലാബു ഭേദനം തേഷാം ത്രപുസം ത്വതിമൂത്രലമ്| ഏര്വാര്രുകം സൃഷ്ടമൂത്രം, ഗ്രാഹി കര്കാരുചിര്ഭടമ്||" ഇതി ഖാരണാദിവചനാത്| ബാലകുഷ്മാണ്ഡാദേര്ഗുണാനാഹ-ബാലമിതി| കേചിത്കാലിങ്ഗാദിവിഷയത്വമേവാസ്യ വാക്യസ്യാഹുഃ| തദസത്| "പിത്തനുത്തേഷു കൂഷ്മാണ്ഡം ബാലമ്" ഇതി, "ബാലം സുനീലം ത്രപുസം തേഷാം പിത്തഹരം സ്മൃതമ്|" ഇതി ച സുശ്രുതവചനാത് (സൂ.അ. ൪൬/൨൧൩)| പക്വസ്യ കൂഷ്മാണ്ഡാദേര്ഗുണാനാഹ-പക്വമിതി| അതോऽന്യഥാ-പിത്തകരമുഷ്ണം ച| പക്വം-ഈഷത്പമ്ക്വമ്, സമ്യക്പക്വസ്യ വക്ഷ്യമാണത്വാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശീര്ണവൃന്തം-കര്ചരമ്, ഈഷത്ക്ഷാരം പിത്തലം കഫവാതഘ്നം ച| രുചികരമഗ്നിദീപ്തികൃത് ഹൃദ്യമ്, അഷ്ഠീലാമാനാഹം ച ഹന്തി, ലഘു ച|| "ഘനോऽഷ്ഠീലോപമോ ഗ്രന്ഥിരഷ്ടീലോര്ധ്വം സമുന്നതഃ|" ഇതി (ഹൃ. നി. ഹ. ൧൧|൬൦) അഷ്ഠീലാലക്ഷണമ്| സാടോപമത്യുഗ്രരുജമാധ്മാനമുദരേ ഭൃശമ്| ഊര്ധ്വാധോവാതരോധേന തമാനാഹം പ്രചക്ഷതേ " ഇതി (ഹൃ. നി. അ. ൧൧|൫൯) ആനാഹലക്ഷമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശീര്ണവൃന്തസ്യ കൂഷ്മാണ്ഡാദേര്ഗുണാനാഹ-ശീര്ണവൃന്തമിതി| അഷ്ഠീലാനാഹൌ-ഗുല്മനിദാനേ വക്ഷ്യേതേ| പിത്തലത്വം-കൂഷ്മാണ്ഡം വിനാ, "ശുക്ലം ലഘൂഷ്ണം സക്ഷാരം ദീപനം ബസ്തിശോധനമ്| സര്വദോഷഹരം ഹൃദ്യം പഥ്യം ചേതോവികാരിണാമ്||" ഇതി (സൂ.അ.൪൬/൨൧൩) സുശ്രുതവചനാത്| ശീര്ണവൃന്തശബ്ദേന സമ്യക്പക്വം ലക്ഷ്യതേ| സമ്യക്പക്വസ്യ ഹി വൃന്തം ശീര്യതേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മൃണാലാദി രൂക്ഷം സങ്ഗ്രഹണം ശീതവീര്യം ഗുരു ച| മൃണാലം ദ്വിവിധം,-സൂക്ഷ്മം സ്ഥൂലം ച| തത്ര സൂക്ഷ്മം-മൃണാലമ്, ഇതരത്-ബിസമ്| ശാലൂകം-പദ്മമൂലമ്| കുമുദകന്ദമ്| കുമുദം-ശശിപ്രിയമ്| ഉത്പലകന്ദകം-രക്തോത്പലകന്ദമ്| നന്ദീ-തുണ്ഡേരികാ| മാഷകോ-വാസ്തുലഃ| കേലൂടം-കിസ്മകസംജ്ഞമുദുമ്ബരഭേദഃ| ശൃങ്ഗാടകം-ത്രികോണാകൃതി ജലോദ്ഭവം കന്ദമ്| കസേരുകം-മാഗധമ്| ക്രൌഞ്ചാദനം-തമേദമ്| കലോഡ്യം-പദ്മബീജമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മൃണാലാദിഗുണാനാഹ-മൃണാലേതി| മൃണാലംസൂക്ഷ്മം കമലമൂലമ്, ബിസം-സ്ഥൂലമ്, ശാലൂകം-പദ്മകന്ദഃ, കുമുദോത്പലയോഃ കന്ദസ്യ പൃഥഗ്ഗ്രഹണാത്| രക്തം-പദ്മമ്, ശ്വേതം-കുമുദമ്, നീലം-ഉത്പലമ്| നന്ദീമാഷകോ-വാനീരകഃ| കേലൂടം-ജലോദുമ്ബരഃ| ശൃങ്ഗാടകഃ-ത്രികോണോ ജലകന്ദഃ| കസേരുകം-ലോമശകൃഷ്ണവര്തുലസൂക്ഷ്മസ്തഡാഗകന്ദഃ| ക്രൌഞ്ചാദനം-ഥേമ്ബുലികാ| കലോഡ്യം-പദ്മബീജമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കലമ്ബാദികം മധുരം രൂക്ഷം കിഞ്ചില്ലവണം വാതശ്ലേഷ്മകരം ഗുരു ച| ശീതവിര്യം സൃഷ്ടമൂത്രപുരീഷം ച| മൂത്രപുരീഷേ സൃജതി-ബഹിഃ ക്ഷിപതി| ബിഷ്ടഭ്യ-ഉദരപ്രദേശേ പിണ്ഡീഭൂയ, ജീര്യതി-പരിണമതി| പ്രായോഗ്രഹണം കിഞ്ചിദേഷാം മധ്യേ നൈവംസ്വരൂപമിതി ജ്ഞാപനാര്ഥമ്| കലമ്ബം-കദമ്ബഃ| നാലികാ-ദീര്ഘനാലരൂപാ കലമ്ബുസംജ്ഞാ| മാര്ഷോ-ഗന്ധാരികാ| കുടിഞ്ജരം-താമ്രമൂലകമ്| കുതുമ്ബകോ-ദ്രോണപുഷ്പീ| ചില്ലീ-പൃഥുപത്രം യവശാകം കുനാമസംജ്ഞമ്| ലട്വാകോ-ഗുഗ്ഗുലുശാകമ്| ലോണീകാ-ലോണാരഃ| കുരുടകഃ-സ്ഥിതിവാരകഃ| ഗവേധുകം-തൃണധാന്യവിശേഷഃ| ജീവന്തോ-ബൃഹദ്ഗാന്ധാരമ്| ഝുഞ്ഝുഃ-ഝുഞ്ഝുരുകഃ| ഏഡഗജഃ-പ്രപുന്നാടഃ| യവശാകം-ഹ്നസ്വപത്രാ ചില്ലീ| സുവര്ചലാ-രവിഭക്താ| ആലുകാനി ച സര്വാണി-നാനാവിധാനി രക്താലുകമധുകാലുകാദിഭേദേന| സൂപ്യാനി-മുദ്ഗരാജമാഷാദിപത്രാണീ| ലക്ഷ്മണം-മധുയഷ്ടികാ| ഏതച്ച സര്വം സ്വിന്നം നിഷ്പീഡിതരസമതിബഹുസ്നേഹം ച നാത്യപഥ്യമ്| സുശ്രുതേ(?)ചോക്തമ്-"സംസ്കൃതം വേസവാരേണ സസ്നേഹം ശാകമിഷ്യതേ| രാജികാസക്തുഭക്താദിസംസ്കാരം ചാനുവര്തതേ||" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കലമ്ബാദിഗുണാനാഹ-കലമ്ബനാലികേതി| കലമ്ബോ-നാഡ്യാകാരഃ സൂക്ഷ്മസുഷിരോ ബഹുതോയജഃ| നാലികാ-തസ്മാദല്പാ ശ്ലക്ഷ്ണാ മാര്പഃ-മണ്ടകഃ| കുടിഞ്ജരഃ-പ്രസിദ്ധഃ| കുതുമ്ബകോ-ദ്രോണപുഷ്പീ| ചില്ലീ-പ്രസിദ്ധാ| ലട്വാകം-ഗുഗ്ഗുലുശാകമ്| ലോണീകാ-ഘോലികാ| കുരൂടകഃ-ശിതിവാരകഃ| ഗവേധുകാ-കസികാ| ജീവന്തോ-രക്തനാലോ മാര്ഷഃ| ഝുഞ്ഝുഃ-ഝുഞ്ഝുരൂകഃ| ഏഡഗജഃ-പ്രപുന്നാടഃ| യവശാകം-ചില്ലീസദൃശം ലഘുപത്രമ്| സുവര്ചലാ-രവിഭക്താ| സര്വാണ്യാലുകാനി-പിണ്ഡാലുകമധ്വാലുകഹസ്ത്യാലുകാദീനി| സൂപ്യാനി-മുദ്ഗാദീനാമ് ശിമ്ബ്യഃ പത്രാണി ച| ലക്ഷ്മണാ _ രക്തബിന്ദുച്ഛദാ, തസ്യാ ഇദം ലാക്ഷ്മണമ്| ലക്ഷ്മണം-യഷ്ടീമധു, തസ്യേദം ലാക്ഷ്മണമിത്യേകേ| പ്രായോഗ്രഹണം പ്രപുന്നാടാദിഷു വ്യഭിചാരാര്ഥമ്| യദാഹ സുശ്രുതഃ (സൂ.അ. ൪൬/൨൭൧)-"കഫാപഹം ശാകമുക്തം വരുണപ്രപുനാടയോഃ| രൂക്ഷം ലഘു ച ശീതം ച വാതപിത്തപ്രകോപണമ്||" ഇതി| വിഷ്ടബ്യ ജീര്യതി-പച്യമാനം വിഷ്ടമ്ഭം കരോതീത്യര്ഥഃ| അത ഏവ പക്വം സത് സൃഷ്ടവിണ്മൂത്രമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൭)- ചില്ലീനിഷ്പാവലട്വാകകുരൂടകഗവേധുകാഃ| യാതുകാ ശാലകല്യാണീ ത്രിപര്ണീ പീലുപര്ണികാ|| കുമാരജീവലോണീകായവശാകസുവര്ചലാഃ| കുകുണ്ഡനലിനീഝുഞ്ഝുമൃഗധൂമകലാക്ഷ്മണമ്|| ആലുകാനി ച സര്വാണി തഥാ സൂപ്യാനി രാലകഃ| ജീവന്തകശ്ചഞ്ചുപര്ണീ പ്രപുന്നാടഃ കുഠേരകമ്||' ഇതി| കലമ്ബാദീനാം സംസ്കാരാദിവശാദ്വിശേഷമാഹ-സ്വിന്നം നിഷ്പീഡിതരസമിതി| പൂര്വം സ്വിന്നമ്, തതോ നിഷ്പീഡിതരസമ്, തതോ ബഹുനാ സ്നേഹേന സാധിതമ്, ന തു സ്നേഹാക്തമ്, നാതിദോഷലമിതി| അതിദോഷലഗ്രഹണാത് കലമ്ബാദീനാം കിഞ്ചിത്പിത്തകരത്വമപി ജ്ഞേയമ്| വാതശ്ലേഷ്മകരത്വോക്തിസ്ത്വതിശയാര്ഥാ| ഉക്തം ച സുശ്രുതേന (സൂ. അ.൪൬/൨൭൫)- "സ്വാദുപാകരസാഃ ശീതാഃ ശ്ലേഷ്മലാ നാതിപിത്തലാഃ| ലവണാനുരസാ രൂക്ഷാഃ സക്ഷാരാ വാതലാഃ സരാഃ||' ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ലഘുപത്രാ യാ ചില്ലീ-യവശാകവിശേഷഃ, സാ തു വാസ്തുകസമാ ഗുണൈര്മതാ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ചില്ലീവിശേഷസ്യ ഗുണാനാഹ-ലഘുപത്രേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തര്കാരീ-അരണികാ, വരുണഃ-തമാലഃ, സമാഹാരേണ തയോര്ദ്വന്ദ്വഃ| ഏതത്സ്വാദു കിഞ്ചിത്തിക്തം കഫവാതഘ്നം ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-തര്കാരീവരുണയോര്ഗുണാനാഹ-തര്കാരീതി| തര്കാരീ അഗ്നിമന്ഥഃ| വരുണഃ-സേതുവൃക്ഷഃ| യത്തു സുശ്രുതേന വരുണസ്യ വാതപിത്തപ്രകോപണത്വമുക്തമ്, തത്സംസൃഷ്ടവിഷയമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വര്ഷാഭ്വൌ-പുനര്നവേ, തഥാ കാലശാകം, കിഞ്ചിത്ക്ഷാരം രസേ ച കടുതിക്തം വഹ്നിദീപനം ഭേദനം ഗരാദീംശ്ച ഹരതി| കഠില്ലോऽപി വര്ഷാഭൂഃ സ ച പ്രാഗുക്തഗുണഃ| തഥാ ച നിഘണ്ടുഃ (ധന്വന്തരീയഃ വര്ഗഃ ൧|൨൭൪)-"പുനര്നവാ വിശാഖശ്ച കഠില്ലഃ ശശിവാടികാ| വൃശ്ചീരഃ ക്ഷുദ്രവര്ഷാഭൂര്ദീര്ഘപത്രഃ കഠില്ലകഃ|| പുനര്നവോऽപരഃ ക്രൂരഃ സദ്യോ മണ്ഡലപത്രകഃ| ശ്വേതമൂലോ വര്ഷകേതുര്മഹാവര്ഷാഭുരുച്യതേ||" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വര്ഷാഭൂദ്വയസ്യ കാലശാകസ്യ ച ഗുണാനാഹ-വര്ഷാഭ്വാവിതി| വര്ഷാഭ്വൌ-ഹൃസ്വമഹത്യൌ രക്തശ്വേതപുനര്നവേ| കാലശാകം-കാലികാശാകമ്| അനിലഘ്നത്വം തു കാലശാകം വിനാ, തസ്യ വാതലത്വാത്| യദാഹ ഖാരണാദിഃ-"കാലശാകം സകാരഞ്ജം കടുകം വാതകോപനമ്| ദീപനീയം പ്രശസ്തം ച വിഷശോഫോദരാര്ശസാമ്||" ഇതി| ചരകോऽപി (സൂ. അ. ൨൭/൮൮)- "ലഘൂഷ്ണം വാതലം രൂക്ഷം കാലാഖ്യം ശാകമുച്യതേ|" ഇതി| അത ഏവ മാധവകാരോ വര്ഷാഭൂഭ്യാം പൃഥഗാഹ-"കാലശാകം ഗരശ്ലേഷ്മശോഫഘ്നം ദീപനം ലഘു|" ഇതി, "വര്ഷാമ്ബ്വൌ കഫവാതഘ്നൌ ഹിതൌ ശോഫോദരാര്ശസാമ്|" ഇതി ച|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ചിരിബില്വഃ-പൂതികരഞ്ജഃ, തസ്യാങ്കുരാ വഹ്നിദീപനാഃ കഫവാതഘ്നാഃ സരാശ്ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ചിരിബില്വാങ്കുരഗുണാനാഹ-ദീപനാ ഇതി| ചിരിബില്വഃ-കരഞ്ജഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശതാവര്യാ അങ്കുരാഃ-പ്രരോഹാഃ, തിക്തരസാ വൃഷ്യാഃ ശുക്രകൃതസ്ത്രിദോഷഘ്നാശ്ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശതാവര്യങ്കുരഗുണാനാഹ-ശതാവര്യങ്കുരാ ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വംശകരീരോ-വംശാങ്കുരോ, രൂക്ഷോ വിദാഹീ വാതപിത്തകൃത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വംശാങ്കുരഗുണാനാഹ-രൂക്ഷ ഇതി| വംശോ-വേണുഃ, തസ്യ കരീരഃ-അങ്കുരഃ| നനു, ദോഷല ഇത്യുച്യതാമ്, സുശ്രുതേന കഫകരത്വസ്യോക്തത്വാത്-"വേണോഃ കരീരാഃ കഫലാ മധുരാ രസപാകതഃ| വിദാഹിനോ വാതകരാഃ സകഷായാ വിരൂക്ഷണാഃ||" ഇതി| മൈവമ്| അനാര്ഷോऽയം പാഠഃ, ജൈജ്ജടോപേക്ഷിതത്വാത്| ആര്ഷസ്തു-"വേണോഹ് കരീരാഃ ശ്ലേഷ്മഘ്നാഃ" ഇത്യാദി| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൭)- "വംശകരീരാസ്തു വിദാഹിനഃ| വാതപിത്തകരാ രൂക്ഷാഃ കടുപാകാഃ കഫാപഹാഃ||" ഇതി| മാധവകാരേണാപ്യുക്തമ്-"വാതപിത്തകരാ രൂക്ഷാഃ കടുകാ രസപാകതഃ| വേണോഃ കരീരാഃ ശ്ലേഷ്മഘ്നാഃ സകഷായാ വിദാഹിനഃ|| ഇതി| യത്തുകന്ദവര്ഗേ സൌശ്രുതീയാഃ പഠന്തി (സൂ.അ. ൪൬/൩൦൫)-"വേണോഃ കരീരാ ഗുരവഃ കഫമാരുതകോപനാഃ|" ഇതി| തദപ്യനാര്ഷമ്, പുനരുക്തത്വാത്| വംശമൂലാങ്കുരവിഷയം വാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പത്തുരോ ദീപനസ്തിക്തരസഃ പ്ലീഹാദിജിത്| പത്തൂരോ-മത്സ്യാക്ഷകഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പത്തൂരഗുണാനാഹ-പത്തൂര ഇതി| പത്തൂരോ-ലോഹമാരഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കാസമര്ദഃ സരഃ കൃമ്യാദീംശ്ച നാശയതി| ഉത്ക്ലേദഃസ്രോതസാം മാലിന്യേനാര്ദ്രത്വമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കാസമര്ദഗുണാനാഹ-കൃമീതി| ഉത്ക്ലേദഃ-ക്ലേദാധിക്യമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കുസുമ്ഭശാകം രൂക്ഷമുഷ്ണവീര്യമമ്ലം ഗുരു പിത്തകൃത്സരം ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കൌസുമ്ഭഗുണാനാഹ-രൂക്ഷോഷ്ണമിതി| കൌസുമ്ഭംകുസുമ്ഭശാകമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സാര്ഷപം ശാകം ഗുരൂഷ്ണവീര്യമ്| തഥാ, വിശം-ശകൃത്, മൂത്രം ച ബധ്നാതി| ത്രിദോഷകൃച്ച| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ.൭) സക്ഷാരത്വമസ്യോക്തമ്| തത്പാഠോ ഹി-"സക്ഷാരമധുരം സ്നിഗ്ധമുഷ്ണം ച ഗുരു സാര്ഷപമ്|" ഇതി| സുശ്രുതേന ചോക്തമ് (സൂ.അ.൪൬|൨൩൮ ടീകാ)-"കഫഘ്നം സാര്ഷപം ശാകമാസുരം ശാകമേവ ച|" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സാര്ഷപഗുണാനാഹ-ഗുരുഷ്ണമിതി| സാര്ഷപം-സര്ഷപശാകമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ.൭)-"സക്ഷാരമധുരം സ്നിഗ്ധമുഷ്ണം ഗുരു ച സാര്ഷപമ്| ശാകാനാമവരം ബദ്ധവിണ്മൂത്രം സര്വദോഷകൃത്||' ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യന്മൂലകം ബാലം, അവ്യക്തരസം-അസ്ഫുടാസ്വാദമ്, തഥാ കിഞ്ചിത്ക്ഷാരം-ഈഷത്ക്ഷാരഗുണയുക്തം കാര്യതോऽനുമീയമാനമ്, തഥാ സതിക്തം-ഈഷത്തിക്തകം രസനേന്ദ്രിയസ്യ കിഞ്ചിദുദ്വേജകമ്, തന്മൂലകം ദോഷാണാം ഹരം-ദോഷഹരമ്, നാന്യാവസ്ഥമ്| ബാലം മൂലകം ദോഷഹരമിത്യനേനാസ്യ വിശിഷ്ടാ ബാലാവസ്ഥാ ദോഷഹരത്വേന നിയമ്യതേ| ന സര്വം ബാലാവസ്ഥം ദോഷഹരമ്, അപി ത്വീദൃഗ്രൂപമിത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു ദോഷയോര്ഹരം-ദോഷഹരമ്, ഇത്യത്ര സമാസം കൃത്വാ |വാതശ്ലേഷ്മഘ്നത്വമേവാസ്യ പ്രതിജാനതേ| യതഃ കിഞ്ചിദുഷ്ണവീര്യത്വാത് പിത്തകരത്വമസ്യാസ്ത്യേവ| കിഞ്ചിത്തിക്തരസോപേതത്വേന പിത്തകര്തൃത്വമസ്യ വ്യാഹര്തും ന യുക്തമ്| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ.സൂ.അ.൯|൨൫)-"രസം വിപാകസ്തൌ വീര്യം പ്രഭാവസ്താന്യപോഹതി|" ഇതി| ഏവം ചൈതന്മൂലകം വാതശ്ലേഷ്മഘ്നമേവ യുക്തമ്, ന തു പിത്തഹൃച്ച, ഇതി തേഷാമഭിപ്രായഃ| ഏതച്ച മൂലകം ഗുല്മാദീന്നിയച്ഛതി| പീനസാംശ്ചേതി ചശബ്ദഃ സമുച്ചയേ| അന്യാനപ്യേവംപ്രായാന് രോഗാന്നിയച്ഛതീതി| സുശ്രുതസ്തു (സൂ.അ.൪൬|൨൪൦)-സര്വദോഷഹരാ ലഘ്വീ കണ്ഠ്യാ മൂലകപോതികാ|" ഇതി യദ്ഭേദാന്തരമൂചേ, തദപ്യത്രൈവ ബാലമൂലകലക്ഷണേऽന്തര്ഭൂതമിതി തന്ത്രകൃതേഹ പൃഥങ്നോക്തമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ മൂലകഗുണാനാഹ| തത്ര ബാലമൂലകഗുണാനാഹ-യദ്ബാലമിതി| ബാലം-കോമലമ്| തസ്യ തിസ്രോऽവസ്ഥാഃ,-പ്രഥമമവ്യക്തരസമ്, തത ഈഷല്ലവണമ്, തത ഈഷത്തിക്തമ്| തദവസ്ഥാത്രയേऽപി ദോഷഹരത്വാദിഗുണമ്| സ്വരാഗ്ന്യോഃ സാദഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അവ്യക്തരസാദിലക്ഷണാവസ്ഥാം വിഹായ യാവദ്വ്യക്തരസാദ്യവസ്ഥം തത്സമ്പദ്യതേ| തതോऽനന്തരം ക്രമേണ രസവിപാകയോഃ കടുകമുഷ്ണവീര്യം തന്മൂലകം മഹത്-വൃദ്ധം ത്രിദോഷകൃദ് ഗുര്വഭിഷ്യന്ദി ച ഭവതി| വൃദ്ധസ്യ ച മൂലകസ്യാനേകാ അവസ്ഥാഃ സമ്ഭവന്തി| തത്ര ചാസ്യാദ്യാവസ്ഥായാം കിഞ്ചിത്ത്രിദോഷകൃത്ത്വമ്, അന്ത്യാവസ്ഥായാം ത്വതിശയേന ത്രിദോഷകൃത്ത്വം വേദ്യമ്| സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൭) ത്വസ്യ സ്വാദുവിപാകിത്വമുക്തമ്| തത്പാഠേ-"മഹത്പുനഃ| രൂക്ഷോഷ്ണം കടുകം സ്വാദു വിപാകേ സര്വദോഷകൃത്||" ഇതി| തച്ചാമവിഷയമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മഹദ്ഗുണാനാഹ-മഹത്പുനരിതി| മഹത്-ജരഠമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു സ്വാദുപാകമുക്തമ് (സൂ.അ. ൭)-"മഹത്പുനഃ| രൂക്ഷോഷ്ണം കടുകം സ്വാദു വിപാകേ സര്വദോഷകൃത്||" ഇതി| തച്ചാമവിഷയമ്| തഥാ ച ഖാരണാദിഃ-"രൂക്ഷം വിദാഹി തീക്ഷ്ണോഷ്ണം കടുകം സ്വാദു പച്യതേ| ഉത്ക്ലേദി സ്തമ്ഭി ഗുര്വാമം മൂലകം ത്രിമലോല്ബണമ്||" ഇതി| അഗ്നിപക്വം തു കടുപാകമേവ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അപിശബ്ദ ഏവാര്ഥേ| തദേവ-മഹന്മൂലകം സ്നിഗ്ധസ്വിന്നം വാതജിത്| സ്നിഗ്ധം ച തത്സ്വിന്നം ച സ്നിഗ്ധസ്വിന്നമ്| ന ത്വസ്നിഗ്ധസ്വിന്ന്മാത്രമിത്യര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സ്നിഗ്ധസിദ്ധഗുണാനാഹ-സ്നിഗ്ധസിദ്ധമിതി| സ്നിഗ്ധൈര്ഘൃതമാംസരസാദിഭിഃ സാധിതം-സ്നിഗ്ധസിദ്ധമ്| യദ്ദോഷലം മഹദപി സ്നിഗ്ധസിദ്ധം വാതഘ്നമ്| കിംപുനര്യദ്ദോഷഘ്നം ബാലമ് ? ഇത്യപിശബ്ദാര്ഥഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സര്വം-ബാലം വൃദ്ധം ച മൂലകം, ശുഷ്കം സത് വാതശ്ലേഷ്മഹരമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശുഷ്കഗുണാനാഹ-വാതശ്ലേഷ്മഹരമിതി| തദപീത്യനുവര്തതേ| പൂര്വവദപിശബ്ദാര്ഥഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ആമം പുനര്മൂലകം ഹരിതകത്വേന യദ്ഭക്ഷ്യതേ തദ്ദോഷലമ്| സര്വമിത്യത്രായത്നകൃതേന സമ്ബന്ധേന സമ്ബധ്യതേ| തേനാദോഷലസ്യ ബാലസ്യാപ്യാമസ്യ ദോഷലത്വമ്, ന തു വൃദ്ധസ്യൈവേത്യര്ഥഃ| മൂലകം നീലകണ്ഠാപരസംജ്ഞമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ആമഗുണാനാഹ-സര്വമിതി| സര്വം-ബാലം മഹച്ഛുകമാര്ദ്രം ച| ആമം-അനഗ്നിപക്വമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പിണ്ഡാലുഃ കടുകോ രസേ, വീര്യേ ചോഷ്ണോ, വാതകഫഘ്നഃ പിത്തകരശ്ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പിണ്ഡാലുഗുണാനാഹ-കടൂഷ്ണ ഇതി| പിണ്ഡാലുഃ വാരാഹീകന്ദഃ| സ ഹി വക്ത്രാലുരുച്യതേ| ഉക്തം ഹ്യായുര്വേദപ്രകാശേ പണ്ഡിതകേശവേന-"വാരാഹീകന്ദഃ പിണ്ഡാലുസ്തഥാ ശബരകന്ദകഃ| പ്രോക്തോ മൂലകമൂലാഭോ വക്ത്രാലുസ്ത്വക്ഛദസ്തഥാ||' ഇതി| പിണ്ഡശബ്ദേന ച ഗ്രാസവാചിനാ ഗ്രസനം-വക്ത്രം ലക്ഷ്യതേ| നനു, "ഗൌണമുഖ്യയോര്മുഖ്യേ കാര്യസമ്പ്രത്യയഃ' ഇതി ന്യായാത്പിണ്ഡാലുശബ്ദസ്യ മുഖ്യമര്ഥം പിണ്ഡാലുകം വിഹായ ഗൌണോऽര്ഥോ വാരാഹീകന്ദഃ കഥം ഗ്രാഹ്യഃ ? ഇതി ചേന്ന| 'ഗങ്ഗായാം ഘോഷഃ' ഇത്യാദൌ മുഖ്യാര്ഥബാധേ ഗൌണാര്ഥഗ്രഹണാത്| അത്ര ച മുഖ്യാര്ഥസ്യ ബാധഃ കട്വാദിഗുണായോഗാത്| അത ഏവാഹ സുശ്രുതഃ (സൂ. അ. ൪൬/൩൦൪)- "പിണ്ഡാലുകം കഫകരം ഗുരു വിഷ്ടമ്ഭി ശീതലമ്|" ഇതി| ഗൌണസ്യ തു കട്വാദിഗുണയോഗഃ| ഉക്തം ഹ്യായുര്വേദപ്രകാശേ-"കിടികന്ദഃ കടുഃ സ്വാദുസ്തിക്തോഷ്ണഃ കടുപാക്യപി| സ്വര്യോ രസായനം വൃഷ്യോ ബല്യഃ പിത്തവിവര്ധനഃ|| ഹന്തി ശ്ലേഷ്മരുത്കുഷ്ഠമേഹമൂത്രാമയകൃമീന്|" ഇതി| സുശ്രുതോऽപ്യാഹ (സു. അ. ൪൬/൩൦൯)-"വരാഹകന്ദഃ ശ്ലേഷ്മഘ്നഃ കടുകോ രസപാകതഃ| മേഹകുഷ്ഠകൃമിഹരോ വൃഷ്യോ ബല്യോ രസായനമ്||' ഇതി| കിഞ്ച പിണ്ഡാലുകം ചേദ്വിവക്ഷിതമ്, തദാ"ആലുകാനി ച സര്വാണി" ഇത്യത്ര പ്രസ്താവേ ബ്രൂയാത്| പിണ്ഡാലുകമിതി ച പ്രയുഞ്ജീത| നാപി പിണ്ഡാലുകേപിണ്ഡാലുരിതി ശബ്ദോ മുഖ്യഃ, ഗൌണത്വേ തു തുല്യഃ| നനു, വക്ത്രാലുശ്ചേ ദ്വിവക്ഷിതസ്തര്ഹി വക്ത്രാലുരിത്യേവ സ്പഷ്ടമുച്യതാമ്| സത്യമ്| കിന്ത്വേവംവിധൈരപി ലാക്ഷണികൈഃ ശബ്ദൈര്ദ്രവ്യാണ്യുച്യന്തേ, ഇതി ദ്യോതയിതും പിണ്ഡാലുരിത്യുക്തവാന്| യഥാ-രോധ്രാദൌ കദമ്ബേ വാച്യേ കുത്സിതാമ്ബ ഇതി, കുത്സിതശബ്ദേന ഹി കുശബ്ദസമാനാര്ഥേന കദാദേശോ ലക്ഷ്യതേ| അസനാദാവര്ജുനേ വാച്യേ ശ്വേതവാഹ ഇത്യാദി| "ബഹുഭിഃ പഠ്യമാനസ്യ പാഠത്യേയം സമര്ഥനാ| ഹേമാദ്രിണാ കൃതാ കിന്തു തുണ്ഡാലുരിതി പഠ്യതാമ്||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കുഠേരാദി ശാലനം ഗ്രാഹി വിദാഹി കടുകം രസപാകയോ രൂക്ഷമുഷ്ണവീര്യമ് ഹൃദ്യമഗ്നിദീപനം ച| തഥാ, ദൃഗാദിഹൃത്തീക്ഷ്ണമ്| തഥാ, ദോഷാന്-വാതാദീന്, ഉത്ക്ലേശയതി-കോപയന് സ്ഥാനാച്ചാലയതി, ഇതീ ദോഷോത്ക്ലേശകരമ്, ലഘു ച| ശാലനം-അവദംശഃ, യേന സഹാന്നം ഭോക്തും യുജ്യതേ| കുഠേരോ-വൈകുണ്ഠകഃ| ശിഗ്രുഃ-ഫലപത്രകഃ| സുരസഃ-കൃഷ്ണതുലസീ| സുമുഖഃ-കടുപത്രകഃ| ആസുരീ-രാജികാ| ഭൂസ്തൃണം-ഗുഹ്യബീജകമ്| 'ഫണിജ്ജകോ-മരിചകസ്തീക്ഷ്ണഗന്ധഃ പ്രകീര്തിതഃ|' ആര്ജകഃ-ഖരപത്രകഃ| ജമ്ബീരഃ-കരപത്രകഃ| പ്രഭൃതിശബ്ദേന സങ്ഗ്രഹോക്താ ഗൃഹ്യന്തേ (സൂ.അ.൭)-"ധാന്യതുമ്ബരുസാലേയയവാനീശൃങ്ഗബേരകാഃ| പര്ണാശോ ഗൃഞ്ജനോऽജാജീ കണ്ഡീരം ഗജപിപ്പലീ|| ഫണിജ്ജാര്ജകജമ്ബീരഖരാശ്വാകാലമാലികാഃ| ദീപ്യകഃ ക്ഷവകോ ദ്വീപീ ബസ്തഗന്ധാദി ബദ്ധവിട്||" ഇതി| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തമ്-"കടുതിക്തരസാ ശീതാ കഫപിത്തവിനാശിനീ| വിപാകേ മധുരാ ലഘ്വീ തസ്കരാങ്ഗുലികാ സ്മൃതാ||" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കുഠേരാദിഹരിതകഗുണാനാഹ-കുഠേരേതി| കുഠേരഃ-കാലമാലാ| ശിഗ്രുഃ-ശോഭാഞ്ജനഃ| സുരസഃ-തുലസീ| സുമുഖഃ-കുഠേരസദൃശോऽല്പഃ| ആസുരീ--രാജികാ| ഭൂസ്തൃണം-മാലാതൃണമ്| ഫണിജ്ജഃ-മരിചകഃ| അര്ജകഃ-പര്ണാസഃ| ജമ്ബീരഃ-ജമ്ബീരസദൃശഃ കിഞ്ചിത്തീക്ഷ്ണഃ| പ്രഭൃതിശബ്ദാത് കുസ്തുമ്ബര്യാദയഃ| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൭)- "ധാന്യതുമ്ബരുശൈലേയയവാനീശൃങ്ഗബേരികാഃ| പര്ണാശോ ഗൃഞ്ജനോऽജാജീ ഗണ്ഡീരോ ഗജപിപ്പലീ|| ഫണിജ്ജാര്ജകജമ്ബീരഖരാശ്വാകാലമാലികാഃ| ദീപ്യകഃ ക്ഷവകോ ദ്വീപീ ബസ്തഗന്ധാദി ബദ്ധവിട്||' ഇതി| ശാലനം-ഹരിതകമ്, യദുപദംശേഷു യുജ്യതേ യേന ച വ്യഞ്ജനം വാസ്യതേ| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൭)- "വര്ഗോ ഹരിതകാഖ്യോऽയമുപദംശേഷു യുജ്യതേ| വാസനോ വ്യഞ്ജനാനാം ച ഹൃദ്യോ രോചനദീപനഃ||" ഇതി| ദോഷോത്ക്ലേശകരത്വം ചൈഷാമാര്ദ്രാവസ്ഥായാമേവ, ഫലവ്യതിരേകേണ ച| യദാഹ ചരകഃ (സൂ. അ. ൨൭/൧൭൨)- "ശുഷ്കാണി കഫവാതഘ്നാന്യേതാന്യേഷാം ഫലാനി ച|"" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സുരസോ ഹിധ്മാദിഘ്നഃ| പൂതിഗന്ധം-ദൌര്ഗന്ധ്യം, സൌരഭ്യോത്പാദനാദ്ധന്തി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അത്ര കേഷാംചിദ്വിശേഷഃ| തത്ര സുരസഗുണാനാഹ-ഹിധ്മാകാസേതി| പൂതിഗന്ധോ-ദൌര്ഗന്ധ്യമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സുമുഖഃ-കടുപത്രാഖ്യഃ, കിഞ്ചിദ്വിദാഹീ ഗരശോഫൌ ച ഹന്തി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സുമുഖഗുണാനാഹ-സുമുഖ ഇതി| ഗരം-കൃത്രിമവിഷമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ആര്ദ്രികാ-ആര്ദ്രധാനികാ, തിക്തമധുരാ മൂത്രകരീ പിത്തം ച ന കരോതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ആര്ദ്രീകാഗുണമാഹ-ആര്ദ്രികേതി| ആര്ദ്രികാ-കുസ്തുമ്ബരീ| ന ച പിത്തകൃദിതി ഹരീതകത്വാത്പ്രാപ്തം ഹരീതകത്വാത്പ്രാപ്തം പിത്തോത്ക്ലേശനത്വം നിഷേധതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ലശുനോऽതിതീക്ഷ്ണോऽത്യുഷ്ണവീര്യഃ, കടുപാകരസഃ സരഃ- ഭേദീ, ഹൃദ്യാദിഗുണയുക്തശ്ച| കിലാസാദീന് ഹന്തി, രക്തപിത്തം ച കരോതി| കിലാസം-ശ്വിത്രമ്| കന്ദസ്യൈവായം ഗുണവീര്യനിര്ദേശോ ബോധ്യഃ| പത്രമധ്യയോര്മധുരത്വാത് ഭൃശോഷ്ണത്വാനുപപത്തിഃ| തഥാ ചോക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൭)-"പത്രേ സക്ഷാരമധുരോ മധ്യേ മധുരപിച്ഛിലഃ| തീക്ഷ്ണോഷ്ണോ ലശുനഃ കന്ദേ" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ലശുനഗുണാനാഹ-ലശുന ഇതി| കിലാസംശ്വിത്രമ്| കന്ദസ്യൈവൈതേ ഗുണാഃ| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ.൭)- "പത്രേ സക്ഷാരമധുരോ മധ്യേ മധുരപിച്ഛിലഃ| തീക്ഷ്ണോഷ്ണോ ലശുനഃ കന്ദേ" ഇത്യാദി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പലാണ്ഡുഃ-ധവലാക്ഷകാഖ്യഃ, തദ്ഗുണന്യൂനഃ,-തസ്യ-രസോനസ്യ ഗുണാസ്തദ്ഗുണാഃ, തൈര്ഹീനഃ| ലശുനാത്കിഞ്ചിദ്ധീനഗുണ ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ ശ്ലേഷ്മലോ നാതിപിത്തം ച കരോതി| ന തു ലശുനവത്കഫഘ്നോऽതിപിത്തകൃച്ച| കഫവാതാര്ശസാം സ്വേദേ ഭക്ഷണേ ച പ്രഭാവാത്പഥ്യഃ| തന്ത്രാന്തരേऽന്യോऽപ്യുക്തഃ, യഥാ (സുശ്രുതേ സൂ.അ.൪൬|൨൪൭)-"സ്നിഗ്ധോ രുചിഷ്യഃ സ്ഥിരധാതുകാരീ ബല്യോऽഥ മേധാകഫപുഷ്ടിദശ്ച| സ്വാദുര്ഗുരുഃ ശോണിതപിത്തശസ്തഃ സപിച്ഛിലഃ ക്ഷീരപലാണ്ഡുരുക്തഃ"|| ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പലാണ്ഡുഗുണാനാഹ-പലാണ്ഡുരിതി| തദ്ഗുണൈഃ-ലശുനഗുണൈസ്തീക്ഷ്ണോഷ്ണത്വാദിഭിഃ, ന്യൂനഃ-ഹീനശക്തിഭിര്യുക്തഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൭)- "വിപാകേ മധുരസ്തു സഃ| കഫം കരോതി പിത്തം ച, കേവലാനിലനാശനഃ||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഗൃഞ്ജനകസ്തീക്ഷ്ണോ ഗ്രാഹീ പിത്തിനാമഹിതശ്ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഗൃഞ്ജനകഗുണാനാഹ-കഫവാതാര്ശസാമിതി| ഗൃഞ്ജനകഃ-പലാണ്ഡുഭേദഃ| ഉക്തം ച ബാഷ്പചന്ദ്രേണ-"ഗന്ധാകൃതിരസൈസ്തുല്യോ ഗൃഞ്ജനസ്തു പലാണ്ഡുനാ| സൂക്ഷ്മനാലാഗ്രപത്രത്വാദ്ഭിദ്യതേऽസൌ പലാണ്ഡുതഃ||' ഇതി| സ ച സ്വേദനേ ഭോജനേ ച പ്രയുക്തഃ കഫവാതജാന്യര്ശാസി ഹന്തി, പിത്തവതാം നരാണാമപഥ്യഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സൂരണോ നാമ കന്ദവിശേഷോ ദീപനോ രുച്യഃ ശ്ലേഷ്മഘ്നോ വിശദോ ലഘുരര്ശസാമതിപഥ്യശ്ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സൂരണഗുണാനാഹ-ദീപനഃ സൂരണ ഇതി| വിശദോവിശദഗുണഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഭൂകന്ദഃ ഭൂസ്ഫോടാഖ്യഃ പ്രാവൃഡുദ്ഭവഃ പ്രസിദ്ധ ഏവ| സ ചാത്യര്ഥം ദോഷലഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഭൂകന്ദഗുണാനാഹ-ഭൂകന്ദ ഇതി| ഭൂകന്ദോഭൂസ്ഫോടഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പത്രാദീനാം യഥോത്തരം ക്രമാദ്ഗുരുത്വമ്| തേന പത്രശാകമപേക്ഷ്യ പുഷ്പശാകം ഗുരു, തതഃ ഫലശാകമ്, തതോ നാലശാകമ്, തതോऽപി കന്ദശാകമിതി| ഏവം ഹരിതകേഷ്വപി ഗുരുത്വം വേദ്യമ്| ബാഹുല്യേന ചൈതദുക്തമ്| മൂലകേ ഹി വൈപരീത്യം ദൃശ്യതേ| തഥാ ഹി- മൂലകസ്യ ഹി കന്ദേ ലഘുത്വമ്| അത ഏവ മുനിരപ്യാഹ (?)-"മൂലകേ തു വിപര്യയഃ|"ഇതി| ശാകാനാം ഹരിതകാനാം ച യേഷാമിഹ പര്യായാ നോക്താസ്തേഷാം സദ്വൈദ്യേഭ്യോऽവഗന്തവ്യാഃ| അഥ വരാവരത്വം നിര്ധാരയതി-

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പുഷ്പാദിശാകാനാം ഗൌരവതാരതമ്യമാഹ-പുഷ്പേ പത്ര ഇതി| ഉത്സര്ഗോऽയമ്| അപവാദസ്തു യഥായഥമ്| യഥാ-മൂലകേ സുശ്രുതേനോക്തമ് (സൂ. അ. ൪൬/൨൪൩)- "പുഷ്പം ച പത്രം ച ഫലം തഥൈവ യഥോത്തരം തേ ലഘവഃ പ്രദിഷ്ടാഃ|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശാകേഷു മധ്യേ ജീവന്തീ വരാ| സാര്ഷപം പുനരവരമ്| ഇതി ശാകവര്ഗഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശാകാനം താരതമ്യമാഹ-വരാ ശോകേഷ്വിതി| പരമിതി-അന്യാന്യപി പ്രശസ്താനി, ജീവന്തീ തു പ്രശസ്തതരാ| യദാഹ സുശ്രുതഃ (സൂ. അ. ൪൬/൩൩൫)- "സതീനോ വാസ്തുകശ്ചഞ്ചുശ്ചില്ലീ മൂലകപോതിക| മണ്ഡൂകപര്ണീ ജീവന്തീ ശാകവര്ഗേ പ്രശസ്യതേ||" ഇതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൭)-"ശ്യാമാശാല്മലികാശ്മര്യഫഞ്ജീബാഷ്പികയൂഥികാഃ| വൃക്ഷാദനീക്ഷീരവൃക്ഷബിമ്ബീതുനികവൃക്ഷകാഃ|| രോധ്രഃ ശണഃ കര്ബുദാരഃ സശേലുര്വൃഷമൂഷികാ| ഭല്ലാതകഃ കോവിദാരഃ കമലോത്പലകിംശുകമ്|| പടോലാദിഗുണം സ്വാദു കഷായം പിത്തജിത്പരമ്| ബദ്ധമൂത്രാ സരാ ഫഞ്ജീ കരീരം സ്യാദഭീരുജമ്|| സതിക്തം ലഘു ചക്ഷുഷ്യം വൃഷ്യം ദോഷത്രയപ്രണുത്| വാതപിത്തഹരാ ഭണ്ഡീ പര്വണീ പര്വപുഷ്പില്കാ|| [*സത രൂഢം കദമ്ബം ച രൂക്ഷം ഗ്രാഹി ഹിമം ഗുരു| ലഘുരുഷ്ണാ സരാ തിക്താസോരുബൂകാ ച ലാങ്ഗലീ|| വാതലൌ കടുതിക്താമ്ലൌ ഭേദിനൌ തിലവേതസൌ| തദ്വത് പഞ്ചാങ്ഗുലോ, വംശകരീരാസ്തു വിദാഹിനഃ|| ബില്വരാസ്രാബലാശാകം വാതഘ്നമതിസാരജിത്| വായും വത്സാദനീ ഹന്യാത്കഫം ഗണ്ഡീരചിത്രകൌ|| ] ഇതി| ഇതി ശാകവര്ഗഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ഫലാനാമാഹാരകാലേ ശാകേഭ്യോऽല്പോപയോഗിത്വാച്ഛാകവര്ഗാദനന്തരം ഫലവര്ഗ ഉച്യതേ| ഖരനാദേऽപ്യുക്തമ്-"ഭുക്താവസാനേ ഫലം ഭുജ്യതേ, ഇതി ഫലവര്ഗോऽഭിധീയതേ" ഇത്യാഹ സ൦-ഫലേഷുത്തമാ-ഫലോത്തമാ ഗോസ്തനീപര്യായാ ദ്രാക്ഷാ| സാ വൃഷ്യാദിഗുണയുക്താ| സകഷായാ-ഈഷത്കഷയാ| അനിലാദീന് ക്ഷയാന്താന് ഹന്തി| ഉദാവര്തഹരത്വം ചരകമുനിനാऽസ്യാ ഉക്തമ്| തച്ച സ്നിഗ്ധത്വവൃഷ്യത്വസൃഷ്ടവിണ്മൂത്രത്വേനേഹോക്തപ്രായമ്| അന്യാസാം ച ദ്രാക്ഷാണാം ഗുണഹീനത്വം ദേശാദ്യനുരോധാത് കല്പ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ ഫലവര്ഗഃ| തത്ര ദ്രാക്ഷഗുണാനാഹ-ദ്രാക്ഷേതി| ഉത്തമേതി സിദ്ധേ ഫലഗ്രഹണമുത്തമേഭ്യോऽപ്യുത്തമാര്ഥമ്| ഉത്തമാന്യുക്താനി സുശ്രുതേന (സൂ.അ. ൪൬/൩൩൪)- "ദാഡിമാമലകം ദ്രാക്ഷാ ഖര്ജൂരം സപരൂഷകമ്| രാജാദനം മാതുലുങ്ഗം ഫലവര്ഗേ പ്രശസ്യതേ||" ഇതി| തിക്താസ്യത്വം-മുഖസ്യ തിക്തരസത്വമ്| വാതഘ്നത്വം ച-കോഷ്ഠവാതവ്യതിരേകേണ, "വാതഹൃത്ത്വേऽപി മൃദ്വീകാഖര്ജൂരം കോഷ്ഠവാതകൃത്|" ഇതി സങ്ഗ്രഹവചനാത് (സൂ. അ. ൭)|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഉദ്രിക്തം-അതിരിക്തം, പിത്തം യേഷാം താംസ്തഥാവിധാന് ത്രീന് ദോഷാന് മധുരം ദാഡിമം ജയതി| മധുരസ്യ പൂര്വകഥനം പ്രാധാന്യഖ്യാപനാര്ഥമ്| പിത്തേത്യാദി| അമ്ലദാഡിമം പിത്താവിരോധി-ന പിത്തം കുരുതേ ന ച പിത്തം ശമയതി| അത ഏവൈതദ്വാതകഫാപഹമുക്തമ്| സര്വം-മധുരമമ്ലം, ച, യദ്ദാഡിമം തത് ഹൃദ്യാദിഗുണസംയുക്തമ്| മുനിനാ തൂക്തമ് (ച.സൂ.അ.൨൭|൧൪൬)-"രൂക്ഷാമ്ലം ദാഡിമം യത്തു തത്പിത്താനിലകോപനമ്|" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ ദാഡിമഗുണാഃ| തത്ര സ്വാദുദാഡിമഗുണാനാഹ-ഉദ്രിക്തപിത്താനിതി| അമ്ലദാഡിമഗുണാനാഹ-പിത്താവിരോധീതി| പിത്താവിരോധിപിത്തോദാസീനമ്| സ്നിഗ്ധാമ്ലസ്യൈവൈതേ ഗുണാഃ, "രൂക്ഷാമ്ലം ദാഡിമം യത്തു തത്പിത്താനിലകോപനമ്|" ഇതി ഖാരണാദി (ചരക)- വചനാത്| സ്വാദ്വമ്ലസാധാരണഗുണാനാഹ-സര്വം ഹൃദ്യമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മോചാദിപ്രിയാലാന്തം ബൃംഹണത്വാദിയുക്തമ്| മോചം-കദലീഫലമ്| നാരികേലം-രോമഫലാഖ്യമ്| പരുഷകോ-മൃദുഫലഃ| ആമ്രാതഃ-കപിചൂഡഃ| താലഃ-തലഃ| കാശ്മര്യം-കാശ്മരീഫലമ്| രാജാദനം-ക്ഷീരശുക്ലാ| സൌവീരം-ബദരമ്| ബദരം-കര്ണികാബദരമ്| അങ്കോല്ല ഇതി ബില്വഃ| ഫല്ഗുഃ-കാകോദുമ്ബരികാ| ശ്ലേഷ്മാതകം-ശേലുഃ| അഭിഷുകം-സ്യാരാടമ്| ആക്ഷോഡം-സ്നേഹഫലാഖ്യമ്| മുകൂലകം- ദന്തീഫലമ്| നികോചകം-സരലഫലമ്| ഉരുമാണം-സ്നിഗ്ധഫലമ്| പ്രിയാലം-സന്നതരുഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മോചാദിഗുണാനാഹ-മോചഖര്ജൂരേതി| മോചംകദലീഫലമ്| ഖര്ജൂരം-ഖര്ജൂരീഫലമ്| പനസം-കണ്ടകിഫലമ്| നാരികേലം-ത്ര്യക്ഷമ്| പരൂഷകം-ധന്വനസദൃശം മൃദ്വല്പാസ്ഥിഫലമ്| ആമ്രാതഃ-കപീതനഃ| താലഃ-താലദ്രുമഃ| കാശ്മര്യംശ്രീപര്ണീ| രാജാദനം-കപിപ്രിയമ്| മധൂകോ-മധുദ്രുമഃ| മധൂകജം ദ്വിവിധം,- ഫലം പുഷ്പം ച| യദാഹ സുശ്രുതഃ (സൂ. അ.൪൬/൧൮൬)- "ബൃംഹണീയമഹൃദ്യം തു മധൂകകുസുമം ഗുരു| വാതപിത്തോപശമനം ഫലം തസ്യോപദിശ്യതേ||' ഇതി| ദ്വിവിധമപ്യത്ര ഗ്രാഹ്യമ്, ഗുണാഭേദാത്| തേഭ്യോ ജാതം ഫലമ്| സൌവീരബദരേബദരഭേദൌ| ഉക്തം ഹി-"കര്കന്ധു കോലം ബദരം സൌവീരം സിഞ്ചതീഫലമ്| യഥോത്തരം മഹത്സ്വാദു പഞ്ചധാ ബദരീഫലമ്||' ഇതി| തത്ര കോലകര്കന്ധുനീ സ്വാദുത്വാഭാവാന്നാത്ര പഠിതേ| വക്ഷ്യതി ഹി (അ. ൬/൧൩൭)- "തഥാऽമ്ലം കോലകര്കന്ധു" ഇത്യാദി| സിഞ്ചതീഫലം തിക്തകഷായത്വാന്നോക്തമ്| അത ഏവ സങ്ഗ്രഹേ തിന്ദുകാദൌ പഠിത്വാ വിശേഷഗുണാ ഉക്താഃ (സൂ. അ. ൭)-"ബൃംഹണം വാതപിത്തഘ്നം സ്നിഗ്ധം സിഞ്ചതികാഫലമ്|" ഇതി| നനു, "കര്കന്ധുകോലബദരമാമം പിത്തകഫാവഹമ്| പക്വം പിത്താനിലഹരം സ്നിഗ്ധം സമധുരം സരമ്|| പുരാതനം തൃട്ശമനം ശ്രമഘ്നം ദീപനം ലഘു|" ഇതി സുശ്രുതേന (സൂ. അ. ൪൬/൧൪൫) കോലതുല്യം ബദരമുക്തമ്, ഇഹ തു സൌവിരതുല്യമിതി വിരോധഃ| മൈവമ്| സുശ്രുതേനാപി സൌവീരതുല്യമുക്തമ് (സൂ. അ. ൪൬/൧൪൬)- "സൌവീരബദരം സ്നിഗ്ധം മധുരം വാതപിത്തജിത്|" ഇതി| സൌവീരം ച ബദരം ചേതി ദ്വന്ദ്വൈകത്വമ്| പൂര്വത്ര തു കോലം ച തദ്ബദരം ചേതി കര്മധാരയാത്| വിപരീതം കുതോ ന സ്യാത് ? ഇതി ചേന്ന| സങ്ഗ്രഹേ വിശേഷഗുണോക്തൌ (സൂ.അ.൭)-"ബദരം സരണാത്മകമ്|" ഇതി ബദരഗ്രഹണാത്| ന ച ബദരശബ്ദേന സൌവീരമ്, സൌവീരമിത്യകരണാത് സരത്വാഭാവാച്ചേതി| അങ്കോല്ലഃ-അങ്കോഠഃ| ഫല്ഗുഃ-കാകോദുമ്ബരികാ| ശ്ലേഷ്മാതകഃ-ശേലുഃ| വാതാമാദ്യുരുമാണാന്തം-ഉത്തരാപഥേ പ്രസിദ്ധമ്| വാതാമഃ-സ്നിഗ്ധമധുരമജ്ജം ഫലമ്| ആക്ഷോഡം-മദനഫലസദൃശം മധ്യേ കിഞ്ചിദുന്നതരേഖമ്| മുകൂലകം-ദന്തീഫലസദൃശമ്| നികോചകം-അങ്ഗ്കോല്ലഫലസദൃശമ്| പ്രിയാലം-ചാരഫലമ്| രക്തപിത്തപ്രസാദനം-രക്തപിത്തയോര്നിര്മലീകരണമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-താലസ്യേദം താലം ഫലം പിത്തകാരി| കാശ്മര്യജം ഫലം സരം ശീതവീര്യാദിഗുണയുക്തമ്| മധൂകബദരയോരപി വിശേഷാന്തരമുക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൭)-"മധൂകജമഹൃദ്യം തു ബദരം സരണാത്മകമ്|" ഇതി| വാതാമാദീനാം ഗുണവിശേഷപ്രദര്ശനാര്ഥം നിര്ധാരിതമ്| തുഃ-വിശേഷേ| വാതാമാദികമുഷ്ണവീര്യം കഫപിത്തകരം സരമതിശയേന വാതഘ്നം സ്നിഗ്ധം ച| ആദിശബ്ദേനാऽഭിഷുകാദീനാം ഗ്രഹണമ്| പ്രിയാലജാതം- പ്രിയാലജം ഫലമനുഷ്ണവീര്യമ്| തുര്വിശേഷേ, വിശേഷസ്തു ശീതവീര്യത്വമേവ| ശേഷം ബൃംഹണാദി സര്വം സമാനമ്| പ്രിയാലസ്യ മജ്ജാ-അസ്ഥ്യഭ്യന്തരം, മധുരാദിഗുണയുക്തമ്| ബദരമജ്ജാ ഗുണൈസ്തദ്വത്-പ്രിയാലമജ്ജാവത്, തൃഡാദിജിച്ച| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തമ് (സുശ്രുതേ സൂ.അ.൪൩|൨൦൫)-"ബൈഭീതകോ മദകരഃ കോലാനാം പിത്തനാശനഃ|" തഥാ, "താലഖര്ജൂരാദീനാം മസ്തകമജ്ജാനഃ സ്വാദുപാകാ വൃഷ്യാഃ ശീതവീര്യാശ്ച|" ഇതി സുശ്രുതോऽപഠത്(?)|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അത്ര കേഷാംചിദ്വിശേഷഃ| തത്ര താലഫലഗുണാനാഹഫലം ത്വിതി| യത്തു, "ഫലം സ്വാദുരസം തേഷാം താലജം ഗുരുപിത്തഹൃത്||" ഇതി സുശ്രുതേന (സൂ. അ. ൪൬/൧൭൯) പിത്തഹരത്വമുക്തമ്, തത് പക്വവിഷയമ്| അത ഏവ ചരകേണ സിദ്ധാനീതി വിശേഷിതമ് (സൂ. അ. ൨൭/൧൨൬)-"താലസസ്യാനി സിദ്ധാനി നാരികേലഫലാനി ച| ബൃംഹണസ്നിഗ്ധശീതാനി ബല്യാനി മധുരാണി ച||' ഇതി| വ്യാഖ്യാതം ച ബാഷ്പചന്ദ്രേണ,- "താലസസ്യാനിതാലഫലാനി, സിദ്ധാനി-പക്വാനി, മധുരസ്നിഗ്ധശീതത്വേന വാതപിത്തഹരത്വം കഫകരത്വം ച വേദ്യമ്|" ഇതി| കാശ്മര്യജഗുണാനാഹ-കാശ്മര്യജമിതി| വാതാമാദിഗുണാനാഹ-വാതാമാദീതി| വാതാമാദിപ്രിയാലാന്തമ്| പ്രിയാലഗുണാനാഹ-അനുഷ്ണം തു പ്രിയാലജമിതി| നഞത്ര വിരുദ്ധാര്ഥഃ| ഉഷ്ണശബ്ദേന വീര്യം പിത്തം ച, തേന ശീതലം പിത്തഘ്നം ച പ്രിയാലജമ്| ഉക്തം ച സുശ്രുതേന (സൂ. അ. ൪൬/൧൫൬)-"വാതപിത്തഹരം വൃഷ്യം പ്രിയാലം ഗുരു ശീതലമ്|" ഇതി| പ്രിയാലമജ്ജഗുണാനാഹ-പ്രിയാലമജ്ജേതി| മജ്ജാ-അസ്ഥ്യന്തര്വര്തി ബീജമ്| കോലമജ്ജഗുണാനാഹ-കോലമജ്ജേതി| കോലം-ബദരമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ബില്വം പക്വം സുദുര്ജരം പൂതിമാരുതം ച-ദുര്ഗന്ധ്യപാനവാതകൃത് ഭവതി| ബാലം-അസമ്പൂര്ണമനുപചിതം ബില്വം, ദീപനം കഫവാതഘ്നമ്| ഉഭയം-ആമം പക്വം ച, ഗ്രാഹി-മൂത്രപുരീഷാദേഃ സങ്ഗ്രഹണമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ ബില്വമ്| തത്ര പക്വബില്വഗുണാനാഹ-പക്വമിതി| പൂതിമാരുതം-ദുര്ഗന്ധ്യധോവാതപ്രവര്തകമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ.൭)-"ഗുര്വഗ്നിസാദകൃദ്ബില്വമ്" ഇതി| ബാലബില്വഗുണാനാഹ-ദീപനമിതി| പക്വബാലസാധാരണഗുണാനാഹ-ഗ്രാഹീതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ആമം കപിത്ഥം കണ്ഠം ഹന്തി, ദോഷലം-ത്രിദോഷകൃത്| പക്വം കപിത്ഥം ദോഷഘ്നം ഹിക്കാച്ഛര്ദിഹൃച്ച| സര്വം-ആമം പക്വം ച കപിത്ഥം, ഗ്രാഹി വിഷാപഹം ച| ആമകപിത്ഥസ്യ കഷായത്വം കണ്ഠഘ്നത്വേനൈവോദിതമ്, അമ്ലത്വം ചാമ്ലവര്ഗമധ്യേ പാഠാദവഗതമ്| പക്വസ്യ ച മധുരത്വം സുപ്രസിദ്ധമിതീഹൈതന്നോക്തമ്| തഥാ, ആമകപിത്ഥഗുണകഥനേന ച തഥാവിധാനി കഷായാമ്ലസ്വഭാവാനി വിവിധാനി കപിത്ഥാനി സദൈവാമകപിത്ഥഗുണാനി വേദ്യാനി| പക്വകപിത്ഥഗുണകഥനേന ച തഥാവിധാനി മാധുര്യാനുവിദ്ധാനി സദാ പക്വഗുണാനി വേദ്യാനി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ കപിത്ഥമ്| തത്ര ആമകപിത്ഥഗുണാനാഹ-കപിത്ഥമിതി| ആമം- ബാലമ്| കണ്ഠഘ്നം-സ്വരസാദകൃത്| ദോഷലം-ദോഷത്രയകരമ്| തത്ര പിത്താനിലൌ കഫേന സംസൃഷ്ടൌ, അസംസൃഷ്ടൌ ച കരോതി| കഫം തു താഭ്യാം സംസൃഷ്ടമേവ| "ആമം കപിത്ഥമസ്വര്യം കഫഘ്നം ഗ്രാഹിവാതലമ്|" ഇതി സുശ്രുതേന(സൂ.അ. ൪൬/൧൪൭) കഫഘ്നത്വസ്യോക്തത്വാത്| നനു, ഏവം ചേത് ദോഷശബ്ദേന പിത്താനിലാവേവ ഗൃഹ്യേതാമ്| മൈവമ്|" കപിത്ഥമാമം കണ്ഠഘ്നമ് കഷായാമ്ലം ത്രിദോഷകൃത്|" ഇതി സങ്ഗ്രഹേ(സൂ.അ.൭) ത്രിഗ്രഹണാത്| പക്വഗുണാനാഹ-ദോഷഘാതീതി| വമഥുഃ-ഛര്ദിഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ.൭)-" പക്വം രുച്യം കഷായാമ്ലം സ്വാദു ഹിധ്മാവമിപ്രണുത്| ദോഷഘ്നം ഖാണ്ഡവാരിഷ്ടരാഗയുക്തിഷു പൂജിതമ്|" ഇതി| ആമപക്വസാധാരണഗുണാനാഹ- സര്വം ഗ്രാഹീതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ജാമ്ബവം ഗുര്വാദിഗുണയുക്തമ്, മൂത്രശകൃതോശ്ച സങ്ഗ്രഹണമ്| കണ്ഠായ ന ഹിതമ്, കഫപിത്തജിച്ച| ജാമ്ബവമിതി ഫലാര്ഥേ "ജമ്ബ്വാ വാ " ഇത്യണ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ജാമ്ബവഗുണാനാഹ-ജാമ്ബ്വമിതി| ജാമ്ബവം ജമ്ബുഫലമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വാതേത്യാദി| ആമ്രമിതി വക്ഷ്യമാണേന സമ്ബന്ധഃ| ആമ്രം-ചൂതാഖ്യം, ബാലം സദ്വാതപിത്താസ്രകൃത്| ബദ്ധാസ്ഥി-സഞ്ജാതാസ്ഥി, കഫപിത്തകൃത്| പക്വമാമ്രം ഗുരു വാതജിത് മധുരാമ്ലം കഫശുക്രകൃച്ച| സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൭) സഹകാരരസസ്യാപി ഗുണാ ഉക്താഃ| യഥാ-"സഹകാരരസോ ഹൃദ്യഃ സുരഭിഃ സ്നിഗ്ധരോചനഃ|" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥാമ്രമ്| തത്ര ബാലാമ്രഗുണാനാഹ-വാതപിത്താസ്രേതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൭)-"ബാലം കഷായകട്വമ്ലം രൂക്ഷം വാതാസ്രപിത്തകൃത്|" ഇതി| ബദ്ധാസ്ഥിഗുണാനാഹ-ബദ്ധാസ്ഥീതി| ബദ്ധാസ്ഥി-സംഹതാവയവാസ്ഥി, മധ്യാവസ്ഥമിത്യര്ഥഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ.൭)-" സമ്പൂര്ണമാമ്രമമ്ലം ച രക്തപിത്തകഫപ്രദമ്|" ഇതി| പക്വഗുണാനാഹ-ഗുര്വാമ്രമിതി| സങ്ഗ്രഹേതു (സൂ.അ.൭)-"സ്വാദു സാമ്ലം ഗുരു സ്നിഗ്ധം മാരുഗ്ഘ്നമപിത്തലമ്| ഹൃദ്യം പര്യാഗതം ശ്ലേഷ്മമാംസശുക്രബലപ്രദമ്|| സഹകാരസോ ഹൃദ്യഃ സുരഭിഃ സ്നിഗ്ധ രോചനഃ| [*ദീപനഃ പിത്തവാതഘ്നഃശുക്രശോണിതശുദ്ധികൃത്|| ]" ഇതി| "ത്വങ്മൂലപല്ലവം ഗ്രാഹി കഷായം പിത്തനാശനമ്|" ഇതി (ധന്വന്തരീയനിഘണ്ടൌ വര്ഗഃ ൫/൭)|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വൃക്ഷാമ്ലം ഗ്രാഹ്യാദിഗുണൈര്യുക്തമ്| വാതശ്ലേഷ്മഹൃല്ലഘു ച| കോശാമ്രം ച കിഞ്ചിദേതസ്മാന്ന്യൂനഗുണം ജ്ഞേയമ്| തഥാ ച സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൭)-"വൃക്ഷാമ്ലം ഗ്രാഹി രൂക്ഷോഷ്ണം ലഘു രോചനദീപനമ്| വാതശ്ലേഷ്മഹരം കിഞ്ചിദൂനം കോശാമ്രജം തതഃ|| ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വൃക്ഷാമ്ലഗുണാനാഹ-വൃക്ഷാമ്ലമിതി| വൃക്ഷാമ്ലംത്ത്തിഡീകമ്| പക്വസ്യൈവൈതേ ഗുണാഃ| "വാതാപഹം തിന്തിഡീകമാമം പിത്തബലാസകൃത്|" ഇതി സുശ്രുതേന (സൂ. അ. ൪൬/൧൫൯) തു ബാലസ്യ ബലാസകരത്വമുക്തമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ.൭)-"രോചനദീപനമ്| വാതശ്ലേഷ്മഹരം കിഞ്ചിദൂനം കോശാമ്രജം തതഃ||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഫലാപേക്ഷയാ ഷഷ്ഠീ| ശമ്യാഃ ഫലം ഗുരു ഉഷ്ണവീര്യം കേശഘ്നം രൂക്ഷം ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശമീഫലഗുണാനാഹ-ശമ്യാ ഇതി| ശമ്യാഃ ഫലമ്| "ഫലം തു പിത്തലം" ഇത്യതഃ ഫലമനുവര്തതേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പീലുഫലം ച പിത്തലം യാവദ്ഗുല്മനുത്| സതിക്തം-ഈഷത്തിക്തം മധുരം ച യത്പീലു തന്നാത്യുഷ്ണം ത്രിദോഷജിച്ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പീലുഫലം ച പിത്തലം യാവദ്ഗുല്മനുത്| തത്ര കടുകഗുണാനാഹ-പീലുത്വിതി| അത്ര കടുകം പീലു ഗ്രാഹ്യമ്, തിക്തമധുരസ്യ വക്ഷ്യമാണത്വാത്, "കടുപാകരസം ഭേദി തീക്ഷ്ണോഷ്ണം പീലു പിത്തലമ്|" ഇതി സങ്ഗ്രഹവചനാച്ച (സൂ.അ.൭)| തിക്തമധുരഗുണാനാഹ-സതിക്തമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ബീജപൂരകസ്യ ത്വക് തിക്തകടുകാ രസേ, സ്നിഗ്ധാ വാതഘ്നീ ച| ഖരനാദസ്ത്വാഹ-"ത്വങ്മാതുലുങ്ഗാത്കടുകാ ഗുര്വീ വാതപ്രകോപനീ| ഇതി ചരകേऽപ്യുക്തമ് (?)-"ഗുര്വീ ത്വഗസ്യ കടുകാ മാരുതസ്യ പ്രകോപനീ|" ഇതി| ഏതന്മതാനുസാരിണസ്ത്വത്രൈവം പാഠം പഠന്തി,-"ത്വക്തിക്തകടുകാऽസ്നിഗ്ധാ മാതുലുങ്ഗസ്യ വാതകൃത്|" ഇത്യകാരപ്രശ്ലേഷാത്| മാംസം-കേസരാദര്വാക്, ബൃംഹണം മധുരം വാതപിത്തഹൃത് ഗുരു ച| തസ്യ-മാതുലുങ്ഗസ്യ കേസരം, തത്കേസരം ലഘു| തഥാ, കാസാദീന് മന്ദാഗ്നിത്വാന്താന്നാശയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ മാതുലുങ്ഗമ്| തത്ര ത്വഗ്ഗുണാനാഹ-ത്വഗിതി| നനു, "ത്വങ്മാതുലുങ്ഗാത്കടുകാ ഗുര്വീ വാതപ്രകോപണീ|" ഇതി ഖാരണാദിവചനേന വിരോധഃ| മൈവമ്| സാമം വായും ഹന്തി, നിരാമം തു കരോതീതി വിഷയഭേദാത്| വിപരീതം കുതോ ന സ്യാത് ? ഇതി ചേത് ന| "ത്വക്തിക്താ ദുര്ജരാ തസ്യ വാതകൃമികഫാപഹാ| ഇതി സുശ്രുതേന (സൂ.അ. ൪൬/൧൪൯) ശ്ലേഷ്മഘ്നത്വസ്യോക്തത്വാത്| ശ്ലേഷ്മഘ്നം ചാമഘ്നം ദൃഷ്ടമേവ| തന്മാംസഗുണാനാഹ-ബൃംഹണമിതി| ത്വക്കേസരവ്യതിരിക്തോऽവയവോ-മാംസമ്| കേസരഗുണാനാഹ-ലധ്വിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ത്വക് ച മാംസം ച ത്വങ്മാംസം ഭല്ലാതകസമ്ബന്ധി, ബൃംഹണം മധുരം ശീതലം ച| തസ്യ-ഭല്ലാതകസ്യാസ്ഥി,-തദസ്ഥി, അഗ്നിസമം-തീക്ഷ്ണത്വാത് അഗ്നിവത്സ്ഫോടകകര്തൃത്വാത്(ച്ച)| അഥവാ, അഗ്നിഃ-ചിത്രകഃ, തസ്യ ഗുണദോഷകര്തൃതയാ തുല്യം ഭല്ലാതകാസ്ഥീതി| തഥാ, മേധായൈ ഹിതമ്| അതികഫവാതഘ്നമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ ഭല്ലാതകമ്| തത്ര ത്വങ്മാംസഗുണാനാഹ-ഭല്ലാതകസ്യേതി| അസ്ഥിവ്യതിരിക്തോऽവയവഃ പുഷ്പാഖ്യഃ-ത്വങ്മാംസമ്| അസ്ഥിഗുണാനാഹ-തദസ്ഥീതി| അഗ്നിസമം-അഗ്നിവദ്ദാഹപാകാദികരമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പാലേവതം-രൈവതകാഖ്യം ദ്വിധാ| കഥം ദ്വിപ്രകാരമ് ? ഇത്യാഹ-സ്വാദു അമ്ലം ച, തത്തു യഥാസംഖ്യേന ശീതമുഷ്ണം ച| തഥാ, ദ്വയമപി ഗുരു രുച്യമത്യഗ്നിശമനം ച| അഥവാ യഥാസമ്ഭവം സമ്ബന്ധഃ,-മധുരം ഗുരു അത്യഗ്നിശമനം ച, അമ്ലം രുച്യമിതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പാലേവതഗുണാനാഹ-സ്വാദ്വമ്ലമിതി| പാലേവതംതിന്ദുകാകാരമ്| തദ്ദ്വിവിധം,- സ്വാദു അമ്ലം ച| യന്മധുരം തച്ഛീതമ്, യദമ്ലം തദുഷ്ണമ്, ഉഭയമപി ഗുര്വാദിഗുണമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മധുരമാരുകം രുച്യം ഭവതി| അപക്വസ്യൈവൈതേ ഗുണാ വേദ്യാഃ| യസ്മാദാഹ-പക്വമിത്യാദി| പക്വം സത്തദാശു-ദ്രാഗേവ പരിണാമം യാതി| കിഞ്ജിദുഷ്ണവീര്യമ് കിഞ്ചിദ്ഗുരു, കിഞ്ചിദ്ദോഷലം-അപഥ്യമ്| നിഘണ്ടാവുക്തമ് (ധന്വന്തരീയേ വ.൫|൩൮)-"ആരുകം വീരസേനം ച വീരാ വീരാരുകം തഥാ| വിദ്യാജ്ജാതിവിശേഷേണ തച്ചതുര്വിധമാരുകമ്|| ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പക്വാരുകഗുണാനാഹ-രുച്യമിതി| ആരുകം-വീരസേനമ്| ആശു ജരാം യാതി-ശീഘ്രം പച്യതേ| നാത്യുഷ്ണഗുരുദോഷലത്വം-അമ്ലാപേക്ഷയാ| അത ഏവ ദോഷശബ്ദേന പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ ഗ്രാഹ്യൌ| അമ്ലസ്യ ഹി പിത്തശ്ലേഷ്മലത്വം വക്ഷ്യതി| തഥാ ച ഖാരണാദിഃ-"നാത്യുഷ്ണം ഗുരു വാതഘ്നം ബൃംഹണം നാതിപിത്തലമ്| ആരുകം മധുരപ്രായമമ്ലം തു കഫപിത്തലമ്||" ഇതി| ആരുകം-ഭവ്യമിത്യേകേ| തന്ന| "ഭവ്യം സ്വാദുകഷായാമ്ലം രൂക്ഷം ഗുര്വാത്സ്യശോധനമ്| ശീതം ഗ്രാഹ്യരുചിച്ഛര്ദിരക്തപിത്തകഫാപഹമ്||" ഇതി ഖാരണാദിനാ പൃഥഗ്ഗുണകഥനാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദ്രാക്ഷാപരൂഷകം സകരമര്ദകം ചാര്ദ്രം-അശുഷ്കമ്, അമ്ലം സത് പിത്തശ്ലേഷ്മകരം ഗുരൂഷ്ണവീര്യം വാതഘ്നം സരം ചേതി| കരമര്ദകം-സുഷേണമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ ദ്രാക്ഷാദീനാമമ്ലാനാം ഗുണാഃ| തത്ര ദ്രാക്ഷാദിത്രയസ്യാര്ദ്രസ്യ ഗുണാനാഹ-ദ്രാക്ഷാപരൂഷകമിതി| അമ്ലാനി യാനി ദ്രാക്ഷാപരൂഷകകരമര്ദകാനി താന്യാര്ദ്രാണി ചേത്തദാ പിത്തപ്രദത്വാദിഗുണാനി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അമ്ലം കോലാദികം മൃഗലിണ്ഡികാന്തം തദ്വച്ചേതി അമ്ലദ്രാക്ഷാദിവത്, ഗുണൈര്ജ്ഞേയമിത്യര്ഥഃ| കര്കന്ധുഃ-ഹ്രസ്വബദരീ| ലകുചം-ലികുചമ്| ആരുകസ്യാമ്ലസ്യൈവൈതേ ഗുണാ ജ്ഞേയാഃ| മധുരസ്യ ഹി വിശേഷേണപൂര്വമുക്താ ഏവ ഗുണാഃ| തഥാ, ഐരാവതാദി നാത്യര്ഥം പിത്തം കരോതി| ഐരാവതം-നാഗരങ്ഗമ്| ദന്തശഠം-ജമ്ബീരമ്| തഥാ, തൂദം മൃഗലിണ്ഡികം ച| തഥാ, കരമര്ദകം പക്വം ശുഷ്കം ച നാത്യര്ഥം പിത്തകരമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കോലാദീനാം ഗുണാനാഹ-തഥാऽമ്ലമിതി| അമ്ലാനുവൃത്താവമ്ലഗ്രഹണമാര്ദ്രനിവൃത്ത്യര്ഥമ്| അമ്ലം യത്കോലാദികം തദാര്ദ്രം ശുഷ്കം വാ, തഥാ-തദ്വത്, പിത്തപ്രദത്വാദിഗുണമിത്യര്ഥഃ| കോലകര്കന്ധുനീ-ബദരഭേദൌ| ലകുചം-ഗ്രന്ഥിഫലമ്| ഐരാവതം-നാരങ്ഗം ഏലാനം ച| ദന്തശഠം-ജമ്ബീരം ഫലാമ്ലികാഖ്യം ച| തൂദം തോദനം ആമ്രാതകം (കോശാമ്രം) ച| ഉക്തം ച ഖാരണാദിനാ-"ഫലാമ്ലികൈരാവതകകോശാമ്രകരമര്ദകമ്| ആമ്രാതകം ദന്തശഠമമ്ലോഷ്ണം രക്തപിത്തലമ്||" ഇതി| മൃഗലിണ്ഡികം-മൃഗവിട്സദൃശം കര്കടാഖ്യമ്| ദ്രാക്ഷാദേര്മൃഗലിണ്ഡികാന്തസ്യ പക്വസ്യ വിശേഷഗുണമാഹ-നാതിപിത്തകരമിതി| പക്വം ദ്രാക്ഷാദികമമ്ലമപി നാതിപിത്തകരമ്, സ്വാദുപാകത്വാത്| തഥാऽऽഹ മാധവകാരഃ-"ദ്രാക്ഷാകരീരകര്കന്ധുബദരാണ്യാരുകാണി ച| പരൂഷകാണി ചാമ്ലാനി കഫപിത്തകഃരാണി ച|| സ്വാദുപാകാനി യാന്യേഷാം നാതിപിത്തകരാണി ച||" ഇതി| യത്തൂക്തം സുശ്രുതേന (സൂ.അ. ൪൬/൧൭൨)- "അത്യമ്ലം പിത്തജനനമാമം വിദ്യാത്പരൂഷകമ്| തദേവ പക്വം മധുരം വാതപിത്തനിബര്ഹണമ്||" ഇതി| തത്പക്വാവസ്ഥായാം മധുരപരൂഷകവിഷമ്| യത്തു പക്വമപ്യമ്ലത്വം ന ജഹാതി, തത്കിഞ്ചിത്പിത്തകരമേവ| ഏവം ദ്രാക്ഷാദിഷ്വപി ബോധ്യമ്| ശുഷ്കസ്യ കരമര്ദസ്യ വിശേഷഗുണമാഹ-ശുഷ്കമിതി| നാതിപിത്തകരമിതി ചകാരേണാനുകൃഷ്യതേ| ശുഷ്കസ്യ കരമര്ദസ്യ വിപര്യയതന്ത്രയുക്ത്യാ പിത്തഘ്നത്വേ പ്രാപ്തേ കിഞ്ചിത്പിത്തകരത്വം വിധീയതേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അമ്ലീകാഫലം കോലഫലം ച ശുഷ്കം സദ്ദീപനം ഭേദനം തൃഷ്ണാദിനാശനം ലഘു കഫവാതയോശ്ച പഥ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശുഷ്കാണാമമ്ലികാദീനാം ഗുണാനാഹ-ദീപനമിതി| അമ്ലികാ-ചിഞ്ചാഫലമ്| കോലയോരിതി ദ്വിവചനാത് കോലകര്കന്ധുനോര്ഗ്രഹണമ്| സുശ്രുതേന (സൂ. അ. ൪൬/൧൪൫) ഹി ദ്വ യോരപി തുല്യഗുണത്വമുക്തമ്, ദര്ശിതം ച ബദരവ്യാഖ്യാനേ| കഫവാതയോരിഷ്ടം-കഫവാതഘ്നമിത്യര്ഥഃ| സരമിതി സാമാന്യോക്ത്യാ ഭേദനത്വേ സിദ്ധേ ഭേദനമിതി നിയമാര്ഥമ്, ശുഷ്കാണ്യേവാമ്ലികാദീനി ഭേദനാനി| അത ഏവ ഖാരണാദിനാ-"ഗ്രാഹ്യമ്ലം ബദരം രുച്യം ലഘൂഷ്ണം മാരുതാപഹമ്| മധുരം തദ്ഗുരു സ്നിഗ്ധം ശീതം പിത്താനിലാപഹമ്||" ഇത്യുക്തം ഗ്രാഹിത്വമശുഷ്കവിഷയമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഫലാനാം സര്വേഷാം മധ്യേ ലകുചമവരം-അപ്രധാനം, ത്രിദോഷകരം ച| ചരകമുനിസ്ത്വസ്യ പിത്തശ്ലേഷ്മകൃത്ത്വമേവാനുജജ്ഞേ| തത്പാഠോ ഹി (സൂ.അ. ൨൭|൧൨൮)-"അമ്ലം പരൂഷകം ദ്രാക്ഷാ ബദരാണ്യാരുകാണി ച| പിത്തശ്ലേഷ്മപ്രകോപീണി കര്കന്ധുലകുചാനി ച||" ഇതി| സങ്ഗ്രഹേ ത്വതോऽപ്യധികമുക്തമ് (സൂ.അ.൭)-"തിന്ദുകാശ്മന്തകാസീസഫലിനീബിമ്ബതോദനമ്| ടങ്കാശ്വകര്ണബകുലഗാങ്ഗേരുധവധന്വനമ്| ശ്വേതപാകം കപിത്ഥാനി സിഞ്ചതീഭവ്യജാമ്ബവമ്| ക്ഷീരിവൃക്ഷഫലം ബീജം പൌഷ്കരം കഫപിത്തജിത്|| കഷായമധുരം രൂക്ഷം ശീതലം ഗുരു ലേഖനമ്| വിബന്ധാധ്മാനജനനം സ്തമ്ഭനം വാതകോപനമ്|| ബൃംഹണം വാതപിത്തഘ്നം സ്നിഗ്ധം സിഞ്ചിതികാഫലമ്| ഭവ്യം വിശദമമ്ലം ച, ജാമ്ബവം ത്വതിവാതലമ്|| വിഷ്ടമ്ഭകൃദകണ്ഠ്യം ച സാമ്ലം തു ക്ഷീരിവൃക്ഷജമ്| പിത്തശ്ലേഷ്മഘ്നമമ്ലം ച വാതലം ചാക്ഷകീഫലമ്|| നീപം ശതാക്ഷികം പ്രാചീനാമലം തൃണശൂല്യജമ്| അസ്മാദല്പാന്തരഗുണം സേങ്ഗുദം സവികങ്കതമ്|| ഫലം കരഞ്ജം വിഷ്ടമ്ഭി പിത്തശ്ലേഷ്മാവിരോധി ച|"ഇതി| മുനിനാ ത്വതോऽപി കിഞ്ചിദധികമുക്തമ്| യഥാ (ച.സൂ.അ.൨൭|൧൫൦)-"രോചനോ ദീപനോ ഹൃദ്യഃ സുഗന്ധിസ്ത്വഗ്വിവര്ജിതഃ| കര്ചൂരഃ കഫവാതഘ്നഃ ശ്വാസഹിക്കാര്ശസാം ഹിതഃ|| വാതലം കഫപിത്തഘ്നം വിദ്യാത്കര്പടകീഫലമ്| മധുരാണ്യതിപാകാനി വാതപിത്തഹരാണി ച|| അശ്വത്ഥോദുമ്ബരപ്ലക്ഷന്യഗ്രോധാനാം ഫലാനി തു| പ്രാചീനാമലകം ചൈവ ദോഷഘ്നം ഗരഘാതി ച|| ഇങ്ഗുദം തിക്തമധുരം സ്നിഗ്ധോഷ്ണം കഫവാതജിത്|" ഇതി| സുശ്രുതേ ചോക്തമ് (സൂ.അ.൪൬|൧൮൯,൧൬൦)-|"സുഗന്ധി മധുരം സ്നിഗ്ധം ലവലീഫലമുച്യതേ| വൃക്ഷാമ്ലാല്പാന്തരഗുണം കോശാമ്രഫലമുച്യതേ||" ഇതി| സമ്പ്രതി യാദൃശം ഫലം ശാകം ച ത്യാജ്യമ്, തദുപദിശന്നാഹ-

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ലകുചഗുണാനാഹ-ഫലാനാമിതി| ഏതച്ച സര്വദോഷകരത്വമനമ്ലസ്യ, അമ്ലസ്യ വാതഘ്നേഷു കോലാദിഷു പഠിതത്വാത്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ.൭)-[*"നാരികേലം ഗുരു സ്നിഗ്ധം പിത്തഘ്നം സ്വാദു ശീതലമ്| ബലമാംസകരം ഹൃദ്യം ബൃംഹണം ബസ്തിശോധനമ്|| മോചം സ്വാദുരസം പ്രോക്തം കഷായം നാതിശീതലമ്| രക്തപിത്തഹരം വൃഷ്യം രുച്യം ശ്ലേഷ്മകരം ഗുരു|| സ്നിഗ്ധം സ്വാദുകഷായം ച രാജാദനഫലം ഗുരു| ] മധൂകജമഹൃദ്യം തു ബദരം സരണാത്മകമ്|| തിന്ദുകാശ്മന്തകാശീതിഫലിനീബിമ്ബിതോദനമ്| ടങ്കാശ്വകര്ണബകുലഗാങ്ഗേരുധവധന്വനമ്|| ശ്വേതപാകം കപിത്ഥാനി സിഞ്ചതീഭവ്യജാമ്ബവമ്| ക്ഷീരിവൃക്ഷഫലം ബീജം പൌഷ്കരം കഫപിത്തജിത്|| കഷായമധുരം രൂക്ഷം ശീതലം ഗുരു ലേഖനമ്| വിബന്ധാധ്മാനജനനം സ്തമ്ഭനം വാതകോപനമ്|| ബൃംഹണം വാതപിത്തഘ്നം സ്നിഗ്ധം സിഞ്ചതികാഫലമ്| ഭവ്യം വിശദമമ്ലം ച, [ *ജാമ്ബവം ത്വതിവാതലമ്|| വിഷ്ടമ്ഭകൃദകണ്ഠ്യം ച ] സാമ്ലം തു ക്ഷീരിവൃക്ഷജമ്| പിത്തശ്ലേഷ്മഘ്നമമ്ലം ച വാതലം ചാക്ഷകീഫലമ്|| കഷായം രോചനം ഹൃദ്യം വാതലം ലവലീഫലമ്| ഫലം കരഞ്ജം വിഷ്ടമ്ഭി പിത്തശ്ലേഷ്മാ വിരോധി ച|| നീപം ശതാക്ഷികം പ്രാചീനാമലം തൃണശൂല്യജമ്| പീലുനോऽല്പാന്തരഗുണം സേങ്ഗുദം സവികങ്കതമ്||' ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദൂഷിതശബ്ദഃ പ്രത്യേകം സമ്ബദ്യതേ| ധാന്യം കേദാരസ്ഥം ഹിമേന ദൂഷിതം ത്യജേത്| തഥാ, അനലേന പ്രവൃദ്ധേന ദൂഷിതം, ഉഷ്ണേന ആതപാദിനാ, ദുര്വാതേന-പുരോവാതാദിനാ, തഥാ, വ്യാലാനാം-സര്പാദീനാം ലാലയാ ദൂഷിതം ത്യജേത്| ആദിഗ്രഹണേന ശവകോഥമൂത്രപുരീഷാദീനാം ഗ്രഹണമ്| തഥാ, ജന്തുഭിഃ-കൃമ്യാദിഭിഃ, ജുഷ്ടം-സേവിതമ്| ജലേ മഗ്നം-ആശിഖം ബുഡിതമ്| അഭൂമൌ-വിപരീതഭുവി ജാതം-അഭൂമിജമ്, യാ യസ്യോചിതാ ഭൂമിസ്തതോऽന്യാ-വിപരീതാ| അനാര്തവം അപ്രാപ്തസമയമ്, യസ്മിന്നൃതൌ യസ്യോത്പത്തിഃ പ്രസിദ്ധാ തതോऽന്യസ്മിന് ജാതമിത്യര്ഥഃ| തല്ലക്ഷണം ച രസാദീനാമപരിപൂര്ണത്വേന വിജ്ഞേയമ്| അന്യേന-വിജാതീയേന ധാന്യേന സംയുതം കേദാരഗതമ്| { യഥാ, രക്തശാലിര്യവകേന സഹ വിരുധ്യതേ| തഥാ, മുദ്ഗോ മാഷേണ| } (ഏവം ശൂകധാന്യം വിജാതീയേന ശൂകധാന്യേന| തഥാ, ശിമ്ബീധാന്യം ശിമ്ബീധാന്യേന വിജാതീയേന സഹ വിരുദ്ധം ത്യജേത്) { കേചിച്ഛൂകധാന്യേന സഹ വിരുദ്ധമിതി വര്ണയന്തി| അന്യേ തു ജീര്ണം നവേനമിശ്രിതമന്യധാന്യയുതമിതി ബ്രുവതേ| } ജീര്ണതയാ-അതിപുരാണത്വേന, ഹീനവീര്യം-നഷ്ടശക്തി| ഏവംവിധം ധാന്യം ത്യജേത്| തഥാ, ശാകമപി ത്യജേത്| കീദൃശമ് ? രൂക്ഷസിദ്ധം-നിഃസ്നേഹസിദ്ധമിത്യര്ഥഃ| അഥവാ, രൂക്ഷേണ-കാഞ്ജികാദിനാ സിദ്ധം-രൂക്ഷസിദ്ധമ്| അകോമലം-ജരഠമ്| അസഞ്ജാതരസം-അപരിപൂര്ണസ്വരൂപമിത്യര്ഥഃ| തദ്വച്ഛുഷ്കം-തഥൈവ ശുഷ്കശാകമപ്യസഞ്ജാതരസവത് ത്യജേത്, അന്യത്ര മൂലകാത്| ശുഷ്കമൂലകം ഭജേദേവ| പ്രായേണ ഫലമപ്യേവംവിധം ത്യജേത്| പ്രായോഗ്രഹണം ദ്രാക്ഷാപരൂഷകാദീനാം ശുഷ്കാണാമപി പഥ്യത്വാദത്യാജ്യത്വജ്ഞാപനാര്ഥമ്| തഥാ, ആമം-അസമ്പ്രാപ്തപാകം ഫലം, ത്യജേദിതി വര്തതേ| കിം സര്വമ് ? നേത്യാഹ-ബില്വവര്ജിതമ്| ബില്വം ത്വാമമപി പഥ്യത്വാദ്ഭജേദേവേത്യര്ഥഃ| ഇതി ഫലവര്ഗഃ| ഫലവര്ഗാദനന്തരം വിവിധൌഷധവര്ഗാരമ്ഭഃ, പ്രായേണാസ്യാऽऽഹാരോപയോഗിത്വാത്| തത്രാപി ലവണാനാം പൂര്വമുപന്യാസോ യുക്തഃ, സുതരാമുപയോഗിത്വാത്| ഇത്യാഹ-

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഏവം ധാന്യാദീനാം ഗുണാനുക്ത്വ യാദൃക് ത്യാജ്യം താദൃഗാഹ| തത്ര ധാന്യമാഹ-ഹിമാനലേതി| ഹിമം-തുഹിനമ്, അനലോ-ദാവാനലാദിഃ, ഉഷ്ണം-ആതപഃ, ദുര്വാതഃ-പുരോവാതാദിഃ, വ്യാലാനാം-സര്പാദിവിഷപ്രാണിനാം ലാലാദയഃ, [ ആദിശബ്ദേന കോഥമൂത്രപുരീഷാദയഃ, ] തൈര്ദൂഷിതം-ഉപഹതമ്| ജന്തുജുഷ്ടം-കൃമിസേവിതമ്| ജലേ മഗ്നം-പാനീയമഗ്നമഞ്ജരീകമ്| അഭൂമിജം അനുചിതക്ഷേത്രജമ്| അനാര്തവം-അനുചിതകാലജമ്| അന്യധാന്യയുതം-വിജാതീയേന ധാന്യേന സഹൈകക്ഷേത്രജമ്| അതിജീര്ണ തയാ-ബഹുവര്ഷോഷിതത്വേന| ഹീനവീര്യം-നഷ്ടശക്തി| യത്സ്വഭാവതോ ഹീനവീര്യമ്, അതിജീര്ണമപ്യഹീനവീര്യമ്, തന്ന ത്യാജ്യമ്| ശാകമാഹ-തഥേതി| തഥാ-ഹിമദൂഷിതാദികമ്| അന്യധാന്യയുതമിത്യത്ര ധാന്യസ്ഥാനേ ശാകശബ്ദ ഊഹനീയഃ| രൂക്ഷസിദ്ധംസ്നേഹം വിനാ പക്വമ്| അകോമലം-ജരഠമ്| അസഞ്ജാതരസം-അത്യന്തകോമലമ്| മൂലകാദന്യച്ഛുഷ്കം ത്യജേത്, മൂലകസ്യ് ശുഷ്കസ്യൈവ ഗുണവത്ത്വാത്| ഫലമാഹ-പ്രായേണേതി| ഏവമിതി ധാന്യവത്| അന്യഫലയുതത്വം തു-ഏകകാലവാലജത്വേന| ബില്വവര്ജിതമാമം ഫലം ത്യജേത്, ബില്വസ്യാമസ്യൈവ ഗുണവത്ത്വാത്| അപിശബ്ദഃ പ്രായേണേത്യസ്യ ധാന്യശാകാഭ്യാമപി സമ്ബന്ധാര്ഥഃ| ജന്തുജുഷ്ടസ്യാപ്യുദുമ്ബരാദേഃ ഫലസ്യ, ജലമഗ്നസ്യാപി പദ്മനാലാദേഃ ശാകസ്യ, അന്യധാന്യയുതസ്യാപി കുസുമ്ഭഗോധൂമാദേര്ധാന്യസ്യ, സേവ്യത്വദര്ശനാത് പ്രായേണേത്യുക്തമ്| ഇതി ഫലവര്ഗഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സര്വം ലവണമ് വിഷ്യന്ദ്യാദിഗുണയുക്തം വിദുഃ-ജാനന്തി, സദ്വൈദ്യാ ഇതി ശേഷഃ| വിഷ്യന്ദയതി തച്ഛീലം-വിഷ്യന്ദി, സ്ത്യാനസ്യ കഫാദിസങ്ഘാതസ്യ വിലീനവിഗ്രഹതാമുത്പാദയതീത്യര്ഥഃ| സൂക്ഷ്മം-സൂക്ഷ്മസ്രോതോഗാമി| സൃഷ്ടം മലം-മൂത്രപുരീഷാദി യേന തത്സൃഷ്ടമലമ്| തഥാ, വാതാപഹമ്| പാകി-അന്നവ്രണാദീനാം പാകകാരി| തീക്ഷ്ണം-അമൃദു, മരീചാദിവത്| ഉഷ്ണം-ഉഷ്ണവീര്യമ്| രോചനം-രുചികൃത്| തഥാ, കഫപിത്തകൃത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥൌഷധവര്ഗഃ| ഔഷധസ്യാപി സംസ്കാരകത്വേനാ ഹാരോപയോഗാത്| തത്രാദൌ ലവണമ്| തച്ചാഷ്ടധാ,-സൈന്ധവം സൌവര്ചലം ബിഡം സാമുദ്രം ഔദ്ഭിദം കൃഷ്ണം രോമകം പാംശുജം ചേതി| തത്ര ലവണസാമാന്യഗുണാനാഹ-വിഷ്യന്ദീതി| വിഷ്യന്ദി-അഭിഷ്യന്ദി| മൃദു-മൃദുഗുണമ്| പാകി-പാചനമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തത്ര-തേഷു ലവണേഷു മധ്യേ, സൈന്ധവം സസ്വാദു-ഈഷന്മധുരം, വൃഷ്യം ഹൃദ്യം ത്രിദോഷഘ്നം ലഘു തഥാ കിഞ്ചിദുഷ്ണം ദൃഷ്ടേഃ പഥ്യം കിഞ്ചിദ്വിദാഹി അഗ്നിദീപനം ച| സാമന്യഗുണാശ്ച വിഷ്യന്ദിസൂക്ഷ്മസൃഷ്ടമലത്വരോചനാന്യസ്യ സന്ത്യേവ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ വിശേഷഗുണാഃ| തത്ര സൈന്ധവഗുണാനാഹസൈന്ധവമിതി| സസ്വാദു-ഈഷന്മധുരമ്| അനുഷ്ണം-ഈഷദുഷ്ണമ്| നനു, "സസ്നേഹം മധുരം പാകേ വര്ണ്യം രോചനദീപനമ്| ദോഷത്രയഘ്നം ചക്ഷുഷ്യം ശീതം സസ്വാദു സൈന്ധവമ്||" ഇതി ഖാരണാദിനാ ശീതമുക്തമ്| തത്കഥമനുഷ്ണമ് ? അത്ര ബ്രൂമഃ| ശീതമിവ ശീതമ്, ചക്ഷുഷ്യത്വപിത്തഘ്നത്വാദികാര്യകരത്വാത്| അവശ്യം ചൈവമങ്ഗീകര്തവ്യമ്, "സൈന്ധവം സാരസം പാക്യം സൌവര്ചലമഥൌദ്ഭിദമ്| പൂര്വം പൂര്വം ഗുണോത്കൃഷ്ടമുഷ്ണം തേഷാം യഥോത്തരമ്||" ഇതി ഖാരണാദിനൈവോഷ്ണത്വസ്യോക്തത്വാത്| സുശ്രുതോऽപ്യാഹ (സൂ.അ. ൪൬/൩൧൩)- "സൈന്ധവസാമുദ്രബിഡസൌവര്ചലരോമകൌദ്ഭിദപ്രഭൃതീനി ലവണാനി യഥോത്തരമുഷ്ണാനി വാതഹരാണി കഫപിത്തകരാണി ച| യഥാപൂര്വം സ്നിഗ്ധാനി സ്വാദൂനി സൃഷ്ടമൂത്രപുരീഷാണി ച|" ഇതി| ദൃശഃ പഥ്യം-ചക്ഷുഷ്യമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സൌവര്ചലം ലഘു ഹൃദയായ ഹിതം സുഗന്ധി ഉദ്ഗാരം ശോധയതി-ദുഷ്ടം സച്ഛുദ്ധം കരോതി| കടുപാകം ച| തഥാ, വിബന്ധം സ്രോതസാം ഹന്തി-വിബന്ധഘ്നമ്| അഗ്നിദീപ്തിരുചികൃത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സൌവര്ചലഗുണാനാഹ-ലഘു സൌവര്ചലമിതി| ഉദ്ഗാരശോധനം-ദുഷ്ടോദ്ഗാരപ്രശമനമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ബിഡം ഊര്ധ്വംമധശ്ച കഫവാതാനനുലോമയതി| തഥാ, ദീപനം വിബന്ധാദിഘ്നം ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ബിഡഗുണാനാഹ-ഊര്ധ്വാധ ഇതി| ഊര്ധ്വാധഃശബ്ദൌ കഫവാതാഭ്യാം പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യേതേ ന തു യഥാസംഖ്യേന, "ഊര്ധ്വാനുലോമ്യകൃദ്വായോഃ ശൂലഘ്നം ദീപനം ബിഡമ്|" ഇതി ഖാരണാദിവചനാത്, "ഊര്ധ്വം ചാധശ്ച വാതാനാമാനുലോമ്യകരം ബിഡമ്|" ഇതി ചരകവചനാച്ച (സൂ.അ. ൨൭/൨൯൯)| വിബന്ധോ-മലാവരോധഃ| ആനാഹോ-ബദ്ധോദരതാ| വിഷ്ടമ്ഭോ-വാതാവരോധഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സാമുദ്രം വിപാകേ മധുരം ഗുരു കഫവര്ധനം ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സാമുദ്രഗുണാനാഹ-വിപാക ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഭൂമിമുദ്ഭിദ്യ യദ്ഭവതി തദൌദ്ഭിദമ്, ഈഷത്തിക്തകടുകക്ഷാരം തീക്ഷ്ണമുത്ക്ലേദി ച- ദോഷോത്ക്ലിഷ്ടകരമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഔദ്ഭിദഗുണാനാഹ-സതിക്തേതി| ഭൂമിമുദ്ഭിദ്യോത്പന്നസ്യ ക്ഷാരോദകസ്യ സൂര്യരശ്മിഭിര്വഹ്നിനാ വാ ക്വഥനാദ്യല്ലവണം തത്-ഔദ്ഭിദമ്| ഉത്ക്ലേദി-ക്ലേദാഭിവൃദ്ധികരമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കൃഷ്ണേ ലവണേ സൌവര്ചലഗുണാഃ-ലഘുത്വാദയോ, ഗന്ധേന വര്ജിതാഃ-സൌഗന്ധ്യരഹിതാഃ, സന്തീതി ശേഷഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കൃഷ്ണലവണഗുണാനാഹ-കൃഷ്ണ ഇതി| അത ഏവ നിര്ഗന്ധം സൌവര്ചലമിത്യാചക്ഷതേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രോമകം ലവണം ലഘു| പാംസൂത്ഥം-ശിലാലവണമ്, ഈഷത് ക്ഷാരം ശ്ലേഷ്മലം ഗുരു ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-രോമകഗുണാനാഹ-രോമകമിതി| രോമകം-ശാകമ്ഭരീദേശോത്ഥമ്| പാംസുജഗുണാനാഹ-പാംസൂത്ഥമിതി| പാംസൂത്ഥം-ക്ഷാരമൃത്തികോദ്ഭവമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ലവണാനാം പ്രയോഗേ സൈന്ധവമാദി കൃത്വാ പ്രയോജയേത്-അന്യത്ര പ്രദേശേ ലവണാനി ദ്വിത്രാണി ത്രിചതുരാണി വാ യത്ര പ്രയുജ്യന്തേ തത്ര സൈന്ധവമാദി കൃത്വാ പ്രയോജ്യാനി| യഥാ-ഹിങ്ഗ്വാദിചൂര്ണേ "ദ്വിപടു" ഇത്യുക്തമ്| തത്ര സൈന്ധവസൌവര്ചലേ പ്രയോജ്യേ| { യത്ര ത്രയാണാം പ്രയോഗഃ, തത്ര സൈന്ധവസൌവര്ചലബിഡാനി| ഏവമൌദ്ഭിദാദീനാം ലവണവര്ഗേ പഠിതാനാമന്യത്രാऽപി } വേദ്യമ്| ഖരനാദേ ചോക്തമ്-"സൈന്ധവം സാരസം പാക്യം സൌവര്ചലമഥൌദ്ഭിദമ്| പൂര്വം പൂര്വം ഗുണോത്കൃഷ്ടമൌഷ്ണ്യം തേഷാം യഥോത്തരമ്|| ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പ്രസങ്ഗാച്ചികിത്സ്തോപയോഗിനീം പരിഭാഷാമാഹലവണാനാമിതി| യത്ര ലവണാനാമേകവ്ദ്യാദീനാം സൈന്ധവാദിശബ്ദൈര്വിനാ പ്രയോഗ ഉക്തഃ, തത്ര സൈന്ധവാദി പ്രയോജയേത്| സൈന്ധവമാദി യത്ര തദ്യഥാ ഭവതീതി ക്രിയാവിശേഷണമ്| യഥാ, യത്രൈകം ലവണമ്, തത്ര സൈന്ധവമ്| യത്ര ദ്വേ, തത്ര സൈന്ധവസൌവര്ചലേ| യത്ര ത്രീണീ, തത്ര സൈന്ധവസൌവര്ചലബിഡാനീത്യാദി| യത്ര സംഖ്യാം വിനാ ബഹുവചനമ്, തത്ര പഞ്ചൈവ ഗ്രാഹ്യാണി| "സൌര്വചലം സൈന്ധവം ച ബിഡമൌദ്ഭിദമേവ ച| സാമുദ്രേണ സഹൈതാനി പഞ്ച സ്യുര്ലവണാനി ച||" ഇതി ചരക(?) വചനാത്| യഥാ (ഹൃ.ചി.അ. ൧൦/൬)-"ചതുര്ണാ പ്രസ്ഥമമ്ലാനാം ത്ര്യൂഷണാച്ച പലത്രയമ്| ലവണാനാം ച ചത്വാരി ശര്കരായാഃ പലാഷ്ടകമ്|| തച്ചൂര്ണം ശാകസൂപാന്നരാഗാദിഷ്വവചാരയേത്| കാസാജീര്ണാരുചിശ്വാസഹൃത്പാണ്ഡ്വാമയശൂലനുത്||" ഇത്യത്ര| ഏതദേവ സ്പഷ്ടീകൃതം സങ്ഗ്രഹേ (ചി. അ. ൧൨)-"ദാഡിമകപിത്ഥവൃക്ഷാമ്ലാമ്ലീകാനാം പൃഥക് പൃഥക് കുഡവം ലവണപഞ്ചകകുഡവം ത്ര്യൂഷണത്രിപലം ശര്കരാപലാഷ്ടകം ചൈകത്ര ചൂര്ണിതമന്നപാനേ പ്രണീതമജീര്ണാരുചിശ്വാസകാസഗുല്മപ്ലീ ഹഗ്രഹണീഹൃത്പാണ്ഡുരോഗഘ്നമ്|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യവശൂകജോ-യവക്ഷാരോ, ഗുല്മാദീന് ശമയതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ ക്ഷാരഃ| തത്ര യവക്ഷാരഗുണാനാഹ-ഗുല്മേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ക്ഷാരഃ സര്വശ്ച പരമം-അതിശയേന, തീക്ഷ്ണോഷ്ണഃ കൃമിജിത് ലഘുശ്ച| പിത്താസൃജീ ദൂഷയതി| പാകീ-പാകകാരീ| ഛേദീ-മേദഃ ശ്ലേഷ്മാദിഗ്രന്ഥിഘ്നഃ| അഹൃദ്യോ-ഹൃദയായ ന ഹിതഃ| വിദാരണഃ പക്വഗണ്ഡാദീനാമ്| കടുലാവണ്യാച്ഛുക്രാദീനാമപഥ്യഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ക്ഷാരസാമാന്യഗുണാനാഹ-ക്ഷാര ഇതി| പരമം-അതിശയേന തീക്ഷ്ണോഷ്ണഃ| പാകീ-പാചനഃ| ഛേദീ-ഛേദനഃ| വിദാരണഃ-ശോഫാദിപാടനഃ| കടുലവണരസത്വാച്ഛുക്രാദീനാമപഥ്യഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഹിങ്ഗു വാതാദിഘ്നം പിത്തകോപനം കട്വാദിഗുണയുക്തം ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-തത്ര ഹിങ്ഗുഗുണാനാഹ-ഹിങ്ഗ്വിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഹരീതകീ കഷായാ-കഷായരസാ| കഷായരസത്വാത്കടുവിപാകിത്വം പ്രാപ്തമിത്യാഹ-മധുരാ പാക ഇതി| തഥാ, രൂക്ഷാ| വിലവണേതി വചനം ലവണം വര്ജയിത്വാ ശേഷാഃ പഞ്ചരസാ അസ്യാഃ സന്തീതി വേദയതി| നനു, ഏവം കഷായേത്യനര്ഥകമ്, യതഃ പഞ്ചസു രസേഷു ലവണഹീനേഷു മധ്യേ കഷായോऽനുപ്രവിഷ്ട ഏവ| അസ്ത്യേവൈതത്| കഷായേത്യേതദതിശയഖ്യാപനായ, കഷായോ രസോऽസ്യാം ബാഹുല്യേനാസ്തീത്യര്ഥഃ| തഥാ ച മുനിഃ (ച.ചി.അ.൧|൨൯)-"ഹരീതകീം പഞ്ചരസാമുഷ്ണാം വിലവണാം ശിവാമ്|" ഇതി| തഥാ, ലഘു| ദീപനീ-അഗ്രേഃ| പാചനീ-ആമാദേഃ| മേധ്യാ-മേധായൈ ഹിതാ| വയസ ഇത്യാദി,- കാലകൃതാ ശരീരാവസ്ഥാ യൌവനാദിര്വയസ്തസ്യ, പരം-അതിശയേന, സ്ഥാപനീ-സ്ഥിരീകരണീ| ഉഷ്ണേത്യേതാവതൈവോഷ്ണവീര്യേത്യസ്യാര്ഥസ്യ ലബ്ധത്വാത് വീര്യഗ്രഹണമതിശയോഷ്ണവീര്യത്വഖ്യാപനാര്ഥമ്| സരാ- ഭേദനീ| തഥാ, ആയുഷേ ഹിതാ| ബുദ്ധിഃ-വര്തമാനാര്ഥഗ്രാഹിണീ പ്രജ്ഞാ, ഇന്ദ്രിയാണി-ചക്ഷുരാദീനി, തേഷാം ബലം പ്രദദാതി യാ സൈവമ്| കുഷ്ഠാദീന് രോഗാന് ജയതി| ഖരനാദേ ത്വേവമഭ്യധായി-"സ്വാദ്വമ്ലഭാവാത്പവനം, കടുതിക്തതയാ കഫമ്| കഷായമധുരത്വാച്ച പിത്തം ഹന്തി ഹരീതകീ||" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഹരീതകീഗുണാനാഹ-കഷായേതി| കഷായേതി പഞ്ചരസത്വേऽപ്യതിശയാര്ഥമ്| വിലവണാ-സ്വാദ്വമ്ലകടുകഷായതിക്തരസേത്യര്ഥഃ| ബുദ്ധേരിന്ദ്രിയാണാം ച ബലപ്രദാ| പുരാണജ്വരോ-ജീര്ണജ്വരഃ| ശോഷോ-രാജയക്ഷ്മാ| മോഹോ-മൂര്ച്ഛാ| സ്രോതസാം വിബന്ധഃ-സ്രോതോരോധഃ| കഫവാതജാനിതി കുഷ്ഠാദീനാം വിശേഷണമ്| താംസ്താംശ്ചേതിഅന്യേഷാമപ്യേവംപ്രകാരണാമാനുലോമ്യാദിസാധ്യാനാം ഗ്രഹണാര്ഥമ്| നനു, "സ്വാദ്വമ്ലഭാവാത്പവനം, കടുതിക്തതയാ കഫമ്| കഷായമധുരത്വാച്ച പിത്തം ഹന്തി ഹരീതകീ||" ഇതി ഖാരണാദിനാ പിത്തഘ്നത്വമപ്യുക്തമ്| തത്കിമിതി കഫവാതയോര്ഗ്രഹണമ്| സത്യമ്| പിത്തജാനപി വ്യാധീന് ജയേത്, കഫവാതജാംസ്ത്വതിശയേന, ഉഷ്ണവീര്യത്വാത്| ഖാരണാദിനാ ഹരീതകീലക്ഷണമുപ്യുക്തമ്-"ക്ഷിപ്താऽമ്ഭസി നിമജ്ജേദ്യാ ഗുണകൃത്സാ പ്രകീര്തിതാ|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തയാ-ഹരീതക്യാ, തുല്യം വര്തത ഇതി തൃതീയാന്താദ്വതിഃ| ഹരീതകീസമാനഗുണമാമലകമിത്യര്ഥഃ| വിശേഷം ത്വസ്യാഹ-അഭയോഷ്ണാ ഇദം ശീതം,- ശീതവീര്യമ്| തഥാ, അമ്ലം-അമ്ലരസം, പിത്തകഫഘ്നം ചേതി| കൃഷ്ണാത്രേയസ്ത്വാമലകം ത്രിദോഷഘ്നമാഖ്യത്| യഥാ-"അമ്ലഭാവാജ്ജയേദ്വാതം പിത്തം മാധുര്യശൈത്യതഃ| കഫം രൂക്ഷകഷായത്വാദേവമേതത്ത്രിദോഷനുത്||" സുശ്രുതേऽപി (സൂ.അ.൪൬|൧൪൩) ത്രിദോഷഘ്നത്വമുക്തമ്| തദ്ഗ്രന്ഥോ ഹി-"ചക്ഷുഷ്യം സര്വദോഷഘ്നം വൃഷ്യമാമലകീഫലമ്| ഹന്തി വാതം തദമ്ലത്വാത് പിത്തം മാധുര്യശൈത്യതഃ|| കഫം രൂക്ഷകഷായത്വാത് ഫലേഭ്യോऽഭ്യധികം തു തത്|" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ആമലകഗുണാനാഹ-തദ്വദിതി| തദ്വത്-ഹരീതകീവത്| സാ തൂഷ്ണാ കഷായോത്കടാ, അതിശയേന കഫവാതഘ്നീ| ഇദം തു ശീതമമ്ലോട്കതമതിശയേന പിത്തകഫഘ്നമിതി വ്യതിരേകഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അക്ഷം-ബിഭീതകം, പാകേ കടുകം ശീതവീര്യം കേശേഭ്യോ ഹിതമ്| തഥാ, ഈഷതദ്ഗുണം,-താഭ്യാം-ഹരീതകീധാത്രീഭ്യാം, സമാനാ ഗുണാ യസ്യ തത്തദ്ഗുണം കിഞ്ചിദക്ഷമ്| നനു, ഹരീതക്യാദീനാം സ്ഥൂലസൂക്ഷ്മാദിഭേദേനാനിയതസ്വരൂപത്വാത്കഥമിവോപയോഗഃ ക്രിയതാമ് ? ഇതി കേചിത്| താന് ബ്രൂമഹേ| അക്ഷം താവദത്ര കര്ഷപ്രമാണം ഗ്രാഹ്യമ്| തഥാ ച ധന്വന്തരിരാഖ്യത് (ധംഇഘണ്ടൌ വ.൧|൨൯൨)-"ബിഭീതകഃ കര്ഷഫലോ" ഇത്യാദി| അന്വര്ഥാ ഹീയം സംജ്ഞാ| കര്ഷം-കര്ഷപ്രമാണം, ഫലം യസ്യ സ കര്ഷഫല ഇതി| തദേവം ബിഭീതകസ്യ ഫലം യത്കര്ഷപ്രമാണം തദ്ഗ്രാഹ്യമിത്യവതിഷ്ഠതേ| ഹരീതക്യാ അപി പ്രമാണം നിയതമേവ| ഹരീതക്യാ അപി പ്രമാണം നിയതമേവ| തന്ത്രാന്തരേऽപ്യുക്തമ്-"നവാ സ്നിഗ്ധാ ഘനാ വൃത്താ ഗുര്വീ ക്ഷിപ്താ തഥാऽമ്ഭസി| നിമജ്ജേദ്യാ പ്രശസ്തത്വാത് ഗുണകൃത്സാ പ്രകീര്തിതാ| നവാദിഗുണയുക്തത്വം തഥൈകത്വം ദ്വികര്ഷതാ| ഹരീതക്യാഃ ഫലേ യേനം തേനൈതച്ഛ്രേഷ്ഠമുച്യതേ||" ഇതി| തദേവം ദ്വികര്ഷപ്രമാണത്വം ഹരീതക്യാഃ സ്ഥിതമ്| ധാത്രീഫലസ്യപി യുക്ത്യാ നിയതപ്രമാണത്വമേവ| തഥാ ചോക്തം തന്ത്രാന്തരേ "അഭയൈക പ്രദാതവ്യാ ദ്വാവേവ തു ബിഭീതകൌ| ധാത്രീഫലാനി ചത്വാരി ത്രിഫലേയം പ്രകീര്തിതാ|| ഇതി| തദേവമാമലകാനാമര്ധകര്ഷപ്രമാണത്വമവതിഷ്ഠതേ| തസ്മാന്നിയതപ്രമാണത്വം ത്രിഫലായാഃ സ്ഥിതമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ബിഭീതകഗുണാനാഹ-കടു പാക ഇതി| അക്ഷം ബിഭീതകമ്| തദ്ഗുണം-ആമലകഗുണമ്| കടു പാക ഇതി സ്വാദുപാകത്വാപവാദഃ| അഹിമമിതി ശീതവീര്യസ്യ നിഷേധാദുഷ്ണവീര്യത്വസ്യൈവ പ്രതിപ്രസവഃ| ഈഷദിത്യതിശയോ നിഷിധ്യതേ| സ ചാമ്ലത്വസ്യൈവ, ന പിത്തകഫാപഹത്വസ്യ| തസ്യ തന്ത്രാന്തരേ വിധാനാത്| യദാഹ സുശ്രുതഃ (സൂ.അ. ൪൬/൨൦൦)-"ഭേദനം ലഘു രൂക്ഷോഷ്ണം വൈസ്വര്യം കൃമിനാശനമ്| ചക്ഷുഷ്യം സ്വാദുപാക്യക്ഷം കഷായം കഫപിത്തജിത്||' ഇതി| ഖാരണാദിരപി-"കഷായമധുരം ശീതം ലഘു പിത്തകഫാപഹമ്| ബിഭീതകഫലം തസ്മാന്ത്രിഫലാ സാര്വയൌഗികീ||" ഇതി| സ്വാദുപാകീതി,- സ്വാദു-മധുരരസമ്, പാകിപാചനമ്| അത ഏവ ഖാരണാദിനാ കഷായമധുരമുക്തമ്| ശീതമിതി ശീതസ്പര്ശമ്, സുശ്രുതേനോഷ്ണത്വസ്യോക്തത്വാത്, "ഉഷ്ണവീര്യാ" ഇതി വീര്യഗ്രഹണാച്ച|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഇയം-ഈദൃശീ, ത്രിഫലാ രസായനവരാ| ചക്ഷൂരോഗഘ്നീ| രോപണീ-വ്രണാനാമ്| ത്വഗ്ഗദാഃ-കുഷ്ഠാദയഃ, ക്ലേദോ-വ്രണാദീനാം സ്രാവഃ മേദഃ-ചതുര്ഥോ ധാതുഃ, മേഹഃ-പ്രമേഹഃ, കഫഃ-ശ്ലേഷ്മാ, അസ്രം-രക്തമ്, താനി ജയതി യാ സൈവമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഹരീതക്യാദിത്രയസ്യ മിലിതസ്യ സംജ്ഞാം കുര്വന് ഗുണാനാഹ-ഇയമിതി| ഇയം-ഹരീതക്യാമലകബിഭീതകാഖ്യാ ഫലത്രയീ, ത്രിഫലേതി ഖ്യാതാ രസായനവരത്വാദിഗുണാ ച| അക്ഷ്യാമയോ-നേത്രരോഗഃ| ത്വഗ്ഗദാഃ-കുഷ്ഠാദയഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദീപനരോചനമിത്യേതത്പര്യന്തമ്| ത്വക് ച പത്രം ചൈലാ ചേതി ദ്വന്ദ്വൈകവദ്ഭാവഃ| ഏതസ്യ നാമ ത്രിജാതകം ത്രിസുഗന്ധമിതി| ഏതത്ത്രിജാതകം കേസരയുക്തം ചതുര്ജാതകമിത്യുച്യതേ| തച്ച പിത്തപ്രകോപിത്വാദിഗുണമ്| പിത്തപ്രകോപി തീക്ഷ്ണാദിഗുണയുക്തമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ത്വഗാദേസ്ത്രയസ്യ ചതുഷ്ടയസ്യ ച സംജ്ഞാം കുര്വന് ഗുണാനാഹ-സകേസരമിതി| ത്വക്പത്രൈലം-ത്രിജാതകമ്| തദേവ സകേസരം-ചതുര്ജാതസംജ്ഞമ്| ദ്വയമപി പിത്തപ്രകോപിത്വാദിഗുണമ്| കേചിത്പൂര്വാര്ദ്ധമപഠിത്വോത്തരാര്ദ്ധ മരിചേന യോജയന്തി| തദസത്| ത്രിഫലാവത് ത്രിജാതകചതുര്ജാതകാഭ്യാമപി പ്യവഹാരാത് പിത്തപ്രകോപിത്വാദിഗുണയോഗശങ്കായാ നിര്ബീജത്വാച്ച| ന ഹി തന്ത്രാന്തരേ ഏതത്പ്രതികൂലാ ഗുണാ ഉക്താഃ, കിന്ത്വനുകൂലാഃ| യഥാ ചികിത്സാകലികായാമ് (ശ്ലോ.൬൦)-"ത്വക്പത്രകൈലം ത്രിസുഗന്ധമേതത് പ്രകീര്തിതം വാതകഫാപഹാരി| വര്ണ്യം വിഷഘ്നം ച സനാഗപുഷ്പം ജ്ഞേയം ചതുര്ജാതകമേതദേവ||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രസേ പാകേ ച കടുകം മരിചം കഫഘ്നം ലഘു ച| കടുരസത്വേന കടുപാകത്വേ ലബ്ധേ പാകഗ്രഹണ്മതിശയാര്ഥമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മരിചഗുണാനാഹ-രസേ പാക ഇതി| യത്തു "രോചനം ദീപനം ഛേദി സുഗന്ധി കഫവാതജിത്| നാത്യുഷ്ണം കടുകം തീക്ഷ്ണം മരിചം നാതിപിത്തലമ്||' ഇതി ഖാരണാദിനാ നാത്യുഷ്ണത്വം വാതിപിത്തലത്വം ചോക്തമ്| തദാര്ദ്രാവസ്ഥാവിഷയമ്, തസ്യ സ്വാദുപാകിത്വാത്| ഉക്തം ച സുശ്രുതേന (സൂ.അ. ൪൬/൨൨൪)-"സ്വാദുപാക്യാര്ദ്രമരിചം ഗുരു ശ്ലേഷ്മപ്രസേകി ച|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ആര്ദ്രാ-അശുഷ്കാ, പിപ്പലീ ശ്ലേഷ്മലാ സ്വാദുരസാ ശീതവീര്യാ ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധാ ച| സാ-പിപ്പലീ, ശുഷ്കാ അതഃ-ആര്ദ്രായാഃ പിപ്പല്യാഃ സകാശാത്, വിപരീതാ-ശീതവിപര്യയേണോഷ്ണാ, ഗുരുവിപര്യയേണ ലഘുഃ, സ്നിഗ്ധവിപര്യയസ്ത്വത്ര നാസ്തി സ്നിഗ്ധേത്യുക്തത്വാത്| തഥാ, വൃഷ്യാ രസേ കടുശ്ച| കടുരസത്വാച്ച കടുപാകത്വം പ്രാപ്തമിത്യാഹ-സ്വാദുപാകാ| തഥാ, അനിലാദീന് ഹന്തി, സരാ ച| ഏവംവിധാമപി താം-പിപ്പലീം, നാത്യര്ഥം യുഞ്ജീത, രസായനവിധിം വിനാ| പിപ്പലീം വര്ധമാനാദിരസായനവിധാന ഏവാതിശയേനോപയുഞ്ജീത|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ആര്ദ്രപിപ്പലീഗുണാനാഹ-ശ്ലേഷ്മലേതി| ശുഷ്കപിപ്പലീഗുണാനാഹ-സാ ശുഷ്കേതി| അതഃ-ആര്ദ്രായാഃ, വിപരീതാ-ശ്ലേഷ്മഘ്നീ ഉഷ്ണാ ലഘുശ്ച| വിപരീതാദ്രൂക്ഷത്വേ പ്രാപ്തേ സ്നിഗ്ധേതി വചനമ്, തിക്താദികേഷു പ്രാപ്തേഷു രസേ കടുരിതി, വൈപരീത്യാദേവ ശ്ലേഷ്മഘ്നത്വേ സിദ്ധേ പുനഃ ശ്ലേഷ്മഗ്രഹണം ച നിയമാര്ഥമ്, അനിലശ്ലേഷ്മഘ്ന്യേവ, ന പിത്തഘ്നീ| നനു, പിത്തഘ്നത്വശങ്കൈവ കുതഃ ? ഇതി ചേത്, "കടുകാ പിപ്പലീ പിത്തം ശമയതി, ശീതവീര്യത്വാത്" ഇതി സുശ്രുതവചനാത് (സു.അ. ൪൦/൫)| സുശ്രുത വചനസ്യ കാ ഗതിഃ ? ഇതി ചേത്, ആര്ദ്രാ പിപ്പലീ| തസ്യാഃ കടുകത്വം കുതഃ ? ഇതി ചേത്, പ്രത്യക്ഷസിദ്ധത്വാത്| സ്വാദുത്വോക്തിസ്ത്വതിശയാര്ഥാ| സുശ്രുതസ്യാപ്യാര്ദ്രാവിഷയത്വമഭിപ്രേതമ്| യത ആഹ (സു. സൂ. അ. ൪൬/൨൨൩)-"തേഷു ഗുര്വീ സ്വാദുശീതാ പിപ്പല്യാര്ദ്രാ കഫാവഹാ| ശുഷ്കാ കഫനിലഘ്നീ സാ വൃഷ്യാ പിത്തപ്രകോപിണീ||" ഇതി| ഉക്തം ച മാധവകാരേണ-"സാ പിത്തശമനീ പൂര്വം ദര്ശിതാ വീര്യവാദിനാ| ശാസ്ത്രകാരേണ നിര്ദിഷ്ടാ സാ സത്യം പിത്തകോപിനീ| യദ്വാऽऽര്ദ്രാ പിത്തശമനീ ശുഷ്കാ പിത്തപ്രകോപിണീ||" ഇതി| പിപ്പല്യാ അതിസേവാം നിഷേധതി-ന താമിതി| ചരകാചാര്യേണ ത്വത്രോപപത്തിരുക്ത (വി. അ. ൧/൧൮)-"അഥ ഖലു ത്രീണി ദ്രവ്യാണി നാത്യുപയുഞ്ജീതാധികമന്യേഭ്യോ ദ്രവ്യേഭ്യഃ| തദ്യഥാപിപ്പലീ ക്ഷാരോ ലവണമിതി| പിപ്പല്യോ ഹി-കടുകാഃ സത്യോ മധുരവിപാകാ ഗുര്വ്യോ നാത്യര്ഥം സ്നിഗ്ധോഷ്ണാഃ പ്രക്ലേദിന്യോ ഭേഷജാഭിമതാശ്ച സത്യഃ ശുഭാശുഭകാരിണ്യോ ഭവന്തി| ആപാതഭദ്രാഃ പ്രയോഗസമമസാദ്ഗുണ്യാദ്ദോഷസഞ്ചയാനുബദ്ധാഃ| സതതമുപയുജ്യമാനാ ഹി ഗുരുപ്രക്ലേദിത്വാത് ശ്ലേഷ്മാണമുത്ക്ലേശയന്തി, ഔഷ്ണ്യാത്പിത്തമ്| ന ച വാതപ്രശമായോപകല്പന്തേ, അല്പസ്നേഹോഷ്ണഭാവാത്| യോഗവാഹിന്യഃ ഖലു താ ഭവന്തി| തസ്മാത്പിപ്പലീര്നാത്യുപയുഞ്ജീത||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നാഗരം-ശ്രുങ്ഗബേരം, ദീപനാദിഗുണയുക്തമ്| ഗ്രാഹി-വിഡ്വിബന്ധകൃത്| തഥാ, ഹൃദ്യമ്| വിബന്ധനുത്-സ്രോതഃശുദ്ധികൃത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശുണ്ഠീഗുണാനാഹ-നാഗരമിതി| നാഗരം-ശുണ്ഠീ| ഗ്രാഹി-മലാനാമ്| വിബന്ധനുതു-വായോഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ആര്ദ്രകം ശുണ്ഠീസമാനഗുണമേവ| ഏതച്ച ത്രയം-മരിചപിപ്പലീശുണ്ഠ്യാഖ്യം, ത്രികടുസംജ്ഞം സ്ഥൌല്യാദീന് ജയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ആര്ദ്രകഗുണാനാഹ-തദ്വദിതി| തദ്വത്-നാഗരവത്| സങ്ഗ്രഹേ ത്വനയോര്വിശേഷ ഉക്തഃ (സൂ.അ. ൭)-"ആര്ദ്രകാജ്ജായതേ ശുണ്ഠീ സംസ്കാരേണ ലഘീയസീ||" ഇതി, "ആമം ഗ്രാഹിതരം തക്രം നാഗരീകൃതമാര്ദ്രകമ്|" ഇതി ച| മരിചാദിത്രയസ്യ സംജ്ഞാം കുര്വന് ഗുണാനാഹ-ഏതച്ചേതി| ഏതത്ത്രയം-മരിചപിപ്പലീനാഗരാഖ്യം ത്രികടുകസംജ്ഞമ്| തച്ച സ്ഥൌല്യാദീഞ്ജയേത്| ആര്ദ്രകസ്യ നാഗരാദഭിന്നത്വാന്മരിചാദിത്രയം ഗൃഹ്യതേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ചവികാപിപ്പലീമൂലം മരിചാത് സ്തോകവിശേഷം ഗുണൈര്ഭവതി കടുരസവിപാകം കഫഘ്നം ലഘൂഷ്ണവീര്യം ചേത്യര്ഥഃ| ഗുണശബ്ദേന രസവിപാകാദയോऽപി പാരതന്ത്ര്യാദ്ഗൃഹ്യന്തേ, ന തു പാരിഭാഷികാ ഏവ ഗുരുലഘ്വാദയഃ, വ്യാപ്തേര്ന്യായാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ചവ്യപിപ്പലീമൂലയോര്ഗുണാനാഹ-ചവികേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ചിത്രകോ-ദഹനസംജ്ഞഃ, അഗ്നിസമഃ പാകേ-അത്യന്തോഷ്ണ ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ, ശോഫാദീന് ഹന്തി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ചിത്രകഗുണാനാഹ-ചിത്രക ഇതി| പാകേ-പാചനക്രിയായാമ്, അഗ്നിസമഃ-അഗ്നിവത്, ആമാദീന് പചതീത്യര്ഥഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഏതച്ച-പൂര്വോക്തം, മരിചരഹിതം-പിപ്പലീപിപ്പലീമൂലചവ്യചിത്രകശുണ്ഠ്യാഖ്യം, പഞ്ചകോലസംജ്ഞം സ്മൃതം വൈദ്യകേ തന്ത്രേ| തഥാ, ഗുല്മാദിഘ്നമതിദീപനം ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പിപ്പല്യാദിപഞ്ചകസ്യ സംജ്ഞാം കുര്വന് ഗുണാനാഹപഞ്ചകോലകമിതി| ഏതത്-ത്രികടുകം ചവികാദിത്രയം ച, മരിചരഹിതം പഞ്ചകോലകസംജ്ഞമ്| ഗുല്മാദിഘ്നം ചാത്യന്തമഗ്നേര്ദീപനം ച|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ബില്വാദീനാമുപലക്ഷണാര്ഥേ തൃതീയാ| ബില്വാദിഭിരുപലക്ഷിതം മഹത്പഞ്ചമൂലം കഫാനിലൌ ജയേത്| തച്ച കഷായതിക്തരസമുഷ്ണവീര്യം ച| ബില്വം-ശ്രീഫലമ്| കാശ്മര്യം-ഗമ്ഭാരീ| തര്കാരീ-അരണികാ| പാടലാ-താമ്രപുഷ്പാ| ടിണ്ടുകഃ-സ്യോനാകഃ| മഹത് ഗുരു ബൃഹത് അനല്പമിതി പര്യായാഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ബില്വാദിപഞ്ചകസ്യ സംജ്ഞാം കുര്വന് ഗുണാനാഹ ബില്വേതി| ബില്വാദിപഞ്ചകം-മഹാപഞ്ചമൂലാഖ്യം, കഷായാദിഗുണം ച| ബില്വഃ-ശ്രീഫലഃ| കാശ്മര്യഃ-ശ്രീപര്ണീ| തര്കാരീ-അഗ്നിമന്ഥഃ| പാടലാ-വസന്തദൂതീ| ടിണ്ടുകഃ-സ്യോനാകഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പഞ്ചമൂലമിതി വര്തതേ| ഹൃസ്വം കനീയോ ലഘു അല്പമിതി പര്യായാഃ ബൃഹതീദ്വയം-ക്ഷുദ്രബൃഹതീ മഹാബൃഹതീ ച| അംശുമതീദ്വയം- ശാലിപര്ണീ പൃശ്നിപര്ണീ ച ഗോക്ഷുരകോ-ഭക്ഷടകഃ| ഇദം ഹൃസ്വം പഞ്ചമൂലം സ്വാദുപാകരസം നാതിശീതം നാത്യുഷ്ണം സര്വദോഷജിച്ച| [ ഗോക്ഷുരാദിഭിഃ പഞ്ചഭിര്ലഘു ദ്വിതീയം പഞ്ചമൂലമ്|]

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ബൃഹത്യാദിപഞ്ചകസ്യ സംജ്ഞാം കുര്വന് ഗുണാനാഹ ഹ്രസ്വമിതി| ബൃഹത്യാദിപഞ്ചകം-ഹ്രസ്വപഞ്ചമൂലസംജ്ഞം, സ്വദുപാകാദിഗുണം ച| ബൃഹതീദ്വയം-വ്യാഘ്രീ സിംഹീ ച| അംശുമതീദ്വയം-ശാലിപര്ണീ *പൃശ്നിപര്ണീ ച| ഗോക്ഷുരകഃ-ത്രികണ്ടകഃ| നാതിശബ്ദോऽത്ര നിഷേധേ, ന ത്വീഷദര്ഥേ, ശീതോഷ്ണയോരേകത്രാനവസ്ഥാനാത്, അനുഷ്ണാശീതമിത്യര്ഥഃ| സുശ്രുതേന തു ഗോക്ഷുരസ്ഥാനേ ഏരണ്ഡഃ പഠിതഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ബലാദിഭിഃ പഞ്ചഭിര്മധ്യമം പഞ്ചമൂലമ്| ഏതച്ച കഫവാതഘ്നം നാതിപിത്തകരം സരം ച| { ബലാദിഭിഃ പഞ്ചഭിസ്തൃതീയം പഞ്ചമൂലമ്| } അധുനാ ചതുര്ഥം പഞ്ചമൂലമാഹ-

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ബലാദിപഞ്ചകസ്യ സംജ്ഞം കുര്വന് ഗുണാനാഹ-ബലേതി| ബലാദിപഞ്ചകം-മധ്യമപഞ്ചമൂലാഖ്യം, കഫഘ്നാദിഗുണം ച| ബലാ-വാഠ്യാലകഃ| പുനര്നവാ-വര്ഷാഭൂഃ| ഏരണ്ഡഃ-പഞ്ചാങ്ഗുലഃ| ശൂര്പപര്ണീദ്വയം-മുദ്ഗപര്ണീ മാഷപര്ണീ ച|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അഭീരുവീരാദിഭിഃ പഞ്ചഭിര്ജീവനാഖ്യം പഞ്ചമൂലം ചക്ഷുഷ്യാദിഗുണയുക്തമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഭീര്വാദിപഞ്ചകസ്യ സംജ്ഞാം കുര്വന് ഗുണാനാഹ അബീര്വിതി| അഭിര്വാദിപഞ്ചകം-ജീവനപഞ്ചമൂലസംജ്ഞം, ചക്ഷുഷ്യാ ദിഗുണം ച| അഭീരുഃ-ശതാവരീ| വീരാ-കാകോലീ| ജീവന്തീ-ശാകപ്രവരാ| ജീവകര്ഷഭകൌ-സ്വനാമപ്രസിദ്ധൌ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തൃണസംജ്ഞം പഞ്ചമൂലം ദര്ഭകാസേക്ഷുശരശാലിഭിഃ| തച്ച പിത്തജിത്| സങ്ഗ്രഹേ ത്വധികമുക്തമ് (സൂ.അ.൧൨)| യഥാ-"സുവര്ണം ബൃഹണം സ്നിഗ്ധം മധുരം രസപാകയോഃ| വിഷദോഷഹരം ശീതം സകഷായം രസായനമ്| രൂപ്യം സ്നിഗ്ധം കഷായാമ്ലം വിപാകേ മധുരം സരമ്| വയസഃ സ്ഥാപനം ശീതം ലേഖനം വാതപിത്തജിത്|| താമ്രം സതിക്തമധുരം കഷായം ലേഖനം ലഘു| കടുപാകരസം ശീതം രോപണം കഫപിത്തജിത്|| കാംസ്യം കഷായാനുരസം വിശദം ലേഖനം സരമ്| ദൃഷ്ടിപ്രസാദനം രൂക്ഷം തിക്തം പിത്തകഫാപഹമ്|| സതിക്തലവണം ഭേദി പാണ്ഡുത്വകൃമിവാതനുത്| ലേഖനം പിത്തലം കിഞ്ചിത് ത്രപു, സീസം ച തദ്ഗുണമ്|| ചക്ഷുഷ്യം കൃഷ്ണലോഹം തു കഷായം സ്വാദു തിക്തകമ്| ലേഖനം വാതലം ശീതം കൃമിപിത്തകഫപ്രണുത്|| (ഗാത്രശൈഥില്യപാലിത്യപാണ്ഡുഘ്നം ശോഷശോഫജിത്| തദ്വത്തീക്ഷ്ണം വിശേഷേണ തദ്വികാശി സുദുര്ജരമ്|| പദ്മരാഗമഹാനീലപുഷ്പരാഗവിദൂരകാഃ|) മുക്താവിദ്ഗുമവജ്രേന്ദ്രവൈഡൂര്യസ്ഫടികാദികമ്|| മണിരത്നം സരം ശീതം കഷായം സ്വാദു ലേഖനമ്| ചക്ഷുഷ്യം ധാരണാത്തത്തു പാപ്മാऽലക്ഷ്മീവിഷാപഹമ്|| സക്ഷാര ഉഷ്ണവിര്യശ്ച കാചോ ദൃഷ്ടികൃദഞ്ജനാത്| ശങ്ഖോദധിമലൌ ശീതൌ കഷായാവതിലേഖനൌ|| തുത്ഥകം കടു സക്ഷാരം കഷായം വിശദം ലഘു| ലേഖനം ഭേദി ചക്ഷുഷ്യം കണ്ഡൂകൃമിവിഷാപഹമ്|| വിശദോ ഗൈരികഃ സ്നിഗ്ധഃ കഷായമധുരോ ഹിമഃ| കഫഘ്നീ തിക്തകടുകാ മനോഹ്വാ ലേഖനീ സരാ|| സ്നിഗ്ധം കഷായകടുകം ഹരിതാലം വിഷപ്രണുത്| കഷായമധുരം ശീതം ലേഖനം സ്നിഗ്ധമഞ്ജനമ്|| രക്തപിത്തവിഷച്ഛര്ദിഹിധ്മാഘ്നം ദൃക്പ്രസാദനമ്| സ്രോതോऽഞ്ജനം വരം തത്ര തതഃ സൌവീരകാഞ്ജനമ്|| (സര്വദോഷപ്രശമനം കാസമേഹക്ഷയാപഹമ്||) കഫഘ്നമുഷ്ണം കടുകം ശിലാജതു രസായനമ്| (തിക്തം ച ഛേദനം യോഗവാഹിത്വാത്സര്വരോഗജിത്||) കഷായാ മധുരാ രൂക്ഷാ കാസഘ്നീ വംശരോചനാ| തുഗാക്ഷീരീ ക്ഷയശ്വാസകാസഘ്നീ മധുരാ ഹിമാ|| കാരവ്യൌ കുഞ്ജികാऽജാജീ കബരീ ധാന്യതുമ്ബരു| അന്നഗന്ധഹരം രുച്യം ദീപനം കഫവാതജിത്|| ബാഷ്പികാ കടുതിക്തോഷ്ണാ കൃമിശ്ലേഷ്മഹരാ പരമ്| തദ്വച്ച രാജികാ (വിഘ്നസാദനീ ദീപനീ പരമ്|| ശൂലാടോപഹരാ) രുച്യാ, ദീപ്യകഃ കോഷ്ഠശൂലജിത്| അഹൃദ്യാഃ സര്ഷപാഃ സ്നിഗ്ധാ ബാഷ്പികാവത്പ്രകീര്തിതാഃ|| ശതാഹ്വാകുഷ്ഠതഗരസുരദാരുഹരേണവഃ| ഏലൈലവാലുസരലത്വഗ്വ്യാഘ്രനഖചോരകാഃ|| ലഘൂഷ്ണാഃ കടുകാഃ പാകേ കഫവാതനിബര്ഹണാഃ| സൈര്യകസ്തിക്തമധുരഃ സ്നിഗ്ധോഷ്ണഃ കഫവാതജിത്|| ബസ്തിമൂത്രവിബന്ധഘ്നോ വൃഷ്യോ ഗോക്ഷുരകോ ഹിമഃ| പാചനം കഫപിത്തഘ്നം തിക്തം ശീതം വിഷാദ്വയമ്|| കഫഘ്നം തിക്തകടുകം മുസ്തം സങ്ഗ്രാഹി പാചനമ്| തിക്താऽമൃതാ ത്രിദോഷഘ്നീ ഗ്രാഹിണ്യുഷ്ണാ രസായനീ|| ദീപനീ ജ്വരതൃഡ്ദാഹകാമലാവാതരക്തനുത്| തിക്തശീതൌ ജ്വരഹരൌ ലഘൂ ഭൂനിമ്ബപര്പടൌ|| നിമ്ബസ്തിക്തോ ഹിമഃ കുഷ്ഠകൃമിപിത്തകഫാപഹഃ| മഹാനിമ്ബഃ പരം ഗ്രാഹീ കഷായോ രൂക്ഷശീതലഃ|| ഗുഗ്ഗുലുഃ പിച്ഛിലഃ സ്പര്ശേ വിശദോऽഭ്യവഹാരതഃ| സസ്വാദുഃ സകടുസ്തിക്തഃ സകഷായോ രസായനമ്|| വ്രണ്യഃ സ്വര്യഃ കടുഃ പാകേ രൂക്ഷഃ സൂക്ഷ്മോऽഗ്നിദീപനഃ| ക്ലേദമേദോനിലശ്ലേഷ്മഗണ്ഡമേഹാപചീകൃമീന്|| പിടികാഗ്രന്ഥിശോപാംശ്ച ഹന്ത്യുഷ്ണഃ സ്രംസനോ ലഘുഃ| ശങ്ഖപുഷ്പീ സരാതിക്താ മേധ്യാ കൃമിവിഷാപഹാ|| കടുതിക്തോഷ്ണമഗുരു സ്നിഗ്ധം വാതകഫാപഹമ്| പിത്താസ്രവിഷതൃഡ്ദാഹകൃമിഘ്നം ഗുരു രൂക്ഷണമ്|| സര്വം സതിക്തമധുരം ചന്ദനം ശിശിരം പരമ്| ലഘു രക്തം, തഥോശീരം വാതലം പാചനം ച തത്| ജ്വരാതിസാരവമഥുരക്തപിത്തകഫാപഹമ്| മധുകം രക്തപിത്തഘ്നം വ്രണശോധനരോപണമ്|| ഗുരു സ്വാദു ഹിമം വൃഷ്യം ചക്ഷുഷ്യം സ്വരവര്ണകൃത്| കടുതിക്തേ നിശേ കുഷ്ഠമേഹപിത്തകഫാപഹേ|| പ്രലേപാജ്ജയതഃ കണ്ഡൂം ശോഫം ദുഷ്ടവ്രണം വിഷമ്| പ്രപൌണ്ഡരീകം ചക്ഷുഷ്യം ശിശിരം വ്രണരോപണമ്|| കഷായമധുരം തിക്തം രക്തപിത്തപ്രസാദനമ്| ബലാത്രയം സ്വാദു വൃഷ്യം സ്നിഗ്ധം ശീതം ബലപ്രദമ്|| തത്ര നാഗാऽധികം ബല്യാ ക്ഷതക്ഷീണഹിതാ ഗുരുഃ| താമ്ബൂലം കടു സക്ഷാരം രുച്യമുഷ്ണം കഫപ്രണുത്|| ഭേദി സമ്മോഹകൃത്പൂഗം കഷായം സ്വാദു രോചനമ്| ജാതിപത്രീ കടുഫലം കങ്കോലകലവങ്ഗകമ്|| ലഘു തൃഷ്ണാപഹം ഹൃദ്യം വക്ത്രദൌര്ഗന്ധ്യനാശനമ്| സസ്വാദുതിക്തസ്തൃഷ്ണാഘ്നഃ കര്പൂരശ്ഛേദനോ ഹിമഃ|| ലതാകസ്തൂരികാ തദ്വന്മുഖശോഷഹരാ പരമ്| കഷായമധുരം ശീതം പദ്മം പിത്തകഫാസ്ത്രജിത്|| തദ്വദ്ബകുലപുന്നാഗകുമുദോത്പലപാടലമ്| സചമ്പകം തതോ ന്യൂനം ഗുണൈഃ കോരണ്ടകിംശുകമ്|| മാലതീമല്ലികാപുഷ്പം തിക്തം ജയതി മാരുതമ്| വിഷപിത്തകഫാന്നാഗം സിന്ദുവാരം ച തദ്ഗുണമ്|| കഫഘ്നം കൈതകം തിക്തം ശൈരീഷം വിഷഹാരി ച| വാതലം പുഷ്പമാഗസ്ത്യം കഷായം കഫപിത്തജിത്|| ബന്ധൂകം ശ്ലേഷ്മലം ഗ്രാഹി തദ്വദേവ ച യൂഥികാ| കഫഘ്നമുഷ്ണവീര്യം ച കുങ്കുമം വ്രണശോധനമ്|| അവല്ഗുജൈഡഗജജം ബീജം വാതകഫപ്രണുത്| ആസ്യാ വര്ണശ്ലേഷ്മമേദഃസൌകുമാര്യകൃദന്യഥാ|| അതോऽധ്വാऽഗ്നിബലായൂംഷി കുര്യാച്ചങ്ക്രമണം സുഖമ്| മാരുതസ്യാനുലോമ്യം ച ഖുഡസ്തമ്ഭശ്രമാപഹമ്|| അന്വര്ഥസംജ്ഞം പാദത്രം ബലകൃച്ഛുക്രലം തഥാ| വര്ണ്യം നേത്രഹിതം ഛത്രം വാതവര്ഷാതപാപഹമ്|| പ്രവാതം രൌക്ഷ്യവൈവര്ണ്യസ്തമ്ഭകൃദ്ദാഹതൃഡ്ഭ്രമാന്| ശ്രമാഗ്നിമൂര്ച്ഛാശ്ച ജയേദപ്രവാതമതോऽന്യഥാ|| പ്രാഗ്വായുരുഷ്ണോऽഭിഷ്യന്ദീ ത്വഗ്ദോഷാര്ശോവിഷേകൃമീന്| സന്നിപാതജ്വരശ്വാസമാമവായും ച കോപയേത്|| യാമ്യോऽസൃഗ്വാതകഫകൃച്ഛീതഃ സ്വാദുകഷായകഃ| കഷായഃ പശ്ചിമോ രൂക്ഷോ ലഘുര്നാതിവിദഹ്യതേ|| വാതകൃത് കഫപിത്തഘ്നോ മൂര്ച്ഛാദാഹഭ്രമാപാഹഃ| സ്നിഗ്ധഃ ശീതോ ലഘുഃസാത്മ്യ ഉത്തരഃ ഷഡ്രസോऽനിലഃ|| ഐശാനഃ കടുരൂക്ഷോഷ്ണ ആഗ്നേയശ്ചൈവ മാരുതഃ| അമ്ലോ വിദാഹീ നൈഋത്യോ വായവ്യസ്തിക്ത ഉച്യതേ|| ആതപോ ഭ്രമതൃട്സ്വേദദാഹമൂര്ച്ഛാവിവര്ണതാഃ| കുര്യാത്പിത്താസ്രവഹ്നീംശ്ച, ഛായാ ത്വേതാന്വ്യപോഹതി|| തമഃ കഷായകടുകം, ജ്യോസ്നാ മധുരശീതലാ|| ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ദര്ഭാദിപഞ്ചകസ്യ സംജ്ഞാം കുര്വന് ഗുണാനാഹ-തൃണാഖ്യമിതി| ദര്ഭാദിപഞ്ചകം തൃണപഞ്ചമൂലസംജ്ഞം പിത്തജിച്ച| ദര്ഭഃ-കുശഃ| കാശഃ-കാശേക്ഷുഃ| ഇക്ഷുഃ-ഗുഡദണ്ഡഃ| ശരോ-മുഞ്ജഃ| ശാലയഃ-സ്വനാമപ്രസിദ്ധാഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൧൨)-"അജശൃങ്ഗീ ഹരിദ്രാ ച വിദാരീ സാരിവാऽമൃതാ| ബല്യാഖ്യം കണ്ടകഖ്യം തു ശ്വദംഷ്ട്രാഭീരുസൈര്യകൈഃ|| സഹിംസ്രാകരമര്ദീകൈഃ സര്വദോഷഹരേ ച തേ| സുവര്ണം ബൃംഹണം സ്നിഗ്ധം മധുരം രസപാകയോഃ|| വിഷദോഷഹരം ശീതം സകഷായം രസായനമ്| രൂപ്യം സ്നിഗ്ധം കഷായാമ്ലം വിപാകേ മധുരം സരമ്|| വയസഃ സ്ഥാപനം ശീതം ലേഖനം വാതപിത്തജിത്| താമ്രം സതിക്തമധുരം കഷായം ലേഖനം ലഘു|| കടുപാകരസം ശീതം രോപണം കഫപിത്തജിത്| കാംസ്യം കഷായാനുരസം വിശദം ലേഖനം സരമ്|| ദൃഷ്ടിപ്രസാദനം രൂക്ഷം തിക്തം പിത്തകഫാപഹമ്| സതിക്തലവണം ഭേദി പാണ്ഡുത്വകൃമിവാതനുത്|| ലേഖനം പിത്തലം കിഞ്ചിത് ത്രപു, സീസം ച തദ്ഗുണമ്| ചക്ഷുഷ്യം കൃഷ്ണലോഹം ച കഷായം സ്വാദു തിക്തകമ്| ലേഖനം വാതലം ശീതം കൃമിപിത്തകഫപ്രണുത്| കൃഷ്ണലോഹം-ലോഹമ്| [*ഗാത്രശൈഥില്യപാലിത്യപാണ്ഡുഘ്നം ശോഷശോഫജിത്|| തദ്വത്തീക്ഷ്ണം വിശേഷേണ തദ്വികാഷി സുദുര്ജരമ്| പദ്മരാഗമഹാനീലപുഷ്പരാഗവിദൂരകാഃ|| ] മുക്താവിദ്രുമവജ്രേന്ദ്രവൈഡൂര്യസ്ഫടികാദികമ്| മണിരത്നം സരം ശീതം കഷായം സ്വാദു ലേഖനമ്|| ചക്ഷുഷ്യം ധാരണാത്തത്തു പാഷ്മാലക്ഷ്മീവിഷാപഹമ്| [*ധന്യമായുഷ്യമോജസ്യം ഹര്ഷോത്സാഹകരം ശിവമ്|| ] സക്ഷാര ഉഷ്ണവീര്യശ്ച കാചോ ദൃഷ്ടികൃദഞ്ജനാത്| ശങ്ഖോദധിമലൌ ശീതൌ കഷായാവതിലേഖനൌ|| തുത്ഥകം കടു സക്ഷാരം കഷായം വിശദം ലഘു| ലേഖനം ഭേദി ചക്ഷുഷ്യം കണ്ഡൂകൃമിവിഷാപഹമ്|| വിശദോ ഗൈരികഃ സ്നിഗ്ധഃ കഷായമധുരോ ഹിമഃ| കഫഘ്നീ തിക്തകടുകാ മനോഹ്വാ ലേഖനീ സരാ|| സ്നിഗ്ധം കഷായകടുകം ഹരിതാലം വിഷപ്രണുത്| കഷായം മധുരം ശീതം ലേഖനം സ്നിഗ്ധമഞ്ജനമ്|| രക്തപിത്തവിഷച്ഛര്ദിഹിധ്മാഘ്നം ദൃക്പ്രസാദനമ്| സ്രോതോऽഞ്ജനം വരം തത്ര തതഃ സൌവീരകാഞ്ജനമ്|| കഫഘ്നം തിക്തകടുകം ഛേദി സോഷ്ണം രസാഞ്ജനമ്| സര്വദോഷപ്രശമനം കാസമേഹക്ഷയാപഹമ്|| കഫഘ്നമുഷ്ണം കടുകം ശിലാജതു രസായനമ്| തിക്തം ച ഛേദനം യോഗവാഹിത്വാത്സര്വരോഗജിത്|| [*വിശേഷാത് കൃച്ഛ്രമേഹാര്ശഃപാണ്ഡുശോഫകഫാപഹമ്|] കഷായമധുരാ രൂക്ഷാ കാസാഘ്നി വംശരോചനാ|| തുഗാക്ഷീരീ ക്ഷയശ്വാസകാസഘ്നീ മധുരാ ഹിമാ| കാരവ്യൌ കുഞ്ചികാജാജീ കബരീധാന്യതുമ്ബരു|| അന്നഗന്ധഹരം രൂച്യം ദീപനം കഫവാതജിത്| കാരവ്യൌ-ശതപുഷ്പാദ്വയമ്| കുഞ്ചികാ-കൃഷ്ണജീരകമ്| ബാഷ്പികാ കടുതിക്തോഷ്ണാ കൃമിശ്ലേഷ്മഹരാ പരമ്|| തദ്വച്ച രാജികാ [*വിഘ്നസാദനീ ദീപനീ പരമ്| ശൂലാടോപഹരാ ] രുച്യാ, ദീപ്യകഃ കോഷ്ഠശൂലജിത്|| അഹൃദ്യാഃ സര്ഷപാഃ സ്നിഗ്ധാ ബാഷ്പികാവച്ച കീര്തിതാഃ| ശതാഹ്വാകുഷ്ഠതഗരസുരദാരുഹരേണവഃ|| ഏലൈലവാലസരലത്വഗ്വ്യാഘ്രനഖചോരകാഃ| ലഘൂഷ്ണാഃ കടുകാഃ പാകേ കഫവാതനിബര്ഹണാഃ|| സൈര്യകസ്തിക്തമധുരഃ സ്നിഗ്ധോഷ്ണഃ കഫവാതജിത്| ബസ്തിമൂത്രവിബന്ധഘ്നോ വ്രുഷ്യോ ഗോക്ഷുരകോ ഹിമഃ|| പാചനം കഫപിത്തഘ്നം തികം ശീതം വിഷാദ്വയമ്| കഫഘ്നം തിക്തകടുകം മുസ്തം സങ്ഗ്രാഹി പാചനമ്|| തിക്താऽമൃതാ ത്രിദോഷഘ്നീ ഗ്രാഹിണ്യുഷ്ണാ രസായനീ| ദീപനീ ജ്വരതൃഡ്ദാഹകാമലാവാതരക്തനുത്|| തിക്തശീതൌ ജ്വരഹരൌ ലഘൂ ഭൂനിമ്ബപര്പടൌ| നിമ്ബസ്തിക്തോ ഹിമഃ കുഷ്ഠകൃമിപിത്തകഫാപഹഃ|| മഹാനിമ്ബഃ പരം ഗ്രാഹീ കഷായോ രൂക്ഷശീതലഃ| ഗുഗ്ഗുലുഃ പിച്ഛിലഃ സ്പര്ശേ വിശദോऽഭ്യവഹാരതഃ|| സസ്വാദുഃ സകടുസ്തിക്തഃ സകഷായോ രസായനമ്| വ്രണ്യഃ സ്വര്യഃ കടുഃ പാകേ രൂക്ഷഃ സൂക്ഷ്മോऽഗ്നിദീപനഃ|| ക്ലേദമേദോനിലശ്ലേഷ്മഗണ്ഡമേഹാപചീകൃമീന്| പിടികാഗ്രന്ഥിശോഫാംശ്ച ഹന്ത്യുഷ്ണഃ സ്രംസനോ ലഘുഃ|| ശങ്ഖപുഷ്പീ സരാ തിക്താ മേധ്യാ കൃമിവിഷാപഹാ| കടുതിക്തോഷ്ണമഗുരു സ്നിഗ്ധം വാതകഫാപഹമ്|| പിത്താസ്രവിഷതൃഡ്ദാഹക്ലമഘ്നം ഗുരു രൂക്ഷണമ്| സര്വം സതിക്തമധുരം ചന്ദനം ശിശിരം പരമ്|| ലഘു രക്തം, തഥോശീരം വാതലം പാചനം ച തത്| ജ്വരാതീസാരവമഥുരക്തപിത്തകഫാപഹമ്|| മധുകം രക്തപിത്തഘ്നം വ്രണശോധനരോപണമ്| ഗുരു സ്വാദു ഹിമം വൃഷ്യം ചക്ഷുഷ്യം സ്വരവര്ണകൃത്|| കടുതിക്തേ നിശേ കുഷ്ഠമേഹപിത്തകഫാപഹേ| പ്രലേപാജ്ജയതഃ കണ്ഡൂം ശോഫം ദുഷ്ടവ്രണം വിഷമ്|| പ്രപൌണ്ഡരീകം ചക്ഷുഷ്യം ശിശിരം വ്രണരോപണമ്| കഷായമധുരം തിക്തം രക്തപിത്തപ്രസാദനമ്|| ബലാത്രയം സ്വാദു വൃഷ്യം സ്നിഗ്ധം ശീതം ബലപ്രദമ്| തത്ര നാഗാऽധികം ബല്യാ ക്ഷതക്ഷീണഹിതാ ഗുരുഃ|| താമ്ബൂലം കടു സക്ഷാരം രുച്യമുഷ്ണം കഫപ്രണുത്| ഭേദി സമ്മോഹകൃത്പൂഗം കഷായം സ്വാദു രോചനമ്|| ജാതിപത്രീ കടുഫലം കങ്കോലകലവങ്ഗകമ്| ലഘു തൃഷ്ണാപഹം ഹൃദ്യം വക്ത്രദൌര്ഗന്ധ്യനാശനമ്|| സസ്വാദുതിക്തസ്തൃഷ്ണാഘ്നഃ കര്പൂരശ്ഛേദനോ ഹിമഃ| ലതകസ്തൂരികാ തദ്വന്മുഖശോഷഹരാ പരമ്|| കഷായമധുരം ശീതം പദ്മം പിത്തകഫാസ്രജിത്| തദ്വദ്വകുലപുന്നാഗകുമുദോത്പലപാടലമ്|| സചമ്പകം തതോ ന്യൂനം ഗുണൈഃ കോരണ്ടകിം ശുകമ്| മാലതീമല്ലികാപുഷ്പം തിക്തം ജയതി മാരുതമ്|| വിഷപിത്തകഫാന്നാഗം സിന്ദുവാരം ച തദ്ഗുണമ്| കഫഘ്നം കൈതകം തിക്തം ശൈരീഷം വിഷഹാരി ച|| വാതലം പുഷ്പമാഗസ്ത്യം കഷായം കഫപിത്തജിത്| [*ചാതുര്ഥികജ്വരഹരം നാവനേനോപയോജിതമ്|| ] ബന്ധൂകം ശ്ലേഷ്മലം ഗ്രാഹി തദ്വദേവ ച യൂഥികാ| കഫഘ്നമുഷ്ണവീര്യം ച കുങ്കുമം വ്രണശോധനമ്|| അവല്ഗുജൈഡഗജജം ബീജം വാതകഫപ്രണുത്| ആസ്യാ വര്ണശ്ലേഷ്മമേദഃസൌകുമാര്യകൃദന്യഥാ|| അതോऽധ്വാऽഗ്നിബലായൂംഷി കുര്യാച്ചങ്ക്രമണം സുഖമ്| മാരുതസ്യാനുലോമ്യം ച ഖുഡസ്തമ്ഭശ്രമാപഹമ്|| അന്വര്ഥസംജ്ഞം പാദത്രം ബലദൃക്ശുക്രവര്ധനമ്| വര്ണ്യം നേത്രഹിതം ഛത്രം വാതവര്ഷാതപാപഹമ്|| പ്രവാതം രൌക്ഷ്യവൈവര്ണ്യസ്തമ്ഭകൃദ്ദാഹതൃഡ്ഭ്രമാന്| ശ്രമാഗ്നിമുര്ച്ഛാശ്ച ജയേദപ്രവാതമതോऽന്യഥാ|| പ്രാഗ്വായുരുഷ്ണോऽഭിഷ്യന്ദീ ത്വഗ്ദോഷാര്ശോവിഷകൃമീന്| സന്നിപാതജ്വരശ്വാസമാമവായും ച കോപയേത്|| യാമ്യോऽസൃഗ്വാതകഫകൃച്ഛീതഃ സ്വാദുകഷായകഃ| കഷായഃ പശ്ചിമോ രൂക്ഷോ ലഘുര്നാതി വിദഹ്യതേ|| വാതകൃത് കഫപിത്തഘ്നോ മൂര്ച്ഛാദാഹഭ്രമാപഹഃ| സ്നിഗ്ധഃ ശീതോ ലഘുഃ സാത്മ്യ ഉത്തരഃ ഷഡ്രസോ മരുത്|| ഐശാനഃ കടുരൂക്ഷോഷ്ണ ആഗ്നേയശ്ചൈവ മാരുതഃ| അമ്ലോ വിദാഹീ നൈഋത്യോ വായവ്യസ്തിക്ത ഉച്യതേ|| ആതപോ ഭ്രമതൃട്സ്വേദദാഹമൂര്ച്ഛാവിവര്ണതാഃ| കുര്യാത്പിത്താസ്രവഹ്നീംശ്ച, ഛായാ ത്വേതാനപോഹതി|| തമഃ കഷായകടുകം, ജ്യോത്സ്നാ മധുരശീതലാ| ഭവതി ചാത്ര| രസാദിഭേദൈരിതി ഭേഷജാനാം ദിങ്മാത്രമുക്തം ന യതോऽസ്തി കിഞ്ചിത്| അനൌഷധം ദ്രവ്യമിഹാവബോധോ രൂപസ്യ തേഷാം വനഗോചരേഭ്യഃ||" ഇതി| ഇത്യൌഷധവര്ഗഃ| അഥ മാത്രാദിപ്രകരണമ് (സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ.൭)-"ശൂകശിമ്ബിജപക്വാന്നമാംസശാകഫലാശ്രയൈഃ| വര്ഗൈരന്നൈകദേശോऽയം ഭൂയിഷ്ഠമുപയോഗവാന്|| നിര്ദിഷ്ടോ രസവീര്യാദ്യൈര്യഥാസ്വം കര്മസാധനേ| ന ശക്യം വിസ്തരേണാപി വക്തും സര്വം തു സര്വഥാ|| ഹിതാഹിതത്വേऽപ്യേകാന്തനിയമോऽസ്മാദനിശ്ചിതഃ| മാത്രായോഗക്രിയാദേശകാലാവസ്ഥാദിഭേദതഃ|| തതസ്തതോ യതോ ദൃഷ്ടാസ്തേ തേ ഭാവാസ്തഥാ തഥാ| മാത്രയാ സേവിതം മദ്യം ഹന്തി രോഗാംസ്തദുദ്ഭവാന്|| നിഷേവ്യമാണം തിലശോ വിഷമപ്യമൃതായതേ| ഹീനാതിമാത്രമശനം മരുന്നിചയകോപനമ്|| ഭജേതേ വിഷരൂപത്വം തുല്യാംശേ മധുസര്പിഷീ| ക്ഷാരോऽമ്ലരസസംയോഗേ മധുരീഭവതി ക്ഷണാത്|| ഉത്തുണ്ഡുക്യാസ്തിന്ദുകേന തിക്തതാ മധുരായതേ| ഹിങ്ഗുഗൈരികസിന്ധൂത്ഥം ഗന്ധവര്ണരസാധികമ്|| പൂഗതാമ്ബൂലശങ്ഖേഭ്യോ വര്ണഗന്ധരസോദ്ഭവഃ| കോദ്രവോ ഹന്ത്യസൃക്പിത്തം കരോത്യേവ വിദാഹിഭിഃ|| കുഷ്ഠം തത്കാര്യപി തിലോ ഹന്തി ഭല്ലാതകൈഃ സഹ| ഗുഡഃ കര്താऽഗ്നിസാദസ്യ സ ഹിനസ്ത്യ ഭയാദിഭിഃ|| തൃഷ്യത്യഗ്നൌ സമദനം സര്പിരപ്യുപദിശ്യതേ| ജീവനീയമപി ക്ഷീരം വിഷലേശേന മൃത്യവേ|| തുല്യേ അപി ഹതോऽന്യോന്യം വിഷേ സ്ഥാവരജങ്ഗമേ| സക്തവോ വാതലാ രൂക്ഷാഃ പീതാസ്തേ തര്പയന്തിതു|| വിനാऽപി ചോപയോഗേന മണിമന്ത്രാദി കാര്യകൃത്| ആറ്ദ്രകാജ്ജായതേ ശുണ്ഠീ സംസ്കാരേണ ലഘീയസീ|| ലഘുഭ്യോऽപി ഹി സക്തുഭ്യോ ഗുരവഃ സിദ്ധപിണ്ഡകാഃ| ഭൃഷ്ടഃ ക്ഷുണ്ണോऽപി പൃഥുകോ രക്തശാലേര്ലഘോര്ഗുരുഃ|| ശാലിഃ പിഷ്ടോ ഗരീയസ്ത്വം ഗോധൂമാദപി ഗച്ഛതി| ലഘുപിത്തഹരാ ലാജാ വ്രീഹിതോ ഗുരുപിത്തലാത്|| സങ്ഗ്രാഹിണോ ലഘോര്മുദ്ഗാത് കുല്മാഷോ ഭേദനോ ഗുരുഃ| ആമം ഗ്രാഹിതരം തക്രം നാഗരീകൃതമാര്ദ്രകമ്|| ഗുഡാത്തോയാച്ച സുതരാം മൂത്രലം ഗുരു പാനകമ്| ഗരീയോ ഗുഡദധ്യുക്തം രസാലാ ചാതിശുക്രലാ|| ദണ്ഡാഭിമഥനാദ്ദധ്നോ ഗുരുണശ്ചാതിശോഫദാത്| അനുദ്ധൃതസ്നേഹമപി തക്രം ശോഫഹരം ലഘു| സര്പിഃ സ്നിഗ്ധതരം ഹന്തി നാര്ദിതം നവനീതവത്| ചക്ഷുഷ്യോऽപി ഹിഗോധൂമസ്തൈലപക്വസ്തു ദൃഷ്ടിഹാ| മൂലകം ദോഷജനനം സിദ്ധം തു തദദോഷലമ്| ഉഷ്ണം വിഷീഭവത്യേവ വിഷഘ്നമപി മാക്ഷികമ്| ദുര്ഭാജനസ്ഥാ ദ്രാക്ഷാമ്ലാ ദോഷലാ ച പ്രജായതേ| ശ്ലക്ഷ്ണശുഷ്കഘനോ ലേപശ്ചന്ദനസ്യാപി ദാഹകൃത്|| ത്വഗ്ഗതസ്യോഷ്മണോ രോധാച്ഛീതകൃത്ത്വന്യഥാऽഗുരോഃ| മേധ്യസ്തിലഃ സ്പര്ശശീതോऽമേധ്യം തൈലം ഖലോऽഹിമഃ|| തസ്യൈവ ശ്ലേഷ്മകാരിത്വം ന തൈലസ്യ ഖലസ്യ വാ| ദധ്നഃ ശ്വയഥുകാരിത്വം ന തക്രനവനീതയോഃ|| ഭൂമിസാത്മ്യം ദധിക്ഷീരകരീരം മരുവാസിഷു| ക്ഷാരഹ് പ്രാച്യേഷു, മത്സ്യാസ്തു സൈന്ധവേഷ്വശ്മകേഷു തു|| തൈലാമ്ലം, കന്ദമൂലാദി മലയേ, കൌങ്കണേ പുനഃ| പേയാ, മന്ഥ ഉദീച്യേഷു, ഗോധൂമോऽവന്തിഭൂമിഷു| ബാഹ്ലീകാ ബാഹ്ലവാശ്ചീനാഃ ശൂലീകാ യവനാഃ ശകാഃ| മാംസഗോധൂമമാര്ദ്വീകശസ്ത്രവൈശ്വാനരോചിതാഃ|| ദേഹസാത്മ്യം ഘൃതം ക്ഷീരം മദ്യം മാംസം ച കസ്യചിത്| പേയാ യൂഷോ രസോऽന്യസ്യ ഗോധൂമോऽന്യസ്യ ശാലയഃ|| അഹിതൈരപി തേഷാം ച തൈരേവോപഹിതം ഹിതമ്| അന്നപാനൌഷധം ദോഷമാത്രാകാലാദ്യപേക്ഷയാ|| സാത്മ്യം ഹ്യാശു ബലം ധത്തേ നാതിദോഷം ച ബഹ്വപി| സ്രംസനം സത് പയോ ഗവ്യം ഭവതി ഗ്രാഹി കസ്യചിത്|| മന്ദാഗ്നിര്ഭവതി പ്രായഃ കഫവാതോത്തരോ ഹിമേ| വിഷഘ്നേനാപി പയസാ ദേഹേऽഹേര്വര്ദ്ധതേ വിഷമ്|| സ്ഥൂലസ്ഥവിരബാലാദൌ വമനാദി നിഷിധ്യതേ| തക്രമാമം കഫം കോഷ്ഠേ ഹന്തി കണ്ഠേ കരോതി തു|| വാതഹൃത്ത്വേऽപി മൃദ്വീകാഖര്ജൂരം കോഷ്ഠവാതകൃത്| നാതിപഥ്യഃ ശിഖീ പഥ്യഃ ശ്രോത്രസ്വരവയോദൃശാമ്|| ദൃഷ്ടേഃ സ്പര്ശഹിമം ദ്രവ്യം ശ്രോത്രസ്യോഷ്ണം തു പൂജിതമ്| പയഃ സ്വാദു സരം ശീതം, വിപരീതം തതോ ദധി|| കാലേന ജായതേ തസ്മാത് ക്ഷീരവച്ച പുനര്ഘൃതമ്| പയോ ദധി ച വാതഘ്നമജാതം വാതലം തു തത്|| തക്രം ഗ്രാഹി കഷായാമ്ലമമ്ലമേവ തു ഭേദനമ്| ധാതകീഗുഡതോയാനി കാരണം മദ്യശുക്തയോഃ|| ശീതേ ന തു തദാദ്യന്തേ സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണാ ഹിതാഃ| ഉദമന്ഥദിവാസ്വപ്നൌ ഗ്രീഷ്മാദന്യത്ര ഗര്ഹിതൌ|| സമയോഗേऽപി ഘര്മാദ്യാ വാതാദിചയഹേതവഃ| ഋതുഷ്വന്യോ രസേഷ്വന്യോ രൌക്ഷ്യസ്നേഹബലക്രമഃ|| രസായനം കാകമാചീ സദ്യഃ, പര്യുഷിതാ വിഷമ്| മൂലകം ദോഷജിദ്ബാലം, വിപരീതം തു കന്ദവത്|| ജ്വരേ പേയാ കഷായാശ്ച സര്പിഃ ക്ഷീരം വിരേചനമ്| ഷഡഹം ഷഡഹം യുഞ്ജ്യാദ്വീക്ഷ്യ ദോഷബലാബലമ്|| ഛര്ദിഹൃദ്രോഗഗുല്മാര്തേ വമനം ച ചികിത്സിതേ| നിഷിദ്ധമപി നിര്ദിഷ്ടം ബസ്തിരര്ശസകുഷ്ഠിനോഃ|| ജ്വരേ തുല്യര്തുദോഷത്വം പ്രമേഹേ തുല്യദൂഷ്യതാ| രക്തഗുല്മേ പുരാണത്വം സുഖസാധ്യാത്വഹേതവഃ|| ആശ്ചോതനമഭിഷ്യന്ദേ യുഞ്ജീതോര്ധ്വം ദിനത്രയാത്| അഞ്ജനം പക്വദോഷസ്യ പ്രതിശ്യായേ ച നാവനമ്|| നാതിപ്രവൃദ്ധേ തിമിരേ ശിരാമോക്ഷോ വിധീയതേ| ദുഷ്ടാസ്രസമ്ഭവേऽപീഷ്ടോ നാസ്രപിത്തേ ശിരാവ്യധഃ|| അപഥ്യം പഥ്യമപ്യന്നം നിശായാം നേത്രരോഗിണാമ്| അഹിതാഃ സക്തവഃ ശുഷ്കാ ഹിതാസ്തേ തു പ്രമേഹിണഃ| ഗുല്മിനഃ ക്ഷീരദധ്യാദി ഹപുഷാദിയുതം ഹിതമ്| വാതലം വാതകോപേऽപി വര്ഷാസു മധു ശസ്യതേ|| തദേവ മദ്യം മദ്യസ്യ വിഷസ്യ തു വിഷാന്തരമ്| ഘൃതമാനൂപദേശോത്ഥം ഹേമന്തേ ച ബലാധികമ്|| ആലസ്യഗൌരവേ രൂപം വാതജേऽപി ജ്വരേ പുരഃ| സ്വേദൈര്യാതി ശമം ദാഹഃ പ്രായോ ലശുനപാനജഃ|| ദിവാസ്വമാജ്ജരാം യാതി ഭുക്തമന്യേദ്യുരദ്യ ന| കോഷ്ഠേ രുദ്ധോऽഗ്നികൃദ്വായുര്മേദസാऽര്ശോഭിരഗ്നിഹൃത്|| ദുഷ്പാനം ദുര്ജരം സര്പിര്ദീപനം ച പയോऽന്യഥ| സര്പാദിശവകോഥേഭ്യാം വൃശ്ചികാനാം സമുദ്ഭവഃ|| തേ തൈരേവ പുനര്ദഷ്ടാഃ സദ്യോ ജഹതി ജീവിതമ്| സ്വയമേവ വിഷം തീവ്രം താന് പുനര്നാതിബാഘതേ|| സര്വാങ്ഗവ്യാപി തേശാം ച ശുക്രവത് സംസ്മൃതം വിഷമ്| തന്മാംസമുപയോഗായ മാംസവര്ഗേ ച പഠ്യതേ|| ഛര്ദിഘ്നീ മാക്ഷികാവിട് ച മക്ഷികൈവ തു വാമയേത്| കഫേ ലങ്ഘനസാധ്യേऽപി കര്തരി ജ്വരഗുല്മയോഃ|| തുല്യേऽപി ദേശകാലാദൌ ലങ്ഘനം ന സമം മതമ്| സര്വഥാ ദോഷജിത്തക്രം ഗ്രഹണ്യാം, ദോഷകൃദ്രണേ|| പീനസശ്വാസകാസാദൌ സിദ്ധമേവ പ്രശസ്യതേ| ഇത്യേതേऽന്യേ ച ബഹവഃ സൂക്ഷ്മാ ദുര്ലഭഹേതുകാഃ|| ധര്മാ വിചിത്രാ ഭാവേഷു കിഞ്ചിത്തേഷാം നിദാര്ശിതമ്| ദിശാऽനയാ ശേഷമപി സ്വയമൂഹേത ബുദ്ധിമാന്|| ന ശാസ്ത്രമാത്രശരണോ ന ചാനാലോചിതാഗമഃ|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സമ്പ്രതി സുഖഗ്രഹണധാരണാര്ഥം സങ്ഗ്രഹശ്ലോകമാഹ-സ൦-ശൂകധാന്യാദിഭിര്വര്ഗിതൈഃ-വര്ഗീകൃതൈഃ, അയമന്നസ്യ ലേശഃ-ഏകദശഃ സ്തോകമാത്രോ, നിര്ദിഷ്ടഃ| കിമ്ഭൂതഃ? നിത്യോപയോഗോ വിദ്യതേ യസ്യ സ നിത്യോപയോഗികഃ, സദോപയോഗവാനിത്യര്ഥഃ| മാത്രായോഗക്രിയാദേശകാലാവസ്ഥാദിവിശേഷാച്ചോക്താനാമപി ദ്രവ്യാണാമന്യഥാത്വം ദൃഷ്ടമ്| യഥാ-"തിലശോ നിഷേവ്യമാണം വിഷമപി സഞ്ജായതേऽമൃതസമാനമ്| ഭല്ലാതകഃ സഹ തിലൈസ്തത്കാര്യപി കുഷ്ഠമുപഹന്തി|| സംസ്കാരേണ ലഘുഭ്യഃ സക്തുഭ്യഃ സിദ്ധപിണ്ഡികാ ഗുരവഃ| മരുവാസിഷു തു സാത്മ്യം ദധിപീലുശമീകരീരാണാമ്|| ഘൃതദുഗ്ധൈര്ഹേമന്തേ മന്ദാഗ്നിഃ കഫോത്തരോ ഭവേത്പ്രായഃ| ദധിദുഗ്ധം വാതഘ്നം തദജാതം വാതകൃദ്ഭവതി|| രേചനമപി ച ക്ഷീരം ഗവ്യം സങ്ഗ്രാഹി കസ്യചിദ്ഭവതി|" ഇതി| തസ്മാദേവമാദി സ്വബുദ്ധ്യൈവോഹ്യമ്| ശാസ്ത്രകൃതാ തു ഗ്രന്ഥഗൌരവഭയാത്സ്പഷ്ടം കൃത്വാ നോക്തമ്, പ്രദേശാന്തരേഷു യുക്ത്യൈവ പ്രതിപാദിതമിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗാസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേऽന്നസ്വരൂപാദിവിജ്ഞാനീയോऽധ്യായഃ ഷഷ്ഠഃ|| ൯൬||

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അധ്യായാര്ഥമുപസംഹരതി-ശൂകശിമ്ബിജേതി| അന്നശബ്ദേനാഹാരോപയോഗീനി ദ്രവ്യാണി, തേഷാം ലേശഃ-ഏകദേശഃ| ഉപയോഗമര്ഹതി-ഔപയൌഗികഃ| നിത്യം-സര്വകാലമൌപയോഗികോ നിത്യൌപയോഗികഃ| യസ്യ തു കാദാചിത്ക ഉപയോഗഃ സ നോക്തഃ, ഗ്രന്ഥവിസ്തരഭയാത്| വര്ഗിതൈഃ-വര്ഗീകൃതൈഃ, ശൂകജാദിഭിഃ പ്രകരണഭേദൈരിത്യര്ഥഃ| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| അന്നസ്വരൂപവിജ്ഞാനം സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതമ്|| ൬||