೮. ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯಾಧ್ಯಾಯೋಽಷ್ಟಮಃ

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦ -ಅನ್ನರಕ್ಷಾಧ್ಯಾಯಾದನನ್ತರಂ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯಾಧ್ಯಾಯಾರಮ್ಭೋ ಯುಕ್ತಃ| ಯತೋ ವಿಷಾದಿಭ್ಯೋ ರಕ್ಷಿತಮನ್ನಪಾನಂ ಹೀನಮಾತ್ರಾತಿಮಾತ್ರಾಭ್ಯವಹೃತಂ ಜೀವಿತೋಪಘಾತಾಯ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಮಾತ್ರಾಭ್ಯವಹೃತಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಪ್ರಾಣಾಯ|-

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಥೇತ್ಯಾನನ್ತರ್ಯೇ| ಯಥಾ,-"ಅಥಾಽತೋ ಧರ್ಮಜಿಜ್ಞಾಸಾ|" ಇತ್ಯತ್ರ ಮೀಮಾಂಸಾಯಾಂ ವೇದಾಧ್ಯಯನಾದನನ್ತರಂ ಧರ್ಮೋ ಜಿಜ್ಞಾಸಿತವ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ ಇತಿ ಪ್ರಸ್ತುತಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧೇ| ಅಶನಂ-ಅಶಿತಮ್| ಭಾವೇ ನಿಷ್ಠಾ| ಮಾತ್ರಯಾಽಶಿತಂ-ಮಾತ್ರಾಶಿತಮ್, ತಸ್ಮೈ ಹಿತೋ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯಃ| ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯ್ಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇಅಥೇತಿ| ಯತಃ ಪೂರ್ವೇಽಧ್ಯಾಯೇ "ಆಹಾರೋ ವರ್ಣಿತಸ್ತತ್ರ ತತ್ರ ತತ್ರ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತೇ|" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೭/೫೩)| ಸ ಚಾಸಾಧಾರಣೋ ಯಥಾಸ್ವಂ ವಕ್ತವ್ಯಃ| ಅಸಾಧಾರಣಾರ್ಥಮಯಮಧ್ಯಮಧ್ಯಃ| ಅತ ಏವ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯಃ| ಮಾತ್ರಾಶಬ್ದೇನ ಸಮ್ಯಮ್ಯೋಗೋ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಸ ಚಾಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಸ್ಯ ತ್ಯಾಗಾತ್ಸಮ್ಭವತಿ| ಸ ಪುನಃ ಸತ್ಪಧಾಸಙ್ಕೀರ್ಣಾಶನಂ, ವಿರುದ್ಧಾಶನಂ, ಅಮಾತ್ರಾಶರ್ಮ,ಅಜೀರ್ಣಾಶನಂ, ಸಮಶನಂ, ಅಧ್ಯಶನಂ, ವಿಷಮಾಶನಂ ಚೇತಿ| ತತ್ರ ನಿಷಿದ್ಧನಾಂ ಗೃಹೇ ನಿಷಿದ್ಧೈರ್ವಾ ಸಹ ನಿಷಿದ್ಧಂ ಚಾನ್ನಂ ಯತ್ರ ಭುಜ್ಯತೇ ತತ್-ಸಙ್ಕೀರ್ಣಾ ಶನಮ್| ತಚ್ಚ "ಶತ್ರುಸತ್ರಗಣಾಕೀರ್ಣಗಣಿಕಾಪಣಿಕಾಶನಮ್|" ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೨/೪೩)| ವಿರುದ್ಧಾಶನಮ್-ಅಹಿತಾಶನಮ್| ತಚ್ಚ "ವಿರುದ್ಧಮಪಿ ಚಾಹಾರಂ" ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೭/೨೯)| ಅಮಾತ್ರಾಶನಾದೀನ್ಯತ್ರೋತ್ರ್ಯನ್ತೇ| ಮಾತ್ರಾವದಪಿ ಯನ್ನಜೀರ್ಯತಿ ತತ್-ಅಜೀರ್ಣಾಶನಮ್| ಸಮಶನಾದೀನ್ಯತ್ರೈವ ಲಕ್ಷಯಿಷ್ಯತಿ|ಅ

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸರ್ವಕಾಲಂ-ಸ್ವಸ್ಥ ಆತುರೋ ವಾ, ಮಾತ್ರಾಶೀ ಸ್ಯಾತ್-ಪರಿಮಿತಾಶೀ ಭವೇತ್| ಕುತೋ ಹೇತೋಃ ? ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಮಾತ್ರಾಽಗ್ನೇಃ ಪ್ರವರ್ತಿಕಾ ಸ್ವವ್ಯಾಪಾರೇ| ಅಗ್ನಿಪ್ರವೃತ್ತಿಶ್ಚ ದೇಹಸ್ಥಿತಿಹೇತುಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಅಗ್ನಿಮೂಲಂ ಬಲಂ ಪುಂಸಾಂ ಬಲಮೂಲಂ ಹಿ ಜೀವಿತಮ್|" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾನ್ಮಾತ್ರಾಯಾಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮ್| ಅಸ್ಮಾಚ್ಚ ಕಾರಣಾನ್ಮಾತ್ರಾಯಾಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಯತೋ ಮಾತ್ರಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಪೇಕ್ಷನ್ತೇ ಗುರೂಣ್ಯಪಿ ಲಘೂನಿ ಚ| ತತ್ರ ಗುರೂಣಿ-ಪಿಷ್ಟಕ್ಷೀರದ್ರಾಕ್ಷಾಕ್ಷೋಡೇಕ್ಷುಮಾಷಾನೂಪಮಾಂಸಾದೀನಿ| ಲಘೂನಿ-ದಿವ್ಯೋದಕರಕ್ತಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಮುದ್ಗಲಾವಕಪಿಞ್ಜಲೈಣಶಶಶಮ್ಬರಾದೀನಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ತತ್ರ ಮಾತ್ರಾಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಮಾತ್ರಾಶೀತಿ| ಮಾತ್ರಾಮಶ್ನಾತೀತಿ ಮಾತ್ರಾಶೀ| ಯದ್ಯಪಿ ಮಾತ್ರಾವಿಶಿಷ್ಟಾನ್ನಪಾನಸ್ಯೈವ ಕರ್ಮತ್ವಮ್, ತಥಾಪಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾರ್ಥಂ ಮಾತ್ರಾಯಾಃ ಕರ್ಮತ್ವವ್ಯಪದೇಶಃ| ಕಿಮರ್ಥಂ ಮಾತ್ರಾಶೀ ಸ್ಯಾತ್ ? ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಮಾತ್ರಾ ಅಗ್ನೇಃ ಪ್ರವರ್ತಿಕಾಪಚನ್ತಮಗ್ನಿಂ ಪ್ರವರ್ತಯತಿ, ಪಾಚಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು, ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಗ್ನಿಮಿನ್ಧನತ್ವಾತ್ಪ್ರವರ್ತಯನ್ತಿ, ನ ಮಾತ್ರೇತ್ಯತ ಆಹ-ಮಾತ್ರಾಮಿತಿ| ನನು, ಗುರೂಣಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ದುರ್ಜರತ್ವಾನ್ಮಾತ್ರಾಮಪೇಕ್ಷನ್ತಾಮ್, ನ ಪುನರ್ಲಘೂನೀತ್ಯತ ಆಹ-ಗುರೂಣ್ಯಪೀತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಗುರೂಣಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮರ್ಧಸೌಹಿತ್ಯಂ-ಅರ್ಧತೃಪ್ತಿಃ| ಲಘೂನಾಂ ನಾತಿತೃಪ್ತತಾ-ನಾತಿತೃಪ್ತಿಃ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಸೌಹಿತ್ಯಮಾತ್ರಮ್| ಏತನ್ಮಾತ್ರಾಪ್ರಮಾಣಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್| ಮಾತ್ರಾ-ಹ್ರಸ್ವಾ ಮಧ್ಯಾ ಬೃಹತೀ ಚ, ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಮಾಣಂ-ಮಾತ್ರಾಪ್ರಮಾಣಮ್| ತತ್ರ ಮಾತ್ರಾ-ಪರಿಮಾಣಂ ಮಾನಮ್, ತಸ್ಯಾಸ್ತು ಪ್ರಮಾಣಂ-ಉನ್ಮಾನಮ್| ಏವಂ ಚಾತ್ರ ಮಾತ್ರಾಶಬ್ದಸ್ಯಾಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್, ಯಾವತ್ ಪರಿಮಾಣಮಭ್ಯವಹೃತಂ ಸುಖಂ-ಅವಿಕೃತಿಂ ಕೃತ್ವಾ, ಜೀರ್ಯತಿ-ಪರಿಣಮತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ನನು ಗುರುಭಿರ್ಲಘುಭಿರ್ವಾ ತೃತ್ಪಿರೇವೋತ್ಪದ್ಯತೇ, ನ ತೇಷಾಂ ವಿಶೇಷ ಇತ್ಯತ ಆಹ-ಗುರೂಣಾಮಿತಿ| ಯಾವತಾಽಽಹಾರರಾಶಿನಾ ತೃಪ್ತಿರುತ್ಪದ್ಯತೇ ತಾವವೋಽರ್ಧಂ ಭುಜ್ಯತ ಇತಿ-ಅರ್ಧಸೌಹಿತ್ಯಮ್| ತಾವನ್ಮಾತ್ರಮೇವ-ನಾತಿತೃಪ್ತತಾ| ನನು, ಏವಂ ಚೇನ್ಮಾತ್ರಾಯಾ ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತ್ಯತ ಆಹಮಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಮಾತ್ರಾಪ್ರಮಾಣಂ-ಮಾತ್ರಾಲಕ್ಷಣಮ್, ಯಾವತ್ಸುಖಂ ಜೀರ್ಯತಿ ತಾವನ್ಮಾತ್ರಾಶಬ್ದಃ ವಾಚ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಖಾರಣಾದಿನಾ"ಯದನ್ಯವಹೃತ ಸಮ್ಯಗ್ಯಥಾಕಾಲಂ ಜರಾಂ ವ್ರಜೇತ್| ಪ್ರಕೃತ್ಯವಿಕೃತಿಂ ಕೃತ್ವಾ ತನ್ಮಾತ್ರಾಲಕ್ಷಣಂ ವಿದುಃ||" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದ್ಗುರೂಣಾಮರ್ಧಸೌಹಿತ್ಯಂ ಸುಖಂ ಜೀರ್ಯತಿ, ಲಘೂನಾಂ ನಾತಿತೃತ್ಪತೇತಿ ನಾವ್ಯವಸ್ಥಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಹೀನಮಾತ್ರಂ ಪುನರಶನಂ ನ ಬಲಾಯ, ನೋಪಚಯಾಯ, ನ ಚೌಜಸೇ| ಸರ್ವೇಷಾಂ ವಾತರೋಗಾಣಾಂ ಹೇತುತಾಂ-ಕಾರಣತಾಂ ಯಾತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಥ ಅಮಾತ್ರಾಶನೇ ದೋಷಾಃ| ತಚ್ಚ ದ್ವಿವಿಧಮ್, ಹೀನಮಾತ್ರಮತಿಮಾತ್ರಂ ಚ| ತತ್ರ ಹೀನಮಾತ್ರಜಾನ್ ದೋಷಾನಾಹಭೋಜನಮಿತಿ| ಬಲಂ-ಶಕ್ತಿಃ| ಉಪಚಯಃ-ಪುಷ್ಟಿಃ| ಓಜಃ-ಕಾನ್ತಿಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅತಿಮಾತ್ರಂ ತ್ವಶನಂ ತ್ರೀನಪಿ ದೋಷಾನ್ ಶೀಘ್ರಮೇವ ಪ್ರಕೋಪಯತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅತಿಮಾತ್ರಜಾನ್ ದೋಷಾನಾಹ-ಅತಿಮಾತ್ರಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತೇನಾಪಕ್ವೇನಾನ್ನೇನ-ಆಹಾರೇಣ, ದುಷ್ಟೇನ ವತಾದ್ಯಾ ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಪೀಡ್ಯಮಾನಾಃ-ವಿಬಧ್ಯಮಾನಾಃ ರುದ್ಧಮಾರ್ಗತ್ವಾತ್, ಅತ ಏವ ಯುಗಪತ್-ಏಕಕಾಲಂ ಸರ್ವ ಏವ, ಕೋಪಿತಾಸ್ತದೇವ-ದುಷ್ಟಮನ್ನಮಾವಿಶ್ಯ-ಆಶ್ರಿತ್ಯಾಲಸಕಂ ಕುರ್ವತೇ| ಕಿಂ ಕುರ್ವತಃ ? ವಿಷ್ಟಮ್ಭಯತಃ,-ತದೇವ ದುಷ್ಟಮನ್ನಂ ಸ್ರೋತಃಸು ರುನ್ಧಾನಾಃ| ತಥಾ, ಅಧರೋತ್ತರಮಾರ್ಗಾಭ್ಯಾಂ ಸಹಸೈವ-ಅನುಚಿತೇ ದೇಶೇ ಕಾಲೇ (ಚ), ಚ್ಯಾವಯನ್ತಃ-ಊರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ನಿಷ್ಕಾಶಯನ್ತಃ| ಅಜಿತಾತ್ಮನಃ-ಅಸಂಯತಚೇತಸಃ ಪುಂಸೌ ವಿಸೂಚಿಕಾಂ ಕುರ್ವತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಥ ಪ್ರಸಙ್ಗಾದತಿಮಾತ್ರಪ್ರಕುಪಿತದೋಷಜಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ನಿದಾನಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಕಥಯತಿ| ತತ್ರ ವಿಸೂಚಿಕಾಲಸಕಯೋಃ ಸಮ್ಪ್ರಾತ್ಪಿಮಾಹ-ಪೀಡ್ಯಮಾನಾ ಇತಿ| ಪೀಡ್ಯಮಾನಾಃ ಸನ್ತೋ ಯುಗಪತ್ಕೋಪಿತಾಃ-ಸ್ತ್ರೋತೋಧಾತ್ ಪರಸ್ಪರಸಙ್ಘಟ್ಟನೇನ ತ್ರಯೋಽಪ್ಯೇಕದೈವ ಕೋಪಂ ನೀತಾಃ| ಕೇನ ? ತೇನ,-ಅತಿಮಾತ್ರೇಣಾನ್ನೇನ| ಅತಿಮಾತ್ರತ್ವಾದೇವಾಮೇನಪಾಕಕಾಲಾತಿಕ್ರಮೇಽಪ್ಯಪಕ್ವೇನ, ಅತ ಏವ ದುಷ್ಟೇನ-ವಿಕೃತೇನ, ತದೇವಾವಿಶ್ಯ-ತಥಾವಿಧಮೇವಾನ್ನಮಧಿಷ್ಠಾಯ, ಏವಂಭೂತಾಸ್ತದೇವಾನ್ನಂ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಯನ್ತೋಽಲಸಕಂ ಕುರ್ವತೇ| ಚ್ಯಾವಯನ್ತಃ ಪುನರ್ವಿಸೂಚಿಕಾಮ್| ಕಾಭ್ಯಾಂ ಚ್ಯಾವಯನ್ತಃ ? ಅಧರೋತ್ತರಮಾರ್ಗಾಭ್ಯಾಮ್| ಸಹಸೈವವೇಗೇನ| ಅಜಿತಾತ್ಮಗ್ರಹಣಮನ್ನಲೋಲುಪಸ್ಯೈವಾಲಸದ್ಯುತ್ಪತ್ತಿರಿತಿ ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಉ. ಅ. ೫೬/೫)- " ನ ತಾಂ ಪರಿಮಿತಾಹಾರಾ ಲಭನ್ತೇ ವಿದಿತಾಗಮಾಃ| ಮೂಢಾಸ್ತಾಮಜಿತಾತ್ಮಾನೋ ಲಭನ್ತೇ ಕಲುಷಾಶಯಾಃ||" ಇತಿ||

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಊರ್ಧ್ವಂ-ಮುಖೇನಾಹಾರೋ ನ ಪ್ರಯಾತಿ, ನ ಚಾಧಸ್ತಾತ್-ಗುದೇನ ಪ್ರಯಾತಿ, ನ ಚಾಹಾರಃ ಪಚ್ಯತೇ, ಆಮಶಯೇ-"ನಾಭಿಸ್ತನಾನ್ತರಂ ಜನ್ತೋರಾಮಾಶಯ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ|" ತಸ್ಮಿನ್, ಅಲಸೀಭೂತ ಇವಾಲಸೀಭೂತಃ| ಯಥಾ,-ಅಕರ್ಮಶೀಲಃ ಪುರುಷೋಽಲಸ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ತಥಾಽಯಮಾಹಾರೋಽಲಸೀಭೂತಸ್ತಿಷ್ಠತಿ| ತೇನ ಹೇತುನಾ ಸ ರೋಗೋಽಲಸಕಃ ಸ್ಮೃತಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಲಸಕಂ ನಿರ್ವಕ್ತಿ-ಪ್ರಯಾತೀತಿ| ಯಸ್ಮಾದಸ್ಮಿನ್ ವ್ಯಾಧಾವಾಹಾರಃ ಆಮಾಶಯೇಽಲಸೀಭೂತಃ, ತಸ್ಮಾದಸಾವಲಸಯತೀತ್ಯಲಸಕಃ| ಅಲಸತ್ವಂ-ನಿಷ್ಕ್ರಿತತ್ವಮ್| ತದೇವ ಪ್ರಯಾತೀತ್ಯಾದಿನಾ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕೃತಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಾಯ್ವಾದೀನಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಮತ್ಯನ್ತಪ್ರಕೋಪಾತ್ ನಾನಾಪ್ರಕಾರೈರ್ವೇದನೋದ್ಭೇದೈಃ-ಪೀಡೋತ್ಪಾದೈಃ, ಯಸ್ಮಾದ್ಗಾತ್ರಾಣಿ ಸೂಚಿಭಿರಿವ ವಿಧ್ಯತಿ, ತಸ್ಮಾದ್ವಿಸೂಚಿಕೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ವಿವಿಧಾನಾಂ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ಸೂಚಿಕಾ-ವಿಸೂಚಿಕೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ವಿಸೂಚಿಕಾಂ ನಿರ್ವಕ್ತಿ-ವಿವಿಧೈರಿತಿ| ವಿವಿಧಸೂಚೀತುಲ್ಯತ್ವಾದ್ವಿಸೂಚಿಕಾ| ತದೇವ "ವಿವಿಧೈಃ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕೃತಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಾತಾದಧಿಕಾತ್ ಶೂಲಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಆದಿಶಬ್ದೇನಾಙ್ಗೋದ್ವೇಷ್ಟನಮುಖಶೋಷಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ಪಿತ್ತಾದ್ದೃದ್ಧಾತ್ ಜ್ವರಾದ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ| ಪ್ರಲಯೋ-ಮೂರ್ಚ್ಛಾಪ್ರಾಯಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಮದಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ಕಫಾದಧಿಕಾತ್ ಛರ್ದ್ಯಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಕ್ಷವಥ್ವಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ವಿಸೂಚಿಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ತತ್ರೇತಿ| ತತ್ರವಿಸೂಚಿಕಾಯಾಮ್| ಅನಿಲಾತ್ ಶೂಲಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಪಿತ್ತಾತ್ ಜ್ವರಾದಯಃ| ಕಫಾತ್ ಛರ್ದ್ಯಾದಯಃ| ಅನ್ತರ್ದಾಹಃ-ಕೋಷ್ಠದಾಹಃ| ಪ್ರಲಯೋ-ಮೂರ್ಚ್ಛಾ| ಅಙ್ಗಗ್ರಹಣಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗದೌರವಾರ್ಥಮ್| ವಾಕ್ಸಙ್ಗೋ-ವಾಚಃ ಸ್ಖಲನಮ್| ಷ್ಠೀವನಂ-ಶ್ಲೇಷ್ಮನಿಃಸರಣಮ್| ಅನಿಲಾದಿಗ್ರಹಣಮನಿಲಾದಿಕೃತಸಮಸ್ತವಿಕಾರಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಮ್| ಅತ ಏವಾದಿಶಬ್ದಃ ಪ್ರಯುಕ್ತಃ| ಶೂಲಾದಿಗ್ರಹಣಂ ತು ಮನ್ದಬುದ್ಧಿಪ್ರಬೋಧನಾರ್ಥಮ್| ಏತೇನ ತ್ರೈವಿಧ್ಯಶಙ್ಕಾಽಪ್ಯಪಾಸ್ತಾ| ಸುಶ್ರುತೋಽಪಿ ಮುರ್ಚ್ಛಾದೀನ್ಯಭೇದೇನಾಹ (ಉ. ಅ. ೫೬/೬)- "ಮೂರ್ಚ್ಛಾತಿಸಾರೌ ವಮಥುಃ ಪಿಪಾಸಾ ಸೂಲಭ್ರಮೋದ್ವೇಷ್ಟನಜೃಮ್ಭದಾಹಾಃ| ವೈವರ್ಣ್ಯಕಮ್ಪೌ ಹೃದಯೇ ರುಜಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ ತಸ್ಯಾಂ ಶಿರಸಶ್ಚ ಭೇದಃ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದುರ್ಬಲತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಸ್ಯ ಯನ್ಮಾರುತೇನ ವಿಶೇಷಾದನ್ನಂ ಪೀಡಿತಮ್, ಅನ್ತರಾ-ಆಮಾಶಯಮಧ್ಯ ಏವ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ರುದ್ಧಂ-ಅಲಸೀಭೂತಮ್, ತಥಾ ದೋಷೈಃ ಕ್ಷೋಭಿತಂ-ಆಕುಲಿತಮ್, ಅತ ಏವಾತಿಪೀಡಾಕಾರಿತ್ವಾಚ್ಛಲ್ಯರೂಪತಯೈವ ಸ್ಥಿತಮ್, ತೀವ್ರಾನ್-ದುಃಸಹಾನ್, ಶೂಲಾದೀನ್ ಛರ್ದ್ಯಾದಿವರ್ಜಿತಾನ್ ಕುರುತೇ| ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರಾಭ್ಯಾಂ ಹಿ ವಿಸೂಚಿಕೋಕ್ತಾ| ಸೋಽಲಸಸಂಜ್ಞೋ ರೋಗಃ| ದುರ್ಬಲೋ ಹ್ಯನುಪಚಿತಧಾತುಃ, ಸ ನ ಕದಾಚಿದಾಹಾರಂ ಸೋಢುಂ ಶಕ್ತಃ| ಅಲ್ಪಾಗ್ನಿಶ್ಚಾಹಾರಂ ನ ಸಮ್ಯಕ್ ಜರಯತಿ| ಯತೋ ವೇಗಧಾರಣಶೀಲಸ್ಯ ಪ್ರತಿಹತೋ ವಾಯುರ್ವಿಮಾರ್ಗಗಃ ಪಿತ್ತಕಫಾವಪಿ ವಿಮಾರ್ಗಗೌ ಕುರುತೇ, ಇತ್ಯೇತದ್ವಿಶೇಷೇಣ ನಿರ್ದೇಶಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಲಸಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ವಿಶೇಷಾದಿತಿ| ಯತ್ರಾನ್ನಂ ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರವರ್ಜಿತಾನ್ ಶೂಲಾದೀನ್ ವಿಸೂಚಿಕೋಕ್ತಾನ್ ಕುರುತೇ, ಸ ವ್ಯಾಧಿರಲಸಕಃ| ಕೀದೃಶಮನ್ನಮ್ ? ಮಾರುತೇನ ಪೀಡಿತಮ್,- ಅಲಬ್ಧಸಞ್ಚಾರೇಣ ವಾಯುನಾಽಽಕ್ರಾನ್ತಮ್, ಆಕ್ರಾನ್ತತ್ವಾದೂರ್ಧ್ವಮಧೋ ವಾ ಅನಿರ್ಗಚ್ಛದೇವ ಅನ್ತರಾ-ಮಧ್ಯ ಏವ, ಸ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ರುದ್ಧಂ-ನಿಷಿದ್ಧನಿರ್ಗಮಮ್ ಅತ ಏವಾಲಸಂ-ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತಾಂ ಗತಮ್, ತತೋ ದೋಷೈಃ- ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈಃ ಕ್ಷೋಭಿತಂ-ಸಞ್ಚಾಲಿತಮ್| ಕಿಂ ಸರ್ವೇಷಾಮವಿಶೇಷೇಣ ? ನೇತ್ಯಾಹ-ವಿಶೇಷಾದಿತ್ಯಾದಿ| ದುರ್ಬಲತ್ವಾದಿವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ವಿಶೇಷೇಣಲಸ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಚೇದ್ಯದ್ಯರ್ಥೇ| ಅತಿಶಯೇನ ದುಷ್ಟಾ ದೋಷಾಃ, ತಥಾ ದುಷ್ಟಾಮೇನ ಬದ್ಧಾನಿ-ಪೂರ್ಣಾನಿ, ಖಾನಿ-ಸ್ರೋತಾಂಸಿ, ಯೈಸ್ತೇ ದುಷ್ಟಾಮಬದ್ಧಖಾಃ, ತಥಾ ತಿರ್ಯಗ್ಗಚ್ಛನ್ತಃ, ತನುಂ ಸರ್ವಾಂ-ಶರೀರಂ ಸಕಲಂ, ದಣ್ಡವದ್ಯದಿ ಸ್ತಮ್ಭಯನ್ತಿ-ಪ್ರಸಾರಣಾಕುಞ್ಚನರಹಿತಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ತದಾ ದಣ್ಡಕಾಲಸಕೋ ನಾಮ ರೋಗೋ ಭವತಿ| ತಂ-ದಣ್ಡಕಾಲಸಕಂ, ತ್ಯಜೇತ್-ನೋಪಕ್ರಮೇತ್| ಯತ ಆಶುಕಾರಿಣಮ್,-ಆಶು-ಶೀಘ್ರಂ ಸ್ವಕರ್ಮ ಮಾರಣಂ ಕರೋತೀತ್ಯಾಶುಕಾರೀ, ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಹನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ದಣ್ಡಕಾಲಸಕಂ ಲಕ್ಷಯತಿ-ಅತ್ಯರ್ಥೇ| ಯದ್ಯಲಸಕೇ ದೋಷಾಃ ಸರ್ವಾಂ ತನುಂ ದಣ್ಡವತ್ಸ್ತಮ್ಭಯನ್ತಿ, ತಮಲಸಕಂ ದಣ್ಡಕಾಲಸಕಸಂಜ್ಞಮಾಶುಕರಿಣಂ ತ್ಯಜೇತ್| ಕೀದ್ದಶಾ ದೋಷಾಃ ? ಅನ್ಯರ್ಥದುಷ್ಟಾಃ,-ಅತಿಮಾತ್ರನ್ನಸೇವನೇನ ಅತಿದುಷ್ಟಾ| ದೃಷ್ಟಾಮಬದ್ಧಾಖಾಃ,-ಚಿರಸಞ್ಚಯಾತ್ ದಿಷ್ಟೇನಾಮೇನ-ಕಾರಣಭೂತೇನ, ಬದ್ಧಾನಿಃ-ಪೂರಿತಾನಿ ಖಾನಿ-ಸ್ತ್ರೋತಾಂಸಿ, ಯೈಸ್ತೇ ತಥಾ| ತಿರ್ಯಗ್ಗಚ್ಛನ್ತಃ-ಮಾರ್ಗವರೋಥಾತ್ತಿರ್ಯಙಾರ್ಗೇಣ ಪ್ರಸರನ್ತಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಿರುದ್ಧಂ-ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮ್, "ವಿರುದ್ಧಮಮ್ಲಂ" (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೭|೩೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ| "ವಿದ್ಯಾದಧ್ಯಶನಂ" (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೮|೩೪) ಇತ್ಯಾದಿನಾ-ಅಧ್ಯಶನಮ್| ಅಜೀರ್ಣಂ ಚ-ತ್ರಿವಿಧಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಏತಾನಿ ಶೀಲಿತುಂ ಶೀಲಂ ಯಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಪುಂಸೋ ಯ, ಆಮದೋಷೋ ವಿಷಲಕ್ಷಣಃ-ಲಾಲಾದಿಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತೋ, ಮಹಾಘೋರೋ-ಅತಿಕಷ್ಟೋ ವಿಷಾಖ್ಯೋ ಯೋ ಭವತಿ, ತಂ ನ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್| ಕುತಃ ? ವಿಷರೂಪತ್ವಾದಾಶುಕಾರಿತ್ವಾದ್ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾಚ್ಚ| ವಿಷಸದೃಶಸ್ವರೂಪತ್ವಾದ್ವಿಷೇ ಶೀತೋಪಕ್ರಮೋ ಯುಕ್ತಃ, ಆಮೇ ಚೋಷ್ಣೋಪಕ್ರಮೋ ಯುಕ್ತಃ, ಇತಿ ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಆಮವಿಷಂ ಲಕ್ಷಯತಿ-ವಿರುದ್ಧೇತಿ| ವಿರುದ್ಧಾಶನಾದಿಶೀಲಿನಃ ಪುರುವಸ್ಯೋತ್ಪನ್ನಮಾಮದೋಷಂ-ಅಜೀರ್ಣಜಂ ವ್ಯಧಿಂ ವರ್ಜಯೇತ್| ವಿರುದ್ಧಂ ಪಯೋಮತ್ಸ್ಯಾದಿ| ಅಧ್ಯಶನಂ-ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮ್| ಅಜೀರ್ಣ-ಅಜೀರ್ಣಾಶನಮ್| ಕೀದೃಶಮಾಮದೋಷಮ್ ? ವಿಷಲಕ್ಷಣಂ,-ದೇಹವ್ಯಾಪಿವಿಷತುಲ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್| ಮಹಾಘೋರಂ-ತೀವ್ರಪೀಡಾಕರಮ್| ವಿಷಸಂಜ್ಞಕಂ-ವಿಷಾಖ್ಯಮ್| ಆಮೋಪಪದೈವೇಯಂ ಸಂಜ್ಞಾ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಚರಕೇಣ (ವಿ. ಅ. ೨/೧೫)-"ವಿರುದ್ಧಾಧ್ಯಶನಾಜೀರ್ಣಾಶನಶೀಲಿನಃ ಪುನರಾಮದೋಷಮಾಮವಿಷಮಾಚಕ್ಷತೇ" ಇತಿ| ಕುತೋ ವರ್ಜಯೇತ್ ? ವಿಷರುಪಾಶುಕಾರಿತ್ವಾತ್-ವಿಷರೂಪತ್ವಾಚ್ಛೀಘ್ರಕಾರಿತ್ವಾಚ್ಚ| ನನು, ವಿಷಮಪಿ ಸಾಧ್ಯಂ ದೃಷ್ಟಮ್| ತತ್ಕುತೋಽಸ್ಯ ವಿಷರೂಪತ್ವಾದಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್ ? ಇತ್ಯತ ಆಹ-ವಿರುದ್ದೋಪಕ್ರಮತ್ವತಃ,- ಹೇತುವಿಪರೀತವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಯೋರುಪಚಾರಯೋರ್ವಿರೋಧಾತ್| ಹೇತುರ್ಹ್ಯತ್ರಾಮಸಞ್ಚಯಃ, ತತ್ರಾಗ್ನೇಯ ಉಪಚಾರಃವ್ಯಾಧಿಸ್ತು ವಿಷರೂಪಃ ತತ್ರ ಸೌಮ್ಯ ಉಪಚಾರ ಇತಿ ವಿರೋಧಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಥೇತ್ಯಾನನ್ತರ್ಯೇ| ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಮವಗಮ್ಯಾನನ್ತರಮಾಮಂ ಸಾಧ್ಯಮದುಷ್ಟಂ ಸನ್ತಂ ತ್ವರಿತಂ-ದ್ರಾಕ್, ಆತುರ ಉಲ್ಲಿಖೇತ್-ಉದ್ವಮೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಂವಿಧಮಾಮಮ್ ? ಅಲಸೀಭೂತಮ್,-ಅಲಸಲಕ್ಷಣತಾಂ ಗತಮ್| ಕಥಮುಲ್ಲಿಖೇತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಪೀತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಜಲಮುಷ್ಣಂ ಪೀತ್ವಾ ವಚಾಲವಣಮದನಫಲಯುಕ್ತಂ, ವಮೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತೋಽನನ್ತರಂ ಸ್ವೇದನಂ ಯೋಜಯೇತ್| ತಥಾ-"ವಿಪಾಚ್ಯ ಮೂತ್ರಾಮ್ಲಮಧೂನಿ ದನ್ತೀಪಿಣ್ಡೀತಕೃಷ್ಣಾಬಿಡಧೂಮಕುಷ್ಠೈಃ| ವರ್ತಿಂ ಕರಾಙ್ಗುಷ್ಠನಿಭಾಂ ಘೃತಾಕ್ತಾಂ ಗುದೇ ರುಜಾನಾಹಹರೀಂ ವಿದಧ್ಯಾತ್||" ಇತ್ಯಾದಿ ಫಲವರ್ತೀಂ ಚ ಮಲವಾತಾನುಲೋಮನೀಂ ಯೋಜಯೇತ್| ತತ್ರಾಮದೋಷೇ ದೋಷವಶಾದಙ್ಗಾನಿ ಚ ನಾಮ್ಯಮಾನಾನಿ-ಸಙ್ಕೋಚ್ಯಮಾನಾನಿ ಸನ್ತಿ, ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಸ್ವಿನ್ನಾನಿ ವಸ್ತ್ರಾದಿನಾ ವೇಷ್ಟಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಉಕ್ತಾನಾಮಾಮದೋಷಾಣಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ-ಅಥೇತಿ| ಅಥಶಬ್ದಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾರಮ್ಭೇ ಮಙ್ಗಲಾರ್ಥಃ| ಆಮಂ-ಆಮದೋಷಮ್,ಉಲ್ಲಿಖೇತ್-ವಮೇತ್, ಅಲಸೀಭೂತಮ್| ಯಃ ಸ್ವಯಂ ನ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಬಲಾತ್ಪ್ರವರ್ತಮಾನೋಽಪಿ ಮನ್ದಂ ಮನ್ದಂ ವಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ಸೋಽಲಸಃ|ಆಮದೋ(ವಿ)ಷೋಽಪಿ ತಥಾಭುತಃ| ಸ ಹ್ಯಲಸಕೇನೈವ(ನೇವ) ಪ್ರವರ್ತತೇ| ವಿಸೂಚ್ಯಾಂ ತು ಮನ್ದಂ ಮನ್ದಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಸ ದ್ವಿವಿಧೋಽಪ್ಯುಲ್ಲೇಖನೀಯಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಖಾರಣಾದಿನಾ-"ವಿಸೂಚ್ಯಲಸಕೌ ವಾಮ್ಯೌ ಪಿಪ್ಪಲೀಲವಣಾಮ್ಭಸಾ|" ಇತಿ| ಸಾಧ್ಯಗ್ರಹಣಮಿಹ ನಿಯಮಾರ್ಥಮ್, ಸಾಧ್ಯಮೇವ ನ ತ್ವಸಾಧ್ಯಮಪಿ| ದ್ದಶ್ಯತೇ ಹಿ ನಿದಾನೇಽಸಾಧ್ಯತ್ವೇನೋಕ್ತಾನಾಂ ಮಾಂಸಗ್ರನ್ಥ್ಯಾದೀನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಚಿಕಿತ್ಸೋಪದೇಶಃ| ಆಮದೋಷಸ್ತ್ವಸಾಧ್ಯಃ, ಅಸಾಧ್ಯ ಏವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಂ ಕೃತ್ವೋಲ್ಲಿಖೇತ್ ? ಸೋಗ್ರಾಪಟುಫಲಮುಷ್ಣಂ ವಾರಿ ಪೀತ್ವಾ| ಉಗ್ರಾ-ವಚಾ| ಪಟು-ಸೈನ್ಧವಮ್| ಫಲಂ-ಮದನಫಲಮ್| ತತೋ-ವಮನಾನನ್ತರಂ, ಸ್ವೇದನಂ ಯೋಜಯೇತ್ ಫಲವರ್ತಿ ಚ| ಕಸ್ಯಾ ವರ್ತೇಃ ಫಲವರ್ತಿಸಂಜ್ಞಾ ? ಇತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಮಾಹ-ಮಲವಾತಾನುಲೋಮನೀಮ್| ವಿಣ್ಮೂತ್ರಾಧೋವಾತಾನಾಂ ಪ್ರವರ್ತಿನೀ ವರ್ತಿಃ-ಫಲವರ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ವೇದಫಲವರ್ತಿದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯುಕ್ತಾನಿ ಖಾರಣಾದಿನಾ-"ಶೂಲೇ ತು ಸ್ತಿಮಿತೇ ಸಾಮೇ ಸ್ವೇದಃ ಶಸ್ತೋ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ| ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣೈಃ ಕಟುಕೈಃ ಪಾಂಶುಕರೀಷಸಿಕತಾದಿಭಿಃ||ಪಿಪ್ಪಲ್ಯೋಽಗಾರಧೂಮಶ್ಚ ಮದನಂ ಸರ್ಷಪಾಸ್ತ್ರಿವೃತ್| ಹೇಮಕ್ಷೀರೀ ವಚಾ ಕಿಣ್ವಂ ಕುಷ್ಠಂ ದನ್ತೀ ಯವಾಗ್ರಜಃ|| ಸಮೂತ್ರಲವಣಾಭ್ಯಕ್ತಾ ಫಲವರ್ತಿರಿಯಂ ಹಿತಾ| ಸಂಸ್ವೇದ್ಯಾಲಸಕೇ ಶೂಲವಿಬನ್ಧಾನಾಹನಾಶಿನೀ||" ಇತಿ| ಯದ್ಯಾಮದೋಷೇಣಾಙ್ಗಾನಿ ನಾಮ್ಯನ್ತೇ-ಸಙ್ಕೋಚ್ಯನ್ತೇ, ತದಾ ತಾನ್ಯತಿಸ್ವಿನ್ನಾನಿ ಕೃತ್ವಾ ವಸ್ತ್ರಾದಿಭಿರ್ವೇಷ್ಟಯೇತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಿಸೂಚ್ಯಾಂ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಾಯಾಮ್, ಅತಿವೃದ್ಧಾಯಾಂ ಸತ್ಯಾಂ ಪಾರ್ಷ್ಣ್ಯೋಃ-ಖುರಿಕಯೋಃ, ಅಯಃಶಲಾಕಾದಿನಾ ದಾಹಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ| ತದಹಃ-ವಿಸೂಚಿಕಾರಮ್ಭದಿವಸ ಏವ, ಏನಂ-ವಿಸೂಚಿಕಾವನ್ತಂ, ಉಪವಾಸ್ಯ-ಲಙ್ಘಯಿತ್ವಾ, ವಿರಕ್ತವತ್-ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮೇಣೋಪಾಚರೇತ್| ಸುಶ್ರುತೇ (?) ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ.೧೧)-"ಸುಚ್ಛರ್ದಿತವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಗಾತ್ರಾಯಾಮೇಽತಿದಾರುಣೇ| ಭಲ್ಲಾತಕಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟಜೀರ್ಣಪಿಣ್ಯಾಕನಾಗರೈಃ|| ಘೃತತೈಲಂ ಪಚೇತ್ ಸಾಮ್ಲೈಸ್ತಚ್ಚ ಖಲ್ಲೀಘ್ನಮುತ್ತಮಮ್|| ತ್ವಕ್ಪತ್ರರಾಸ್ನಾಗುರುಶಿಗ್ರುಕುಷ್ಠೈರಮ್ಲಪ್ರತಿಷ್ಠೈಃ ಸವಚಾಶತಾಹ್ವೈಃ| ಉದ್ವರ್ತನಂ ಖಲ್ಲಿವಿಸೂಚಿಕಾಘ್ನಂ ತೈಲಂ ವಿಪಕ್ವಂ ಚ ತದರ್ಥಕಾರಿ|| ಶಿರೀಷನಕ್ತಾಹ್ವಫಣಿಜ್ಜಬೀಜತ್ರಾಯನ್ತ್ಯಪಾಮಾರ್ಗಫಲಾನಿ ವರ್ತಿಃ| ಬಸ್ತಸ್ಯ ಮೂತ್ರೇಣ ವಿಸೂಚಿಕಾಘ್ನೀ ಪ್ರಲೇಪನಸ್ಯಾಞ್ಜನಧೂಮಯೋಗೈಃ||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ವಿಸೂಚ್ಯಾಂ ವಿಶೇಷಮಾಹ-ವಿಸೂಚ್ಯಾಮಿತಿ| ಅತಿವೃದ್ಧಾಯಾಂ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಅಶಾನ್ತಾಯಾಂ, ವಿಸೂಚ್ಯಾಂ ಪಾರ್ಷ್ಣ್ಯೋರ್ದಾಹಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ| ಪ್ರಶಬ್ದಃ ಪ್ರಕರ್ಷಾರ್ಥಃ| ಸರ್ವೇಷ್ವಾಮದೋಷೇಷು ಪಾರ್ಷ್ಣ್ಯೋರ್ದಾಹಃ ಶಸ್ಯತೇ, ವಿಸೂಚ್ಯಾಂ ತು ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ (ಉ. ಅ. ೫೬/೧೨)- "ಸಾಧ್ಯಾಸು ಪಾರ್ಷ್ಣ್ಯೋರ್ದಹನಂ ಪ್ರಶಸ್ತಮಗ್ನಿಪ್ರತಾಪೋ ವಮನಂ ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣಮ್||" ಇತಿ| ಸಾಧ್ಯಾಸ್ವಿತಿ ಬಹುವಚನಾತ್ ವಿಸುಚಿಕಾಲಸವಿಲಮ್ಬಿಕಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ವಙ್ಗಸೇನೇನ-"ವಿಲಮ್ಬಿಕಾಲಸಕಯೋರ್ವಿಸೂಚ್ಯುಕ್ತಃ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮಃ|" ಇತಿ| ಪಾರ್ಷ್ಣಿದಾಹಶ್ಚ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಭಿಃ| ಯದಾಹ ಭೇಡಃ-"ವಿಸೂಚ್ಯಾಮತಿವೃದ್ಧಾಯಾಂ ಪಾರ್ಷ್ಣಿದೇಶೇ ಚ ದಾಹಯೇತ್| ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾ ವಾಽಪ್ಯರಣ್ಯಾ ವಾ ಶಸ್ತ್ರೇಣಾತಾಪಿತೇನ ವಾ||" ಇತಿ| ನಿವೃತ್ತಾಮದೋಷಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ-ತದಹಶ್ಚೇತಿ| ಯಸ್ಮಿನ್ನಹನಿ ಆಮದೋಷೋ ನಿವೃತ್ತಃ, ತದಹರೇನಮುಪವಾಸ್ಯ| ತಥಾ ಚ ಖಾರಣಾದಿಃ-"ಆಮಾಶಯವಿಶುಧ್ಯರ್ಥಮಥೈನಮುಪವಾಸಯೇತ್| ಜೀರ್ಣೇ ವಿರಿಕ್ತವೃತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾದ್ಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಮಣ್ಡಪೂರ್ವಿಕಾ||" ಇತಿ| ವಮನಾದ್ಯುಪಕ್ರಮಾನ್ತೇ ಪಠ್ಯಮಾನೇನ ಪ್ರಕೃತಪರಾಮರ್ಶಿನಾ ತಚ್ಛಬ್ದೇನ ಆಮದೋಷನಿವೃತ್ತಿದಿನಮೇವ ಪರಾಮರ್ಷ್ಟುಂ ಯುಕ್ತಮ್, ನ ಪುನರುತ್ಪತ್ತಿದಿನಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಜೀರ್ಣೀ-ಅಜೀರ್ಣವಾನ್, ತೀವ್ರಶೂಲೋಽಪಿ ಸನ್ ಶೂಲಹರಮೌಷಧಂ ನ ಪಿಬೇತ್| ವಮನಕರಮುಷ್ಣೋದಕಂ ಚ ಪ್ರಾಗುಪದಿಷ್ಟಮೇವ ಪಿಬೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಶೂಲಘ್ನಮಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮ್| ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರಘ್ನಮಪಿ ವಿಸೂಚಿಕಾಯಾಂ ನ ಪಿಬೇತ್| ಯತ ಆಮೇನ ಸನ್ನೋ-ಮನ್ದೀಭೂತೋಽಗ್ನಿರ್ದೋಷೌಷಧಾಶನಂ ಪಕ್ತುಂ ನ ಸಮರ್ಥಃ| ಏತೇಷಾಂ ಚ-ದೋಷೌಶಧಾಶನಾನಾಂ, ತ್ರಯಾಣಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೀ ಯೋ ವಿಭ್ರಮೋ-ವ್ಯಾಪತ್ತಿಃ, ಸಹಸಾ-ಕಾಲಮನಪೇಕ್ಷ್ಯೈವ, ಆತುರಂ ಹನ್ಯಾತ್| ನ ಕೇವಲಮಿದಂ ಗುಣಾಯ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ಪ್ರತ್ಯುತ ದೋಷಂ ಕರೋತೀತಿ ಸೂಚನಾರ್ಥಮಪಿ ಚೇತಿ ಕೃತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಆಮದೋಷಿಣಃ ಶಮನೌಷಧಂ ನಿಷೇಧತಿ-ತೀವ್ರಾರ್ತಿರಿತಿ| ಅಪಿಷಬ್ದ ಉಭಯತ್ರ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ತೀವ್ರಾರ್ತಿರಾಪಿ-ಕಿಂಪುನರ್ಮನ್ದಾರ್ತಿರನರ್ತಿರ್ವಾ| ಶೂಲನ್ಧಮಪಿ-ಕಿಂಪುನಪಾಚನಾದಿಕಮ್| ಕುತಃ ? ಯತ ಆಮೇನಾನ್ನೇನ ಸನ್ನೋ-ಮನ್ದೀಭೂತೋ, ಅಗ್ನಿರ್ದೋಷಾದೀನಿ ಪಕ್ತುಂನಾಲಂ-ನ ಸಮರ್ಥಃ| ದೋಷಃ- ಆಮಾನ್ನಕ್ಷೋಭಿತಃ ಕಫಾದಿಃ| ಔಷಧಂತನ್ನಿವೃತ್ಯರ್ಥಂ ಪ್ರಯುಕ್ತಂ ಪಾಚನಾದಿ| ಅಶನಂ-ತದ್ಧೇತುಭೂತಮಾಮಾನ್ನಮ್| ನಕೇವಲಮೌಷಧಾದರ್ಥಾನವಾಪ್ತಿಃ, ಅಪಿ ತು ಅನರ್ಥಾವಾಪ್ತಿರರಪೀತ್ಯಾಹ-ನಿಹನ್ಯಾದಿತಿ| ಏತೇಷಾಂ-ದೋಷಾದೀನಾಮ್,ವ್ಯಪತ್ತಿಃ-ಪಾಕಾಭಾವಜನಿತಸಙ್ಕ್ಷೋಭಃ, ಆತುರಂ ಸಹಸಾ ಹನ್ಯಾತ್| ಅಪಿ ಚೇತಿ ಪ್ರತ್ಯುತಾರ್ಥೇ, ರೋಗಶಮನಾರ್ಥಮೌಷಧಂ ರೋಗಂ ನ ಶಮಯತಿ ಪ್ರತ್ಯುತ ವರ್ಧಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಜೀರ್ಣಮಶನಂ ಯಸ್ಯ ತಸ್ಮಿನ್ನೌಷಧಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾದ್ವೈದ್ಯಃ| ಕೀದೃಶಿ ? ಸ್ತಬ್ಧಂ-ಅಚಲಂ, ಗುರೂದರಂ-ಕೋಷ್ಠೋ, ಯಸ್ಯ ತಸ್ಮಿನ್| ಕಿಮರ್ಥಮೌಷಧಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ದೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ಗತಾರ್ಥಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇ ಔಷಧಮಾಹ-ಜೀರ್ಣಾಶನ ಇತಿ| ಆಮದೋಷಿಣೋ ಯದಾ ಜೀರ್ಣಮನ್ನಂ ತದಾ ದೀಪನಪಾಚನಮೌಷಧಂ ದೇಯಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೧೧)- "ಸದ್ಯಃ ಸಮ್ಯಗ್ವಿಶುದ್ವಶಸ್ಯ ಶಾಗ್ಯನ್ತಿ ತದುಪದ್ರವಾಃ| ಶೂಲೇ ನಿರನ್ನಕೋಷ್ಠೋಽದ್ಭಿಃ ಕೋಷ್ಣಾಭಿಶ್ಚೂರ್ಣಿತಾಃ ಪಿಬತ್|| ಹಿಙ್ಗುಪ್ರತಿವಿಷಾವ್ಯೋಷಸೋವರ್ಚಲವಭಯಾಃ| ಅಥವಾ ಪಿಣ್ಣ ಲೀಮೂಲತ್ರಿವೃತಾದಾರುಸೈನ್ಧವಮ್|| ಶುಣ್ಠೀಸ್ನುಕ್ಕ್ಷೀರಲವಣಪಿಪ್ಪ ಲೀಮರಿಚಾನಿ ಚ| ಪಾಠಾಮ್ಲವೇತಸಕ್ಷಾರಯವಾನೀರ್ಯೋಕರಾಣಿ ಚ|| ದ್ವಿರುತ್ತರಂ ಹಿಙ್ಗುವಚಾಗ್ನಿಕುಷ್ಠಸುವರ್ಚಿಕಾಕ್ಷಾರಬಿಡಾಜಮೋದಮ್| ಶೂಲೋದರಾನಾಹವಿಸೂಚಿಕಾರ್ಶೋಹೃದ್ರೋಗಗುಲ್ಮೋರ್ಧ್ವಸಮೀರಣಾಘ್ನಮ್|| ಮುಸ್ತಾಜಮೋದಪೂತೀಕವಚಾಶುಣ್ಟ್ಯಗ್ನಿಧಾನ್ಯಕೈಃ| ಸವಾಲಕದೀ ಬಿಲ್ವೈಃ ಕ್ವಾಥಂ ತೃಟ್ಶೂಲವಾನ್ ಪಿಬೇತ್|| ರಾಸ್ನಾಕಟಫಲಷಡ್ಗ್ರನ್ಥಾಬೃಹತ್ಪೀದ್ವಯಜೋಙ್ಗಕೈಃ| ಗುಗ್ಗುಲ್ವತಿವಿಷಾಕುಷ್ಠಪತ್ರವ್ಯಾಘ್ರಬಖಾಮ್ಬುದೈಃ|| ಕುರ್ಯಾಚ್ಛುಷ್ಕೈಃ ಸಮೂತ್ರೈರ್ವಾ ಲೇಪೋದ್ವರ್ತನಧೂಪನಮ್| ಸರುಗಾನದ್ಧಮುದರಮಮ್ಲಪಿಷ್ಟೈಃ ಪ್ರಲೇಪಯೇತ್|| ದಾರುಹೈಮವತೀಕುಷ್ಠಶತಾಹ್ವಾಹಿಙ್ಗುಸೈನ್ಧವೈಃ| ಯವಚೂರ್ಣಶ್ಚ ಸಕ್ಷಾರತಕ್ರಃ ಕೋಷ್ಠಾರ್ತಿಜಿತ್ಪರಮ್|| ಯೋಜಯೇತ್ಸೈನ್ಧವಾನ್ತೈಶ್ಚ ವಾತ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಸಙ್ಗ್ರಹೇ| ದ್ವಿಕ್ಷಾರಜೀರ್ಣಪಿಣ್ಯಾಕಕುಷ್ಠಾರುಷ್ಕರ ಚಿತ್ರಕೈಃ|| ಸಶುಕ್ತಸೈನ್ಧವೈಸ್ತೈಲಂ ಪಕ್ವಮಭ್ಯಞ್ಜನೇ ಹಿತಮ್| ಸುಚ್ಛರ್ದಿತವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಗಾತ್ರಾಯಾಮೇ ಸುದಾರುಣೇ|| ಭಲ್ಲಾತಕಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟಜೀರ್ಣಪಿಣ್ಯಾಕನಾಗರೈಃ| ಘೃತತೈಲಂ ಪಚೇತ್ಸಾಮ್ಲೈರತಚ್ಚ ಖಲ್ಲೀಘ್ನಮುತ್ತಮಮ್|| ತ್ವಕ್ಯತ್ರರಾಸ್ನಾಗುರುಶಿಗ್ರುಕುಷ್ಠೈರಮ್ಲಪ್ರಪಿಷ್ಟೈಃ ಸವಚಾಶತಾಹ್ವೈಃ| ಉದ್ವರ್ತನಂ ಖಲ್ಲಿವಿಸೂಚಿಕಾಘ್ನಂ ತೈಲಂ ವಿಪಕ್ವಂ ಚ ತದರ್ಥಕಾರಿ|| ಯಃ ಶ್ಯಾವದನ್ತೌಷ್ಠನಖೋಽಲ್ಪಸಂಜ್ಞಃ ಛರ್ದ್ಯರ್ದಿತೋಽನ್ತರ್ಗತತಾಮ್ರನೇತ್ರಃ| ಕ್ಷಾಮಸ್ವರಃಸ್ತ್ರಸ್ತಸಮಸ್ತಸನ್ಧಿರ್ಯಾಯಾನ್ನರೋಽಸೌ ಪುನರಾಗಮಾಯ|| ವ್ಯೋಷಾಂ ಕರ ಞ್ಜಸ್ಯ ಫಲಂ ಹರಿದ್ರಾಂ ಮೂಲಂ ಸಮಾವಾಪ್ಯ ಚ ಮಾತುಲುಙ್ಗಯಾಃ| ಛಾಯಾವಿಶುಷ್ಕಾ ಗುಟಿಕಾಃ ಕೃತಾಸ್ತಾ ಹನ್ಯುರ್ವಿಸೂಚೀಂ ನಯನಾಞ್ಜನೇನ|| ಶಿರೀಷನಕ್ತಾಹ್ವಫಣಿಜ್ಜಬೀಜತ್ರಾಯನ್ತ್ಯಪಾಮಾರ್ಗಫಲಾನಿ ವರ್ತಿಃ| ಬಸ್ತಸ್ಯಮೂತ್ರೇಣವಿಸೂಚಿಕಾಘ್ನೀ ಪ್ರಲೇಪಧೂಮಾಞ್ಜನನಸ್ಯಯೋಗೈಃ|| ಯಾಮೈಶ್ಚತುಭಿರ್ದ್ವಾಭ್ಯಂ ಚ ಭೋಜ್ಯಭೈಷಜ್ಯಯೋಃ ಸಮೇ| ಪಾಕೋಽಗ್ನೌ ಯುಕ್ತಯೋರ್ದ್ರಾಕ್ ತು ತೀಕ್ಷ್ಣೇ, ಮನ್ದೇ ಪುನಶ್ಚಿರಾತ್|| ಸಭಕ್ತಮೌಷಧಂ ತಸ್ಮಾನ್ಮನ್ದಾಗ್ನೇರವಚಾರಯೇತ್| ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಭೋಜನಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಲಘು ದೀಪನಬೃಂಹಣಮ್|| ಪ್ರಾತರಾಶೇ ತ್ವಜೀರ್ಣೇಽಪಿ ಸಾಯಮಾಶೋ ನ ದುಷ್ಯತಿ| ಅಜೀರ್ಣೇ ಸಾಯಮಾಶೇ ತು ಪ್ರಾತರಾಶೋ ಹಿ ದುಷ್ಯತಿ|| ದಿವಾ ಪ್ರಬುಧ್ಯತೇಽರ್ಕೇಣ ಹೃದಯಂ ಪುಣ್ಡರೀಕವತ್| ತಸ್ಮಿನ್ವಿಬುದ್ಧೇ ಸ್ತ್ರೋತಾಂಸಿ ಸ್ಫುಟತ್ವಂ ಯಾನ್ತಿ ಸರ್ವಶಃ|| ವ್ಯಾಯಾಮಾಚ್ಚ ವಿಹಾರಾಚ್ಚ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತತ್ವಾಚ್ಯ ಚೇತಸಃ| ನ ಕ್ಲೇದಮುಪಗಚ್ಛನ್ತಿ ದಿವಾ ತೇನಾಸ್ಯ ಧಾತವಃ|| ಅಕ್ಲಿತ್ರೇಷ್ವನ್ನಮಾಸಿಕ್ತಮನ್ಯತ್ತೇಷು ನ ದುಷ್ಯತಿ| ಅವಿದಗ್ಧೇಷ್ವಿವ ಪಯಃಸ್ವನ್ಯತ್ ಸಮ್ಮಿಶ್ರಿತಂ ಪಯಃ|| ರಾತ್ರೌ ತು ಹೃದಯೇ ಮ್ಲಾನೇ ಸಂವೃತೇಷ್ವಯನೇಷು ಚ| ಯಾನ್ತಿ ಕೋಷ್ಠೇ ಪರಿಕ್ಲೇದಂ ಸಂವೃತೇ ದೇಹಧಾತವಃ|| ಕ್ಲಿನ್ನೇಷ್ವನ್ಯದಪಕ್ಷೇಷು ತೇಷ್ವಾಸಿಕ್ತಂ ಪ್ರದುಷ್ಯತಿ| ವಿದಗ್ಧೇಷು ಪಯಃಸ್ವನ್ಯತ್ ಪಯಸ್ತಪ್ತೇಷ್ವಿವಾರ್ಪಿತಮ್|| ನೈಶೇ ತಸ್ಮಾದಜೀರ್ಣೇಽನ್ನೇ ನಾನ್ಯದ್ಭುಞ್ಜೀತ ಭೋಜನಮ್| ಉದ್ಗಾರಶುದ್ಧಿರುತ್ಸಾಹೋ ವೇಗೋತ್ಸರ್ಗೋ ಯಥೋಚಿತಃ|| ಲಘುತಾ ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾ ಚ ಜೀರ್ಣಾಹಾರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಪ್ರಾಯಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧೇನ ರೋಗಗ್ರಾಮಃ ಪ್ರಜಾಯತೇ|| ನೃಣಾಮಶನಲುಬ್ಧಾನಾಂ ವಿಶೇಷೇಣ ವಿಸೂಚಿಕಾ|| ದೋಷೋಪನದ್ಧಂ ಯದಿ ಲೀನಮಾಮಂ ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣಸ್ಯಾವೃಣುಯಾನ್ನ ವಹ್ವಿಮ್| ಜಾಯೇತ ದುಷ್ಟಾ ತು ತತೋ ಬುಭುಕ್ಷಾ ಸಾ ಮನ್ದಬುದ್ಧೀನ್ ವಿಷವನ್ನಿಹನ್ತಿ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತುರವಧಾರಣೇ| ಯಸ್ಮಾದತರ್ಪಣಾದೇವಾಮಜಾನಾಂ ವಿಕಾರಾಣಾಂ-ಆಲಸ್ಯಜಾಡ್ಯಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದೀನಾಮ್, ಶಾನ್ತಿಃ-ಉಪಶಮೋ, ಭವತಿ| ತಸ್ಮಾದತರ್ಪಣಂ ಯೋಜಯೇತ್| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೧೪|೧೦)-"ಮೇಹಾಮದೋಷಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧ" ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ "ಲಙ್ಘಯೇನ್ನಿತ್ಯಮ್" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದತರ್ಪಣಂ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ-ದೇಶಕಾಲಾಗ್ನ್ಯಾದೀನ್ ಪರ್ಯಾಲೋಚ್ಯ, ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಂ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರೇ ದೋಷೇ ವೈದ್ಯಃ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಉಕ್ತಾನುಕ್ತಾಮದೋಷಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಂ ಸಾಮಾನ್ಯಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ-ಶಾನ್ತಿರಿತಿ| ಆಮವಿಕಾರಾಣಾಂ-ಸರ್ವೇಷಾಮಜೀರ್ಣಾನ್ನಜಾನಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಮ್| ಅಪತರ್ಪಣಾತ್-ಲಙ್ಘನಾತ್| ಅಪತರ್ಪಣಂ ವಿಭಜತಿ-ತ್ರಿವಿಧಮಿತಿ| ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ-ಬಲಾದಿಕಂ ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ತ್ರಿಷು ಮಧ್ಯೇ, ಅಲ್ಪೇ ದೋಷೇ, ಲಙ್ಘನಂ-ಉಪವಾಸಾಖ್ಯಂ, ಪಥ್ಯಮ್| ತೇನ ಹ್ಯನಲಾನಿಲವೃಧ್ದ್ಯಾಽಲ್ಪೋ ದೋಷಃ ಶೀಘ್ರಂ ಸಂಶೋಷ್ಯ ಜೀಯತೇ| ಮಧ್ಯೇ ದೋಷೇ ಲಙ್ಘನಂ ಪಾಚನಂ ಚ ಪಥ್ಯಮ್| ಅಗ್ನಿಃ ಪಚತಿ, ತಸ್ಯ ಪಚತೋ ಯೇ ವಿಬನ್ಧಹೇತವಃ, ತಾನ್ನಿಷಿಧ್ಯ ಪಾಟವಂ ಪಕ್ತುರಾದಧತಃ ಪಚೇತಿ ಪ್ರಯುಙ್ಕ್ತ ಇವ ತತ್ ಪಾಚಯತೀತಿ ಪಾಚನಮುಚ್ಯತೇ| ಹೇತುಮಣ್ಣಿಜನ್ತಾತ್ಪಚೇರ್ಬಾಹುಲಕಾತ್ಕರ್ತರಿ ಲ್ಯುಟ್| ಯದುಪಯುಕ್ತಮನ್ನಪಾನೌಷಧಮಪಕ್ವಾನಾಂ ಸಾಮಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಪಾಚನೇ ಸಮರ್ಥಂ ತತ್ ಪಾಚನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಭೂತೇ ಶೋಧನಂ ಪಥ್ಯಮ್| ಶೋಧನಂ ತು ಕಾಯಾದ್ಬಹಿರ್ದೋಷಾನೀರಯತಿ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೧೪|೫)-"ಯದೀರಯೇದ್ಬಹಿರ್ದೋಷಾನ್ ಪಞ್ಚಧಾ ಶೋಧನಂ ತು ತತ್|" ಇತ್ಯಾದಿ| ಕುತಃ ಪ್ರಭೂತ ಆಮದೋಷೇ ಶೋಧನಂ ಹಿತಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ತದ್ಧೀತ್ಯಾದಿ| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ತತ್-ಶೋಧನಮ್, ಮೂಲಾನ್ಮಲಾನ್ನಾಶಯೇತ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ. ೧೧)-ಬಹುದೋಷಾಣಾಂ ಪುನರ್ದೋಷಾವಸೇಚನಮೇವ ಕಾರ್ಯಮ್| ನ ಹ್ಯಸ್ರಾವಿತೇ ಪಲ್ವಲೋದಕೌಘೇ ಶಾಲ್ಯಾದಿಪುಷ್ಟಿರ್ಭವತಿ|" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ವಿಭಾಗಂ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರೋತಿ-ತತ್ರೇತಿ| ಲಙ್ಘನಮತ್ರೋಪವಾಸಃ| ಲಙ್ಘನಪಾಚನಂ-ಉಪವಾಸಯುಕ್ತಂ ಪಾಚನೌಷಧಪಾನಮ್| ಪ್ರಭೂತೇ-ಬಹುತರೇ| ಶೋಧನಂ-ವಮನಾದಿ| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ತತ್-ಶೋಧನಮ್, ಮಲಾನ್ಮೂಲಾದುನ್ಮೂಲಯೇತ್-ಸಮೂಲಾನುಚ್ಛಿನ್ದ್ಯಾತ್| ಮಲಬಲಮೂಲಂ ಚ ವಿಕಾರೇ ಪ್ರಭೂತ್ವಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯಥಾ ಸನ್ತರ್ಪಣೋತ್ಥ ಆಮದೋಷೋ ನಿದಾನವಿಪರ್ಯಯಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತೇ, ಏವಮನ್ಯಾನಪಿ ಜ್ವರಾದೀನ್ ವಿಕಾರಾನ್ ಸ್ವನಿದಾನವಿಪರ್ಯಯಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್| ಸನ್ತರ್ಪಣೋತ್ಥೋಽಪತರ್ಪಣೇನ, ಶೀತೋತ್ಥ ಉಷ್ಣೇನ, ಇತ್ಯಾದಿ| ಯದಿ ತ್ವೇವಮುಪಕ್ರಮ್ಯಮಾಣೋ ವ್ಯಾಧಿರನುಬಧ್ಯೇತ-ತೇನೋಪಶಮಂ ನ ಗಚ್ಛೇತ್, ತತೋ ಹೇತುವಿಪರ್ಯಯಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ವ್ಯಾಧಿವಿಪರ್ಯಯಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ಯಥಾಯಥಂ,-ಯದ್ಯಸ್ಯ ಜ್ವರಾದಿವ್ಯಾಧೇರ್ಭೈಷಜ್ಯಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ತತ್ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಥಾ, (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ. ೧೨)-"ಮುಸ್ತಾಪರ್ಪಟಕಂ ಜ್ವರೇ, ರಜನೀ ಯವಾನ್ನಂ ಪ್ರಮೇಹೇ" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ತುಲ್ಯನ್ಯಾಪ್ರಸಙ್ಗಾದನ್ಯೇಷಾಮಪಿ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ-ಏವಮಿತಿ| ಏವಂ-ಆಮವಿಕಾರವತ್| ಅನ್ಯಾನ್-ಜ್ವರಾದೀನ್| ಯಥಾ, ಆಮವಿಕಾರಾಃ ಸನ್ತರ್ಪಣೋತ್ಥಾಸ್ತದ್ವಿಪರೀತೇನಾಪತರ್ಪಣೇನ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯನ್ತೇ, ತಥಾ, ಅನ್ಯೇಽಪಿ ವಿಕಾರಾಃ ಸ್ವನಿದಾನವಿಪರ್ಯಯಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾಃ| ಆಮವಿಕಾರಾಣಾಮನ್ಯೇಷಾಂ ಚ ಸ್ವನಿದಾನವಿಪರ್ಯಾನುಪಶಮೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ-ಅನುಬನ್ಧೇ ತ್ವಿತಿ| ಯದಿ ಹೇತುವಿಪರ್ಯಯೇ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇಽಪ್ಯನುಬನ್ಧೋ-ಅನುವರ್ತನಂ ವ್ಯಾಧೇಃ, ತದಾ ಹೇತುವಿಪರ್ಯಯಂ ತ್ಯಾಕ್ತ್ವಾ ಭಿಷಕ್ ವ್ಯಾಧಿವಿಪರ್ಯಯಂ ಭೈಷಜ್ಯಂ ಯಥಾಯಥಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| ಹೇತುವಿಪರೀತಾದಿಸ್ವರೂಪಮುಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.೧೨ " ತತ್ರ ಹೇತುವಿಪರೀತಂ" ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ "ವಿಪರೀತಮರ್ಥಂ ಕರೋತಿ" ಇತಿ|)|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್-ನಿದಾನವ್ಯಾಧಿವಿಪರ್ಯಯಸಾಧ್ಯಂ, ಅರ್ಥಂ-ರೋಗೋಪಶಮಲಕ್ಷಣಂ, ಕರ್ತುಂ ಶೀಲಂ ಯಸ್ಯ ತತ್-ತದರ್ಥಕಾರಿ| ತದ್ವಾ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| ಯಥಾ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ. ೧೨)-"ಮದಾತ್ಯಯೇ ಮದ್ಯಪಾನಮ್, ಅತಿಸಾರೇ ವಿರೇಚನಮ್" ಇತಿ| ವಾಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯಾರ್ಥಃ| ಇತಿ ತ್ರಿವಿಧಮೌಷಧಂ ನಿರ್ದಿಶ್ಯಾಽಽಮಚಿಕಿತ್ಸಾಮೇವಾನುಸರನ್ನಾಹ-ಪಕ್ವ ಇತಿ| ಪಕ್ವೇ ದೋಷೇ-ನಿರಾಮೇ, ದೀಪ್ತೇ ಪಾವಕೇ ಚ| ನಿರಾಮತ್ವೇ ದೀಪ್ತಾಗ್ನಿತ್ವೇ ಚ ಸಮುಚಿತಮೇವ ಹಿತಮಭ್ಯಙ್ಗಾದಿಕಮ್| ಯುಕ್ತಿತೋ-ಮಾತ್ರಯಾ, ಯಥಾಽಗ್ನಿಸಾದಾದಿ ನ ಭವತೀತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪಕ್ವದೋಷಾಣಾಮಾಮವಿಕಾರಾಣಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ-ಪಕ್ವೇದೋಷೇ ಇತಿ| ಉಕ್ತೇನೋಪಕ್ರಮೇಣ ಪಕ್ವೇ ದೋಷೇ ದೀತ್ಪೇ ಚಾಗ್ನೌ ಸತ್ಯಾಮದೋಷಿಣಾಮಭ್ಯಞ್ಜನಾದಿ ಹಿತಮ್| ಆದಿಶಬ್ದಾದ್ರಸಾಯನವಾಜೀಕರಣಾದಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಗ್ನಿಪ್ರತಿಪಕ್ಷತ್ವೇನ ಕಫಸ್ಯಾಜೀರ್ಣಕರಣಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದಗ್ರೇ ನಿರ್ದೇಶಃ| ಕಫಾತ್ಸಕಾಶಾದಜೀರ್ಣಮಾಮಸಂಜ್ಞಕಂ ಭವತಿ| ತತ್ರ-ಆಮಾಖ್ಯೇಽಜೀರ್ಣೇ, ಅಕ್ಷಿಕೂಪಯೋರ್ಗಣ್ಡ್ಯೋಶ್ಚ ಶೋಫೋ ಭವತಿ| ಸದ್ಯೋಭುಕ್ತವದಪ್ರಾಪ್ತವಿದಾಹಾವಸ್ಥ ಉದ್ಗಾರಃ| ಪ್ರಸೇಕಃ-ಪ್ರಸಕ್ತಂ ನಿಷ್ಠೀವನಮ್| ಉತ್ಕ್ಲೇಶೋ-ದೋಷಾಣಾಂ ಸ್ಥಾನಾಚ್ಚಲನಮ್| ಗೌರವಂ-ಗಾತ್ರಾಣಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಮಹಾನ್ತಮಾಮದೋಷಮುಕ್ತ್ವಾ ಕ್ಷುದ್ರಮಾಹ| ತತ್ರ ಕಫಜಮಾಹ-ಅಜೀರ್ಣಮಿತಿ| ಆಮಂ-ಆಮಸಂಜ್ಞಮ್| ತತ್ರ-ಆಮೇ,ಅಕ್ಷ್ಣಿ ಗಣ್ಡೇ ಚ ಶೋಫಃ| ಜಾತ್ಯಪೇಕ್ಷಮೇಕವಚನಮ್| ಸದ್ಯೋಭುಕ್ತ ಇವೋದ್ಗಾರಃ-ಚಿರಭುಕ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಸದ್ಯೋಭುಕ್ತವದಪ್ರಾಪ್ತವಿದಾಹಾವಸ್ಥ ಉದ್ಗಾರಃ| ಉತ್ಕ್ಲೇಶೋ-ವಮನೋನ್ಮುಖತ್ವಮಿವ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅನಿಲಾದ್ವಿಷ್ಟಬ್ಧಂ ನಾಮಾಜೀರ್ಣಂ ಭವತಿ| ತಚ್ಚ ಶೂಲಾದಿಕೃತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅನಿಲಜಮಾಹ-ವಿಷ್ಟಬ್ಧಮಿತಿ| ವಿಷ್ಠಬ್ಧಂ-ವಿಷ್ಟಬ್ಧಸಂಜ್ಞಮ್| ಸಾದಃ-ಕಾರ್ಯಾಕ್ಷಮತ್ವಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಿತ್ತಾದ್ವಿದಗ್ಧಂ ನಾಮಾಜೀರ್ಣಮುತ್ಪದ್ಯತೇ| ತಚ್ಚ ತೃಡಾದಿಯುಕ್ತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪಿತ್ತಜಮಾಹ-ಪಿತ್ತಾದ್ವಿದಗ್ಧಮಿತಿ| ವಿದರ್ಗ್ಧಂವಿದಗ್ಧಾಖ್ಯಾಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತುರವಧಾರಣೇ| ಆಮಾಖ್ಯೇಽಜೀರ್ಣೇ ಲಙ್ಘನಮೇವ ಕಾರ್ಯಮ್, ನ ವಮನವಿರೇಚನಾದಿ| ವಿಷ್ಟಬ್ಧೇ ಸ್ವೇದನಂ ಭೃಶಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ಭೃಶಶಬ್ದೇನೈತತ್ ದ್ಯೋತಯತಿ,-ಪೂರ್ವತ್ರಾಪಿ ಸ್ವೇದನಂ ಕಾರ್ಯಮತ್ರ ತ್ವತ್ಯರ್ಥಮಿತಿ| ವಿದಗ್ಧೇ-ವಿದಗ್ಧನಾಮ್ನ್ಯಜೀರ್ಣೇ, ವಮನಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ಯದ್ವಾ ಲಙ್ಘನಸ್ವೇದನವಮನಾನಾಂ ಯಥಾವಸ್ಥಂ-ಯಥಾದೋಷೋದ್ರೇಕಂ, ಹಿತಂ ಭವೇತ್ತದೇವ ಕಾರ್ಯಮ್| ಆಮಾಜೀರ್ಣೇಽಪಿ ಸ್ವೇದನವಮನೇ, ವಿದಗ್ಧೇಽಪಿ ಲಙ್ಘನಸ್ವೇದನೇ, ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಆಮಾದೀನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸಾಹ-ಲಙ್ಘನಮಿತ್ಯಾದಿ ಭೃಶಮಿತಿ ತ್ರಿಷ್ವಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಲಙ್ಘನಾದಿವಿಭಾಗಸ್ತ್ವತಿಶಯಾರ್ಥಃ ಯದಾಹ ಖಾರಣಾದಿಃ-ವಿಷ್ಟಬ್ಧೇ ಸ್ವೇದನಂ ವರ್ತ್ಯೋ ಲವಣೋಷ್ಣಾಮ್ಬು ಶಸ್ಯತೇ| ವಿದಗ್ಧೇ ವಮನಂ ಶಸ್ತಮುಪವಾಸೋ ವಿರೇಚನಮ್||" ಇತಿ| ಯದ್ವಾ-ಅಥವಾ| ಯಥಾವಸ್ಥಂ ಹಿತಂ-ಯಸ್ಯಾಜೀರ್ಣಸ್ಯ ಯಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ಯದ್ಧಿತಂ, ತಸ್ಯ ತಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ತಷ್ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಭಾಗನಿಯಮಸ್ತು ಬಾಹುಲ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಗರೀಯಸಃ-ಪ್ರಭೂತಾತ್, ಆಜೀರ್ಣಾದೇವ ವಿಲಮ್ಬಿಕಾ ಸ್ಯಾತ್| ಕೀದೃಶಾತ್ ? ಲೀನಾತ್-ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಸ್ರೋತಃಸು ಶ್ಲಿಷ್ಟತ್ವಾತ್| ಲೀನಾದಿತಿ ಲೀಙ್ ಶ್ಲೇಷಣ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಕ್ತಪ್ರತ್ಯಯೇ ಸ್ವಾದಯ ಓದಿತ ಇತ್ಯೋದಿತಶ್ಚೇತಿ ನಿಷ್ಠಾನತ್ವಮ್| ಸಾ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಾಯುಭ್ಯಾಮನುಬದ್ಧಾ-ಯುಕ್ತಾ ಭವತಿ| ಆಮಂ ನಾಮ ಯದಜೀರ್ಣಂ ತತ್ಸದೃಶಲಕ್ಷಣಾ| ಯಥಾ-"ಶೋಫೋಽಕ್ಷಿಗಣ್ಡಯೋಃ| ಅದ್ಯೋ ಭುಕ್ತ ಇವೋದ್ಗಾರಃ ಪ್ರಸೇಕೋತ್ಕ್ಲೇಶಗೌರವಮ್||" ಇತಿ| ತೇನ-ಆಮೇನ, ಸಮಂ-ತುಲ್ಯಂ, ಸಾಧನಂ-ಚಿಕಿತ್ಸಾ, ಯಸ್ಯಾಃ ಸೈವಮ್| "ಲಙ್ಘನಂ ಕಾರ್ಯಮಾಮೇ" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ವಿಲಾಮ್ಬಿಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಗರೀಯಸ ಇತಿ| ಬಿಲಮ್ಬಿಕಾನಾಮಾಜೀರ್ಣಂ ಭವೇತ್| ಕಸ್ಮಾತ್ ? ಲೀನಾದಾಮಾದೇವ,-ಆಮಶಬ್ದ ಆಮಾದ್ಯಜೀರ್ಣಸಾಮಾನ್ಯವಚನಃ, ತಯೋತ್ಪನ್ನಸ್ಯ ನಿಃಶೇಷಮನಿವರ್ತನಾಲ್ಲೀನತ್ವಮ್| ಏವಂ ಪುನಃ ಪುನರ್ಲೀನತ್ವಾದ್ಗರೀಯಸ್ತ್ವಮ್| ಪುನಃ ಪುನರುತ್ಪಾದೋ ದುಷ್ಟಬುಭುಕ್ಷಾಯಾಂ ಭೋಜನಾತ್| ಸಾ ತೂಕ್ತಾ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ.೧೧)-"ದೋಷೋಪನದ್ಧಂ" ಇತ್ಯಾದಿ (ಶ್ಲೋ ೧೯ ಟೀ)| ಏವಕಾರೇಣೈವಂ ದ್ಯೋತಯತಿ,-ವಿಸೂಚ್ಯಲಸಕಾವಪ್ಯಜೀರ್ಣಾದ್ಭವತಃ, ಕಿನ್ತು ತಾವನ್ಯತೋಽಪಿ ಸದ್ಯೋಽತಿಮಾತ್ರಭೋಜನಾದೇಃ| ವಿಲಮ್ಬಿಕಾ ತ್ವಜೀರ್ಣದೇವೇತಿ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ (ಉ. ಅ. ೫೬|೩)- "ಅಜೀರ್ಣಮಾಮಂ ವಿಷ್ಟಬ್ಧಂ ವಿದಗ್ಧಂ ಚ ಯದೀರಿತಮ್| ವಿಸೂಚ್ಯಲಸಕೌ ತಸ್ಮಾದ್ಭವೇಚ್ಚಾಪಿ ವಿಲಮ್ಬಿಕಾ||" ಇತಿ| ಸಾ ಚ ಕಫವಾತಾನುಬದ್ಧಾ|ತದನುಬನ್ಧೇನ ದೀರ್ಘಕಾಲವಿಲಮ್ಬನಾತ್ ವಿಲಮ್ಬಿಕೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಗರೀಯಸ್ವಾತ್ ಪತನಯೋಗ್ಯಮಪ್ಯಾಮಂ ಕಫವಾತಾನುಬದ್ಧತ್ವಾನ್ನೋರ್ಧ್ವಂ ನಾಪ್ಯಧಃ ಪತತಿ, ಲೀನಮೇವ ಚಿರಮವತಿಷ್ಠತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚ ಸುಶ್ರುತಃ (ಉ.ಅ. ೫೬/೯)- "ದುಷ್ಟಂ ಹಿ ಭುಕ್ತಂ ಕಫಮಾರುತಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ ನೋರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ಯಸ್ಯ| ವಿಲಮ್ಬಿಕಾಂ ತಾಂ ಚ ವಿವಿರ್ಜನೀಯಾಮಾಚಕ್ಷತೇ ಶಾಸ್ತ್ರವಿದಃ ಪುರಾಣಾಃ||" ಇತಿ| ಕಫವಾತಾನುಬದ್ಧತ್ವಾದೇವಮಿತರೇಷ್ವಪಿ ಪಿತ್ತಾರಬ್ಧತ್ವಂ ವಿದಗ್ಧತ್ವಂ ಚ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಅನ್ಯೇನ ಹ್ಯಾರಬ್ಧಾಮನ್ಯೇನಾನುಬಧ್ಯತೇ| ಪಿತ್ತಂ ಚ ವಿದಗ್ಧಾದೇವ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ತಥಾ ಚ ಭೇಡಃ (ಚಿ. ಅ. ೧೧)- "ಯದಾ ಭುಕ್ತಂ ವಿದಗ್ಧಂ ಚ ನೋರ್ಧ್ವಂ ನಾಧಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ|| ತಾಂ ವಿಲಮ್ಬೀಂ ವಿಗರ್ಹನ್ತಿ ವಿಷಕಲ್ಪಾಂ ವಿಸೂಚಿಕಾಮ್||" ಇತಿ| ವಿಷಮಲ್ಪಾಮಿತಿ ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣತ್ವಂ ದ್ಯೋತ್ಯತೇ| ವಿಸೂಕಾಮಿತಿ ವಿಸೂಚಿಕಾವಿಶೇಷ್ಯತ್ವೇನ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕತ್ವಮ್| ಆಮಲಿಙ್ಗಾ-ಅಜೀರ್ಣತುಲ್ಯಲಕ್ಷಣಾ, ವಿಶೇಷಾನುಪಾದಾನಾತ್ ತ್ರಯಾಣಾಮಪ್ಯಾಮಾದೀನಾಂ ಲಿಙೈರ್ಯುಕ್ತಾ| ತಥಾ ಚ ಖಾರಣಾದಿಃ-"ಏತಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ತ್ವಾಮಾಜೀರ್ಣೇ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್|" ಇತಿ| ಏತಾನಿ-ಅಜೀರ್ಣತ್ರಯಸಮ್ಬನ್ಧೀನಿ| ಆಮಾತ್-ಅಜೀರ್ಣಾದನ್ನಾತ್ ಜಾತಮಜೀರ್ಣಂ-ಆಮಾಜೀರ್ಣಮ್,ವಿಲಮ್ಬಿಕಾ, ನ ತು ಕಫಜಮಾಮಮ್| "ಯಥಾಕ್ರಮೇಣ ವಾತಾದಿ ಸನ್ನಿಪಾತಾರ್ಮಕಂ ವದೇತ್|" ಇತಿ ತೇನೈವ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ತತ್ಸಮಸಾಧನಾ,-ತೇಷಾಂತ್ರಯಾಣಾಮಜೀರ್ಣಾನಾಂ, ಸಮಂ-ಸಾಧಾರಣಂ, ಸಾಧನಂ-ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ, ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ತಥಾ| ತಥಾ ಚ ಖಾರಣಾದಿಃ-"ಆಮೇ ತ್ವಾಮಪ್ರಶಮನಂ ವಿಮಾನೇ ದ್ವಿವಿಧಂ ಮತಮ್|" ಇತಿ| ವಿಮಾನೇ-ವಿಮಾನಸ್ಥಾನೇ, ದ್ವಿವಿಧಂ-ವಿಸೂಚ್ಯಲಸಕಭೇದೇನ| ವಙ್ಗಸೇನೋಽಪಿ-"ವಿಲಮ್ಬಿಕಾಲಸಕಯೋರ್ವಿಸೂಚ್ಯುಕ್ತಃ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮಃ|" ಇತಿ| ಯುತ್ತು ಸುಶ್ರುತೇನವಿವರ್ಜನೀಯತ್ವಮುಕ್ತಂ ತತ್ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯೋಪಚರಣೀಯತ್ವಂ (ತ್ವಾತ್) ನ ತ್ವನುಪಕ್ರಮತ್ವಾತ್| ಅತ ಏವ "ವಿಲಮ್ಬಿಕಾಂ ತಾಂ ಭೃಶದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾಮ್" ಇತಿ ಮಾಧವಕರಃ (ಮಾ. ನಿ. ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದೌಶ್ಲೋ.೨೧) ಪಠತಿ| ಇಯಂ ಚ ವಿಲಮ್ಬಿಕಾ ಚರಕಾಚಾರ್ಯೇಣಾನ್ನವಿಷಸಂಜ್ಞಯೋಕ್ತಾ (ಚಿ.ಅ.೧೪/೩೯)- "ಅಭೋಜನಾದಜೀರ್ಣಾತಿಭೋಜ್ನಾದ್ವಿಷಮಾಶನಾತ್| ಅಸಾತ್ಮ್ಯಗುರುಶೀತಾತಿರೂಕ್ಷಸಂದುಷ್ಟಭೋಜನಾತ್| ವಿರೇಕವಮನಸ್ನೇಹವಿಭ್ರಮಾವ್ದ್ಯಾಧಿಕರ್ಷಣಾತ್| ದೇಶಕಾಲರ್ತುವೈಷಮ್ಯಾದ್ವೇಗಾನಾಂ ಚ ವಿಧಾರಣಾತ್|| ದುಷ್ಯತ್ಯಗ್ನಿಃ ಸ ದುಷ್ಟೋಽನ್ನಂ ನ ತತ್ ಪಚತಿ ಲಧ್ವತಿ| ಅಪಚ್ಯಮಾನಂ ಶುಕ್ತತ್ವಂ ಯಾತ್ಯನ್ನಂ ವಿಷತಾಂ ಚ ತತ್|| ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮಜೀರ್ಣಸ್ಯ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಃ ಸದನಂ ಕ್ಲಮಃ| ಶಿರೋರುಕ್ಶೋಫಮೂರ್ಚ್ಛಾಶ್ಚ ಭ್ರಮಃ ಪೃಷ್ಠಕಟಿಗ್ರಹಃ|| ಜೃಮ್ಭಾಽಙ್ಗಮರ್ದಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಚ ಜ್ವರಃ ಚ್ಛರ್ದಿಃ ಪ್ರವಾಹಣಮ್| ಅರೋಚಕಾವಿಪಾಕೌ ಚ ಘೋರಮನ್ನವಿಷಂ ಚ ತತ್|| ಪಿತ್ತೇನ ಸಹ ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ದಾಹತೃಷ್ಣಾಮುಖಾಮಯಾನ್| ಜನಯತ್ಯಮ್ಲಪಿತ್ತಂ ಚ ಪಿತ್ತಜಾಂಶ್ಚಾಪರಾನ್ ಗದಾನ್|| ಯಕ್ಷ್ಮಪೀನಸಮೇಹಾದೀನ್ ಕಫಜಾನ್ ಕಫಸಙ್ಗತಮ್| ಕರೋತಿ ವಾತಸಂಸೃಷ್ಟಂ ವಾತಜಾಂಶ್ಚಮಯಾನ್ ಬಹೂನ್|| ಮೂತ್ರರೋಗಾಂಶ್ಚ ಮೂತ್ರಸ್ಥಂ ಕುಕ್ಷಿರೋಗಾನ್ ಶಕೃದ್ಗತಮ್| ರಸಾದಿಭಿಶ್ಚ ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಕುರ್ಯಾದ್ರೋಗಾನ್ ರಸಾದಿಜಾನ್|" ಇತಿ| ಯತ್ತೂಕ್ತಂ ಜೈಜ್ಜಟೇನ 'ಇಯಂ ವಿಲಮ್ಬಿಕಾ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ದಣ್ಡಕಾಲಸಕಸಂಜ್ಞಯೋಕ್ತಾ' ಇತಿ| ತದಸತ್| ಭೇಡಾದಿವಚನಪರ್ಯಾಲೋಚನಯಾ ವಿಲಮಿಕಾಯಾ ವಿದಗ್ಧಮೂಲತ್ವಾತ್| ದಣ್ಡಕಾಲಸಕಸ್ಯಾಲಸಕಭೇದತ್ವೇನ ವಿಷ್ಟಬ್ಧಮೂಲತ್ವಾತ್| ದಣ್ಡಕಾಲಸಕಸ್ಯಾಲ ಸಕಭೇದತ್ವೇನ ವಿಷ್ಟಬ್ಧಮೂಲತ್ವಾತ್| ಆಮಾದ್ಯಜೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಾಧೀನಲಕ್ಷಣತ್ವಾದ್ವಿಲಮ್ಬಿಕಾಯಾ ಇಹಾಭಿಧಾನಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರಸಶೇಷೇ ಅಶ್ರದ್ಧಾ-ಅನ್ನಾನಭಿಲಾಷಃ| ಹೃದ್ವ್ಯಥಾ-ಹೃದಯಶೂಲಂ ಗೌರವಂ ಚ| ಶುದ್ಧೇಽಪ್ಯುದ್ಗಾರೇ-ಅನ್ನಸಮ್ಬನ್ಧಿನಿ| ತೇನಾಜೀರ್ಣಾದರ್ಥಾನ್ತರಭೂತ ಏವಾಯಂ ರಸಶೇಷಃ| ಅತಶ್ಚ ರಸಸ್ಯ ರುಧಿರಾದಿಹೇತೋರಸಮ್ಯಕ್ಪರಿಪಾಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಮಾಹ-ಶಯೀತೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ-ರಸಶೇಷೇ, ಕಿಞ್ಚಿದೇವ-ಸ್ತೋಕಮಾತ್ರಮೇವ ಸ್ವಪ್ಯಾತ್, ನಾಜೀರ್ಣ ಇವ ಪ್ರಭೂತಮ್| ಸರ್ವಶ್ಚಾಜೀರ್ಣೀ, ಅನಾಶಿತೋ ದಿವಾ ಶಯೀತ, ಆಲಾಘವಾತ್| ಯದಾ ಚೋತ್ಪನ್ನಕ್ಷುತ್ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಸ್ತೋಕಂ ಲಘು ಚಾದ್ಯಾತ್| ಆಶಃ ಕೃತೋ ಯೇನ ಸಃ-ಆಶಿತಃ| ನ ಆಶಿತೋ-ಅನಾಶಿತಃ, ಅಭುಕ್ತವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು, "ಅಜೀರ್ಣ್ಯಭಿಹತೋನ್ಮತ್ತಾನ್" ಇತ್ಯನೇನೈವ ವಾಕ್ಯೇನಾಜೀರ್ಣಿನಾಂ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋಽನುಜ್ಞಾತ ಏವ| ತತ್ಕಿಂ ಪುನರುಕ್ತೇನ ? ಬ್ರೂಮಃ| ವಿಶೇಷಾರ್ಥಂ ವಾಕ್ಯಮಿದಮ್-"ಅಭುಕ್ತೋ ದಿವಾ ಸ್ವಪ್ಯಾದಜೀರ್ಣೀ" ಇತಿ| ತತ್ರ ತು ಸಾಮಾನ್ಯಮ್, ಅಶಿತಾನಾಶಿತಚಿನ್ತಾ ನ ಕೃತೇತಿ ಯುಕ್ತಾ ಪುನರಿಹೋಕ್ತಿಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ರಸಶೇಷಂ ಲಕ್ಷಯತಿ-ಅಶ್ರದ್ಧೇತಿ| ಅಶ್ರದ್ಧಾ-ಭೋಜನಾನಭಿಲಾಷಃ| ನನು, ಏತದಾಮಾದಿಷ್ವಪ್ಯಸ್ತಿ,ತ ಆಹ್-ಶುದ್ಧೇಽಪ್ಯುದ್ಗಾರೇ ಇತಿ| ತೇಷು ಪುನರ್ದುಷ್ಟ ಉದ್ಗಾರಃ| ರಸಸ್ಯ ಶೇಷೋ-ರಸಶೇಷಃ| ರಸಶಬ್ದೇನ ರಸಹೇತುಭೂತಾಹಾರರಾಶಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ನ ಹಿ ರಸಧಾತೋರಪಕ್ವಸ್ಯಾಜೀರ್ಣತ್ವಮ್| ಸ ಹ್ಯಪಕ್ವ ಏವ ರಸಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ, ಪಕ್ವಸ್ತುರುಧಿರಶಬ್ಧೇನ| ದೃಷ್ಟತ್ವಾದಜೀರ್ಣತ್ವಮಿತಿ ಚೇತ್ ನ, ತಸ್ಯಾಮತ್ವಾತ್| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೧೩/೨೪)- "ಊಷ್ಮಣೋಽಲ್ಪಬಲತ್ವೇನ ಧಾತುಮಾದ್ಯಮಪಾಚಿತಮ್| ದುಷ್ಟಮಾಮಾಶಯಗತಂ ರಸಾಮಾಮಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ|" ಇತಿ| ರಸೇಶೇಷಸ್ಯೋಷಧಮಾಹ-ಶಯೀತೇತಿ| ಕಿಞ್ಚಿದೇವ-ಮುಹೂರ್ತಮೇವ| ನನು,ಮುಹೂರ್ತಮನುಮಾನತಃ ಸಿದ್ಧಾಮೇವ| ಮೈವಮ್| ಅಜೀರ್ಣಿನಾಮಧಿಕಂ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಂ ವಿಧಾಸ್ಯತಿ| ಸ್ವಪ್ನವಿಧಿಶ್ಚಯಂ ಪ್ರಧಾನ್ಯಾತ್| ಉಷ್ಣಾಮ್ಬುಪಾನಾದ್ಯಪಿ ಕಾರ್ಯಮ್| ಯದಾಹ ಖಾರಣಾದಿಃ-"ರಸಶೇಷೇ ಹಿತಃ ಸ್ವಪ್ನೋ ಘರ್ಮಾಮ್ಬು ಲಘುಬೋಜನಮ್|" ಇತಿ| ಅಜೀರ್ಣಿನೋ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಸರ್ವಶ್ಚೇತಿ| ಅನಾಶಿತೋ-ಅಭುಕ್ತವಾನ್| ಸರ್ವಗ್ರಹಣಂ ಪ್ರಕೃತವಿಸೂಚಿಕಾದ್ಯಜೀರ್ಣಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಮ್| "ಮುಕ್ತ್ವಾ ತು ಭಾಷ್ಯ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೇ ಪುನರ್ವಿಧಾನಂ ಯಥೇಷ್ಟಸ್ವಪನಾರ್ಥಮ್| ಅಜೀರ್ಣಿನೋ ಭೋಜನಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಸಞ್ಜಾತಬುಭುಕ್ಷ ಇತಿ| ಸಞ್ಜಾತಬುಭುಕ್ಷೋ-ಅಭ್ಯುದೀರ್ಣಾನ್ನಾಭಿಲಾಷಃ| ಮಿತಗ್ರಹಣಂ ಲಘೂನಾಮಪಿ ಗುರೂಕ್ತಾರ್ಧಸೌಹಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಿಬನ್ಧೋ-ಮೂತ್ರಪುರೀಷಯೋರಪ್ರವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಃ| ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಃ-ತಯೋರೇವ| ಗ್ಲಾನಿಃ-ಶರೀರಸ್ಯ ಮ್ಲಾನತಾ| ಮಾರುತಮೂಢತಾ-ವಾತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಲೋಮತಾ| ವಿಷ್ಟಮ್ಭಃ-ಕುಕ್ಷೇರಾಧ್ಮಾನಮ್| ಗೌರವಂ-ಗುರುಗಾತ್ರತ್ವಮ್| ಭ್ರಮೋ-ಮೋಹಃ| ಏತತ್ಸಾಮಾನ್ಯಮಜೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ-"ಸೀದತ್ಯಙ್ಗಂ ಭ್ರಮೋ ಮೋಹಃ ಕೋಷ್ಠೇ ಮುಹ್ಯತಿ ಮಾರುತಃ| ಸರ್ವೇಷಾಮಪ್ಯಜೀರ್ಣಾನಾಮವಿಸಂವಾದಿ ಲಕ್ಷಣ್ಮ್||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಉಕ್ತಾನುಕ್ತಾಜೀರ್ಣವಿಶೇಷಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಂಮಜೀರ್ಣಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ವಿಬನ್ಧ ಇತಿ| ವಿಬನ್ಧೋ-ಮಾಲಾನಾಮಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಮಾರುತಮೂಢತಾ-ವಾಯೋರ್ವಿಮಾರ್ಗಗತಿಃ| ವಿಷ್ಟಮ್ಬೋ-ವಿಶೇಷೇಣ ಸ್ತಮ್ಭೋಗಾತ್ರಾಣಾಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅತಿಮಾತ್ರಮೇವ ಭುಕ್ತಮನ್ನಂ ನ ಕೇವಲಮಾಮದೋಷಾಯ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ದ್ವಿಷ್ಟಾದಿ ಚಾನ್ನಂ ನ ಜೀರ್ಯತಿ| ದ್ವಿಷ್ಟಂ-ಅಪ್ರಿಯಮ್| ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿ-ಕುಕ್ಷ್ಯಾಧ್ಮಾನಕಾರಿ| ಹಿಮಂ-ಅತಿಶೀತಮ್| ಅಶುಚಿ-ಉಚ್ಛಿಷ್ಟಂ ಕೇಶಾದಿದೂಷಿತಂ ಚ, ಏತಚ್ಚಾಚಿನ್ತ್ಯಪ್ರಭಾವತ್ವಾದಾಮದೋಷಹೇತುಃ| ವಿದಾಹಿ-ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮ್| ಶುಷ್ಕಂ-ಅದ್ರವಪ್ರಾಯಮ್| ಅತ್ಯಮ್ಬುಪ್ಲುತಂ-ಅತಿಜಲೇನ ಪ್ಲಾವಿತಮ್| ಚಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ನ ಕೇವಲಂ ದ್ವಿಷ್ಟಾದ್ಯನ್ನಂ ಭುಕ್ತಂ ನ ಜೀರ್ಯತಿ, ಯಾವತ್ ಶೋಕಾದಿಭಿಶ್ಚೋಪತಪ್ತೇನ ಭುಕ್ತಂ ನ ಜೀರ್ಯತಿ| ಶೋಕಃ-ಇಷ್ಟವಿಪತ್ತ್ಯಾದಿನಾ ಮನೋದೌಸ್ಥ್ಯಮ್| ಕ್ರೋಧೋ-ರೋಷಃ| ಕ್ಷುತ್-ಬುಭುಕ್ಷಾ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಲೋಭಭಯಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಜೀರ್ಣಾಶನಂ ಲಕ್ಷಯತಿ- ನ ಚೇತಿ| ನ ಕೇವಲಮತಿಮಾತ್ರಮೇವಾನ್ನಮಾಮದೋಷಯ| ಕಿಂ ತರ್ಹಿ? ದ್ವಿಷ್ಟಾದಿಕಮಪ್ಯನ್ನಂ ನ ಜೀರ್ಯತಿ,-ಆಮದೋಷಾಯ ಭವತಿ| ದ್ವಿಷ್ಟಂ-ಅಪ್ರಿಯಮ್| ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿವಾತಾವರೋಧಕಾರಿ| ದಗ್ಧಂ-ಅತಿಪಕ್ವಮ್| ಆಮಂ-ಅಪವ್ಕಮ್| ಅಶುಚಿ-ಮಲಿನಮ್| ಶುಷ್ಕಂ-ನೀರಸಮ್| ಅಯಮ್ಬುಪ್ಲುತಂ-ಅತ್ಯಮ್ಬುಪಾನಾತ್| ಶೋಕದಿಭಿರುಪತಪ್ತೇನ ಭುಕ್ತಮ್| ಕ್ಷುತ್-ಬುಭುಕ್ಷಾ,ತದುಪತಪ್ತತ್ವಂ-ಕಾಲಾತಿಕ್ರಮಾತ್| ಆದಿಶಬ್ದಾದುದ್ವೇಗಾದಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಥ್ಯಂ-ಶಾಲ್ಯಾದಿ| ಅಪಥ್ಯಂ-ಯವಕಾದಿ| ತನ್ಮಿಶ್ರಂ-ಏಕೀಕೃತ್ಯ, ಭುಕ್ತಂ ಸಮಶನಂ ಮತಮ್, ಅಸ್ಮಿನ್ವೈದ್ಯಕತನ್ತ್ರೇ| ವಿದ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಭುಕ್ತಸ್ಯ-ಅಭ್ಯವಹೃತಸ್ಯೋಪರಿ ಯದನ್ಯದ್ಭೋಜನಂ ತದಧ್ಯಶನಂ ಜಾನೀಯಾತ್| ನನು, ಏವಂ ಪ್ರಾತರಾಶೇ ಕೃತೇ ಯಃ ಸಾಯಮಾಶಃ, ತಸ್ಯಾಧ್ಯಶನತ್ವಂ ಪ್ರಸಜ್ಯೇತ್| ಅಧ್ಯಶನಂ ಚ ವಿವರ್ಜ್ಯಮೇವ| ಯತೋಽನನ್ತರಮೇವ ಪಠಿಷ್ಯತಿ-"ತ್ರೀಣ್ಯಪ್ಯೇತಾನಿ ಮೃತ್ಯುಂ ವಾ" ಇತ್ಯಾದಿ| ವೈದ್ಯಕತನ್ತ್ರೇಷು ಚ ನರಾಣಾಂ ದ್ವಿರಾಹಾರ ಉಪದಿಷ್ಟಃ| ಭಗವಾನ್ ವ್ಯಾಸೋಽಪ್ಯವೋಚತ್-"ಸಾಯಂಪ್ರಾತರ್ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಭೋಜನಂ ವಿಧಿನಿರ್ಮಿತಮ್|" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದಧ್ಯಶನಸ್ಯೈವಂ ತದಸಮೀಚೀನಂ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಅತ್ರ ಸಞ್ಚಕ್ಷ್ಮಹೇ| ಪ್ರಾಗ್ಭುಕ್ತಸ್ಯೋಪರಿ ಸಮನನ್ತರೇಮೇವ ವಹ್ನಾವವಿಭಕ್ತೇ ಯದಶನಂ ತದೇವಾಧ್ಯಶನಮ್, ನಾನ್ಯತ್| ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತೋ ಬ್ರೂತೇ (ಸೂ.ಅ. ೪೬|೪೯೧)-"ಪ್ರಾಗ್ಭುಕ್ತೇ ತ್ವವಿಭಕ್ತೇಽಗ್ನೌ ದ್ವಿರನ್ನಂ ನ ಸಮಾಚರೇತ್|" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಾತರಾಶೇ ಕೃತೇ ಸತ್ಯಗ್ನೌ ವಿಭಕ್ತೇ ಯಃ ಸಾಯಮಾಶಃ ಸ ನ ಪರಿಹಾರ್ಯಃ, ಅಪಿ ತು ಕಾರ್ಯ ಏವ, ಗುಣಾವಹತ್ವಾತ್| ಏತದೇವ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಧ್ಯಗೀಷ್ಟ (ಸೂ.ಅ. ೧೧)-"ಪ್ರಾತರಾಶೇ ತ್ವಜೀರ್ಣೇಽಪಿ ಸಾಯಮಾಶೋ ನ ದುಷ್ಯತಿ| ಅಜೀರ್ಣೇ ಸಾಯಮಾಶೇ ತು ಪ್ರಾತರಾಶೋ ಹಿ ದುಷ್ಯತಿ|| ದಿವಾ ಪ್ರಬೋಧ್ಯತೇಽರ್ಕೇಣ ಹೃದಯಂ ಪುಣ್ಡರೀಕವತ್| ತಸ್ಮಿನ್ವಿಬುದ್ಧೇ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸ್ಫುಟತ್ವಂ ಯಾನ್ತಿ ಸರ್ವಶಃ|| ವ್ಯಾಯಾಮಾಚ್ಚ ವಿಚಾರಾಚ್ಚ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತತ್ವಾಚ್ಚ ಚೇತಸಃ| ನ ಕ್ಲೇದಮುಪಗಚ್ಛನ್ತಿ ದಿವಾ ತೇನಾಸ್ಯ ಧಾತವಃ|| ಅಕ್ಲಿನ್ನೇಷ್ವನ್ನಮಾಸಕ್ತಮನ್ಯತ್ತೇಷು ನ ದುಷ್ಯತಿ| ಅವಿದಗ್ಧೇಷ್ವಿವ ಪಯಃಸ್ವನ್ಯತ್ಸಮ್ಮಿಶ್ರಿತಂ ಪಯಃ|| ರಾತ್ರೌ ತು ಹೃದಯೇ ಮ್ಲಾನೇ ಸಂವೃತೇಷ್ವಯನೇಷು ಚ| ಪರಿಕ್ಲೇದಂ ಯಾನ್ತಿ ಕೋಷ್ಠೇ ಸಂವೃತೇ ದೇಹಧಾತವಃ|| ಕ್ಲಿನ್ನೇಷ್ವನ್ಯದಪಕ್ವೇಷು ತೇಷ್ವಾಸಿಕ್ತಂ ಪ್ರದುಷ್ಯತಿ| ವಿದಗ್ಧೇಷು ಪಯಃಸ್ವನ್ಯತ್ ಪಯಸ್ತಪ್ತೇಷ್ವಿವಾರ್ಪಿತಮ್|| ನೈಶೇ ತಸ್ಮಾದಜೀರ್ಣೇಽನ್ನೇ ನಾನ್ಯದ್ಭುಞ್ಜೀತ ಭೋಜನಮ್|" ಇತಿ| ಅಧಿಶಬ್ದೋಽತ್ರೋಪರಿಶಬ್ದಾರ್ಥಃ| ಯಥಾ-'ಪ್ರಾಸಾದಮಧಿರೋಹತಿ|' ಇತಿ| ಅಕಾಲೇ ಬಹು ಚಾಲ್ಪಂ ವಾ ಭುಕ್ತಂ ತ್ವಶನಂ ವಿಷಮಾಶನಸಂಜ್ಞಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಕಃ ಪುನರಕಾಲೋ ಭೋಜನಸ್ಯ ? ಇತಿ ಚೇತ್, ಬ್ರೂಮಃ| "ಪ್ರಸೃಷ್ಟೇ ವಿಣ್ಮೂತ್ರೇ" (ಶ್ಲೋ. ೫೫) ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಽಹಾರಕಾಲಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ತದ್ವೈಪರೀತ್ಯೇನಾಕಾಲೋ ವೇದ್ಯಃ| ತ್ರೀಣ್ಯಪ್ಯೇತಾನಿ-ಸಮಶನಾಧ್ಯಶನವಿಷಮಾಶನಾನಿ, ಮೃತ್ಯುಂ ವಾ ಸೃಜನ್ತಿ-ಜನಯನ್ತಿ, ಘೋರಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್-ಗುಲ್ಮಾದೀನ್ ವಾ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಸಮಶನಂ ಲಕ್ಷಯತಿ-ಮಿಶ್ರಮಿತಿ| ಪಥ್ಯಂ-ಶಾಲ್ಯಾದಿ, ಅಪಥ್ಯಂ-ಯವಕಾದಿ, ತದ್ದ್ವಯಂ ಮಿಶ್ರೀಕೃತ್ಯ ಭುಕ್ತಂ-ಸಮಶನಾಖ್ಯಮ್| ಯತ್ತು ಕೇವಲಮಪಥ್ಯಂ ತದ್ವಿರುದ್ಧಾಖ್ಯಮ್| ಅಧ್ಯಶನಂ ಲಕ್ಷಯತಿ-ವಿದ್ಯಾದಿತಿ| ಭುಕ್ತಸ್ಯೋಪರಿ ಪುನರ್ಭೋಜನಂ-ಅಧ್ಯಶನಾಖ್ಯಮ್| ಭುಕ್ತಸ್ಯ-ಪ್ರಾಗಭ್ಯವಹ್ರತಸ್ಯಾನ್ನಸ್ಯ ಪಾಕಾಭಾವಾದಾಮಾಶಯ ಏವ ಸ್ಥಿತಸ್ಯ, ಉಪರಿ-ಊರ್ಧ್ವಮನ್ಯದನ್ನಮಾಧೀಯತೇ ಯತ್ತತ್-ಭುಕ್ತಸ್ಯೋಪರಿ ಭೋಜನಮ್, ಪೂರ್ವಾನ್ನಶೇಷೇ ಭುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚ ಚರಕಃ (ಚಿ.ಅ. ೧೪/೨೩೩)- "ಪೂರ್ವಾನ್ನಶೇಷೇ ತು ಪುನರ್ಭುಕ್ತಮಧ್ಯಶನಂ ಮತಮ್|" ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೋಽಪಿ (ಸೂ.ಅ. ೪೬/೫೦೮)- "ಅಜೀರ್ಣೇ ಭುಜ್ಯತೇ ಯತ್ತು ತದಧ್ಯಶನಮುಚ್ಯತೇ|" ಇತಿ| ಕಥಮ್? ಭೂಯೋ-ಬಾಹುಲ್ಯೇನ| ಅನೇನ ಕ್ವಚಿದನ್ನಶೇಷೇ ಭುಕ್ತಮಪಿ ನಾಧ್ಯಶನಮ್| ಯಥಾ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ. ೧೧)- "ಪ್ರಾತರಾಶೇ ತ್ವಜೀರ್ಣೇಽಪಿ ಸಾಯಮಾಶೋ ನದುಷ್ಯತಿ|" ಇತಿ| ತಥಾ, ಅತ್ಯಗ್ನೌ (ಹೃದಯೇ ಚಿ. ಅ. ೧೦/೮೪)- "ಮುಹುರ್ಮುಹುರಜೀರ್ಣೇಽಪಿ ಭೋಜ್ಯಾನ್ಯಸ್ಯೋಪಕಲ್ಪಯೇತ್|" ಇತಿ| ನನು, ಏತದಪ್ರಾತ್ಪಕಾಲಾಶನತ್ವಾದ್ವಿಷಮಾಶನಾದಭಿನ್ನಮ್| ಮೈವಮ್| ಜೀರ್ಣೇ ಪೂರ್ವಾನ್ನೇ ಯದಪ್ರಾಪ್ತಕಾಲಂ ತದ್ವಿಶಮಾಶನಮ್, ಅಧ್ಯಶನಂ ತಜೀರ್ಣೇ ಇತಿ ಭೇದಃ| ನನು,"ಪ್ರಸೃಷ್ಟೇ ವಿಣ್ಮೂತ್ರೇ" (ಶ್ಲೋ ೫೫) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಜೀರ್ಣಾನ್ನತ್ವಸ್ಯೈವ ಕಾಲತ್ವಂ ವಕ್ಷಯತಿ| ತತ್ಕಥಮಪ್ರಾತ್ಪಕಾಲತ್ವಮ್ ? ಮೈವಮ್| ಯೋ ಹಿ ಯದಾ ಪ್ರತ್ಯಹಂ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ಸ ತಸ್ಯ ಭೋಜನಕಾಲಃ| ಪ್ರಸೃಷ್ಟವಿಣ್ಮೂತ್ರವಾದಿಕಂ ತು ತಸ್ಯೈವ ವಿಶೇಷಣಮ್| ತದ್ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯೈವ ತಸ್ಯ ಕಾಲತ್ವಾರ್ಥಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಸೃಷ್ಟವಿಣ್ಮೂತ್ರತ್ವಾದಿವಿಶಿಷ್ಟೇ ಸ್ವಕಾಲೇ ಭೋಜನಂ-ಕಾಲಭೋಜನಮ್| ಪ್ರಾಪ್ತೇಽಪಿ ಪೂರ್ವಾನ್ನಸ್ಯಾಜೀರ್ಣತ್ವಾದನುತ್ಪನ್ನೇಷು ಪ್ರಸೃಷ್ಟವಿಣ್ಮೂತ್ರತ್ವಾದಿಷು ಭೋಜನಂ-ಅಧ್ಯಶನಮ್| ಪೂರ್ವಾನ್ನಸ್ಯ ಜೀರ್ಣತ್ವಾದುತ್ಪನ್ನೇಷ್ವಪಿ ತೇಷ್ವಪ್ರಾತ್ಪೇ ಸ್ವಕಾಲೇ ಭೋಜನಂ-ವಿಷಮಾಶನಮ್| ಅವಶ್ಯಂ ಚೈತದಭ್ಯುಪಗನ್ತವ್ಯಮ್| ಅನ್ಯಥಾ ಹಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೬/೧೮)- "ಹ್ಯಸ್ತನೇ ಜೀರ್ಣ ಏವಾನ್ನೇ ಸ್ನೇಹೋಽಚ್ಛಃ ಶುದ್ಧಯೇ ಬಹುಃ| ಶಮನಃಕ್ಷುದ್ವತೋಽನನ್ನೋ ಮಧ್ಯಮಾತ್ರಶ್ಚ ಶಸ್ಯತೇ||" ಇತಿ ಕಾಲಭೇದೋ ನ ಸ್ಯಾತ್| ವಿಷಮಾಶನಂ ಲಕ್ಷಯತಿ-ಅಕಾಲ ಇತಿ| ಅಕಾಲೇ ಭುಕ್ತಂ ವಿಷಮಾಶನಮ್| ತದ್ದ್ವಿವಿಧಮ್,-ಅಪ್ರಾತ್ಪಕಾಲಮತೀತಕಾಲಂ ಚ| ಅಮಾತ್ರಾಶನಮಪ್ಯಕಾಲೇ ಭುಕ್ತಂ ವಿಷಮಾಶನಮೇವೇತ್ಯಾಹ-ಬಹು ಚಾಲ್ಪಂ ವೇತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ ಕಾಲೇ ಯದಮಾತ್ರಯಾ ಭುಜ್ಯತೇ ತದಮಾತ್ರಾಶನಮ್| ಯಚ್ಚಾಕಾಲೇ ಮಾತ್ರಯಾ ಅಮಾತ್ರಯಾ ವಾ ತದ್ವಿಷಮಾಶನಮ್| ಸಮಶನಾದೀನಾಂ ದೋಷಮಾಹ-ತ್ರೀಣೀತಿ| ಏತಾನಿ-ಸಮಶನ-ವಿಷಮಾಶನಾಧ್ಯಶನಾನಿ, ಅನಿಯತಾಯುಷಾಂ ಮೃತ್ಯುಂ, ನಿಯತಾಯುಷಾಂ ಘೋರಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಸೃಜನ್ತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಾಲೇ-ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇ| ತನ್ಮನಾಃ-ಭೋಜನಗತಚಿತ್ತಃ| ಕ್ಷುದ್ವಾನ್-ಬುಭುಕ್ಷಿತಃ| ವಿವಿಕ್ತಸ್ಥಃ-ಏಕಾನ್ತಸ್ಥಿತಃ| ತಥಾ, ಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತಚರಣ್ಹಸ್ತಮುಖಃ| ಅನಿನ್ದನ್-ಭೋಜನಮಗರ್ಹಮಾಣಃ| ಅಬ್ರುವನ್-ಅಭಾಷಮಾಣಃ| ಇಷ್ಟಂ-ಮನೋರುಚಿತಂ ಭೋಜನಮ್| ತಥಾ, ದ್ರವಂ-ದ್ರವಪ್ರಾಯಮ್| ಇಷ್ಟೈಃ-ಪ್ರಿಯೈಃ, ಸಹಾಶ್ನೀಯಾತ್| 'ಕ್ಷುದ್ವಾನ್' ಇತ್ಯತ್ರ ಪ್ರಶಂಸಾಯಾಂ ಮತುಪ್, ಉತ್ಪನ್ನಪ್ರಶಸ್ತಬುಭುಕ್ಷಃ| ತೇನ ಕಿಞ್ಚಿದಪಿ ಯದಾ ದುಷ್ಟಬುಭುಕ್ಷಾ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ನಾದ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದುಷ್ಟಬುಭುಕ್ಷಾಯಾ ಲಕ್ಷಣಮ್ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ. ೧೧)- "ದೋಷೋಪನದ್ಧಂ ಯದಿ ಲೀನಮನ್ನಂ ಪಿತ್ತೋದ್ಧತಸ್ಯಾವೃಣುಯಾನ್ನ ವಹ್ನಿಮ್| ಜಾಯೇತ ದುಷ್ಟಾ ತು ತದಾ ಬುಭುಕ್ಷಾ ಯಾ ಮನ್ದಬುದ್ಧೀನ್ ವಿಷವನ್ನಿಹನ್ತಿ||" ಇತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ಭೋಜನಮ್ ? ಸಾತ್ಮ್ಯಮ್| ತಚ್ಚ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ದ್ವಿಧಾ,-ಏಕಂ ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲಾಭ್ಯಸ್ತಂ ಸುಖಾವಹಮ್, ಅನ್ಯಚ್ಚ ಜನ್ಮನಃ ಪ್ರಭುತಿ ಸಹಾತ್ಮನಾಭ್ಯಸ್ತಂ ಸುಖಾವಹಂ ಚ| ಏತದೇವೈಕಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಮುಚ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಶುಚಿ-ಅನುಚ್ಛಿಷ್ಟಂ ಕೇಶಾದ್ಯನುಪಹತಂ ಚ| ಹಿತಂ-ಪಥ್ಯಮ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಚ ತದುಷ್ಣಂ ಚ-ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಮ್| ತಥಾ, ಲಘು-ಲಘುಪ್ರಾಯಮ್. ನ ತು ಲಘ್ವೇವ| ಅತ ಏವೇದಮುಪಪನ್ನಮ್ "ಷಡ್ರಸಂ ಮಧುರಪ್ರಾಯಮ್" ಇತಿ| ಮಧುರರಸೋ ಹಿ ಗುರುಃ| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೧೦|೩೮)- "ಪಟೋಃ ಕಷಾಯಸ್ತಸ್ಮಾಚ್ಚ ಮಧುರಃ ಪರಮಂ ಗುರುಃ|" ಇತಿ| ತದ್ಯದಿ ಲಘ್ವೇವ ಸ್ಯಾತ್ (ತರ್ಹಿ) ಮಧುರಪ್ರಾಯಮಿತಿ ನ ಘಟತೇ| ತಸ್ಮಾಲ್ಲಘುಪ್ರಾಯಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಕಥಮದ್ಯಾತ್ ? ತದಾಹ-ನಾತಿದ್ರುತವಿಲಮ್ಬಿತಮ್| ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ ? ಪಿತ್ರಾದೀಂಸ್ತರ್ಪಯಿತ್ವಾ| ತಥಾ, ತಿರಶ್ಚೋಽಪಿ-ಅಶ್ವವೃಷಾದೀನ್, ಪ್ರತಿಪನ್ನಪರಿಗ್ರಹಾನ್-ಕೃತಸ್ವೀಕಾರಾನ್, ಪ್ರತ್ಯವೇಕ್ಷ್ಯ-ತದಾಹಾರಚಿನ್ತಾಂ ಕೃತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಆತ್ಮಾನಂ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ-ಯಥಾ ಮಮೇದಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿದಮಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ ನಿತ್ಯಮಪ್ರಮತ್ತಃ ಸನ್ ಪರ್ಯಾಲೋಚ್ಯ| ಖರನಾದೇನೋಕ್ತಮ್-"ಅತಿದ್ರುತಾಶೀ ತ್ವಾಹಾರಗುಣದೋಷಾನ್ನ ವಿನ್ದತಿ| ಉನ್ಮುಹ್ಯತ್ಯಲ್ಪಮಶ್ನಾತಿ ಚ್ಛರ್ದಯೇದ್ವಾಽನವಸ್ಥಿತಃ|| ವಿಲಮ್ಬಿತಂ ತು ಭುಞ್ಜಾನೋ ನ ತೃಪ್ತಿಮಧಿಗಚ್ಛತಿ| ಖಾದನ್ ಬಹ್ವಪಿ ಶೀತತ್ವಾದ್ಯಾತಿ ಭೋಜ್ಯಮಹೃದ್ಯತಾಮ್|| ಜಲ್ಪತೋ ಹಸತಶ್ಚಾಪಿ ಭುಞ್ಜಾನಸ್ಯಾನ್ಯಚೇತಸಃ| ತ ಏವ ದೋಷಾ ಮನ್ತವ್ಯಾ ಯೇ ವಿಲಮ್ಬಿತಭೋಜನೇ||" ಇತ್ಯಾದಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಥ ಭೋಜನಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಃ| ತತ್ರ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಪ್ರಕಾರಮಾಹ-ಕಾಲೇ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ| ಕಾಲೇ-"ಪ್ರಸೃಷ್ಟೇ ವಿಣ್ಮೂತ್ರೇ" (ಶ್ಲೋ. ೫೫) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇ| ಶುಚಿ-ನಿರ್ಮಲಮ್| ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ ಹಿತಸ್ಯಾಪ್ಯನಭ್ಯಾಸಾಸಾತ್ಮ್ಯಸ್ಯ ನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮ್, ಹಿತಮಿತ್ಯಹಿತಸ್ಯಾಭ್ಯಾಸಸಾತ್ಮ್ಯಸಸಾತ್ಮ್ಯಸ್ಯ| ತನ್ಮನಾಃ-ಭೋಜನೈಕದತ್ತಚಿತ್ತಃ| ಮಧುರಪ್ರಾಯಂ-ಷಡ್ರಸತ್ವೇಽಪ್ಯಧಿಕಧುರರಸಮ್| ನಾತಿದ್ರುತವಿಲಮ್ಬಿತಮಿತಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಮ್| ವಿವಿಕ್ತಸ್ಥೋ-ವಿಜನಸ್ಥಃ| ಪಿತ್ರಾದೀಂಸ್ತರ್ಪಯಿತ್ವಾ| ಪ್ರತಿಪನ್ನಪರಿಗ್ರಹಾನ್-ಪಾಲ್ಯತ್ವೇನ ಸ್ವೀಕೃತಾನ್| ತಿರಶ್ಚೋಽಪಿ-ಕಿಂ ಪುನರ್ಮನುಷ್ಯಾನ್| ಪ್ರತ್ಯವೇಕ್ಷ್ಯ-ತೇಷಾಮಾಹಾರಚಿನ್ತಾಂ ವಿಧಾಯ| ಅತ್ಮಾನಂ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ-ಪ್ರಕೃತಿಂ ವಿಚಾರ್ಯ| ಅನಿನ್ದನ್ಭೋಜ್ಯಮಕುತ್ಸಯನ್| ಅಬ್ರುವನ್-ಕೃತಮೌನಃ| ದ್ರವಂ-ದ್ರವಬಹುಲಮ್| ಇಷ್ಟಂ-ಪ್ರಿಯಮ್| ಇಷ್ಟೈಃ ಸಹ-ಪ್ರಿಯಜನೈಃ ಸಹ| ಶುಚಿಭಕ್ತಜನಾಹೃತಂಶುಚಯೋ-ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಶೌಚಯುಕ್ತಾಃ, ಭಕ್ತಾಃ-ಅನುರಕ್ತಾಃ, ಯೇ ಜನಾಸ್ತೈರಾಹೃತಂ-ಆನೀತಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತೃಣಾದಿಜುಷ್ಟಂ ಭೋಜನಂ ತ್ಯಜೇತ್| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಮಕ್ಷಿಕಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ತಥಾ, ಭೂಯ ಉಷ್ಣೀಕೃತಮ್| ತಥಾ, ಶಾಕಬಹುಲಮ್| ತಥಾ, ಅವರಾನ್ನಂ-ಮಾಷಾದಿ, ತದ್ಭೂಯಿಷ್ಠಮ್| ತಥಾ, ಅತ್ಯುಷ್ಣಮತಿಲವಣಂ ಚ ತ್ಯಜೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ತೃಣಜುಷ್ಟಾದಿಭೋಜನಮಪವದತಿ-ಭೋಜನಮಿತಿ| ತತ್ರಾನಿನ್ದಾನ್ನಿತಿ ಗ್ರಹ್ಣಾತ್ ತೃಣಕೇಶಮಕ್ಶಿಕಾದಿಜುಷ್ತಸ್ಯ ನಿನ್ದಿತಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಪ್ತಿಃ, ಉಷ್ಣಗ್ರ್ಹಣಾತ್ ಪುನರೂಷ್ಣೀಕೃತಾತ್ಯುಷ್ಣಯೋಃ, ಇಷ್ಟಗ್ರಹಣಾತ್ ಶಾಕಸೂಪಬಹುಲಸ್ಯ, ಷಡ್ರಸಗ್ರಹಣಾತ್ ಅತಿಲವಣಸ್ಯ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಥಾ, ಕಿಲಾಟಾದೀನ್ನ ಶೀಲಯೇತ್-ನಾಭ್ಯಸೇತ್, ನ ಕಾದಾಚಿತ್ಕೋಽಭ್ಯವಹಾರ ಏಷಾಂ ನಿಷಿಧ್ಯತೇ| ಮುನಿನಾ ತು (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೫|೭)- "ನಾಭ್ಯಸೇದ್ಗೌರವಾತ್" ಇತಿ ಯಥಾ ಹೇತುರುಪನ್ಯಸ್ತಃ, ತಥೇಹ ನೋಕ್ತಃ, ಅಯುಕ್ತತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಹಿ-ಏಷಾಮನಭ್ಯವಹಾರೇ ಯದಿ ಗುರುತ್ವಮೇವ ಹೇತುಃ ಸ್ಯಾತ್| ತತೋ ಗುಡಯವಾದೀನಾಮಪಿ ಬಹುತರಾಣಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಶೀಲನಮಯುಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್| ತಸ್ಮಾದೇಷಾಮಶೀಲನೇಽನ್ಯದಪಿ ಕಾರಣಂ ಚಿನ್ತ್ಯಮ್, ನ ತು ಗುರುತ್ವಮಾತ್ರಮೇವ| ಯಥಾ-ಕಿಲಾಟಕೂಚಿಕಯೋರ್ದೋಷಲತ್ವಂ, ದಧ್ನಸ್ತು ಜ್ವರಾದಿಕರ್ತೃತ್ವಂ ತಥಾ ಸ್ರೋತೋಲೇಪಃ, ಸ್ರೋತೋಲೇಪತ್ವಾಚ್ಚಾನೇಕರೋಗಹೇತುತ್ವಮ್, ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ಪುಂಸ್ತ್ವಹಾನಿಕೃತ್ತ್ವಮ್, ಶುಕ್ತಸ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಹನ್ತೃತ್ವಾದಿ| ತಸ್ಮಾದೇಷಾಮಪಥ್ಯತ್ವಾಚ್ಛೀಲನನಿಷೇಧೋ ಬೋಧ್ಯಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಾದಿಪ್ರಸಕ್ತಂ ಕಿಲಾಟಾದ್ಯಭ್ಯಾಸಮಪವದತಿಕಿಲಾಟೇತಿ| ಆಮಮಿತಿ ಮೂಲಕಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣಮ್, ಕೃಶಾದೀನ್ಯಾಮಿಷಸ್ಯ| ನ ಶೀಲಯೇತ್-ನ ನಿತ್ಯಂ ಭಜೇತ್| ಯದಾ ತತ್ಸೇವನಂ ವಿನಾ ಸ್ಥಾತುಮಶಕ್ತಿಃ, ಯದಾ ವಾ ತತ್ಸಾಧ್ಯರೋಗೋತ್ಪತ್ತಿಃ, ತದಾ ಭಜೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶಾಲ್ಯಾದೀನ್ ಶೀಲಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಸಾತ್ಮ್ಯಾದೀನ್ಯುದಾಹರತಿ-ಶೀಲಯೇದೇತಿ| ಜಾಙ್ಗಲಂಹರಿಣಾದಿಮಾಂಸಮ್| ಪಥ್ಯಾ-ಹರೀತಕೀ| ಮೃದ್ವೀಕಾ-ದ್ರಾಕ್ಷಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮಧುಸರ್ಪಿರ್ಭ್ಯಾಂ ಸಹ ತ್ರಿಫಲಾಂ ಚ ರಾತ್ರೌ ನೇತ್ರಬಲಾಯ ಶೀಲಯೇತ್| ನ ಕೇವಲಂ ಶಾಲ್ಯಾದೀನೇವ ಶೀಲಯೇತ್| ಯಚ್ಚ ದ್ರವ್ಯಂ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಾನುವೃತ್ತಿಂ ಕರೋತ್ಯೃತುಚರ್ಯಾವಿಧ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಮನ್ನಪಾನಾದಿಕಮ್| ತಥಾ, ರೋಗೋಚ್ಛೇದಕರಂ ಯತ್-ಕಿರಾತತಿಕ್ತಕಾದಿದ್ರವ್ಯಮ್, ತಚ್ಚ ಶೀಲಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪ್ರಸಙ್ಗಾನ್ನಿತ್ಯಸೇವ್ಯಮೌಷಧಮಾಹ-ತ್ರಿಫಲಾಮಿತಿ| ನಿಶಿ-ಸ್ವಪ್ನಕಾಲೇ| ನೇತ್ರೇಬಲಾಯ-ಚಕ್ಷುರಿನ್ದ್ರಿಯದಾರ್ಢ್ಯಾಯ| ಯಚ್ಚ ಔಷಧಂ ರಸಾಯನಾದಿಕಂ, ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮನುವರ್ತಯತಿ ರೋಗೋತ್ಪತಿಬೀಜಂ ಚೋಚ್ಛಿನತ್ತಿ ತದಪಿ ಯಥಾಕಾಲಂ ಭಜೇತ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ಚರಕೇಣ (ಸೂ. ಅ. ೫/೧೦)- "ತಚ್ಚ ನಿತ್ಯಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ ಸ್ವಾಥ್ಯಂ ಯೇನಾನುವರ್ತತೇ| ಅಜಾತಾನಾಂ ವಿಕಾರಾಣಾಮನುತ್ಪತಿಕರಂ ಚ ಯತ್||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಬಿಸಾದಿದ್ರವ್ಯಂ ಗುರ್ವಾದಿಗುಣಯಕ್ತಂ ಪುರಃ-ಪೂರ್ವಮದ್ಯಾತ್| ಮೋದಕೋ-ಲಡ್ಡುಕಃ| ಉತ್ಕಾರಿಕಾ-ಲಪ್ಯಸಿಕಾ| ಅತಃ-ಅಸ್ಮಾಚ್ಚ, ವಿಪರೀತಂ-ಲಘುರೂಕ್ಷಕಟುತೀಕ್ಷ್ಣಸರಪ್ರಾಯಮ್, ಅನ್ತೇ ಭೋಜನಸ್ಯ ಸೇವೇತ| ಮಧ್ಯೇ ಚಾಮ್ಲಲವಣೋತ್ಕಟಮ್| ಖರನಾದೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಕಟುಂ ಲವಣಮಮ್ಲಂ ವಾ ಪೂರ್ವಮಾಹಾರಮಾಹರೇತ್| ಆಹಾರೋ ಮಧುರೋಽಗ್ರೇ ಹಿ ಗುರುರ್ವಿಷ್ಟಭ್ಯ ಜೀರ್ಯತಿ||" ಇತಿ| ತದೇತದುಕ್ತಮುಭಯಮಪಿ ದೇಶಸಾತ್ಮ್ಯಾದಿವಶಾತ್ ಪ್ರಮಾಣಯಿತವ್ಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಭೋಜ್ಯಕ್ರಮಮಾಹ-ಬಿಸೇತಿ| ಗುರ್ವಾದಿಗುಣಂ ಬಿಸಾದಿಭೋಜ್ಯದ್ರವ್ಯಂ ಪುರಃ-ಪೂರ್ವಮದ್ಯಾತ್| ಮೋಚಂ-ಕದಲೀಫಲಮ್| ಚೋಚಂ-ನಾರಿಕೇಲಫಲಂ ಪನಸಂ ವಾ| ಮೋದಕೋ-ಲಙ್ಗುಕಃ| ಉತ್ಕಾರಿಕಾ-ಪೂಪಲಿಕಾ| ಆದಿಶಬ್ದಾದಿಣ್ಡರಿಕಾದಯಃ| ಅತೋ ವಿಪರೀತಂ-ಲಘ್ವಾದಿಗುಣಂ ಷಷ್ಟಿಕೌದನಾದಿಕಮ್, ಅನ್ತೇ ಅದ್ಯಾತ್| ಅಮ್ಲಲವಣೋತ್ಕಟಂ-ಶುಕ್ತಾದಿಕಂ, ಮಧ್ಯೇಽದ್ಯಾತ್| ಯತ್ತೂಕ್ತಂ ಖಾರಣದಿನಾ-"ಕಟುಂ ಲವಣಮಮ್ಲಂ ವಾ ಪುರ್ವಮಾಹಾರಮಾಹರೇತ್| ಆಹಾರೋ ಮಧುರೋಽಗ್ರೇ ಹಿ ಗುರುರ್ವಿಷ್ಟಭ್ಯ ಜೀರ್ಯತಿ||" ಇತಿ| ತನ್ಮನ್ದಾಗ್ನಿವಿಷಯಮ್| ತದ್ಭೋಜನಸ್ಯ ದೀಪನಪುರ್ವಕತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೧೦)- "ಯಥಾಗ್ನಿಸಾತ್ಮ್ಯಂ ತು ಪ್ರಾಗ್ದ್ರಾವಮುಪಶುಷ್ಕಂ ವಾಽಶ್ನೀಯಾತ್| ಪ್ರಾಗೇವ ತು ಗುರು ಸ್ವಾದು ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಚ| ಮಧ್ಯೇಽಮ್ಲಲವಣಮ್| ಅನ್ತೇ ರೂಕ್ಷದ್ರವಮಿತರರಸಯುಕ್ತಂ ಚ| ತತ್ರ ಮನ್ದಾಗ್ನೇಃ ದ್ರವೋಷ್ಣೇನ ಸಮುತ್ತೇಜಿತೋಷ್ಮಣೋಽನ್ಯದಪ್ಯುಪಯುಕ್ತಂ ಸಮ್ಯಕ್ ಪಾಕಮುಪೈತಿ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕುಕ್ಷೇಃ-ಜಠರಸ್ಯ, ಅನ್ನೇನ ದ್ವೌ ಭಾಗೌ ಪ್ರಪೂರಯೇತ್| ಪಾನೇನ-ಜಲಾದಿನಾ, ಏಕಮಂಶಂ ಪ್ರಪೂರಯೇತ್| ಚತುರ್ಥಮಂಶಂ ಪವನಾದೀನಾಮಾಶ್ರಯಮವಶೇಷಯೇತ್-ನ ತ್ವನ್ನೇನ ಪಾನೇನ ವಾ ಪ್ರಪೂರಯೇತ್| ಅತ್ರ ತ್ವಂಶಕಲ್ಪನಾ ಪರಿಕಲ್ಪನೇನೈವ ಯುಜ್ಯತೇ, ನ ತ್ವಙ್ಗುಲಮಾನಾದಿನಾ| ಸುಶ್ರುತೇ ಚಾಭಿಹಿತಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೪೬|೪೭೮)- "ಪ್ರಕ್ಷಾಲಯೇದದ್ಭಿರಾಸ್ಯಂ ಭುಞ್ಜಾನಶ್ಚ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ| ವಿಶುದ್ಧೇ ರಸನೇ ಹ್ಯಸ್ಮಿನ್ ರೋಚತೇಽನ್ನಮಪೂರ್ವವತ್||" ಇತಿ| [ರಸನಾ ವಿದ್ಯತೇ ಯಸ್ಯ ಮುಖಸ್ಯ ತದ್ರಸನಮ್, ತಸ್ಮಿನ್ ರಸನೇ ವಿಶುದ್ಧೇ ರೋಚತೇಽನ್ನಮಪೂರ್ವವತ್||]

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅನ್ನಪಾನಯೋರ್ವಿಭಾಗಮಾಹ-ಅನ್ನೇನೇತಿ| ಕುಕ್ಷಿಃಉದರಮ್, ಚತುರ್ಥಾ ವಿಭಜ್ಯ ದ್ವಾವಂಶವನ್ನೇನ-ಅದ್ರವೇಣ ಪೂರಯೇತ್| ತೃತೀಯಮಂಶಂ ಪಾನೇನ-ದ್ರವೇಣ ಪೂರಯೇತ್| ಚತುರ್ಥಮಂಶಂ ಪವನಾದಿಸುಖಸಞ್ಚಾರಾರ್ಥಮನಶೇಷಯೇತ್-ನ ಕೇನಾಪಿ ಪೂರಯೇತ್| ಏತದೇವ ಚ ಸೌಹಿತ್ಯಮಾನಮ್| ಅತ ಏವಾರ್ಧಸೌಹಿತ್ಯಂ ನಾತಿತೃತ್ಪತಾ ಚ ಜ್ಞೇಯಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯವಗೋಧೂಮಯೋರ್ಭುಕ್ತಯೋರನು-ಪಶ್ಚಾತ್, ಪಾನಂ ಶೀತಂ ಜಲಂ ಹಿತಮ್| ತಥಾ, ದಧ್ನಿ ಮದ್ಯೇ ವಿಷೇ ಕ್ಷೌದ್ರೇ ಚ ಹಿಮಂ ಜಲಮನುಪಾನೇ ಹಿತಮ್| ಪಿಷ್ಟಮಯೇಷು ಕೋಷ್ಣಂ ಜಲಂ ಹಿತಮ್| ಶಾಕಮುದ್ಗಾದಿವಿಕೃತೌ ಚ ಮಸ್ತ್ವಾದಿಕಮನುಪಾನಂ ಹಿತಮ್| ಕೃಶಾನಾಂ ಪುಂಸಾಂ ಸುರಾ ಪುಷ್ಟ್ಯರ್ಥಂ ಹಿತಾ| ಸ್ಥೂಲಾನಾಂ ಪುನಃ ಕರ್ಶನಾಯ ಮಧೂದಕಂ ಹಿತಮ್| ಶೋಷೇ-ಕ್ಷಯೇ, ಮಾಂಸರಸೋ ಹಿತಃ, ಪುಷ್ಟಿಕಾರಿತ್ವಾತ್| ಮಾಂಸೇ ಭುಕ್ತೇ ಮದ್ಯಮನುಪಾನಂ ಹಿತಮ್| ಸ್ವಲ್ಪೇ ಚ ಪಾವಕೇ ಮದ್ಯಮೇವಾನುಪಾನಂ ಹಿತಮ್| ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿಭಿಃ ಕ್ಷೀಣೇ-ಕ್ಷಪಿತೇ, ಪಯೋ-ದುಗ್ಧಂ, ಪಥ್ಯಂ-ಹಿತಮ್| ಇಹ (ಹಿತಮಿತಿ) ಪ್ರಕೃತೇಽಪಿ ಪಥ್ಯಗ್ರಹಣಂ ಪಥ್ಯತರತ್ವಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಯಥಾಽಮೃತಮಿತ್ಯನೇನೈತತ್ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ,-ಯಥಾಽಮೃತಂ ಬಲವರ್ಣೌಜಃಕಾನ್ತ್ಯಾಯುರಾದಿಜನಕಂ ತಥೇದಮಪೀತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಥಾನುಪಾನಮ್| ತೇನ ಹ್ಯಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೋಽಪಿ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗತಾಂ ಯಾತಿ| ಯದಾಹ ಖಾರಣಾದಿಃ-"ಕಾಮಂ ದೋಷವದಪ್ಯನ್ನಮಮಾತ್ರಂ ವಾ ನಿಷೇವಿತ,| ಅಲ್ಪದೋಷಮದೋಷಂ ವಾಽಪ್ಯನುಪಾನೇನ ಜೀರ್ಯತಿ||" ಇತಿ| ಅನು-ಪಶ್ಚಾತ್ಪೀಯತ ಇತ್ಯನುಪಾನಮ್| ಏತಚ್ಚ ಬಾಹುಲ್ಯಾಭಿಪ್ರಯೇಣ| ತದ್ಧಿ ಮಧ್ಯೇಽಪ್ಯಾದಾವಪಿ ಪೀಯತೇ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ (ಸೂ. ಅ. ೪೬/೪೬೮)- "ತದಾದೌ ಕರ್ಶಯೇತ್ ಪೀತಂ ಸ್ಥಾಪಯೇನ್ಮಧ್ಯಸೇವಿತಮ್| ಪಶ್ಚಾತ್ಪೀತಂ ಬೃಂಹಯತಿ ತಸ್ಮಾದ್ವೀಕ್ಷ್ಯ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್||" ಇತಿ| ತಥಾ, (ಸು.ಸೂ.ಅ. ೪೬/೪೨೮)- "ನಿರಾಮಯಾನಾಂ ಚೈತತ್ತು ಭುಕ್ತಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ|" ಇತಿ ಚ| ಕಸ್ತರ್ಹಿ ಪಾನಾನುಪಾನಯೋರ್ಭೇದಃ ? ಉಚ್ಯತೇ| ಯದನಿಯತಕಾಲಂ ರುಚಿವಶಾತ್ಪೀಯತೇ ತತ್-ಪಾನಮ್, ಯನ್ನೇಯತಕಾಲಂ ವಿಧಿವಶಾತ್ಪೀಯತೇ ತತ್-ಅನುಪಾನಮ್| ತತ್ರಾದಾವನುಪಾನವಿಭಾಗಃ| ತತ್ರ ಯವಾದಿಷು ಶೀತೋದಕಮಾಹ-ಅನುಪಾನಂ ಹಿಮಮಿತಿ| ಪಿಷ್ಟಮಯೇಷು ಈಷದುಷ್ಣೋದಕಮಾಹ-ಕೋಷ್ಣಮಿತಿ| ಯತ್ತು ಸುಶ್ರುತೇನೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೪೬/೪೨೩)- "ಶೀತೋದಕಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಸ್ಯ ಪಿಷ್ಟಾನ್ನಸ್ಯ ಚ ಸರ್ವಶಃ| ದಧಿಪಾಯಸಮದ್ಯಾರ್ತಿವಿಷಜುಷ್ಟೇ ತಥೈವ ಚ||" ಇತಿ| ತದ್ವಿದಾಹಿಪಿಷ್ಟಾನ್ನವಿಷಯಮ್| ಉಕ್ತಂ ವ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೧೦)- "ತಚ್ಛೀತಂ ದಧಿಮಧುಯವದೋಧೂಮಮದ್ಯವಿಷೇಷುಸರ್ವೇಷು ಚ ವಿದಾಹಿಷು ಶರದ್ಗ್ರೀಷ್ಮಯೋಶ್ಚ|" ಇತಿ| ಶಾಕಾದಿಷು ಮಸ್ತ್ವಾದ್ಯಾಹ-ಶಾಕೇತಿ| ಶಾಕಂ-ಪಾಠಾದಿ, ಮುದ್ಗಾದಿಸೂಪ್ಯಮ್, ತಸ್ಯ (ತಯೋಃ) ವಿಕೃತಿಃ-ವಟಕಾದಿಕಾ| ವಿಕೃತಿಗ್ರಹಣಂ ರಸಾದ್ಯನ್ಯತ್ವ ಏವ ಮಸ್ತ್ವಾದಿಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಮ್| ಅವಿಕೃತೇ ತು ಸೂಪಾದೌ ಸುಶ್ರುತೇನೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೪೬/೪೨೫)- "ಪಯೋ ಮಾಂಸರಸೋ ವಾಽಪಿ ಶಾಕಮುದ್ಗಾದಿಭೋಜನೇ|" ಇತಿ| ಮಸ್ತ್ವಾದಿಷು ಯಸ್ಯ ಯತ್ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿಷ್ಟಂ ವಾ ತಸ್ಯ ತದ್ಯೋಜ್ಯಮಿತಿ| ಏಕಸ್ಯೈವ ತತ್ಕಾರ್ಯಕರತ್ವಾತ್ ನ ಮಿಶ್ರೀಕೃತ್ಯಪ್ರಯೋಗಃ| ಅತ ಏವ ಪೃಥಗುಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೧೦)- "ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಂ ಮಸ್ತು ತಕ್ರಂ ವಾ ಶಾಕಾವರಾನ್ನೇಷು|" ಇತಿ| ಕೃಶಾನಾಂ ಸುರಾಮಾಹ-ಸುರೇತಿ| ಕೃಶಾನಾಂ ಶೀತೋದಕಾದ್ಯುಚಿತೇಷ್ವನ್ನೇಷು ಸುರೈವಾನುಪಾನಮ್, ಅನವಕಾಶ್ತ್ವಾತ್| ಪುಷ್ಟ್ಯರ್ಥೇ- ನ ತು ರೋಗನಿವೃತ್ಯರ್ಥಮ್| ಯಸ್ತು ಕೃಶೋ ರೋಗಾರ್ತಃ ತಸ್ಯ ರೋಗಾನುರೂಪಮನುಪಾನಂ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಮ್| ಸ್ಥೂಲಾನಾಂ ಮಧೂದಕಮಾಹ-ಸ್ಥೂಲಾನಾಂ ತ್ವಿತಿ| ಮಧುಮಿಶ್ರಮುದಕಂ-ಮಧೂದಕಮ್| ಶೇಷಂ ಪುರ್ವವತ್| ಶೋಷೇ ಮಾಂಸರಸಮಾಹ-ಶೋಷ ಇತಿ| ಶೋಷೇ-ಶುಷ್ಯತಿ ದೇಹೇ| ಯದಾಹ ಖಾರಣಾದಿಃ-"ಕೃಶಕ್ಷೀಣಾಮಯೋನ್ಮುಕ್ತಪುಷ್ಟಿವರ್ಣಬಲಾರ್ಥಿನಾಮ್| ಮದ್ಯಸ್ತ್ರೀಶ್ರಮನಿತ್ಯಾನಾಂ ಶುಷ್ಯತಾಂ ಚ ರಸೋ ಹಿತಃ||" ಇತಿ| ಮಾಂಸಾಶಿನಾಂ ಮನ್ದಾಗ್ನೀನಾಂ ಚ ಮದ್ಯಮಾಹ-ಮದ್ಯಮಿತಿ| ತಚ್ಚ ಮದ್ಯೋಚಿತಾನಾಮೇವ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ (ಸೂ. ಅ. ೪೬/೪೨೬)- "ಮದ್ಯಂ ಮದ್ಯೋಚಿತಾನಾಂ ತು ಸರ್ವಮಾಂಸೇಷು ಪೂಜಿತಮ್| ಅಮದ್ಯಪಾನಾಮುದಕಂ ಫಲಾಮ್ಲಂ ವಾ ಪ್ರಶ್ಸ್ಯತೇ||" ಇತಿ| ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿಷೀಣಾದೀನಾಂ ಕ್ಷೀರಮಾಹ-ವ್ಯಾಧ್ಯೌಷಧೇತಿ| ಲಙ್ಘನಂಉಪವಾಸಃ| ಕರ್ಮ-ಚೇಷ್ಟಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅನ್ನಸ್ಯ-ಭಕ್ತವಟಕಾದೇಃ, ಯದ್ವಿಪರೀತಂ ಗುಣೈಸ್ತದನುಪಾನಂ ಸದಾ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ| ಯಥಾ,-ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ರೂಕ್ಷಮ್, ರೂಕ್ಷಸ್ಯ ಸ್ನಿಗ್ಧಮ್, ಶೀತಸ್ಯೋಷ್ಣಮ್, ಉಷ್ಣಸ್ಯ ಶೀತಮ್, ಮಧುರಸ್ಯಾಮ್ಲಮ್, ಅಮ್ಲಸ್ಯ ಮಧುರಮಿತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಏವಮುರರೀಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಕ್ಷೈರೇಯಾದೇರ್ವಾ ತಕ್ರಚುಕ್ರಾದೀನಾಮಮ್ಲಾನಾಮನುಪಾನತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮಿತ್ಯಾಹ-ಗುಣೈರಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಪರೀತಗುಣಮಪಿ ಯದವಿರೋಧಿ ತದೇವಾನುಪಾನಂ ಸದಾ ಹಿತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅನುಕ್ತಾನುಪಾನವಿಭಾಗೋಪಾಯಮಾಹ-ವಿಪರೀತಮಿತಿ| ಯತ್-ದ್ರವ್ಯಂ, ಯಸ್ಯಾನ್ನಸ್ಯ ಗುಣೈಃ ಕೃತ್ವಾ ವಿಪರೀತಂ ನ ಚ ತೇನ ಸಹ ವಿರುದ್ಧಮ್, ತತ್ತದನ್ನಸ್ಯಾನುಪಾನಮ್| ಸಮಾಸೇನ-ಸಾಮಾನ್ಯೇನ, ವಿಶೇಷತಸ್ತು ಸಾತ್ಮ್ಯಾದಿಪರ್ಯಾಲೋಚನಯಾ ಸ್ವಯಮೂಹ್ಯಮ್| ಅನುಪಾನಸ್ಯ ನಿತ್ಯಸೇವ್ಯತ್ವಮಾಹ-ಸರ್ವದೇತಿ| ತತ್-ಅನುಪಾನಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅನುಪಾನಮೂರ್ಜಾದೀನ್ ಕರೋತಿ| ಊರ್ಜಾ-ಮನಃಪ್ರಹರ್ಷಃ| ತೃಪ್ತಿಃ-ಪ್ರೀಣನಂ ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ, ಕ್ಷಾಮತಾವಿಪರೀತೋಽನ್ನಗುಣಃ| ತಥಾ, ವ್ಯಾಪ್ತಿಃದ್ರವಸ್ಯ ಹಿ ಗಮನಮ್, ನ ಕಠಿನಸ್ಯ| ದೃಢಾಙ್ಗತಾ-ಸ್ಥಿರಶರೀರತ್ವಮ್| ತಥಾ, ಅನ್ನಸಙ್ಘಾತಸ್ಯ ಶೈಥಿಲ್ಯಮ್| ವಿಕ್ಲಿತ್ತಿಃ-ವಿಕ್ಲೇದನಮ್| ಜರಣಂ-ಪರಿಣಾಮಃ| ಏತಾನಿ ಚ ಕರೋತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅನುಪಾನಸ್ಯ ಫಲಮಾಹ-ಅನುಪಾನಮಿತಿ| ಊರ್ಜಾಂಬಲಮ್| ತೃಪ್ತಿಂ-ಸೌಹಿತ್ಯಮ್| ವ್ಯಾಪ್ತಿಂ-ಅನ್ನಸ್ಯ ಸರ್ವಸ್ರೋತೋನುಸರಣಮ್| ಅನ್ನಸಙ್ಘಾತಶೈಥಿಲ್ಯಾದೀನಿ ಚ| ಶೈಥಿಲ್ಯಂ-ಕಾಠಿನ್ಯನಿವೃತ್ತಿಃ| ವಿಕ್ಲಿತ್ತಿಃ-ಶುಷ್ಕತ್ವನಿವೃತ್ತಿಃ| ಜರಣಂ-ಪಾಕಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಊರ್ಧ್ವಂ ಜತ್ರುಣಃ-ಊರ್ಧ್ವಜತ್ರು, ತಸ್ಮಿನ್ ಯೇ ಗದಾಸ್ತೇಷು ತತ್-ಅನುಪಾನಂ, ನ ಹಿತಮ್| ತಥಾ, ಶ್ವಾಸಾದಿಷು ನ ಹಿತಮ್| ಗೀತ-ಭಾಷ್ಯಯೋಃ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಸಙ್ಗಃ-ಸಾತತ್ಯೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ, ತಸ್ಮಿನ್| ತಥಾ, ಸ್ವರಭೇದೇ-ಸ್ವರಸಾದೇ ನ ತದ್ಧಿತಮ್| ಊರ್ಧ್ವಜತ್ರುಗದಾದೀನಾಂ ಹ್ಯನುಪಾನಂ ಪ್ರದೂಷ್ಯಾಮಾಶಯಮುರಃಕಣ್ಠಸ್ಥಿತಮಾಹಾರಜಂ ಸ್ನೇಹಮಾಸಾದ್ಯಾಭಿಷ್ಯನ್ದಾಗ್ನಿಸಾದಚ್ಛರ್ದ್ಯಾದೀನಾಮಯಾನ್ ವಿದಧ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಊರ್ಧ್ವಜತ್ರುಗದಾದಾವನುಪಾನಂ ನಿಷೇಧತಿ-ನೋರ್ಧ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ವಕ್ಷಃಸ್ಕನ್ಧಯೋಃ ಸನ್ಧೀ-ಜತ್ರುಣೀ, ತಯೋರೂರ್ಧ್ವಂ-ಊರ್ಧ್ವಜತ್ರು,-ಕಣ್ಠಾದಿಕಪಾಲನ್ತಮ್, ತತ್ರ ಯೇ ಗದಾಸ್ತೇ-ಊರ್ಧ್ವಜತ್ರುಗದಾಃ| ಕಾಸೋತ್ಪತ್ತೇಃ ಪ್ರಾಗಪಿ ನಿಷೇಧಾರ್ಥಮುರಃಕ್ಷತಗ್ರಹಣಮ್| ಗೀತಭಾಷ್ಯಯೋಃ ಪ್ರಸಙ್ಗೋ-ಗಾಯನಾಧ್ಯಯನಾದ್ಯಭ್ಯಾಸಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನೋ ದೇಹೋ ಯೇಷಾಂ ಆಮವಿಸರ್ಪಾದ್ಯಾರ್ತಾನಾಂ ತೇ ಪಾನಂ ತ್ಯಜೇಯುಃ| ಮೇಹಾದೀನಾಮಾತುರಶಬ್ದೇನ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಮೇಹರೋಗಾದ್ಯಾತುರಾಃ ಪಾನಂ-ದ್ರವರೂಪಂ ತ್ಯಜೇಯುಃ, ನ ಕೇವಲಮನ್ನಸ್ಯೋಪರಿ ಯದನುಪಾನಮ್| ಖರನಾದೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಮೇಹೀ ಪ್ಲೀಹೀ ವ್ರಣೀ ಕುಷ್ಠೀ ಪಾಣ್ಡುರ್ಜಠರಪೀನಸೀ| ಶೋಷಾತಿಸಾರೀ ಮನ್ದಾಗ್ನಿಃ ಪಾನೀಯಂ ಮನ್ದಮಾಚರೇತ್|| ನೋರ್ಧ್ವಾಙ್ಗಪವನಾವಿಷ್ಟೇ ವಾಗ್ವ್ಯಾಯಾಮಹತೇ ನ ಚ| ಕ್ಷತೋರಸಿ ಶ್ವಾಸಕಾಸಹಿಕ್ಕಾವಮ್ಯರ್ದಿತೇ ನ ಚ|| ನಿರನ್ನೇ ಚೋರ್ಧ್ವರೋಗೇ ಚ ನ ಪೇಯಂ ವಾರಿ ಶೀತಲಮ್|" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನದೇಹಾದೀನಾಂ ಪಾನಮಾತ್ರಂ ನಿಷೇಧತಿ-ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನೇತಿ| ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನದೇಹಃ-ಕ್ಲೇದಬಹುಲಶರೀರಃ| ಮೇಹಾದಿಭಿರಾತುರಾಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಚಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟೋಽತ್ರ| ಸರ್ವೋಽಪಿ ಪುರುಷಃ-ಸ್ವಸ್ಥೋ ರೋಗೀ ಚ, ಪೀತ್ವಾ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಚ ಭಾಷ್ಯಾದೀಂಸ್ತ್ಯಜೇತ್| ತಥಾ, ಆತಪಾದೀನ್ ಪಞ್ಚ ತ್ಯಜೇತ್| ತ್ಯಜೇದಿತ್ಯತ್ರಾಪ್ಯನುವೃತ್ತ್ಯಾ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಯಾನಂ-ರಥಾದಿ| ಪ್ಲವನಂ-ತರಣಮ್| ವಾಹನಂ-ಅಶ್ವಾದಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪಾನಾನನ್ತರಂ ಭಾಷ್ಯಾದಿ ನಿಷೇಧತಿ-ಸರ್ವಶ್ಚೇತಿ| ಸರ್ವಃ-ಸಷಿದ್ಧಪಾನೋಽನಿಷಿಧಾಪಾನೋ ವಾ, ನಿಷಿದ್ಧಪಾನಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಮಾದಾದವಸ್ಥಾದಿವಶಾದ್ವಾ ಪಾನಪ್ರಸಕ್ತಿಃ| ಭೋಜನಾನನ್ತರಮಾತಪಾದಿ ನಿಷೇಧತಿ-ಭುಕ್ತ್ವಾಽಽತಪಮಿತಿ| ಯಾನಂ-ಪಭ್ದ್ಯಾಂ ಗಮನಮ್| ವಾಹನಂ-ಅಶ್ವಾದಿಭಿಃ| ಪ್ಲವನಂ-ಪ್ರತರಣಮ್| ಗಮನಂ ತು ಪದಶತಾದೂರ್ಧ್ವಂ ನಿಷಿದ್ಧಮ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ (ಸೂ. ಅ. ೪೬/೪೮೬)- "ತತಃ ಪದಶತಂ ಗತ್ವಾ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವೇನ ಸಂವಿಶೇತ್|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಆಹಾರಂ ವಿಧಿನಾ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ " ಕಾಲೇ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಶುಚಿ ಹಿತಮ್" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ನಿಯಮಿತಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ,-ಅಶ್ನೀಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕದಾ ? ಮೂತ್ರಪುರೀಷೇ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಸೃಷ್ಟೇ ಸತಿ| ನ ತು ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ತ್ಯಕ್ತ ಇತಿ ಪ್ರಶಬ್ದೇನ ದ್ಯೋತಯತಿ| ತಥಾ, ಹೃದಯೇ ಸುಷ್ಠು ವಿಮಲೇ-ರಸಶೇಷಕೃತಗೌರವಾದಿರಹಿತೇ| ತಥಾ, ದೋಷೇ-ವಾತಾದೌ, ಸ್ವಪಥಗೇ-ಸ್ವಮಾರ್ಗಗೇ, ಅಜೀರ್ಣೇ ಹ್ಯಾಹಾರೇಽನ್ನಶೇಷೇಣ ರುದ್ಧಗತಯೋ ವಾತಾದಯಃ ಸ್ವಸ್ಥಾನಂ ನ ಲಭರೇನ್, ಸುಜೀರ್ಣೇ ತು ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಾಃ ಸ್ಯುಃ| ಉದ್ಗಾರೇ ಚ ವಿಶುದ್ಧೇ-ಚಶಬ್ದೋಽನುಕ್ತಸಮುಚ್ಚಯಾರ್ಥಃ, ಸ್ರೋತೋಮುಖೇಷು ಚ ವಿಶುದ್ಧೇಷ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಷುದುಪಗಮನೇ-ಉಪಗತಾಯಾಂ ಕ್ಷುಧಿ| ವಾತೇಽನುಸರತಿ-ಅನುಲೋಮಂ ಗಚ್ಛತಿ| ತಥಾ, ಅಗ್ನೌ-ಕಾಯಾಗ್ನೌ, ಉದ್ರಿಕ್ತೇ-ಪಾಕಕ್ಷಮೇ| ತಥಾ, ದೇಹೇ ಪಟ್ವಿನ್ದ್ರಿಯೇ ಸುಷ್ಟು ಲಘೌ ಚ| ಕಾಲಃ ಸ ಹಿ ಮತಃ| ಹಿಶಬ್ದ ಏವಾರ್ಥೇ| ಸ ಏವ ಕಾಲೋ ಭೋಜನಸ್ಯ ದೃಷ್ಟಃ, ನ ತ್ವತೋಽಪ್ಯೂರ್ಧ್ವಮ್| ಸ ಹ್ಯತಿಕಾಲಃ, ತತ್ರ ಭುಕ್ತಮನ್ನಂ ವಾತವಿಷ್ಟಬ್ಧಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದ್ವಿಪಚ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ-"ಅತೀತಕಾಲೇ ಭುಞ್ಜಾನೋ ವಾಯುನೋಪಹತೇಽನಲೇ| ಕೃಚ್ಛ್ರಾದ್ವಿಪಚ್ಯತೇ ಭುಕ್ತಂ ದ್ವಿತೀಯಂ ನ ಚ ಕಾಙ್ಕ್ಷತಿ|| ಕುಕ್ಷಾವಾಧ್ಮಾನಮಾಟೋಪಸಾದಾಂಶ್ಚ ಕುರುತೇಽಧಿಕಮ್|" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇ ಕಾಲೇ ಭೋಜನಮದ್ಯಾದಿತಿ| ಯಮೌ ನ್ಸೌ ತಃ ಸಸ್ಯಾದ್ರಸರವಿವಿರಾಮಾ ಧೀರಲಲಿತಾ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರ ಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯಾಧ್ಯಾಯೋಽಷ್ಟಮಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೮||

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಭೋಜಬಕಾಲಮಾಹ-ಪ್ರಸೃಷ್ಟೇ ವಿಣ್ಮೂತ್ರ ಇತಿ| ಪ್ರಸೃಷ್ಟೇ- ಪ್ರವೃತ್ತೇ| ಸುವಿಮಲೇ-ಅತಿಪ್ರಸನ್ನೇ| ಸ್ವಪಥಗೇ-ಸ್ವಮಾರ್ಗಗಾಮಿನಿ| ವಿಶುದ್ಧೇ-ಮಾಧುರ್ಯಾದಿರಹಿತೇ ಕ್ಷುದುಪಗಮನೇ-ಬುಭುಕ್ಷೋತ್ಪತ್ತೌ| ಅನುಸರತಿ-ಅನುಕೂಲಂ ಪ್ರವರ್ತಮಾನೇ| 'ದೋಷೇ ಸ್ವಪಥಗೇ' ಇತ್ಯನೇನೈವ ವಾತಾನುಲೋಮ್ಯೇ ಲಬ್ಧೇ 'ವಾತೇಽನುಸರತಿ' ಇತಿ ವಾತಾನುಲೋಮ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾರ್ಥಮ್| ಉದ್ರಿಕ್ತೇ-ಅತಿದೀತ್ಪೇ| ವಿಶದಕರಣೇನಿರ್ಮಲೇನ್ದ್ರಿಯೇ| ಸುಲಗೌ-ಲಘೀಯಸಿ| ವಿಧಿಃ-ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತೋ ನಿಯಮಃ, ತೇನ ನಿಯಮಿತಂ-ನಿಷಿದ್ಧಕಾಮಚಾರಮ್| ನನು, ಯೋ ಯದಾ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ಸ ತಸ್ಯ ಭೋಜನಕಾಲಃ| ಕಿಮನೇನ ? ಇತ್ಯತ ಆಹ-ಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಸಃ-ತಹಾವಿಧಃ ಪ್ರಸೃಷ್ತವಿಣ್ಮೂತ್ರತ್ವಾದಿವಿಶಿಷ್ಟೋ, ಭೋಜನಕಾಲೋ ಭತಃ ಆಚಾರ್ಯಾಣಾಮ್, ನ ಕೇವಲಃ| ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಸೃಷ್ಟವಿಣ್ಮೂತ್ರತ್ವಾದಿವಿಶಿಷ್ಟೇ ಸ್ವಕಾಲೇ ಭುಞ್ಜೀತ| ಇತಿ ಭೋಜನಪ್ರಕ್ರಿಯಾ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸು.ಅ. ೧೦)- "ವಿಧಿವಿಹಿತಮನ್ನಪಾನಮಿಷ್ಟೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಮಾಯತನಮಾಯುಷೋ ಬ್ರುವತೇ|ತದಾಯತ್ತಾನಿಹ್ಯೋಜಸ್ತೇಜೋಧಾತ್ವಿನ್ದ್ರಿಯಬಲಪುಷ್ಟಿತುಷ್ಟಿಪ್ರತಿಭಾರೋಗ್ಯಾದೀನಿ| ತದಿನ್ಧನಾ ಚಾನ್ತರಗ್ನೇಃ ಸ್ಥಿತಿಃ, ಅಗ್ನಿಮೂಲಂ ಚ ದೇಹಧಾರಣಮಿತಿ| ಅಥಾತ್ಮವಾನ್ ಸ್ವಭಾವಸಂಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರಾದೇಶಕಾಲೋಪಯೋಗವ್ಯವಸ್ಥಾಃ ಸಪ್ತಾಹಾರಕಲ್ಪನಾವಿಶೇಷಣಾಂ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಾಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಫಲಾನಾಂ ಹೇತುಭೂತಾಃ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಹಿತಮೇವಾನುರುಧ್ಯೇತ| ತತ್ರ ಸ್ವಭಾವತೋ-ದಿವ್ಯೋದಕರಕ್ತಶಾಲಿಶಷ್ಟಿಕಮುದ್ಗೈಣಲಾವಾದಯೋ ಲಘವಃ, ಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುವ್ರೀಹಿಮಾಷಾನೂಪಮಿಷಾದಯೋ ಗುರವ ತಿ| ತೇ ಖ್ಲ್ವಪಿ ಸಂಯೋಗಾದಿವಿಶೇಷೈರನ್ಯಥಾತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯನ್ತೇ| ತತ್ರ ಸಂಯೋಗೋ ನಾಮ-ದ್ವಯೋರ್ಬಹೂನಾಂ ವಾ ಸಂಹತೀಭಾವಃ| ಸ ವಿಶೇಷಮಾರಭತೇ ಯನ್ನೈಕೈಕಶೋ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ| ಸಂಸ್ಕಾರುಸ್ತು-ತೋಯಾಗ್ನಿಸನ್ನಿಕರ್ಷಶೌಚಮನ್ಥನದೇಶಕಾಲಭಾವನಾಭಾಜನಾದಿಭಿರುಪಜನ್ಯತೇ| ಮಾತ್ರಾ ಪುನಃ-ಪಿಣ್ಡಪರಿಮಾಣತಃ ಸಮುದಾಯೇನ ಪ್ರತಿದ್ರವ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಚಾಹಾರರಾಶಿಃ| ದೇಶೋ-ದ್ರವ್ಯಸ್ಯೋಪಯೋಕ್ತುಶ್ಚೋತ್ಪತ್ಯವಸ್ಥಾನೇ| ತತ್ರ ಪುನರುಪಯೋಕ್ತಾ ಸ್ವಸ್ಥಾತುರತ್ವತಃ ಪ್ರಕೃತಿಭೇದತಶ್ಚ| ಅಜೀರ್ಣೇ ಹಿ ಪೂರ್ವಸ್ಯಾಹಾರಸ್ಯಾಪರಿಣತೋ ರಸ ಉತ್ತರೇಣೋಪಸೃಜ್ಯಮಾನಃ ಸರ್ವಾನ್ ದೋಷಾನ್ ಪ್ರಕೋಪಯತ್ಯಾಶು| ಜೀರ್ಣೇ ತು ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥೇಷು ದೋಷೇಷು ವಾತಾನುಲೋಮ್ಯೇ ಸೃಷ್ಟೇಷು ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷವೇಗೇಷು ವಿಶುದ್ಧೇಷೂದ್ಗಾರಹೃದಯಸ್ರೋತೋಮುಖೇಷು ವಿಶದಕರಣೇ ಲಘುನಿ ಶರೀರೇಽಗ್ನಾವುರ್ದೀರ್ಣೇ ಜಾತಾಯಾಂ ಬುಭುಕ್ಷಾಯಾಮಭ್ಯವಹೃತಮನ್ನಮಪ್ರದೂಷಯದ್ದೋಷಾನಾಯುರ್ಬಲವರ್ಣಾನಭಿವರ್ಧಯತಿ| ಕೇವಲಮಯಮೇವ ಕಾಲೋ ಭೋಜನಸ್ಯ| ಅತೀತಕಾಲಂ ಪುನಸ್ತದ್ವ್ತವಿಷ್ಟಬ್ಧಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದ್ವಿಪಚ್ಯತೇ| ಕರ್ಶಯತ್ಯನ್ನರುಚಿಂ ಚ ಪುನರುಪಹನ್ತಿ| ಉಪಯೋಗವ್ಯವಸ್ಥಾ-ನಾಸ್ನಾತೋ ನ ದಿಗ್ವಾಸಾ ನೈಕವಸ್ತ್ರಧೃಕ್ ನ ಮಲಿನವಸನೋ ನಾಹುತ್ವಾ ನಾಜಪಿತ್ವಾ ನಾನಿರೂಪ್ಯ ದೇವತಾಭ್ಯೋ ನ ಪಿತೃಭ್ಯೋ ನಾದತ್ವಾಽಗ್ರಮಗ್ನಯೇ ನ ಗುರೂಭ್ಯೋ ನಾತಿಥಿಭ್ಯೋ ನಾಭ್ಯಾಗತೇಭ್ಯೋ ಶ್ವವಯಃ ಶ್ವಪಚೇಭ್ಯಃ| ಪ್ರತ್ಯವೇಕ್ಷ್ಯ ಚಾಶ್ರಿತೋಪಾಶ್ರಿತಾನಪಿ ತಿರಶ್ಚಃ ಪರಿಗೃಹೀತಾನ್ ಪ್ರಶಸ್ತದೇಶಕಾಲೋಪಕರಣಯುಕ್ತಃ ಸ್ರಗ್ವೀ ವಿಭೂಷಿತಃ ಸುಗನ್ಧಿರಾರ್ದ್ರಪಾಣಿಪಾದಃ ಸುವಿಶುದ್ಧವದನೋಽಭಿಮರಸಹಾಯಃ ಕೇಶಮಕ್ಷಿಕಾದ್ಯಜುಷ್ಟಮನಿನ್ದ್ಯಮನಿನ್ದ್ರನ್ನನಿನ್ದಿತಂ ಪುನರ್ನೋಷ್ಣೀಕೃತಂ ನಾತ್ಯುಷ್ಣಮನುಪದಗ್ಧಂ ಸುಸಿದ್ಧಮಲೋಲೋ ನಾಸಾತ್ಮ್ಯಂ ನಾವಿದಿತಂ ನಾವಿದಿತಾಗಮಂ ನಾತಿಪ್ರಗೇ ನಾತಿಸಾಯಂ ನಾಕಾಶೇ ನಾತಪೇ ನಾನ್ಧಕಾರೇ ನಾಧೋ ವೃಕ್ಷಸ್ಯ ನ ಶಯ್ಯಾಸ್ಥೋ ನೋನ್ನಮ್ಯ ಪ್ರದೇಶಿನೀಂ ನ ಪಾತ್ರೇ ಭೀನ್ನೇ ನಾಸಂವೃತೇ ನ ಮಲಿನೇ ನ ಭಾವದೂಷಿತೇ ನ ಚಾಸನಸ್ಥಿತೇ ನ ಹಸ್ತಸ್ಥೇ ನ ಹಸ್ತೇ| ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಃ ಸುಮನಾಃ ಶುಚಿಭಕ್ತಾಕ್ಷುಧಿತಾನುಕೂಲಜನೋಪಹಿತಂ ಹಿತಮನ್ನಮಶ್ನೀಯಾತ್| ನ ಪರ್ಯುಷಿತಮನ್ಯತ್ರ ಮಾಂಸೋಪದಂಶಶುಷ್ಕಶಾಕಫಲಭಕ್ಷ್ಯೇಭ್ಯಃ| ನಾಶೇಷಮನ್ಯತ್ರ ದಧಿಮಧುಘೃತಸಲಿಲಸಕ್ತುಶುಕ್ತಪಾಯಸೇಭ್ಯಃ| ಅಪಿ ಚ| ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಲಘೂಷ್ಣಮವಿಲಮ್ಬಿತಮನತಿದ್ಗುತಮಜಲ್ಪನ್ನಹಸಂಸ್ತನ್ಮಾನಾಃ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಸಮ್ಯಗಾತ್ಮಾನಮ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಲಘೂಷ್ಣಾನಿ ಹಿ ವಹ್ನಿಮೌದರ್ಯಮುದೀರಯನ್ತಿ ಕೋಷ್ಟಂ ಪರಿಶೋಧಯನ್ತಿ ಧಾತೂನ್ನ ವಿಕುರ್ವತೇ, ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಜೀರ್ಯನ್ತ್ಯನಿಲಮನುಲೋಮಯನ್ತಿ| ತಥಾ, ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ದೃಢೀಕರೋತೀನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯುಪಚಿನೋತಿ ಶರೀರಮಪಚಿನೋತಿ ಜರಸಂ, ಬಲಮಭಿವರ್ಧಯತಿ, ವರ್ಣಪ್ರಸಾದಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ| ಲಘು ಚ ಪುನಃ ಸ್ವಾಭಾದಿಭಿರನ್ನಮಪ್ರತಿಪೀಡಯದ್ದೋಷಾನವ್ಯಯಂ ಪರಿಣಾಮಮೇತಿ, ವಿಪನ್ನಮಪಿ ಚಾಲ್ಪದೋಷಂ ಭವತಿ| ಉಷ್ಣಂ ಚ ಪುನರ್ಜನಯತಿ ರುಚಿಮುಪಶೋಷಯತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮ್| ವಿಲಬಿತಂ ತು ಭುಞ್ಜಾನೋ ನ ತೃತ್ಪಿಮಭಿಗಚ್ಛತಿ ಬಹು ಚ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ಶೀತೀಭವತಿ ಚಾನ್ನಜಾತಂ ವಿಷಮಪಾಕಂ ಚ ಭವತಿ| ಅತಿದ್ರುತಂ ತು ಭುಞ್ಜಾನಸ್ಯ ಜಲ್ಪತೋ ಹಸತೋಽನ್ಯಮನಸೋ ವಾ ಭವೇದುತ್ಸ್ನೇಹನಮವಸಾದನಂ ಭೋಜನಸ್ಯಾಪ್ರತಿಷ್ಠಾನಂ ಗುಣದೋಷಾವಿಭಾವನಂ ಚ| ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಸಮ್ಯಗಾತ್ಮಾನಮಿತಿ ಮಮೇದಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿದಮಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ ವಾ ನಿತ್ಯಮಪ್ರಮತ್ತಃ ಪ್ರತ್ಯವೇಕ್ಷೇತ| ತತ್ರ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ನಾಮ ಸಹಾತ್ಮನಾ ಭವತಿ, ಅತಸ್ತದೌಚಿತ್ಯಾದುಪಶೇತ ಇತ್ಯೇಕೇ| ಸಾತ್ಮ್ಯವಿಪರೀತಮನುಪಶಯಾದಸಾತ್ಮ್ಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ಪುನಃ ಪ್ರಕೃತಿವಯೋದೇಶರ್ತುದೋಷವ್ಯಾಧಿವಶೇನ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಬಹುವಿಧಮಿಚ್ಛನ್ತಿ| ತೇ ಹ್ಯುಪಶಯಮಾತ್ರಮಙ್ಗೀಕೃತ್ಯ ವಿಪರೀತಗುಣಮಪ್ಯುಪಚಾರೇಣ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಾಚಕ್ಷತೇ| ತುಲ್ಯಗುಣಂ ಚಾನುಪಶಯಾದಸಾತ್ಮ್ಯಮ್| ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ತು ಪ್ರವರಾವರಮಧ್ಯವಿಭಾಗೇನ ತ್ರಿವಿಧಮ್| ತತ್ರ ಸರ್ವರಸಂ ಪ್ರವರಮ್, ಏಕರಸಮವರಮ್, ಮಧ್ಯಮಂ ತು ಮಧ್ಯಮೇವ| ತೇಷು ಪ್ರವರಂ ಸಮದೋಷಸ್ಯೋಪದಿಶನ್ತಿ| ಇತರೇಷಾಮಪಿ ಕ್ರಮೇಣ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಪಿ ಚಾಹಿತಂ ಪಾದೇನ ಪಾದಪಾದೇನ ವಾ ವಿವರ್ಜಯೇದಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಪ್ರಾಕ್| ತತ್ರ ಯದಾಹಾರಜಾತಂ ಸಮಾನ್ ಧಾತೂನನುವರ್ತಯತಿ, ವಿಷಮಾಂಶ್ಚ ಸಮೀಕರೋತಿ, ತತ್ಸಮಾಸತೋ ಹಿತಮ್| ವಿಪರೀರಮಹಿತಮ್| ತತ್ಪುನರ್ಮಾತ್ರಾಯೋಗಾದಿವೈಚಿತ್ರ್ಯಾದನಿಯಮಪಿ ಯಥೋಪದೇಶಂ ಯಥಾಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಚ ಶೀಲಯೇತ್ ಪರಿಹರೇಚ್ಚ| ಭುಞ್ಜಾನಸ್ತು ಪೇಯಾಯೂಷರಸಾಮ್ಲವ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ರಾಜತೇಷು ಪಾತ್ರೇಷು ನಿದಧ್ಯಾತ್| ಪರಿಶುಷ್ಕಪ್ರದಗ್ಧಾನ್ಯುಷ್ಣಂ ಚ ಪಯಃ ಸೌವರ್ಣೇಷು| ಖಲಕಟ್ವರಕಾಮ್ಬಲಿಕಾನ್ ಕಾಂಸ್ಯೇಷು| ರಾಗಖಾಣ್ಡವಸಟ್ಟಕಾನ್ ವಜ್ರವೈಡೂರ್ಯವಿಚಿತ್ರೇಷು| ಧೃತಮಾಯಸೇ| ಪಯಃ ಸುಶೀತಂ ತಾಮ್ರಮಯೇ| ಪಾನೀಯಂ ಪಾನಕಾನಿ ಚ ಮೃದ್ಧೇಮಸ್ಫಟಿಕಕಾಚಮಯೇಷು| ಓದನಂ ಚ ವಿಸ್ತೀರ್ಣೇ ಮನೋರಮೇ ವಿಮಲೇಽನ್ಯತಮೇ ಸ್ಥಾಲೇ| ಅನ್ಯಥಾ ಹಿ ವರ್ಣಗನ್ಧರಸಾನ್ಯತ್ವಾದಹಿತಂ ಸ್ಯಾತ್| ಅಪಿ ಚ| ದಕ್ಷಿಣಪಾರ್ಶ್ವೇ ಭಕ್ಷ್ಯಂ ಸ್ಥಾಪಯೇತ್, ಸವ್ಯೇ ಪೇಯಂ ಲೇಹ್ಯಂ ಮುಖೋದ್ಧರ್ಷಣಪಿಣ್ಡೀಂ ಚ, ಮಧ್ಯೇ ಭೋಜ್ಯಮಿತಿ| ಯಥಾಗ್ನಿಸಾತ್ಮ್ಯಂ ತು ಪ್ರಾಗ್ದ್ರವಮುಪಶುಷ್ಕಂ ವಾಽಶ್ನೀಯಾತ್| ಪ್ರಾಗೇವ ತು ಗುರು ಸ್ವಾದು ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಚ, ಮಧ್ಯೇಽಮ್ಲಲವಣಮ್, ಅನ್ತೇ ರೂಕ್ಷಂ ದ್ರವಮಿತರರಸಯುಕ್ತಂ ಚ| ತತ್ರ ಮನ್ದಾಗ್ರೇರ್ದ್ರವೋಷ್ಣೇನ ಸಮುತ್ತೇಜಿತೋಷ್ಮಣೋಽನ್ಯದಪ್ಯುಪಯುಕ್ತಂ ಸಮ್ಯಕ್ಪಾಕಮೇತಿ| ಅನುಪಾನಂ ತು ಸಲಿಲಮೇವ ಶ್ರೇಷ್ಠಮ್, ಸರ್ವರಸಯೋನಿತ್ವಾತ್ಸರ್ವಭೂತಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಾಜ್ಜೀವನಾದಿಗುಣಯೋಗಾಚ್ಚ| ತಚ್ಛೀತಂ ದಧಿಮಧುಗೋಧೂಮಯವಪಿಷ್ಟಮಯೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಚ ವಿದಾಹಿಷು ಶರದ್ಗ್ರೀಷ್ಮಯೋಶ್ಚ| ಉಷ್ಣಂ ಪಿಷ್ಠಮಯೇಷ್ವಬ್ಯೇಷು ಚ ದುರ್ಜರೇಷು ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಯೋಶ್ಚ, ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯಂ ಚೇಕ್ಷೇತ| ಕ್ಷೀರಂ ಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಯೋಸ್ತಥೋಪವಾಸಾಧ್ವಭಾಷ್ಯಸ್ತ್ರೀವ್ಯಾಯಾಮಕ್ಲಿನ್ನಬಾಲವೃದ್ಧೇಷು| ಮಾಂಸರಸಃ ಶೋಷಾದಿಷು| ವಾತೇ ತ್ವಾಮ್ಲಾನಿ ಚ| ಪಿತ್ತೇ ಶರ್ಕರೋದಕಮ್| ತ್ರಿಫಲೋದಕಂ ತು ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ, ಪ್ರಾಯಶಶ್ಚಾಕ್ಷಿಗಲರೋಗೇಷು| ಮಸ್ತ್ವೇವ ವಾ ದಧ್ನಿ ಕೂರ್ಚಿಕಾಕಿಲಾಟಯೋಶ್ಚ| ಮದ್ಯಂ ಮಾಂಸೇಷು ಫಲಾಮ್ಲಮಮ್ಬು ವಾ, ಆಸವಾಂಸ್ಚ ವಿವಿಧಾನ್ ವಿಭಜ್ಯ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ವಿಶೇಷತಸ್ತು ಮಧ್ವಾಸವಾನ್ ಗ್ರಾಮ್ಯೇಷು, ತೀಕ್ಷ್ಣಾನ್ ಫಲಾಸವಾನ್ ವನ್ಯೇಷು, ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಫಲಾಸವಾನ್ ವಿಷ್ಕಿರೇಷು, ಅರ್ಕಶೇಲುಶಿರೀಷಕಪಿತ್ಥಾಸವಾನ್ ಬಿಲೇಶಯೇಷು ದಿಗ್ಧಹತೇಷು ಚ, ಅಮ್ಲಕಫಲಾಸವಾನ್ ಪ್ರಸಹೇಷು, ಕಾಸೇಕ್ಷುಪದ್ಮಬೀಜಶೃಙ್ಗಾಅಟಕಸೇರುಕಮೃದ್ವೀಕಾಮದಿರಾಸವಾನ್ ಕ್ಷೌದ್ರಯುಕ್ತಂ ವಾ ಶೀತಮುದಕಮುದಶ್ವಿದ್ವಾ ಮಹಾಮೃಗೇಷ್ವೌದಕೇಷು ಚ, ಸುರಾಂ ಪ್ರತುದೇಷು| ವರ್ಜ್ಯಂ ತೂರ್ಧ್ವಜತ್ರುಗದಶ್ವಾಸಕಾಸಪ್ರಸೇಕಹಿಧ್ಮಾಸ್ವರಭೇದೋರಃಕ್ಷತಿಭಿರ್ಗೀತಭಾಷ್ಯಪ್ರಸಕ್ತೈಶ್ಚ| ತೇಷಾಂ ಹಿ ಪ್ರದೂಷ್ಯಾಮಾಶಯಮುರಃಕಣ್ಠಸ್ಥಿತಮಾಹಾರಜಂ ಸ್ನೇಹಮಾಸಾದ್ಯ ತದಭಿಷ್ಯನ್ದಾಗ್ನಿಸಾದಚ್ಛರ್ದ್ಯಾದೀನಾಮಯಾನ್ ವಿದಧ್ಯಾತ್| ತೇಷಾಂ-ನಿಷಿದ್ಧಾನುಪಾನಾನಾಮ್| ತತಃ ಪಾಣಿಗತಮನ್ನಮನ್ಯೇನಾಪನೀಯ ದನ್ತಾನ್ತರಸ್ಥಂ ಚ ಶನೈಃ ಶೋಧನೇನ ಲೇಪಗನ್ಧಸ್ನೇಹಾಪನೋದಮಾಚಾನ್ತೋಽಙ್ಗುಲ್ಯಗ್ರಗಲಿತಾಮ್ಬುಪರಿಷಿಕ್ತನೇತ್ರಸ್ತಾಮ್ಬೂಲಾದಿಕೃತವದನವೈಶದ್ಯೋ ಧೂಮಪಾನಾದಿಹೃತೋರ್ಧ್ವಕಫವೇಗಃ ಪದಶತಮಾತ್ರಂ ಗತ್ವಾ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವೇನ ಸಂವಿಶೇತ್| ದ್ರವೋತ್ತರಭೋಜನಾಸ್ತು ಸುಖಶಯ್ಯಾಂ ನಾತಿಸೇವೇತ| ಆಹಾರಪರಿಣಾಮಕರಾಃ ಪುನರಿಮೇ ಭಾವಾಃ| ತದ್ಯಥಾ,-ಊಷ್ಮಾ ವಾಯುಃ ಕ್ಲೇದಃ ಸ್ನೇಹಃ ಕಾಲಃ ಸಮಯೋಗಶ್ಚ| ತತ್ರೋಷ್ಮಾ ಪಚತಿ, ವಾಯುರಪಕರ್ಷತಿ, ಕ್ಲೇದಃ ಶೈಥಿಲ್ಯಮಾಪಾದಯತಿ, ಸ್ನೇಹೋ ಮಾರ್ದವಂ ಜನಯತಿ, ಕಾಲಃ ಸರ್ವವಪುರ್ವ್ಯಾತ್ಪಿಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ, ಸಮಯೋಗಸ್ತ್ವೇಷಾಂ ಪರಿಣಮಧಾತುಸಾಮ್ಯಕರಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಸಮಯೋಗಸ್ಯ ಪುನಃ ಕಾರಣಾನ್ಯುಚಿತೋ ಹಿತಶ್ಚ ದೇಹಸಂಸ್ಕಾರೋಽಭ್ಯವಹಾರಶ್ಚೇಷ್ಟಾ ಶಯನಂ ಸೌಮನಸ್ಯಂ ಚ| ಪರಿಣಾಮತಸ್ತ್ವಾಹಾರಗುಣಾಃ ಶರೀರಜಗುಣಭಾವಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ ಯಥಾಸ್ವಮವಿರುದ್ಧಾಃ| ವಿರುದ್ಧಾಸ್ತು ವಿಹಿತಾಶ್ಚ ವಿರೋಧಿಭಿರ್ವಿಹನ್ಯುಃ ಶರೀರಮಿತಿ| ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ| ಔಕುಲಾಭ್ಯೋಷಪೃಥುಕಾನ್ ಸಿಪಿಷ್ಟಕೃತತನ್ದುಲಾನ್| ನ ಜಾತು ಭುಕ್ತವಾನದ್ಯನ್ಮಾತ್ರಯಾಽದ್ಯಾತ್ಸುಕಾಙ್ಕ್ಷಿತಃ|| ಶಾಕಾವರಾನ್ನಕಟ್ವಮ್ಲಕಷಾಯಲವಣೋತ್ಕಟಮ್| ತ್ಯಜೇದೇಕರಸಾಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಗುರು ಶುಷ್ಕಂ ಚ ಭೋಜನಮ್|| ವಕ್ಷ್ಯತೇ ಯನ್ನಿದಾನಾದೌ ಸರ್ವದೋಷಪ್ರಕೋಪಣಮ್| ಅತ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿ ವಿದಾಹಿ ಹಿಭರೂಕ್ಷಣಮ್|| ತ್ಯಾಗಾದ್ವಿಷಮಹೇತೂನಾಂ ಸಮಾನಾಂ ಚೋಪಸೇವನಾತ್| ವಿಷಮಾ ನಾನುಬಧ್ನನ್ತಿ ಜಾಯನ್ತೇ ಧಾತವಃ ಸಮಾಃ|| ಮನ್ದಾನಲಬಲಾರೋಗ್ಯನೃಪೇಶ್ವರಸುಖಾತ್ಮಸು| ಯೋಜ್ಯಃ ಕ್ರಮೋಽಯಂ ಸತತಂ ನಾವಶ್ಯಮಿತರೇಷು ತು|| ಕರೋತಿ ರೂಕ್ಷಂ ಬಲವರ್ಣನಾಶಂ ತ್ವಗ್ರೂಕ್ಷತಾಂ ವಾತಶಕೃನ್ನಿರೋಧಮ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ತ್ವತಿಶ್ಲೇಷ್ಮಚಯಪ್ರಸೇಕಹೃದ್ಗೌರವಾಲಸ್ಯರುಚಿಪ್ರಣಾಶಾನ್|| ಅತ್ಯುಷ್ಣಮನ್ನಂ ಮದದಾಹತೃಷ್ಣಾಬಲಪ್ರಣಾಶಭ್ರಮರಕ್ತಪಿತ್ತಮ್| ಶೀತಂ ತು ಕಾಸಾರುಚಿವಹ್ನಿನಾಶಹೃಲ್ಲಾಸವಿಷ್ಟಮ್ಭನರೋಮಹರ್ಷಾನ್| ಅತಿಸ್ಥಿರಂ ಮೂತ್ರಶಕೃದ್ವಿಬನ್ಧಮತೃಪ್ತಿಮವ್ಯಾಪ್ತಿಶೀಘ್ರಪಕ್ತಿಮ್| ಅತಿದ್ರವಂ ಪೀನಸಮೇಹಕಾಸಸ್ಯನ್ದಾನ್ ಕರೋತ್ಯಗ್ನಿಬಲಂ ಚ ಹನ್ತಿ|| ಅತಿಮಧುರಮನಲಶಮನಂ ಭುಕ್ತಮಸಾತ್ಮ್ಯಂ ನ ಪಿಷ್ಟಯೇ ವಪುಷಃ| ಅತಿಲವಣಮಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಾತ್ಯಮ್ಲಂ ಜರಾ ಸಾಕ್ಷಾತ್|| ಇತಿ ವಿಧಿಮವಲಮ್ಬ್ಯ ಯೋಽನ್ನಪಾನಂ ಬಲಮಿವವಿಗ್ರಹವತ್ಸದೋಪಯುಙ್ಕ್ತೇ| ತನುಮಪಿ ರುಜಾಮನಾಪ್ಯ ವ್ರಜತಿ ನರಃ ಸ ಸಮಾಶತಸ್ಯ ಪಾರಮ್||" ಇತಿ| ಇತಿ ಹೇಮಾದ್ರಿಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದರಸಾಯನೇ| ಮಾತ್ರಾಶೀತಿಪ್ರಕರಣಂ ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ ನಿರೂಪಿತಮ್|| ೮||