Adhikarana અધ્યાયોપક્રમઃ · Śloka
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
શ્રેએગણેશાય નમઃ| ચિકિત્સિતસ્થાનાદન્તરં કલ્પસ્થાનમારભ્યતે ચિકિત્સિતસ્થાનસ્ય કલ્પસ્થાનાપેક્ષત્વાત્| તથા હિ પ્રાગધ્યગેએષ્ટ (હૃ. ચિ. અ. ૧/૮) - "તર્પણેન રસેનેક્ષોર્મદ્યૈઃ કલ્પોદિતાનિ વા| વમનાનિ પ્રયુજ્યેત" ઇતિ| તદેવમાદ્યુપદેશાત્ સપેક્ષત્વમસ્ય| તસ્માત્ કલ્પસ્થાનમુચ્યત ઇત્યાહ --
Adhikarana વમનકલ્પાધ્યાયઃ (૨) · Śloka ૨
તસ્માત્ કલ્પસ્થાનમુચ્યત ઇત્યાહ અથાતો વમનકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)||૨||
तस्मात् कल्पस्थानमुच्यत इत्याह अथातो वमनकल्पं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)||२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-વમનં-ઊર્ધ્વં મુખેન દોષહરણમ્ , તસ્ય કલ્પ:-કલ્પનં યોજનમિત્યર્થ:| શેષમાયુષ્કામીયાધ્યાયવદ્વ્યાખ્યેયમ્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦-શ્રીગણેશાય નમઃ| અથ કલ્પસ્થાનારમ્ભઃ| વમનકલ્પં વ્યાખ્યાતું પ્રતિજાનીતે-અથેતિ| અથ વમનકલ્પઃ| તત્ર સઙ્ગ્રહે (ક. અ. ૧)-"વમન્દ્રવ્યાણાં મદનફલજીમૂતકેક્ષ્વાકુદ્વિકોશાતકીકુટજફલાનિ શ્રેષ્ઠાનિ| તેષ્વપિ મદનફલમ્| દોષદૂષ્યાદિવશાચ્ચૈષામેતત્કલ્પનાનાં ચ પ્રાધાન્યમ્| દોષાદીનામેવ ચાતિબહ્વવસ્થાભેદાદ્વમનાદિષુ કલ્પનાનાં વ્યાપદાં સાધનાનાં ચ યદસઙ્ખ્યેયત્વં, અતો બુદ્ધિમતાં વિકલ્પમાર્ગદર્શનાર્થમુદાહરણમાત્રં કલ્પસિદ્ધિસ્થાનમુપદેક્ષ્યતે|" ઇતિ|
Adhikarana મદનકલ્પઃ,વમને મદનં શ્રેષ્ઠમ્ વિરેચને ત્રિવૃન્મૂલં શ્રેષ્ઠમ્,વ્યાધિવશાજ્જીમૂતાદેર્વિશિષ્ટતા (૧) · Śloka ૧
પ્રાધાન્યાચ્ચ વમનકલ્પે મદનમેવ શસ્યત ઇત્યાહ અથ મદનકલ્પઃ| વમને મદનં શ્રેષ્ઠં, ત્રિવૃન્મૂલં વિરેચને| નિત્યમન્યસ્ય તુ વ્યાધિવિશેષેણ વિશિષ્ટતા||૧||
प्राधान्याच्च वमनकल्पे मदनमेव शस्यत इत्याह अथ मदनकल्पः| वमने मदनं श्रेष्ठं, त्रिवृन्मूलं विरेचने| नित्यमन्यस्य तु व्याधिविशेषेण विशिष्टता||१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-વમનવિષયે નિત્યં મદનં શ્રેષ્ઠમ્ , નિરપાયિત્વાદન્યદ્રવ્યવિષયેઽપિ વા તસ્યોપયોગાત્ સર્વત્રાનિષિદ્ધપ્રસરત્વાચ્ચ| લાઘવમિચ્છંશ્ચ તન્ત્રકૃદિદમવોચત્-`ત્રિવૃન્મૂલં વિરેચને'ઇતિ| યથા મદનં વમને નિત્યં શ્રેષ્ઠં , તથા ત્રિવૃન્મૂલં વિરેચને , નિરપાયિત્વાદિહેતુના| મદનં વર્જયિત્વા વ્યાધિવશાદન્યસ્ય-જીમૂતાદેઃ , વિશિષ્ટતા| વક્ષ્યતિ હિ (શ્લો. ૧૯)- "જીમૂતં તુ વિશેષતઃ| પ્રયોક્તવ્યં જ્વરશ્વાસકાસહિધ્માદિરોગિણામ્| " ઇતિ| એવં ત્રિવૃન્મૂલં વર્જયિત્વા પરસ્ય વિરેચનદ્રવ્યસ્ય વ્યાધિવિશેષેણ વિશિષ્ટત્વમ્, ન તુ ત્રિવૃન્મૂલવત્સર્વત્રાનિષિદ્ધપ્રસરત્વં નિરપાયિત્વં ચ| તથા ચોક્તમ્ (સઙ્ગ્રહે સૂ. અ. ૧૩)- "ત્રિવૃત્સુખવિરેચનાનામ્| " ઇતિ| તદેવં વમને મદનં શ્રેષ્ઠં ત્રિવૃન્મૂલં વિરચને સર્વદેતિ સ્થિતમ્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦-માનત્રિવૃતોઃ શ્રેષ્ઠત્વમાહ-વમન ઇતિ| નિત્યં અવ્યભિચારેણ|
Adhikarana મદનફલાનાં સંસ્કારઃ (૨-૬) · Śloka ૬
ફલાનિ નાતિપાણ્ડૂનિ ન ચાતિહરિતાન્યપિ| આદાયાહ્નિ પ્રશસ્તર્ક્ષે મધ્યે ગ્રીષ્મવસન્તયોઃ||૨|| પ્રમૃજ્ય કુશમુત્તોલ્યાં ક્ષિપ્ત્વા બધ્વા પ્રલેપયેત્| ગોમયેનાનુ મુત્તોલીં ધાન્યમધ્યે નિધાપયેત્||૩|| મૃદુભૂતાનિ મધ્વિષ્ટગન્ધાનિ કુશવેષ્ટનાત્| નિષ્કૃષ્ટાનિ ગતેઽષ્ટાહે શોષયેત્તાન્યથાતપે||૪|| તેષાં તતઃ સુશુષ્કાણામુદ્ધૃત્ય ફલપિપ્પલીઃ| દધિમધ્વાજ્યપલલૈર્મૃદિત્વા શોષયેત્પુનઃ||૫|| તતઃ સુગુપ્તં સંસ્થાપ્ય ર્કાયકાલે પ્રયોજયેત્| |૬|
फलानि नातिपाण्डूनि न चातिहरितान्यपि| आदायाह्नि प्रशस्तर्क्षे मध्ये ग्रीष्मवसन्तयोः||२|| प्रमृज्य कुशमुत्तोल्यां क्षिप्त्वा बध्वा प्रलेपयेत्| गोमयेनानु मुत्तोलीं धान्यमध्ये निधापयेत्||३|| मृदुभूतानि मध्विष्टगन्धानि कुशवेष्टनात्| निष्कृष्टानि गतेऽष्टाहे शोषयेत्तान्यथातपे||४|| तेषां ततः सुशुष्काणामुद्धृत्य फलपिप्पलीः| दधिमध्वाज्यपललैर्मृदित्वा शोषयेत्पुनः||५|| ततः सुगुप्तं संस्थाप्य र्कायकाले प्रयोजयेत्| |६|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-અથશબ્દોઽત્ર પ્રસ્તુતૌ મદનસ્ય પ્રસ્તાવે| મદનસ્ય ફલાનિ પાણ્ડૂનિ ગૃહીત્વા, ન ત્વતિપાણ્ડૂન્યતિક્રાન્તપાકત્વાત્, ન ચાતિહરિતાન્યામત્વાત્| કદાઽઽદાય ? પ્રશસ્તનક્ષત્રે દિવસે| કસ્મિન્નૃતૌ ? મધ્યે ગ્રીષ્મવસન્તયોઃ| એવમૃતુસન્ધૌ ગૃહીતાનિ પ્રમૃજ્ય-વ્યપગતમલાદિદોષાણિ કૃત્વા, કુશમય્યાં મુત્તોલ્યાં-મૂટિકાયાં, ક્ષિપ્ત્વા પુનરુપરિષ્ટાદ્બદ્ધ્દ્વા ચ તતો ગોમયેન તાં મુત્તોલીં લિમ્પેત્| અનન્તરં ધાન્યમધ્યે નિધાપયેત્-સ્થાપયેત્| કુશાનાં સમૂહો રચનાવિશેષનિષ્પાદિતઃ કુશમુત્તોલીત્યુચ્યતે| મૃદુભીતાનિ તાનિ મધ્વિષ્ટગન્ધાનિ- કદાચિન્મધુગન્ધાનિ કદાચિદિષ્ટગન્ધાનિ,કુશવેષ્ટનાદષ્ટાહેન જ્ઞાત્વા અનન્તરમષ્ટાહેઽતિક્રાન્તે કુશમુત્તોલ્યાઃ નિષ્કૃષ્ટાનિ-બહિષ્કૃતાનિ, અનન્તરમાતપે શોષયેત્| તતઃ-અનન્તરં તેષાં-મદનફલાનાં, [સુષ્ઠુ] શુષ્કાણાં ફલપિપ્પલીરુદ્ધૃત્ય દધિમધ્વાજ્યપલલૈર્મૃદિત્વા-સઙ્ક્ષુદ્ય,પુનરાતપે શોષયેત્| તતઃ-અનન્તરં, સુષ્ઠુ ગુપ્તં ધારયિત્વા કાર્યકાલે-વમનાવસરે, તાઃ પ્રયોજયેત્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦-મદનસંસ્કારમાહ-ફલાનીતિ| ફલાનિ-મદનફલાનિ| પ્રમૃજ્ય-વિશોધ્ય| કુશમુત્તોલ્યાં-કુશમયરજ્જુવેષ્ટનિકાયામ્| તાં ચ મુત્તોલીં રજ્જુભિર્બદ્ધ્વા ગોમયેન લેપયેત્| અનુ-પશ્ચાત્, ધાન્યરાશૌ નિધાપયેત્| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ.૧) -"યવબુસમાષશાલિવ્રીહિકુલત્થમુદ્ગાન્યતમરાશૌ" ઇતિ| તતોઽષ્ટાહે ગતે મૃદુભૂતાનિ મધુવદિષ્ટગન્ધાનિ કુશવેષ્ટનાન્નિષ્કૃષ્ય આતપે શોષયેત્| તતઃ સુશુષ્કાણાં ફલપિપ્પલીઃ-મજ્જાનં, ઉદ્ધરેત્| તતો દધ્યાદિભિર્મર્દયેત્| તતઃ પુનઃ શોષયેત્| તતો ગુપ્તં સ્થાપયેત્| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૧)-"નવં કલશમરજસ્કમાકણ્ઠં પૂરયિત્વા" ઇત્યધિકમ્|
Adhikarana મદનપ્રયોગઃ (૬-૯) · Śloka ૯
| અથાદાય તતો માત્રાં જર્જરીકૃત્ય વાસયેત્||૬|| શર્વરીં મધુયષ્ટ્યા વા કોવિદારસ્ય વા જલે| કર્બુદારસ્ય બિમ્બ્યા વા નીપસ્ય વિદુલસ્ય વા||૭|| શણપુષ્પ્યાઃ સદાપુષ્પ્યાઃ પ્રત્યક્પુષ્પ્યુદકેઽથવા| તતઃ પિબેત્કષાયં તં પ્રાતર્મૃદિતગાલિતમ્||૮|| સૂત્રોદિતેન વિધિના સાધુ તેન તથા વમેત્| |૯|
| अथादाय ततो मात्रां जर्जरीकृत्य वासयेत्||६|| शर्वरीं मधुयष्ट्या वा कोविदारस्य वा जले| कर्बुदारस्य बिम्ब्या वा नीपस्य विदुलस्य वा||७|| शणपुष्प्याः सदापुष्प्याः प्रत्यक्पुष्प्युदकेऽथवा| ततः पिबेत्कषायं तं प्रातर्मृदितगालितम्||८|| सूत्रोदितेन विधिना साधु तेन तथा वमेत्| |९|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-અથ-અનન્તરં, તતઃ-પિપ્પિલીભ્યો, માત્રાં-પરિમાણં પ્રાયેણ દેશકાલાદિવશાદ્વા માત્રાં, વિકલ્પ્યાનન્તરં તાં માત્રાં જર્જરીકૃત્ય-સઞ્ચૂર્ણ્ય, મધુયષ્ટયાદીનામન્યતમસ્ય જલે શર્વરીં-સકલાં રાત્રિં, વાસયેદભિષવણાય| તતઃ-અનન્તરં, [પ્રાતઃ] તં કષાયં મૃદિતગાલિતં પૂર્વં મૃદિતં પશ્ચાદ્ગાલિતં-વસ્ત્રપૂતં કૃત્વા, સૂત્રોદિતેન વિધિના-"શ્વો વમ્યં" (સૂ. અ. ૧૮|૧૨) ઇત્યાદિગ્રન્થોક્તેન, પિબેત્| [તથા-] એવં કૃતે સતિ, તેન સાધુ વમેત્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦ - મદનપ્રયોગમાહ-અથેતિ| તતઃ-ફલપિપ્પલીભ્યઃ, માત્રાં-અન્તર્નખમુષ્ટિં, યાવદ્વા સાધુ મન્યેત| કોવિદારઃ-કાઞ્ચનારઃ| કર્બુદારઃ-શ્લેષ્માતકઃ| બિમ્બી-તુણ્ડિકેરી| નીપઃ-કદમ્બભેદઃ| વિદુલો-વેતસઃ| શણપુષ્પી-ઘણ્ટારવા| સદાપુષ્પી-વનકાર્પાસી| પ્રત્યક્પુષ્પી-અપામાર્ગઃ| તેન-તથાકૃતેન કષાયેણ, સાધુ વમેત્| અન્યથા ત્વસાધુ|
Adhikarana શ્લેષ્મજ્વરાદૌ વિશેષઃ (૯-૧૦) · Śloka ૧૦
| શ્લેષ્મજ્વરપ્રતિશ્યાયગુલ્માન્તર્વિદ્રધીષુ ચ||૯|| પ્રચ્છર્દયેદ્વિશેષેણ યાવત્પિત્તસ્ય દર્શનમ્| |૧૦|
| श्लेष्मज्वरप्रतिश्यायगुल्मान्तर्विद्रधीषु च||९|| प्रच्छर्दयेद्विशेषेण यावत्पित्तस्य दर्शनम्| |१०|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-વિશેષેણ શ્લેષ્મજ્વરાદિષુ વમેત્| યાવત્પિત્તસ્ય દર્શનમ્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦-શ્લેષ્મજ્વરાદૌ વિશેષમાહ-શ્લેષ્મજ્વરેતિ| શ્લેષ્મજ્વરાદિષુ તુ વિશેષેણ પુનઃપુનર્વામયેદાપિત્તદર્શનાત્|
Adhikarana જ્વરારુચ્યાદિષુ વમનયોગઃ (૧૦-૧૧) · Śloka ૧૧
| ફલપિપ્પલિચૂર્ણં વા ક્વાથેન સ્વેન ભાવિતમ્||૧૦|| ત્રિભાગત્રિફલાચૂર્ણં કોવિદારાદિવારિણા| પિબેજ્જ્વરારુચિષ્ઠેવગ્રન્થ્યપચ્યર્બુદોદરી||૧૧||
| फलपिप्पलिचूर्णं वा क्वाथेन स्वेन भावितम्||१०|| त्रिभागत्रिफलाचूर्णं कोविदारादिवारिणा| पिबेज्ज्वरारुचिष्ठेवग्रन्थ्यपच्यर्बुदोदरी||११||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦ -અથવા મદનફલપિપ્પલીચૂર્ણં સ્વેન-ફલપિપ્પલીક્વાથેન, ભાવિતં ત્રિભાગત્રિફલાચૂર્ણાન્વિતં કોવિદારાદિજલેન પિબેત્, જ્વરાદિષૂદરાન્તેષુ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦ -વમનાન્તરમાહ-ફલપિપ્પલીતિ| સ્વેન-ફલપિપ્પલીક્વાથેન| ત્રિભાગં-તૃતીયભાગતુલ્યં, સમ્મીલિતં ત્રિફલાચૂર્ણં યસ્મિંસ્તત્તથા| જ્વરાદિમાન્ પિબેત્| ષ્ઠેવઃ-કફપ્રસેકઃ|
Adhikarana કફસ્થાનગે પિત્તે (૧૨) · Śloka ૧૨
પિત્તે કફસ્થાનગતે જીમૂતાદિજલેન તત્| |૧૨|
पित्ते कफस्थानगते जीमूतादिजलेन तत्| |१२|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-પિત્તે કફસ્થાનગતે સતિ ગ્રન્થ્યા (જ્વરા) દિમાન્નરસ્તત્-મદનફલં, જીમૂતાદિજલેન પિબેત્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦-વમનાન્તરમાહ-પિત્ત ઇતિ| કફસ્થાનગતે પિત્તે તત્-ફલપિપ્પલીચૂર્ણં, જીમૂતાદિજલેન પિબેત્| જીમૂતાદયઃ-શ્રેષ્ઠેષૂક્તાઃ|
Adhikarana હૃદ્દાહાદૌ વમનયોગઃ (૧૨-૧૩) · Śloka ૧૩
| હૃદ્દાહેઽધોસ્ત્રપિત્તે ચ ક્ષીરં તત્પિપ્પલીશૃતમ્||૧૨|| ક્ષૈરેયીં વા| |૧૩|
| हृद्दाहेऽधोस्त्रपित्ते च क्षीरं तत्पिप्पलीशृतम्||१२|| क्षैरेयीं वा| |१३|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-હૃદયદાહેઽધોગે રક્તપિતે [ચ] તસ્ય-મદનફલસ્ય, પિપ્પલીભિઃ ક્વથિતં ક્ષીરં ક્ષૈરેયીં વા પિબેત્| તન્ત્રાન્તરે ચ ક્ષીરશ્રપણવિધિરુક્તઃ-"દ્રવ્યાદષ્ટગુણં ક્ષીરં ક્ષીરાત્તોયં ચતુર્ગુણમ્| ક્ષીરાવશેષઃ કર્તવ્યઃ ક્ષીરપાકે ત્વયં વિધિઃ||" ઇતિ| અસ્રપિત્ત ઇત્યેતાવત્યુક્ત ઊર્ધ્વગોભયગયોરસ્રપિત્તયોર્વમનાયોગ્યત્વાદેવાધોગ્રહણે સિદ્ધે પુનરધોગ્રહણં સુખતરપ્રતિપત્ત્યર્થમ્| ક્ષૈરેયીમિતિ "ક્ષીરાડ્ ઢઞ્" ઇતિ ઢઞ્, "ટિડ્ ઢાણ" ઇતિ ઙીપ્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ રં-અન્યદાહ-હૃદ્દાહ ઇતિ| ફલપિપ્પલીશૃતં ક્ષીરં ક્ષૈરેયીં વા હૃદ્દાહેઽધોસ્રપિત્તે ચ પિબેત્| ક્ષૈરેયીં-ક્ષીરપેયામ્| ક્ષીરં ચ-તત્પિપ્પલીશૃતમેવ| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ.૧)-"તસ્ય વા પયસઃ શીતસ્ય સન્તાનિકાઞ્જલિં પિત્તે પ્રકુપિતે ઉરઃકણ્ઠહૃદયે ચ તનુકફોપદિગ્ધે|" ઇતિ|
Adhikarana કફચ્છર્દ્યાદૌ વમનયોગઃ (૧૩) · Śloka ૧૩
કફચ્છર્દિપ્રસેકતમકેષુ તુ| દધ્યુત્તરં વા દધિ વા તચ્છૃતક્ષીરસમ્ભવમ્||૧૩||
कफच्छर्दिप्रसेकतमकेषु तु| दध्युत्तरं वा दधि वा तच्छृतक्षीरसम्भवम्||१३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-કફચ્છર્દિપ્રસેકતમકેષુ દધ્યુત્તરં-દધિસરમેવ હિતમ્| અથવા દધિ હિતમ્| ઉભયમપિ વમને હિતં તચ્છૃતક્ષીરસમ્ભવમ્| તચ્છૃતં-મદનપિપ્પલીશૃતમ્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦ -અન્યદાહ-કફચ્છર્દીતિ| કફચ્છર્દ્યાદિષુ તુ તચ્છૃતક્ષીરજં દધિ દધ્યુત્તરં વા|
Adhikarana સુખકારકો વમનયોગઃ (૧૪) · Śloka ૧૪
ફલાદિક્વાથકલ્કાભ્યાં સિદ્ધં તત્સિદ્ધદુગ્ધજમ્| સર્પિઃ કફાભિભૂતેઽગ્નૌ શુષ્યદ્દેહે ચ વામનમ્||૧૪||
फलादिक्वाथकल्काभ्यां सिद्धं तत्सिद्धदुग्धजम्| सर्पिः कफाभिभूतेऽग्नौ शुष्यद्देहे च वामनम्||१४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ક્વાથશ્ચ કલ્કશ્ચ ક્વાથકલ્કૌ, ફલાદીનાં-મદનફલજીમૂતકેક્ષ્વાદીનાં ક્વાથકલ્કૌ, તાભ્યાં સિદ્ધં-પક્વં, સર્પિઃ કફેનાભિભૂતેઽગ્નૌ શુષ્યચ્છરીરે ચ વામનં હિતમ્| કિમ્ભૂતં સર્પિઃ ? તત્સિદ્ધદુગ્ધજમ્ ,- તૈશ્ચ-ફલાદિભિઃ શૃતં(સિદ્ધં), તત્સિદ્ધં ચ તદ્દુગ્ધં ચ તસ્માદુદ્ભૂતમ્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦ -અન્યદાહ-ફલાદિતિ| ફલાદીનિ-શ્રેષ્ઠત્વેનોક્તાનિ, તેષાં ક્વાથઃ, તેષામેવ કલ્કઃ, તેષામેવ ક્ષીરાજ્જાતં સર્પિઃ, એકત્ર સિદ્ધં મન્દાગ્નૌ કાર્શ્યે ચ પિબેત્| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૧)-"ફલમજ્જચૂર્ણમિશ્રેણ વાઽઽરગ્વધાદિદ્રવ્યાણાં ગોપઘોણ્ટાભૂનિમ્બબાણવર્જાનાં સસોમવલ્કપઞ્ચકોલકાનામન્યતમસ્ય નિર્યૂહેણ સાધિતં લેહમુપયુઞ્જીત| ફલમજ્જચૂર્ણમિશ્રેણ વા રેણુકૈલાશતાહ્વાકુસ્તુમ્બુરુતગરકુષ્ઠત્વક્ચોરકમરુબકાગુરુગુગ્ગુલુવાલકશ્રીવેષ્ટકપરિપેલવમાંસીશૈલેયકસ્થૌણેયકસુરસા- પાલેવતપૂત્યશોકરોહિણીનાં દ્વાવિંશતેરન્યતમસ્ય કષાયેણ સાધિતામુત્કારિકામોદનં વા ભક્ષયેત્| ફલપિપ્પલીસ્વરસકષાયપરિપીતૈર્વા તિલશાલિતન્દુલપિષ્ટૈસ્તત્કષાયોપસૃષ્ટૈઃ સુરસાદિદ્રવ્યાન્યતમનિર્યૂહોપસૃષ્ટૈર્વા શષ્કુલીરપૂપાનન્યં વા ભક્ષ્યં સાધિયિત્વા ભક્ષયેત્|" ઇતિ|
Adhikarana ભક્ષ્યભોજ્યેષુ વમનયોગઃ (૧૫-૧૬) · Śloka ૧૬
સ્વરસં ફલમજ્જ્ઞો વા ભલ્લાતકવિધિશૃતમ્| આદર્વીલેપનાત્સિદ્ધં લીઢ્વા પ્રચ્છર્દયેત્સુખમ્||૧૫|| તં લેહં ભક્ષ્યભોજ્યેષુ તત્કષાયાંશ્ચ યોજયેત્| |૧૬|
स्वरसं फलमज्ज्ञो वा भल्लातकविधिशृतम्| आदर्वीलेपनात्सिद्धं लीढ्वा प्रच्छर्दयेत्सुखम्||१५|| तं लेहं भक्ष्यभोज्येषु तत्कषायांश्च योजयेत्| |१६|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ફલમજ્જ્ઞો વા સ્વરસં ભલ્લાતકવિધાનેન શૃતં દર્વીલેપં યાવત્ પક્ત્વા લીઢ્વા સુખં વમેત્| તં ચ લેહં ભક્ષ્યાદિષુ તથા તસ્ય-મદનફલસ્ય, કષાયાન્ યોજયેત્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ રં-અન્યદાહ-સ્વરસમિતિ| ભલ્લાતકવિધિઃ-ઉક્તો રસાયનેષુ (હૃ.ઉ.અ. ૩૯/૭૨)|
Adhikarana સન્તર્પણવ્યાધિષુ વમનયોગઃ (૧૬-૧૭) · Śloka ૧૭
| વત્સકાદિપ્રતીવાપઃ કષાયઃ ફલમજ્જજઃ||૧૬|| નિમ્બાર્કાન્યતરક્વાથસમાયુક્તો નિયચ્છતિ| બદ્ધમૂલાનપિ વ્યાધીન્ સર્વાન્ સન્તર્પણોદ્ભવાન્||૧૭||
| वत्सकादिप्रतीवापः कषायः फलमज्जजः||१६|| निम्बार्कान्यतरक्वाथसमायुक्तो नियच्छति| बद्धमूलानपि व्याधीन् सर्वान् सन्तर्पणोद्भवान्||१७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-મદનફલમજ્જજો વા કષાયો વત્સકાદિગણપ્રતીવાપો (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૩૩) નિમ્બાર્કાન્યતરક્વાથસંયુક્તો વ્યાધીન્ સમૂલાનપિ નિયચ્છતિ| કીદ્દશાન્ ? સન્તર્પણજાન્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ રં-અન્યદાહ-વત્સકાદીતિ|
Adhikarana ફલાભાવે પુષ્પં શલાટુ વા (૧૮-૨) · Śloka ૨
રાઠપુષ્પફલશ્લક્ષ્ણચૂર્ણૈર્માલ્યં સુરૂક્ષિતમ્| વમેન્મણ્ડરસાદીનાં તૃપ્તો જિઘ્રન્ સુખં સુખી||૧૮|| એવમેવ ફલાભાવે કલ્પ્યં પુષ્પં શલાટુ વા| |૧૯| ઇતિ મદનકલ્પઃ||૨||
राठपुष्पफलश्लक्ष्णचूर्णैर्माल्यं सुरूक्षितम्| वमेन्मण्डरसादीनां तृप्तो जिघ्रन् सुखं सुखी||१८|| एवमेव फलाभावे कल्प्यं पुष्पं शलाटु वा| |१९| इति मदनकल्पः||२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-મદનપુષ્પફલસૂક્ષ્મચૂર્ણૈઃ સુરૂક્ષિતં-તદ્રજસાઽતિધૂસરિતં, પુષ્પં જિઘ્રન્ મણ્ડરસાદીનાં તૃપ્તઃ , આદિગ્રહણાત્ કૃશરાક્ષીરયવાગૂનાં પરિગ્રહઃ , તથાવિધો જિઘ્રન્ સુખી-ક્લેશમસહિષ્ણુઃ , સુખેન વમેત્| એવમેવ-અનેનૈવ ક્રમેણ, ફલાભાવે સતિ પુષ્પં પ્રકૃતત્વાન્મદનસ્ય, કલ્પનીયમ્| "અથાદાય તતો માત્રાં જર્જરીકૃત્ય વાસયેત્| શર્વરીં મધુયષ્ટ્યા વા કોવિદારસ્ય વા જલે||" (શ્લો. ૬) ઇત્યાદિવિધિના શલાટુ વા-બાલમદનં અપક્વં ફલં વા, એવં કલ્પનીયમ્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦ - અન્યદાહ-રાઠપુષ્પફલેતિ| રાઠો-મદનઃ| સુરુષિતં-સુષ્ઠુ અવકીર્ણમ્| શલાટુ-બાલં ફલમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૧)-"ફલપિપ્પલીનાં વા ફલાદિનિર્યૂહેણૈકવિંશતિકૃત્વઃ સુભાવિતાનાં કુસુમરજઃસદૃશેન ચૂર્ણેનાવચૂર્ણયેત્ સરસિ સરોરુહં બૃહત્સાયાહ્ને તદ્રાત્રિમુષિતં પ્રભાતે પુનરવચૂર્ણિતમુદ્ધૃત્ય હરિદ્રાકૃશરાક્ષીરયવાગૂનામન્યતમં સૈન્ધવગુડફાણિતોપેતમાકણ્ઠં પીતવાનુપજિઘ્રન્ સુકુમારઃ સમુચિતગન્ધસમ્પદુત્ક્લિષ્ટકફપિત્તો ભેષજદ્વેષી ચ તથા સુખેન છર્દયતિ| એતેન સર્વમાલ્યગન્ધપ્રાવરણપટા વ્યાખ્યાતાઃ|" ઇતિ|
Adhikarana જીમૂતકલ્પઃ (૧૯) · Śloka ૧૯
અથ જીમૂતકલ્પ:| | જીમૂતાદ્યાશ્ચ ફલવત્|૧૯|
अथ जीमूतकल्प:| | जीमूताद्याश्च फलवत्|१९|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-જીમૂતતુમ્બીકોશાતક્યાદ્યાઃ કુટજફલપર્યન્તાઃ ફલવત્-મદનફલતુલ્યવિધિના, કલ્પ્યાઃ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ રં-મદનવિધિં જીમૂતાદિષ્વતિદિશતિ-જીમૂતાદ્યા ઇતિ|
Adhikarana જ્વરશ્વાસાદૌ જીમૂતો યોજ્યઃ (૧૯-૨૦) · Śloka ૨૦
| જીમૂતં તુ વિશેષતઃ||૧૯|| પ્રયોક્તવ્યં જ્વરશ્વાસકાસહિધ્માદિરોગિણામ્| |૨૦|
| जीमूतं तु विशेषतः||१९|| प्रयोक्तव्यं ज्वरश्वासकासहिध्मादिरोगिणाम्| |२०|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-વિશેષેણ તુ જીમૂતો જ્વરાદિષુ યોજ્યઃ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦ -અથ જીમૂતકલ્પઃ| તત્ર વિષયમાહ-જીમૂતમિતિ| જીમૂતં-દેવદાલી|
Adhikarana તુમ્બીકોશાતકીષ્વપીયં કલ્પના (૨૦-૨૨) · Śloka ૨૨
| પયઃ પુષ્પેઽસ્ય નિર્વૃત્તે, ફલે પેયા પયસ્કૃતા||૨૦|| લોમશે ક્ષીરસન્તાનં, દધ્યુત્તરમલોમશે| શૄતે પયસિ દધ્યમ્લં જાતં હરિતપાણ્ડુકે||૨૧|| આસુત્ય વારુણીમણ્ડં પિબેન્મૃદિતગાલિતમ્| કફાદરોચકે કાસે પાણ્ડુત્વે રાજયક્ષ્મણિ||૨૨||
| पयः पुष्पेऽस्य निर्वृत्ते, फले पेया पयस्कृता||२०|| लोमशे क्षीरसन्तानं, दध्युत्तरमलोमशे| शॄते पयसि दध्यम्लं जातं हरितपाण्डुके||२१|| आसुत्य वारुणीमण्डं पिबेन्मृदितगालितम्| कफादरोचके कासे पाण्डुत्वे राजयक्ष्मणि||२२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-અસ્ય-જીમૂતસ્ય, પુષ્પે સમ્પન્ને પયઃ-ક્ષીરં, જીમૂતકશૃતં પ્રયોજ્યમ્| ફલેઽસ્ય નિષ્પન્ને પયસ્કૃતા-જીમૂતશૃતક્ષીરનિષ્પાદિતા, પેયા યોજ્યા| જીમૂતફલસ્ય લોમશાલોમશતયા મૃદુકઠિનભેદેન દ્વૈવિધ્યમ્| લોમશે તસ્મિન્ જીમૂતફલે શૃતક્ષીરસ્ય યા સન્તાનિકા-શીતીભૂતસ્યોપરિષ્ટાદ્ધનોઽવયવઃ , તં વમને પિબેત્| અલોમશે જીમૂતફલે-કાઠિન્યમાગતે, તચ્ચૂર્ણયુતં દધ્યુત્તરં-દધિસરં, પિબેત્| શૃતે પયસિ પ્રકૃતત્વાજ્જીમૂતફલૈઃ શૃતે| કિમ્ભૂતે ? હરિતપાણ્ડુકે,-લોમશાલોમશયોર્મધ્યમાવસ્થાં પ્રાપ્તે સતિ, દધ્યમ્લં જાતં પિબેત્| અમ્લમેવ દધિ-દધ્યમ્લમ્, કેચિત્તુ મસ્તુ દધ્યમ્લમિત્યાહુઃ| જીમૂતફલેન વાઽઽસુત્ય વારુણીમણ્ડં પિબેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? મૃદિતગાલિતં,-પૂર્વં મૃદિતં ખજાદિના, પશ્ચાદ્ ગાલિતં-પ્રસ્રતમ્| કેષુ ? કફારોચકાદિષુ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ રં-પ્રયોગમાહ-પય ઇતિ| અસ્ય-જીમૂતસ્ય, પુષ્પે નિર્વૃત્તે પુષ્પસિદ્ધં પયઃ પ્રયોક્તવ્યમ્| ફલે ફલસિદ્ધક્ષીરપેયા| લોમશે ફલે તત્સિદ્ધક્ષીરસન્તાનિકા| ચ્યુતલોમનિ ફલે તત્સિદ્ધક્ષીરદધિસરં દધિ વા| હરિતપાણ્ડુનિ ફલે તત્સિદ્ધક્ષીરજમમ્લં દધિ ક્ષીરં વા| હરિતપાણ્ડુભિર્વારુણીમણ્ડં આસુનુયાત્-અવસ્થાન્તરં નયેત્| તતો મૃદિતગાલિતં કફજેષ્વરોચકાદિષુ પિબેત્|
Adhikarana વાતપિત્તાર્દિતે વમનયોગઃ (૨૩) · Śloka ૨૩
ઇયં ચ કલ્પના કાર્યા તુમ્બીકોશાતકીષ્વપિ| |૨૩|
इयं च कल्पना कार्या तुम्बीकोशातकीष्वपि| |२३|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ઇયં ચ કલ્પના-'પયઃ પુષ્પેઽસ્ય નિર્વૃત્તે' ઇત્યાદિકા 'આસુત્ય વારુણીમણ્ડં' ઇતિપર્યન્તા, તુમ્બીકોશાતકીષ્વપિ કાર્યા|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦-જીમૂતકલ્પનાં તુમ્બીકોશાતક્યોરતિદિશતીયમિતિ| ઇયં-અવસ્થાભેદેન, કલ્પના તુમ્બ્યાં કોશાતકીદ્વયે ચ|
Adhikarana પિત્તશ્લેષ્મજ્વરે વમનયોગઃ (૨૩-૨૫) · Śloka ૨૫
| પર્યાગતાનાં શુષ્કાણાં ફલાનાં વેણિજન્મનામ્||૨૩|| ચૂર્ણસ્ય પયસા શુક્તિં વાતપિત્તાર્દિતઃ પિબેત્| દ્વે વા ત્રીણ્યપિ વાઽઽપોથ્ય ક્વાથે તિક્તોત્તમસ્ય વા||૨૪|| આરગ્વધાદિનવકાદાસુત્યાન્યતમસ્ય વા| વિમૃદ્ય પૂતં તં ક્વાથં પિત્તશ્લેષ્મજ્વરી પિબેત્||૨૫||
| पर्यागतानां शुष्काणां फलानां वेणिजन्मनाम्||२३|| चूर्णस्य पयसा शुक्तिं वातपित्तार्दितः पिबेत्| द्वे वा त्रीण्यपि वाऽऽपोथ्य क्वाथे तिक्तोत्तमस्य वा||२४|| आरग्वधादिनवकादासुत्यान्यतमस्य वा| विमृद्य पूतं तं क्वाथं पित्तश्लेष्मज्वरी पिबेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-પર્યાગતાનાં-પ્રાપ્તસમ્યક્પાકાનાં, ફલાનાં વેણિજન્મનાં-દેવદાલ્યુત્પન્નાનાં, ચૂર્ણસ્ય શુક્તિં-અર્ધપલં, પયસા વાતપિત્તાભ્યામર્દિતઃ-આતુરઃ , પિબેત્| દ્વે વા ત્રીણ્યપિ વા જીમૂતફલન્યાપોથ્ય-જર્જરીકૃત્ય, તિક્તોત્તમસ્ય-નિમ્બસ્ય, ક્વાથં પિત્તશ્લેષ્મજ્વરી પિબેત્| અથવા, આરગ્વધાદિનવકાત્-આરગ્વધવર્ગાદાદ્યૌષધનવકાત્, અન્યતમસ્ય ક્વાથે દ્વે વા ત્રીણ્યપિ વા જીમૂતફલાન્યાસુત્ય-સન્ધાય, તથા વિમૃદ્ય પૂતં ક્વાથ પિત્તશ્લેષ્મજ્વરી પિબેત્| ગરાગરી ચ વેણી ચ દેવદાલી ચ જીમૂતં ચેતિ પર્યાયાઃ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦ -અન્યદાહ-પર્યાગતાનામિતિ| પર્યાગતાનાં-પક્વાનામ્| વેણી-જીમૂતઃ| શુક્તિં-અર્ધપલમ્| અન્યદાહ-દ્વે વેતિ| આપોથ્ય-જર્જરીકૃત્ય| તિક્તોત્તમસ્ય-પટોલસ્ય| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૧)-"જીવકર્ષભકેક્ષુશતાવરીનામન્યતમસ્ય સ્વરસેન વા પિત્તજે| અથવા પૂર્વવત્ ઘૃતં સિદ્ધમ્|" ઇતિ|ઃ
Adhikarana પિત્ત્જ્વરાદૌ વમનયોગઃ (૨૬-૨) · Śloka ૨
જીમૂતકલ્કં ચૂર્ણં વા પિબેચ્છીતેન વારિણા| જ્વરે પૈત્તે, કવોષ્ણેન કફવાતાત્કફાદપિ||૨૬|| ઇતિ જિમૂતકલ્પઃ||૨||
जीमूतकल्कं चूर्णं वा पिबेच्छीतेन वारिणा| ज्वरे पैत्ते, कवोष्णेन कफवातात्कफादपि||२६|| इति जिमूतकल्पः||२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-જીમૂતચુર્ણં-ફલમપિ કલ્કીકૃત્યાથવા તચ્ચૂર્ણં પિત્તજજ્વરે શીતેન જલેનાલોડ્ય પિબેત્| તસ્યૈવ કલ્કં ચૂર્ણં વા કફવાતાત્ કફાચ્ચોદ્ભૂતે જ્વરે કવોષ્ણેન વારિણા પિબેત્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦-અન્યદાહ-જીમૂતકલ્કમિતિ|
Adhikarana કાસશ્વાસાદૌ ઇક્ષ્વાકુઃશસ્તઃ (૨૭) · Śloka ૨૭
અથેક્ષ્વાકુકલ્પઃ| કાસશ્વાસવિષચ્છર્દિજ્વરાર્તે કફકર્શિતે| ઇક્ષ્વાકુર્વમને શસ્તઃ પ્રતામ્યતિ ચ માનવે||૨૭||
अथेक्ष्वाकुकल्पः| कासश्वासविषच्छर्दिज्वरार्ते कफकर्शिते| इक्ष्वाकुर्वमने शस्तः प्रताम्यति च मानवे||२७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-કાસાદ્યાર્તે કફાર્દિતે પુરુષે વમને-વમનવિષયે, ઇક્ષ્વાકુઃ શસ્તઃ| પ્રતામ્યતિ ચ માનવે પ્રતમકાક્રાન્તત્વાદ્યઃ પ્રતામ્યતિ નરસ્તસ્મિંશ્ચ, શસ્તઃ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦ -અથેક્ષ્વાકુકલ્પઃ| તત્ર વિષયમાહ-કાસશ્વાસેતિ| ઇક્ષ્વાકુઃ-કટુતુમ્બી| પ્રતામ્યતિ-મૂર્ચ્છાયુક્તે|
Adhikarana પિત્તશ્લેષ્મજ્વરાદોઉ ઇક્ષ્વાકુ પ્રયોગઃ (૨૮) · Śloka ૨૮
ફલપુષ્પવિહીનસ્ય પ્રવાલૈસ્તસ્ય સાધિતમ્| પિત્તશ્લેષ્મજ્વરે ક્ષીરં પિત્તોદ્રિક્તે પ્રયોજયેત્||૨૮||
फलपुष्पविहीनस्य प्रवालैस्तस्य साधितम्| पित्तश्लेष्मज्वरे क्षीरं पित्तोद्रिक्ते प्रयोजयेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ફલપુષ્પવિહીનસ્ય-અસઞ્જાતફલપુષ્પસ્ય, [તસ્ય-] ઇક્ષ્વાકોઃ, કિસલયૈઃ ક્ષીરં સાધિતં પિત્તશ્લેષ્મજ્વરે પિત્તોદ્રિક્તે પ્રયોજયેત્| ફલપુષ્પવિહીનસ્યેત્યનેન કોમલત્વં પ્રતિપાદયતિ ઇક્ષ્વાકોસ્તન્ત્રકૃત્| અન્યથા "પ્રવાલૈઃ સાધિતં ક્ષીરં પિત્તોદ્રિક્તે પ્રયોજયેત્|" ઇતિ બ્રૂયાત્| ઇક્ષ્વાકુફલસ્ય જરઠાવસ્તસ્ય પ્રયોગમાહ-
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ રં-પ્રયોગમાહ-ફલપુષ્પવિહીનસ્યેતિ| વિહીનત્વં-અનુત્પત્ત્યા|
Adhikarana કફકાસાદૌ વમનયોગઃ (૨૯) · Śloka ૨૯
હૄતમધ્યે ફલે જીર્ણે સ્થિતં ક્ષીરં યદા દધિ| સ્યાત્તદા કફજે કાસે શ્વાસે વમ્યં ચ પાયયેત્||૨૯||
हॄतमध्ये फले जीर्णे स्थितं क्षीरं यदा दधि| स्यात्तदा कफजे कासे श्वासे वम्यं च पाययेत्||२९||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ઇક્ષ્વાકુફલસ્ય જરઠાવસ્થસ્ય પ્રયોગમાહ સ૦-હૃતમધ્યે જીર્ણે-સુપક્વે, તસ્મિન્ ઇક્ષ્વાકો: ફલે હૃતમધ્યભાગત્વાચ્છૂન્યમધ્યે ક્ષીરં સ્થિતં સત્ યદા દધિ જાતં સ્યાત્તદા કફકાસાદિષુ વમનાર્થં પાયયેત્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦-અન્યદાહ-હૃતમધ્ય ઇતિ| હૃતમધ્યે-નિષ્કુલીકૃતે| જીર્ણે-પક્વે|
Adhikarana પાણ્ડુકુષ્ઠાદૌ વમનયોગઃ (૩૦) · Śloka ૩૦
મસ્તુના વા ફલાન્મધ્યં પાણ્ડુકુષ્ઠવિષાર્દિતઃ| તેન તક્રં વિપક્વં વા પિબેતત્સમધુસૈન્ધવમ્||૩૦||
मस्तुना वा फलान्मध्यं पाण्डुकुष्ठविषार्दितः| तेन तक्रं विपक्वं वा पिबेतत्समधुसैन्धवम्||३०||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ઇક્ષાકુફલમધ્યં વા મસ્તુના પાણ્ડ્વાદ્યર્દિતઃ પિબેત્| તેન-ઇક્ષ્વાકુફલમધ્યેન, તક્રં વા વિપક્વં મધુસૈન્ધવયુતં પિબેત્| સમધુસૈન્ધવમિત્યુક્તં સ્પષ્ટાર્થમ્ વમનવિધૌ હિ સમધુસૈન્ધવસ્ય વમનસ્યાનુજ્ઞાનાત્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦ -અન્યદાહ-મુસ્તુનેતિ| તેન-ફલમધ્યેન| સઙ્ગ્રહે તુ (ક.અ. ૧)-"તદેવ વા મધ્યં સગુડપલલં ભક્ષયેત્| ઇક્ષ્વાકુફલતૈલં વા પિબેત્|" ઇતિ|
Adhikarana વિષગુલ્માદૌ વમનયોગઃ (૩૧) · Śloka ૩૧
ભાવયિત્વાઽઽજદુગ્ધેન બીજં તેનૈવ વા પિબેત્| વિષગુલ્મૌદરગ્રન્થિગણ્ડેષુ શ્લીપદેષુ ચ||૩૧||
भावयित्वाऽऽजदुग्धेन बीजं तेनैव वा पिबेत्| विषगुल्मौदरग्रन्थिगण्डेषु श्लीपदेषु च||३१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-અજાદુગ્ધેન તદ્બીજં ભાવયિત્વા તેનૈવ-છગલીક્ષીરેણ, વિષગુલ્માદિષુ પિબેત્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦ -અન્યદાહ-ભાવયિત્વેતિ| તેનૈવ-આજદુગ્ધેન, વિષાદિષુ ષટ્સુ પિબેત્|
Adhikarana કફજ્વરાદૌ વમનયોગઃ (૩૨) · Śloka ૩૨
સક્તુભિર્વા પિબેન્મન્થં તુમ્બીસ્વરસભાવિતૈઃ| કફોદ્ભવે જ્વરે કાસે ગલરોગેષ્વરોચકે||૩૨||
सक्तुभिर्वा पिबेन्मन्थं तुम्बीस्वरसभावितैः| कफोद्भवे ज्वरे कासे गलरोगेष्वरोचके||३२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-સક્તુભિઃ-યવસક્તુભિઃ, તુમ્બીસ્વરસભાવિતૈર્મન્થં વા પિબેત્| કફોદ્ભવેષુ જ્વરાદિષુ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦-અન્યદાહ-સક્તુભિરિતિ| કફજેષુ જ્વરાદિષુ મન્થં પિબેત્|
Adhikarana ગુલ્મજ્વરાદૌ વમનયોગઃ (૩૩) · Śloka ૩૩
ગુલ્મે જ્વરે પ્રસક્તે ચ કલ્કં માંસરસૈઃ પિબેત્| નરઃ સાધુ વમત્યેવં ન ચ દૌર્બલ્યમશ્નુતે||૩૩||
गुल्मे ज्वरे प्रसक्ते च कल्कं मांसरसैः पिबेत्| नरः साधु वमत्येवं न च दौर्बल्यमश्नुते||३३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-કલ્કં તુમ્બ્યા માંસરસૈઃ પિબેત્| ગુલ્મે તથા જ્વરે પ્રસક્તે-દીર્ઘકાલાનુબન્ધિનિ| એવં સતિ પુરુષઃ સાધુકૃત્વા વમતિ| દૌર્બલ્યં ચ ન પ્રાપ્નોતિ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦ -અન્યદાહ-ગુલ્મ ઇતિ| ગુલ્મે ચિરકાલજ્વરે ચ માંસરસૈઃ કલ્કં પિબેત્|
Adhikarana સુખિષુ આધ્રાપકો વમનયોગઃ (૩૪-૩) · Śloka ૩
તુમ્બ્યાઃ ફલરસૈઃ શુષ્કૈઃ સપુષ્પૈરવચૂર્ણિતમ્| છર્દયેન્માલ્યમાઘ્રાય ગન્ધસમ્પત્સુખોચિતઃ||૩૪|| ઇતીક્ષ્વાકુકલ્પઃ||૩||
तुम्ब्याः फलरसैः शुष्कैः सपुष्पैरवचूर्णितम्| छर्दयेन्माल्यमाघ्राय गन्धसम्पत्सुखोचितः||३४|| इतीक्ष्वाकुकल्पः||३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ-(તુમ્બ્યાઃ ફલરસૈઃ પુષ્પરસૈશ્ચાવચૂર્ણિતં શુષ્કૈઃ-શોષિતૈઃ,તુમ્બિફલરસૈસ્તુમ્બિપુષ્પચૂર્ણમિશ્રિતૈરવચૂર્ણિતં માલ્યામાઘ્રાય સુખં વમેત્| ગન્ધસમ્પત્-ગન્ધસમ્પત્તિમત્|)
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર્૦ -અન્યદાહ-તુમ્બ્યા ઇતિ| તુમ્બીફલરસૈઃ તુમ્બીપુષ્પચૂર્ણમિશ્રિતૈઃ શોષિતૈરવચૂર્ણિતં માલ્યમાઘ્રાય સુખં વમેત્| ગન્ધસમ્પત્-ગન્ધસમ્પત્તિમત્| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૧)-"ઇક્ષ્વકુફલસ્વરસં વા ત્રિગુણક્ષીરસાધિતમુરઃસ્થિતે કફે પીનસે સ્વરસાદે ચ પિબેત્| બિલ્વમૂલપ્રસ્થક્વાથેન વા તુમ્બીબીજાનિ ક્વાથયેત્| તતસ્તમિંસ્ત્રિભાગઘૃતે ઘૃતસમાનિ ચ પિષ્ટ્વા તુમ્બીબીજાનિ તદર્ધાંશિકાનિ ચ પ્રત્યેકં જીમૂતમહાજાલિનીવત્સકકૃતવેધનાનિ ક્વાથતુલ્યમેવ ચ ત્રિકટુકમાવપેત્| તતઃ પુનરધિશ્રિત્ય લેહં સાધયેત્| તમવલિહ્ય પ્રમથ્યામનુ પિબેત્| અયમેવ ચ કલ્પઃ કાશ્મર્યાદિષુ ચતુર્ષુ મહાપઞ્ચમૂલાઙ્ગેષુ પૃથક્ પૃથગુક્તો વેદિતબ્યઃ વાતકફગુલ્મપ્રસક્તજ્વરેષુ||" ઇતિ|
Adhikarana કાસગુલ્માદૌ ધામાર્ગવઃ ઇષ્ટઃ (૩૫-૩૬) · Śloka ૩૬
અથ ધામાર્ગવકલ્પઃ| કાસગુલ્મોદરગરે વાતે શ્લેષ્માશયસ્થિતે| કફે ચ કણ્ઠવક્ત્રસ્થે કફસઞ્ચયજેષુ ચ||૩૫|| ધામાર્ગવો ગદેષ્વિષ્ટઃ સ્થિરેષુ ચ મહત્સુ ચ| |૩૬|
अथ धामार्गवकल्पः| कासगुल्मोदरगरे वाते श्लेष्माशयस्थिते| कफे च कण्ठवक्त्रस्थे कफसञ्चयजेषु च||३५|| धामार्गवो गदेष्विष्टः स्थिरेषु च महत्सु च| |३६|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-કાસાદિષુ, તથા કફસ્થાનસ્થે વાતે, શ્ર્લેષ્મણિ ગલસ્થે મુખસ્થે ચ તથા કફસઞ્ચયજેષ્વરોચકદિષુ તથા,સ્થિરેષુ-દીર્ઘકાલપ્રરૂઢેષુ, મહત્સુ-ચાત્યન્તં પ્રવૃદ્ધેષુ, રોગેષુ ધામાર્ગવઃ-કોશફલાખ્યઃ,ઇષ્ટઃ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦-અથ દ્વિકોશાતકીકલ્પઃ| તત્રાદૌ ધામાર્ગવકલ્પઃ| તત્ર વિષયમાહ-કાસગુલ્મેતિ| ધામાર્ગવો-રાજકોશાતકી|
Adhikarana કાસાદૌ ધામાર્ગવપ્રયોગઃ (૩૬-૩૮) · Śloka ૩૮
| જીવકર્ષભકૌ વીરા કપિકચ્છૂઃ શતાવરી||૩૬|| કાકોલી શ્રાવાણી મેદા મહામેદા મધૂલિકા| તદ્રજોભિઃ પૃથગ્લેહા ધમાર્ગવરજોન્વિતાઃ||૩૭|| કાસે હૃદયદાહે ચ શસ્તા મધુસિતાદ્રુતાઃ| |૩૮|
| जीवकर्षभकौ वीरा कपिकच्छूः शतावरी||३६|| काकोली श्रावाणी मेदा महामेदा मधूलिका| तद्रजोभिः पृथग्लेहा धमार्गवरजोन्विताः||३७|| कासे हृदयदाहे च शस्ता मधुसिताद्रुताः| |३८|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-જીવકર્ષભાદીનાં પૃથક્-પ્રયેકં, તેષાં રજોભિશ્ચૂર્ણૈર્મધુસિતાભ્યામત્યન્તં દ્રુતાઃ-દ્રવીકૃતાઃ, ધામાર્ગવરજોન્વિતાઃ તચ્ચૂર્ણમિશ્રાઃ, લેહાઃ કાસે હૃદયદાહે ચ શસ્તાઃ| મધૂલિકા મધુયષ્ટિઃ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦ - પ્રયોગમાહ-જીવકર્ષભકાવિતિ| વીરા-વિદારી| શ્રાવણી-મુણ્ડી| મધૂલિકા-જલજં યષ્ટીમધુ| પાકં વિનાઽપિ મધુસિતાયોગેનૈવ લેહત્વમ્|
Adhikarana સપિત્તોષ્મે કફે પ્રયોગઃ (૩૮) · Śloka ૩૮
| તે સુખામ્ભોનુપાનાઃ સ્યુઃ પિત્તોષ્મસહિતે કફે||૩૮||
| ते सुखाम्भोनुपानाः स्युः पित्तोष्मसहिते कफे||३८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ત એવ-પૂર્વોક્તા લેહાઃ, ઉષ્ણોદકાનુપાના વમનાય ભવેયુઃ| કફે પિત્તોષ્મસહિતે સતિ-પિત્તેન તથા પિત્તકાર્યેણોષ્મણા યુક્તે|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦-તે-જીવકાદિલેહાઃ| સુખામ્ભઃ-કોષ્ણમુદકમ્| પિત્તોષ્મા-પિત્તજસ્તાપઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૧)-"જીવનીયાન્યતમચૂર્ણસંયુક્તાન્ સમધુશર્કરાંસ્તત્કષાયૈર્લેહાન્ પિત્તોપસર્જને શ્લેષ્મણિ વિદધ્યાત્|" ઇતિ|
Adhikarana વિષાપહઃ પ્રયોગઃ (૩૯) · Śloka ૩૯
ધાન્યતુમ્બરુયૂષેણ કલ્કસ્તસ્ય વિષાપહઃ| |૩૯|
धान्यतुम्बरुयूषेण कल्कस्तस्य विषापहः| |३९|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-તસ્ય-ધામાર્ગવસ્ય, કલ્કો ધાન્યતુમ્બરુભ્યાં યૂષેણ ક્વાથેન,ઉપયુક્તો વિષઘ્નઃ સ્યાત્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦ -અન્યદાહ-ધાન્યેતિ| ધાન્યં-કુસ્તુમ્બરી| યૂષઃ-ક્વાથઃ|
Adhikarana માનસરોગે પ્રયોગઃ (૩૯-૪) · Śloka ૪
| બિમ્યાઃ પુનર્નવાયા વા કાસમર્દસ્ય વા રસે||૩૯|| એકં ધામાર્ગવં દ્વે વા માનસે મૃદિતં પિબેત્| તચ્છૃતક્ષીરજં સર્પિઃ સાધિતં વા ફલાદિભિઃ||૪૦|| ઇતિ ધામાર્ગવકલ્પઃ||૪||
| बिम्याः पुनर्नवाया वा कासमर्दस्य वा रसे||३९|| एकं धामार्गवं द्वे वा मानसे मृदितं पिबेत्| तच्छृतक्षीरजं सर्पिः साधितं वा फलादिभिः||४०|| इति धामार्गवकल्पः||४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-બિમ્બ્યાદીનામન્યતમસ્ય રસે-ક્વાથે, ધામાર્ગવફલમેકં મૃદિતં કૃત્વા, અથવા દ્વે ફલે, માનસે-માનોવિકારે, વમનં ( નાર્થં) પિબેત્| અથવા, તચ્છૃતક્ષીરજં સર્પિઃ-ધામાર્ગવફલસાધિતં ક્ષીરોદ્ભવં [ઘૃતં], ફલાદિભિઃ સાધિતં-મદનફલજીમૂતકેક્ષ્વાકુધામાર્ગવકોશાતકીકુટજૈઃ ષડ્ભિઃ પક્વં,માનસે વમનાર્થં પિબેત્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦-અન્યદહ-બિમ્બ્યા ઇતિ| ફલાદિભિઃ-ષડ્ભિઃશ્રેષ્ઠૈઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૧)-"સુમનઃ સૌમનસ્યાયનીહરિદ્રાચોરકહૈમવતીમહાસહાક્ષુદ્રસહાવૃશ્ચીવબિમ્બીપુનર્નવાકાસમર્દાન્યતમકષાયેણ ધામાર્ગવમેકં દ્વે વા મનોવિકારેષુ|" ઇતિ|
Adhikarana કુષ્ઠાદૌ ક્ષ્વેડઃ શસ્યતે (૪૧) · Śloka ૪૧
અથ ક્ષ્વેડકલ્પઃ| ક્ષ્વેડોઽતિકટુતીક્ષ્ણોષ્ણઃ પ્રગાઢેષુ પ્રશસ્યતે| કુષ્ઠપાણ્ડ્વામયપ્લીહશોફગુલ્મગરાદિષુ||૪૧||
अथ क्ष्वेडकल्पः| क्ष्वेडोऽतिकटुतीक्ष्णोष्णः प्रगाढेषु प्रशस्यते| कुष्ठपाण्ड्वामयप्लीहशोफगुल्मगरादिषु||४१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ક્ષ્વેડઃ-તિક્તકોશાતકી, અતિતીક્ષ્ણોષ્ણ્કટુકત્વાત્ કુષ્ઠાદિષુ પ્રગાઢેષુ-અત્યન્તચિરકાલજત્વાદ્ દૃઢેષુ પ્રરૂઢેષુ,પ્રશસ્યતે|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦-અથ ક્ષ્વેડકલ્પઃ| તત્ર વિષયમાહ-ક્ષ્વેડ ઇતિ| ક્ષ્વેડઃ-કોશાતકી|
Adhikarana ક્ષ્વેડસ્ય વમનપ્રયોગઃ (૪૨) · Śloka ૪૨
પૃથક્ ફલાદિષટ્કસ્ય ક્વાથે માંસમનૂપજમ્| કોશાતક્યા સમં સિદ્ધં તદ્રસં લવણં પિબેત્||૪૨||
पृथक् फलादिषट्कस्य क्वाथे मांसमनूपजम्| कोशातक्या समं सिद्धं तद्रसं लवणं पिबेत्||४२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-પૃથક્ ફલાદિષટ્કસ્ય- મદનફલેક્ષ્વાક્વાદિકસ્ય, ક્વાથે માંસમનૂપજં કોશાતક્યા સમં-તયા તુલ્યં, સિદ્ધં-પક્વં,તદ્રસં તસ્ય માંસસ્ય રસં, લવણાન્વિતં પિબેત્ |
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦-પ્રયોગમાહ-પૃથગિતિ|
Adhikarana ક્ષ્વેડસ્ય અન્યઃ પ્રયોગઃ (૪૩) · Śloka ૪૩
ફલાદિપિપ્પલીતુલ્યં સિદ્ધં ક્ષ્વેડરસેઽથવા| |૪૩|
फलादिपिप्पलीतुल्यं सिद्धं क्ष्वेडरसेऽथवा| |४३|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ફલાદિપિપ્પલ્યો- મદનફલજીમૂતેક્ષ્વાકુફલમધ્યબીજાનિ, તાભિસ્તુલ્યમાનૂપં માંસં સમક્ષ્વેડરસેન સિદ્ધં વા પિબેત્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦-અન્યદાહ-ફલાદીતિ| પિપ્પલ્યો-બીજાનિ, તૈસ્તુલ્યમાનૂપમાંસમ્|
Adhikarana ક્ષ્વેડસ્ય અન્યઃ પ્રયોગઃ (૪૩-૪) · Śloka ૪
| ક્ષ્વેડક્વાથં પિબેતત્સિદ્ધં મિશ્રમિક્ષુરસેન વા||૪૩|| ઇતિ ક્ષ્વેડકલ્પઃ||૪||
| क्ष्वेडक्वाथं पिबेतत्सिद्धं मिश्रमिक्षुरसेन वा||४३|| इति क्ष्वेडकल्पः||४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-યદ્વા, ઇક્ષુરસેન મિશ્રં ક્ષેડક્વાથે સિદ્ધમાનૂપજં માંસરસં સલવણં પિબેત્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦-અન્યદાહ-ક્ષ્વેડક્વાથમિતિ|
Adhikarana સુકુમારાદિષુ કૌટજં શ્રેષ્ઠમ્ (૪૪) · Śloka ૪૪
અથ કુટજફલકલ્પઃ| કૌટજં સુકુમારેષુ પિત્તરક્તકફોદયે| જ્વરે વિસર્પે હૃદ્રોગે ખુડે કુષ્ઠે ચ પૂજિતમ્||૪૪||
अथ कुटजफलकल्पः| कौटजं सुकुमारेषु पित्तरक्तकफोदये| ज्वरे विसर्पे हृद्रोगे खुडे कुष्ठे च पूजितम्||४४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-કુટજં સુકુમારેષુ-અત્યન્તવમનાસહિષ્ણુષુ, પિત્તરક્તકફોદયે-અતિશયેનાધિકે તસ્મિન્, તથા જ્વરાદિષુ, વમને શ્રેષ્ઠમ્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦ -અથ કુટજકલ્પઃ| તત્ર વિષયમાહ-કૌટજમિતિ|
Adhikarana કૌટજસ્ય વમનપ્રયોગઃ (૪૫-૫) · Śloka ૫
સર્ષપાણાં મધૂકાનાં તોયેન લવણસ્ય વા| પાયયેત્કૌટજં બીજં યુક્તં કૃશરયાઽથવા||૪૫|| સપ્તાહં વાઽર્કદુગ્ધાક્તં તચ્ચૂર્ણં પાયયેત્પૃથક્| ફલજીમૂતકેક્ષ્વાકુજીવન્તીજીવકોદકૈઃ||૪૬|| ઇતિ કુટજફલકલ્પઃ||૫||
सर्षपाणां मधूकानां तोयेन लवणस्य वा| पाययेत्कौटजं बीजं युक्तं कृशरयाऽथवा||४५|| सप्ताहं वाऽर्कदुग्धाक्तं तच्चूर्णं पाययेत्पृथक्| फलजीमूतकेक्ष्वाकुजीवन्तीजीवकोदकैः||४६|| इति कुटजफलकल्पः||५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-સર્ષપાદીનાં પૃથક્ તોયેન-ક્વાથેન, સૈન્ધવસ્ય ચ જલેન, કુટજબીજં પાયયેત્| અથવા,કૃશરયા સહ કૌટજં પાયયેત્| અથવા, સપ્તાહમર્કદુગ્ધાક્તં કુટજબીજચૂર્ણં પૄથક્ મદનફલાદ્યુદકૈઃ પાયયેત્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦-પ્રયોગમાહ-સર્ષપાણામિતિ|
Adhikarana વમનયોગાનામુપસંહારઃ (૧) · Śloka ૧
વમનૌષધમુખ્યાનામિતિ કલ્પદિગીરિતા| બીજેનાનેન મતિમાનન્યાન્યપિ ચ કલ્પયેત્||૪૭|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં પઞ્ચમે કલ્પસિદ્ધિસ્થાને વમનકલ્પો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||
वमनौषधमुख्यानामिति कल्पदिगीरिता| बीजेनानेन मतिमानन्यान्यपि च कल्पयेत्||४७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां पञ्चमे कल्पसिद्धिस्थाने वमनकल्पो नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦- વમનૌષધમુખ્યાનાં-છર્દિષિ પ્રાધનાનામૌષધાનાં,ઇતિ એવં પ્રકારેણ, કલ્પસ્ય દિક્-ગતિઃ,ઈરિતા-કલ્પમાર્ગ ઉદિતઃ| અનેન બીજેન-અનયા દિશા, સુમતિરન્યાન્યપિ વમનૌષધાનિ કલ્પયેદિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં પઞ્ચમે કલ્પસિદ્દિસ્થાને વમનકલ્પો નામ્ પ્રથમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ||૧||
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ રં-વમનયોગાનુપસંહરતિ-વમનૌષધેતિ| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| વાન્ત્યૌષધપ્રકરણં સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્||૧||