૨. વિરેચનકલ્પાધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

વમનાદનન્તરં વિરેચનસ્યોપયોગ ઇતિ વમનકલ્પાદનન્તરં વિરેચનકલ્પઃ પ્રક્રમ્યત ઇત્યાહ-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કલ્પનં કલ્પો-યોજના| વિરેચનં-અધોભાગેન દોષનિર્હરણમ્, તસ્ય કલ્પો-વિરેચનકલ્પઃ, તં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| શેષં પૂર્વવત્| દન્તીદ્રવન્ત્યાદિભ્યઃ સર્વેભ્યોઽપિ વિરેચનદ્રવ્યેભ્યો નિરપાયિત્વાદ્વિરેચનસાધ્યે વ્યાધાવનિષિદ્ધપ્રસરત્વાત્[ચ] પૂર્વં ત્રિવૃતાયા ઉપન્યાસઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વિરેચનકલ્પં વ્યાખ્યાતું પ્રતિજાનીતે-અથેતિ| અથ વિરેચનકલ્પઃ| તત્ર સઙ્ગ્રહે| (ક. અ. ૨)- "વિરેચનદ્રવ્યાણાં મૂલેષુ ત્રિવૃત્, ત્વક્ષુ તિલ્વકઃ, ક્ષીરેષુ સ્નિહી, ફલેષુ હરીતકી, પ્રધાનાનિ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અનેનાસ્યાઃ સ્વરૂપકથનમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ત્રિવૃદ્ગુણાનાહ-કષાયમધુરેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સા-એવંગુણા ત્રિવૃત્, અધુના વાતપિત્તકફઘ્નૈરૌષધૈર્યુક્તા કલ્પવિશેષત્વં પ્રાપ્ય વિરેચનસાધ્યવ્યાધિવિષયે સર્વરોગજિજ્જાયતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સંયોગાદિકૃતાન્ ગુણાનાહ-સેદનીમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦ - તસ્યાઃ-ત્રિવૃતો, મૂલં દ્વિપ્રકારમ્,-એકં શ્યામમપરમરુણમ્| શ્યામં મૂલં શ્યામા, ત્રિવૃદરુણામિતિ વ્યાખ્યં દ્વિસંજ્ઞમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ભેદદ્વયમાહ-દ્વિધેતિ| શ્યામં-શ્યામાખ્યમ્| અરુણં-ત્રિવૃદાખ્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦ -તયોઃ-શ્યામારુણયોઃ, યદરુણં મૂલં તદ્વરતરમ્| સામર્થ્યાત્ શ્યામં વરમ્| અરુણં યન્મૂલં તન્નિરપાયત્વાત્ સુકુમારાદિષુ હિતમ્, ન શ્યામં સાપાયત્વાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અરુણસ્ય વિષયમાહ-ત્રિવૃદાખ્યામિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦ - શ્યામં મૂલં મૂર્ચ્છાદિહૃત્કણ્ઠકષણક્ષણનપ્રદમ્| તત્તીક્ષ્ણત્વાદાશુકારિત્વાચ્ચ સાપાયત્વમસ્ય| તદેવંરૂપમપિ શ્યામં શસ્યતે ક્રૂરકોષ્ઠાદિવિષયે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શ્યામસ્ય વિષયમાહ-મૂર્ચ્છેતિ| મૂર્ચ્છાસમ્મોહયોર્જ્ઞાનભ્રંશે તુલ્યે દેહપાતાપાતાભ્યાં ભેદઃ| કષણં-વિલેખનં હૃદયસ્ય| ક્ષણનં-ક્ષતં કણ્ઠસ્ય|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦ -ગમ્ભીરાનુગતં-ગૂઢં કૃત્વા ભૂમાવન્તઃપ્રવિષ્ટમ્, તથા શ્લક્ષ્ણં-અપરુષમ્, તથાઽતિર્યગ્યાતં(વિસૃતં)-સ્પષ્ટં કૃત્વા ભૂમૌ ગતમ્, એવંવિધં ત્રિવૃતાયા મૂલં ગૃહીત્વા તત્કાષ્ઠં વિસૃજેત્| ત્વચં શુષ્કાં કૃત્વા નિધાપયેત્-સ્થાપયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ગ્રહણવિધિમાહ-ગમ્ભીરાનુગતમિતિ| ગમ્ભીરાનુગતં-દૂરમધોયાતમ્| અતિર્યગ્વિસૃતં-બહુષુ તથાભૂતેષુ મધ્યમમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથ-અનન્તરમ્, કાલે-વિરેચનપ્રસ્તાવે, તતઃ-મૂલત્વચઃ, ચૂર્ણમીષન્નાગરસૈન્ધવમમ્લૈઃ-કાઞ્જિકાદિભિઃ, વાતવિકારે પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વાતે વિરેચનમાહ-અથેતિ| કિઞ્ચિન્નાગરસૈન્ધવં-નાગરસૈન્ધવયોર્મિથસ્તુલ્યાંશયોશ્ચૂર્ણેન ચતુર્થાંશતુલ્યેન યુક્તં,અમ્લૈઃ પિબેત્| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૨)- "માંસરસેન વા|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પૈત્તે વિકારે સહઘૃતશર્કરામધુ તચ્ચૂર્ણં ક્ષીરેણ દ્રાક્ષાદિરસૈર્વા પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પિત્તે વિરેચનમાહ-પિત્તે ઇતિ| વરા-ત્રિફલા| રસાશબ્દો દ્રાક્ષાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કફવિકારે તચ્ચૂર્ણં પીલુરસાદિભિઃ પિબેત્| પઞ્ચકોલાદિભિશ્ચૂર્ણૈશ્ચ કફઘ્નૈર્યુક્તમ્| કથમ્ ? યુક્ત્યા,-પઞ્ચકોલાદિચૂર્ણાનાં યોગે નાતિવ્યાપ્તિર્ન વાઽવ્યાપ્તિઃ, પઞ્ચકોલાદિચૂર્ણેન ત્રિવૃતાચૂર્ણસ્ય સમ્યગ્યોગઃ સ્યાદિત્યર્થઃ| આદિશબ્દેનાન્યેષાં પાચનદીપનાનાં પઞ્ચકોલસદૃશાનાં ચિત્રકા(મરિચા)દીનાં ગ્રહણમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- કફે વિરેચનમાહ-કફામય ઇતિ| પીલુઃતીક્ષ્ણતરુઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૨)- "એભિરેવ ચ દ્રવ્યૈર્યથાસ્વં ઘૃતશર્કરાદ્રાક્ષાક્ષોડતવક્ષીરીમધુરાણિ માતુલુઙ્ગદાડિમામલકકોલકરમર્દકકપિત્થરસતક્રામ્લાનિ સૈન્ધવલવણાનિ વ્યોષતીક્ષ્ણાનિ વિવિધવેસવારપૂરિતાનિ સહકારરસત્રિજાતકનાગકેસરકર્પૂરસુરભીણિ લેહગુટિકામોદકભક્ષ્યભોજ્યાન્યુપકલ્પયેત્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ત્રિવૃતઃ કલ્કેન કષાયેણ ચ સાધિતઃ સશર્કરો લેહઃ શીતો મધુત્રિજાતસંયુક્તો હૃદ્યં વિરેચનં સ્યાત્| અત્ર ચ કાસચિકિત્સિતોક્તકણ્ટકારિકાલેહવત્ (હૃ. ચિ. અ. ૩/૬૩) પ્રમાણં નિરૂપયિતવ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- હૃદ્યં વિરેચનમાહ-ત્રિવૃદિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અજગન્ધાદિચૂર્ણં મધુસર્પિર્ભ્યાં લીઢ્વા સાધુ વિરિચ્યતે| સન્નિપાતજ્વરાદિપીડિતઃ સન્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સન્નિપાતાદૌ વિરેચનમાહ-અજગન્ધેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઇક્ષુગણ્ડિકાં દ્વિધાકૃત્ય(ત્વા)-પાટયિત્વા, ત્રિવૃતયાઽન્તર્લિમ્પેત્| અનન્તરમેકીકૃત્ય પુટપાકેન સ્વિન્નં ભક્ષયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- તત્રૈવ વિરેચનાન્તરમાહ-લિમ્પેદિતિ| ઇક્ષુગણ્ડિકાં-ઇક્ષુકાણ્ડમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ત્વગેલાભ્યાં તુલ્યા નીલી, તૈશ્ચ તુલ્યા ત્રિવૃત્, સર્વૈશ્ચ તુલ્યા સિતા, ચૂર્ણં ફલરસક્ષૌદ્રસક્તુભિસ્તર્પણં પિબેત્| વાતપિત્તકફોત્થેષુ રોગેષ્વલ્પાગ્નિષુ ચ નરેષુ તથા સુકુમારેષુ વિરેચનમેતન્નિરપાયમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વાતરોગાદિષુ વિરેચનમાહ-ભૃઙ્ગૈલાભ્યામિતિ| ભૃઙ્ગં-ત્વક્| નીલી-કાલાઞ્જની| તૈઃ ત્રિભિઃ| તૈઃ-ચતુર્ભિઃ| ફલરસો-દ્રાક્ષાદિરસઃ|| તર્પણં-મન્થમ્| મન્થગ્રહણં સક્તૂનાં પ્રાધાન્યાર્થમ્, તેન ચૂર્ણતુલ્યા યવસક્તવો માનાનુક્તેશ્ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિડઙ્ગતણ્ડુલાદયઃ સમાંશાઃ, સર્વેભ્યોઽર્ધેન ત્રિવૃત્, તદેતચ્ચૂર્ણં મધુઘૃતાભ્યાં લીઢં ગુડેન વાઽઽસ્વાદિતં ગુલ્માદીન્ કફવાતોત્થાંશ્ચાન્યાનપિ ગદાન્ બહૂન્ પરિમાર્ષ્ટિ-પરાકરોતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ગુલ્માદિષુ વિરેચનમાહ-વિડઙ્ગેતિ| વિડઙ્ગતન્દુલો-વિડઙ્ગસારઃ| કણા-પિપ્પલી| સર્વતઃ-વિડઙ્ગાદિભ્યઃ ષડ્ભ્યઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિડઙ્ગાદીનિ કાર્ષિકાણિ, ત્રિવૃતાચૂર્ણતિલતૈલે પૃથગષ્ટપલપ્રમાણે, આમલકફલરસપ્રસ્થાંસ્ત્રીન્, ગુડપલાનિ પઞ્ચાશત્, મૃદ્વિગ્નિના પક્ત્વા તસ્માન્માત્રામયન્ત્રણઃ-યન્ત્રણારહિતઃ સન્, ભક્ષયેત્| સ ચ ભક્ષિતઃ કુષ્ઠાદીન્ હન્તિ પુંસવનશ્ચ સ્યાત્| ગુડોઽયં કલ્યાણકસંજ્ઞઃ સર્વેષુ ચ ઋતુષુ યૌગિકઃ-યુજ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- કલ્યાણકં ગુડમાવિડઙ્ગપિપ્પલીતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વ્યોષાદિભિઃ સમભાગૈઃ સર્વૈર્દ્રવ્યૈસ્ત્રિવૃત્સમા, સા ચ ત્રિવૃત્ તુલ્યશર્કરા, એવમેતાઃ ક્ષૌદ્રેણ ગુટિકાઃ કૃતા મૂત્રકૃચ્છ્રાદિષુ શસ્યન્તે| અવિપત્તિરયં યોગઃ પિત્તરોગિણાં પ્રશસ્તઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- મૂત્રકૃચ્છ્રાદિષુ વિરેચનમાહ-વ્યોષેતિ| સર્વૈઃ નવભિઃ, સમા-નવભાગા ત્રિવૃત્| સમસિતા-શર્કરાયા અપિ નવ ભાગાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ત્રિવૃતાદિકં ક્ષૌદ્રદ્રાક્ષારસસંયુક્તં પ્રાવૃષિ વિરેચનમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વર્ષાસુ વિરેચનમાહ-ત્રિવૃતેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ત્રિવૃદ્દુરાલભાદિકં દ્રાક્ષાજલેન શરદિ વિરેચનમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શરદિ વિરેચનમાહ-ત્રિવૃદિતિ| ઉદીચ્યં-વાલકમ્| સાતલા-સપ્તલા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ત્રિવૃતાદિકં ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના સહ હેમન્તે પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- હેમન્તે વિરેચનમાહ-ત્રિવૃતામિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ત્રિવૃચ્છર્કરાસમા ગ્રીષ્મર્તૌ વિરેચનમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ગ્રીષ્મે વિરેચનમાહ-ત્રિવૃતેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ત્રિવૃદાદીનિ સઞ્ચૂર્ણ્ય ત્ર્યહં ગોમૂત્રે ભાવયેત્| એષ યોગઃ સર્વર્તુષ્વપિ સ્નિગ્ધાનાં નરાણાં મલદોષસ્ય હારકઃ સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સ્નિગ્ધાનાં સર્વર્તુકં વિરેચનમાહ-ત્રિવૃદિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શ્યામાદ્યં ચૂર્ણીકૃતં માંસરસઘૃતોષ્ણામ્બુભી રૂક્ષાણામપિ સર્વકાલં શસ્તમ્| અપિશબ્દાત્ સ્નિગ્ધાનાં શસ્તમેવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- રૂક્ષાણામપિ સર્વર્તુષુ વિરેચનમાહ-શ્યામેતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (?) (ચરકે ક. અ. ૭)- " વ્યોષત્વક્પત્રમુસ્તૈલવિડઙ્ગામલકાન્ સમાન્| ત્રિવૃતોઽષ્ટગુણં ભાગં શર્કરાયાશ્ચ ષઙ્ગુણમ્|| ગુડેન ગુટિકાઃ કુર્યાત્ ક્ષૌદ્રેણ સહ સંયુતાઃ| મૂત્રકુચ્છ્રે જ્વરે વમ્યાં કાસે શોષે ભ્રમે ક્ષયે|| ગુલ્મે પાણ્ડ્વામયેઽલ્પેઽગ્નૌ શસ્તા નિર્યન્ત્રિતાશિનઃ| યોગઃ સર્વવિષાણાં ચ મતં શ્રેષ્ઠં વિરેચનમ્||" (સઙ્ગ્રહે ક. અ. ૨)- "ત્ર્યૂષણત્રિફલાહિઙ્ગુ કાર્ષિકં ત્રિવૃતાપલમ્| સૌવર્ચલાર્ધકર્ષશ્ચ પલાર્દ્ધં ચામ્લવેતસાત્|| તચ્ચૂર્ણં શર્કરાતુલ્યં મણ્ડેનામ્લેન વા પિબેત્| ગુલ્મપાર્શ્વાર્તિનુત્સિદ્ધં જીર્ણે ચાસ્મિન્ રસૌદનમ્|| ત્રિવૃતાત્રિફલાદન્તીસાતલાવ્યોષસૈન્ધવૈઃ || પ્રકલ્પ્ય ચૂર્ણં સપ્તાહં ભાવ્યમામલકાદ્રસે|| તદ્યોજ્યં તર્પણે યૂષે પિશિતે રાગયુક્તિષુ|| તુલ્યામ્લં ત્રિવૃતાકલ્કસિદ્ધં ગુલ્મહરં ઘૃતમ્|| શ્યામાત્રિવૃત્કષાયેણ સિદ્ધં સર્પિઃપયોઽથવા| ત્રિવૃન્મુષ્ટીંસ્તુ સનખાનષ્ટૌ દ્રોણેઽમ્ભસઃ પચેત્|| પાદશેષં કષાયં તં પૂતં ગુડતુલાયુતમ્| સ્નિગ્ધે સ્થાપ્યં ઘટે ક્ષૌદ્રપિપ્પલીફલચિત્રકૈઃ|| લિપ્તે માસે ગતે પીતં પાણ્ડુશ્વયથુગુલ્મજિત્| સુરા વા ત્રિવૃતાપાદકિણ્વા તત્ક્વાથસંયુતા|| યવૈઃ શ્યામાત્રિવૃત્ક્વાથાસ્વિન્નૈઃ કુલ્માષમમ્ભસા| આસુતં ષડહં પલ્લે જાતં સૌવીરકં પિબેત્|| ભૃષ્ટાન્ વા સતુષાન્ સિદ્ધાન્યવાંસ્તચ્ચૂર્ણસંયુતાન્ આસુતાનમ્ભસા તદ્વત્પિબેજ્જાતં તુષોદકમ્|" ઇતિ| વૃન્દે તુ (અ.૭૪/૯)- "અભયાપિપ્પલીમૂલં મરિચં વિશ્વભેષજમ્| ત્વક્પત્રપિપ્પલીમુસ્તવિડઙ્ગામલકાનિ ચ|| એતાનિ સમભાગાનિ દન્તી ચ ત્રિગુણા ભવેત્| ત્રિવૃદષ્ટગુણા દેયા ષડ્ગુણા ચાત્ર શર્કરા|| મધુના મોદકાન્ કૃત્વા ચાક્ષમાત્રાન્ પ્રમાણતઃ| એકૈકં ભક્ષયેત્પ્રાતઃ શીતં ચનુ જલં પિબેત્|| તસ્માદ્વિરિચ્યતે જન્તુર્યાવદુષ્ણં ન સેવતે| પાનાહારવિહારેષુ ભવેન્નિર્યન્ત્રણઃ સદા|| પાણ્ડુત્વકાસવિષમજ્વરવહ્નિસાદાન્ જઙ્ઘોરુપૃષ્ઠજઘનોદરપાર્શ્વશૂલાન્| દુર્નામકુણ્ડલભગન્દરશોફગુલ્માન્ યક્ષ્મોદરભ્રમવિદાહકમૂત્રકૃચ્છ્રાન્|| લ્પીહાક્ષિરોગપવનાશ્મરિકુષ્ઠમેહાન્ હન્યાદ્રસાયનમિદં ભિષજા પ્રયુક્તમ્| અલ્પવ્યયં બહુફલં સતતોપયોજ્યમાયુષ્કરં પલિતનાશનમશ્વિદ્દષ્ટમ્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જ્વરાદિષ્વન્યેભ્યસ્તદ્વિષયોક્તેભ્યો વિરેચનદ્રવ્યેભ્યો રાજવૃક્ષોઽતિશયેન પથ્યઃ| કિમ્ભૂતઃ ? મૃદુર્મધુરઃ શીતલશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- આરગ્વધકલ્પમાહ-જ્વરહૃદ્રોગેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બાલાદૌ મૃદુત્વાદનપાયિત્વાચ્ચ વિશેષેણ ચતુરઙ્ગુલો યોજ્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- બાલાદૌ વિશેષાદારગ્વધો યોજ્ય ઇત્યાહ-બાલ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તસ્ય-શમ્યાકસ્ય, ફલકાલે પરિણતં-પક્વં, ફલં સમાહરેત્-સઙ્ગૃહ્ણીયાત્| તેષાં-ફલાનાં, ગુણવતાં-સુનિષ્પન્નાનાં, ભારં-પલશતવિંશતિઃ, વાલુકાસુ વિનિક્ષિપેત્| સપ્તરાત્રાદૂર્ધ્વં સિકતાભ્ય ઉદ્ધૃત્યાનન્તરમાતપે શોષયેત્| તતઃ-અનન્તરં, તેભ્યઃ ફલેભ્યો મજ્જાનમુદ્ધૃત્ય-ગૃહીત્વા, પાત્રે-ભાણ્ડે, શુચૌ શુદ્ધે, સ્થાપયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ગ્રહણવિધિમાહ-ફલકાલ ઇતિ| તેષાં-ફલાનામ્| ભારં-તુલાવિંશતિઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તં-મજ્જાનં, દ્રાક્ષારસેન દદ્યાત્| દાહાદ્યાર્તે નરે ચતુર્વર્ષે બાલે સુખેનૈતદ્વિરેચનમ્, યાવદ્દ્વાદશવાર્ષિકે બાલે સુખં વિરેચનમિદમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- દાહોદાવર્તયોર્વિરેચનમાહ-દ્રાક્ષારસેનેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથવા રાજવૃક્ષમજ્જ્ઞો હિમં [કષાયં]-શીતકષાયં, દધિમણ્ડાદિભિઃ પૃથગ્યુક્તમથવા કાઞ્જિકેનાથવા કલ્કેન ત્રિવૃતાસમ્બન્ધિના યુક્તં પાયયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અન્યદ્વિરેચનપઞ્ચકમાહ-ચતુરઙ્ગુલેતિ| સૌવીરકેણ-કાઞ્જિકેન|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દન્તીકષાયે તન્મજ્જ્ઞઃ-કર્ણિકારસ્ય મધ્યાનિ, ગુડં જીર્ણં ચ વિનિક્ષિપેત્| તમરિષ્ટં માસં સ્થિતં પાયયેત્| પક્ષં વા સ્થિતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વિરેચનાન્તરમાહ-દન્તીકષાય ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તિલ્વકમૂલસ્ય ત્વચં ત્યક્ત્વા મધ્યવલ્કલં વિશોષ્ય તથા ચૂર્ણયિત્વા તતશ્ચૂર્ણાત્ દ્વૌ ભાગૌ રોધ્રસ્યૈવ કષાયેણ ગાલયેત્| તતઃ-અનન્તરમ્, અવશિષ્ટો યસ્તૃતીયો ભાગસ્તતશ્ચૂર્ણાત્, તં તેન કષાયેણ વસ્ત્રગાલિતેન ભાવયેત્| અનન્તરં વસ્ત્રગાલિતકષાયેણ ભાવિતં પુનઃ કષાયે દશમૂલસ્ય ભાવિતમનન્તરં શુષ્કચૂર્ણં [કૃત્વા] તતશ્ચૂર્ણાત્ પાણિતલં-કર્ષં, મસ્તુગોમૂત્રાદિકેન પિબેત્| (કોલં-બદરમ્, ધાત્રીફલં-આમલકમ્, તયોરમ્બુની સ્વરસૌ|) તદ્ભાવનૌષધપ્રમાણં ચ શિલાજતુનઃ કલ્પવત્ કલ્પયેત્| શિલાજતુકલ્પં ચ વક્ષ્યતિ (હૃ. ઉ. અ. ૩૯/૧૩૫)- "સમગિરિજમષ્ટગુણિતે નિઃક્વાથ્યં ભાવનૌષધં તોયે|" ઇત્યાદિ| તસ્માદત્ર તિલ્વકત્વચો ભાવ્યૌષધસ્ય રોધ્રશ્ચ(ધ્રંચ)ભાવનૌષધં સમં દેયમ્, તતોઽષ્ટગુણં જલં દેયમ્, તચ્ચ ક્વથનેનાષ્ટાંશશેષં કાર્યમિતિ| એવમન્યત્રાપ્યનિર્દિષ્ટપ્રમાણાનાં ભાવ્યદ્રવ્યભાવનાદ્રવ્યતોયાવશિષ્ટાનાં પરિમાણં બોધ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- તિલ્વકકલ્પમાહ-ત્વચમિતિ| આભ્યન્તરવલ્કલં-કાષ્ઠલગ્ના ત્વક્| ચૂર્ણસ્ય ભાગત્રયં કૃત્વા દ્વૌ ભાગાવેકીકૃત્ય રોધ્રકષાયેણ મર્દયિત્વા ગાલયેત્| તેન દ્રવેણ તૃતીયં ભાગં ભાવયેત્| પુનર્દશમૂલકષાયેણ ભાવયેત્| પુનઃશોષયેત્| પુનશ્ચૂર્ણયેત્| તસ્ય ચૂર્ણસ્ય પાણિતલં-કર્ષં, મસ્ત્વાદિભિઃ પિબેત્| કોલં-બદરમ્, ધાત્રીફલમ્-આમલકમ્ તયોરમ્બુની-સ્વરસૌ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રોધ્રસ્ય કષાયેણ કલ્કેન ચ સશર્કરો ઘૃતાન્વિતો લેહઃ સ્યાત્| સ ચ લેહઃ શ્રેષ્ઠં વિરેચનમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વિરેચનાન્તરમાહ-તિલ્વકસ્યેતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૨)-" મેષશૃઙ્ગ્યભયાકૃષ્ણાચિત્રકૈઃ ક્વથિતે જલે| મરુજાન્ સુનુયાત્તત્ર જાતં સૌવીરકં યદા|| ભવેદઞ્જલિના તસ્ય રોધ્રકલ્કં પિબેત્તદા| મરુજાન્-યવાન્| સુરાં રોધ્રકષાયેણ જાતાં પક્ષસ્થિતાં પિબેત્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સુધા-ગુડા, દોષાણાં મહાન્તમપિ સઞ્ચયં હન્તિ| એવંગુણામપિ તાં-સુધાં, ભિષક્ મૃદુકોષ્ઠાદિષુ અતો ન કલ્પયેત્| શીઘ્રમેવ કષ્ટવિભ્રંશાદિતિ| કલ્પયેદિત્યતિસર્જને લિઙ્| તર્હિ ક્વેયં પ્રયોજ્યા ? ઇત્યાહ-કલ્પ્યેતિ| ગુલ્માદિષુ કલ્પ્યા સાસ્નુક્, તીક્ષ્ણૈર્બહુભિઃ કણ્ટકૈશ્ચિતા શ્રેષ્ઠા સ્યાત્| તાં-સુધાં, દ્વિવર્ષામથવા ત્રિવર્ષાં વિશેષેણ શિશિરાન્તે કાર્યવશાદન્યસ્મિન્નપિ ઋતૌ શસ્ત્રેણ પાટયિત્વા તતઃ-સુધાતઃ, ક્ષીરમુદ્ધારયેત્| દ્વે વર્ષે પ્રમાણમસ્યા ઇતિ ઠક્| તસ્ય રસાલ્લુગિતિ લુક્| તતશ્ચ ટાપ્| તતઃ-અનન્તરં, બિલ્વાદીનાં કણ્ટકારીમહોટિકયોર્વા ક્વાથેન એકશઃ-એકેનૈકેન, સમં મેલયિત્વા સુધાક્ષીરમનન્તરમઙ્ગારેષુ તદુભયમપિ શોષયેત્| તતો ગુટિકાં કૃત્વા યથાયોગં મસ્ત્વાદિભિઃ પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સ્નુહીકલ્પમાહ-સુધેતિ| તાં-સુધામ્, મુદુકોષ્ઠાદિષુ ન કલ્પયેત્| કષ્ટવિભ્રંશાં-દુઃસહવ્યાપદમ્| અતઃ-અતિયોગભયાત્| ગુલ્માદિષુ તુ કલ્પ્યા| મધુમેહઃ-મધુપ્રમેહઃ| દૂશીવિષં-વિષપ્રતિષેધોક્તમ્| સા-સુધા, બહુતીક્ષ્ણાગ્રકણ્ટકા શ્રેષ્ઠા| બિલ્વાદીનાં-બૃહત્પઞ્ચમૂલોક્તાનામ્| સમં-સમમાત્રમ્| એકશઃ-એકસ્યૈકસ્ય ક્વાથેન ક્રમાન્મિશ્રણં શોષણં ચ| વા શબ્દાદ્ધૃહતીદ્વયસ્ય ભિન્નઃ પ્રયોગઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ત્રિવૃતાદીન્નવેતિ 'ત્રિવૃચ્છ્યામા રાજવૃક્ષસ્તિલ્વકશ્ચ તથા સુધા| શઙ્ખિની સપ્તલા દન્તી દ્રવન્તીતિ [સ્મૃતા નવ||]' ઇતિ| તદેતાન્ ત્રિવૃતાદીંસ્તથા ત્રિપાલાં સ્વર્ણક્ષીરીં સાતલાં ચ સપ્ત વાસરાન્ સ્નુક્પયઃ પીતાન્-સ્નુક્ક્ષીરભાવિતાન્, માંસરસેન ઘૃતેન વા પિબેત્| તથૈવ વ્યોષાદીન્ ગુડામ્બુના પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પ્રયોગાન્તરમાહ-ત્રિવૃતાદીનિતિ| ત્રિવૃતાદીન્નવ-ત્રિવૃત્ શ્યામા આરગ્વધસ્તિલ્વકઃ સ્નુહી શઙ્ખિની સત્પલા દન્તી દ્રવન્તી ચેતિ| અત્ર સ્નુહી કાણ્ડં, ન ક્ષીરમ્, તસ્ય ભાવનાસાધનત્વાત્| વરા-ત્રિફલા| સાતલા-સત્પલા-સત્પલા, તસ્યાઃપુનરુક્તત્વાત્ સ્વર્ણક્ષીરીં સસાતલામિતિ ભિન્નઃ પ્રયોગઃ| અત એવ ત્રિફલાપ્રયોગોઽપિ ભિન્નઃ| રસેન-માંસરસેન| વ્યોષાદિપ્રયોગોઽઅપિ તદ્વત્| તસ્ય તુ પાનં ગુડોદકેન| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૨)- " અદ્યાચ્છામાત્રિવૃવ્કાથં સ્નુક્ક્ષીઘૃતફાણિતૈઃ| કાસારિરસયૂષાદ્યૈર્યુક્તં વા સ્નુક્પયઃ પિબેત્|| નિકુમ્ભકુમ્ભશમ્યાકશઙ્ખિનીસત્પલારજઃ| રાત્રૌ મૂત્રે દિવા ઘર્મે સપ્તાહં સ્થાપયેદનુ|| સ્નુક્ક્ષીરેઽપિ તતસ્તેન માલ્યં વાસોઽવચૂર્ણિતમ્| આજિઘ્રન્ પ્રાવૃણાનશ્ચ મૃદુકોષ્ઠો વિરિચ્યતે||" ઇતિ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શઙ્ખિન્યાઃ ફલં નિસ્તુષીકૃતં નાતિશુષ્કં ગ્રાહ્યમ્| સપ્તલાયાશ્ચ મૂલં ગ્રાહ્યમ્| તે ચ-શઙ્ખિનીફલસાતલામૂલે, તીક્ષ્ણવિકાષિણી-તૈક્ષ્ણ્યાત્ વિકાશિત્વાચ્ચ, શ્લેષ્મામયાદ્યેષુ કલ્પયેત્| તયોઃ-શઙ્ખિનીસપ્તલયોઃ પૂર્વોક્તયોઃ, કર્ષમાત્રં પિણ્ડં સુરાલવણયુક્તં વાતકફજહૃદ્રોગાદિષુ કલ્પયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શઙ્ખિનીફલસત્પલામૂલયોઃ કલ્પમાહ-નાતિશુષ્કમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દન્તિનો દન્તઃ, તદ્વત્સ્થિરં સ્થૂલં ચ દન્તીદ્રવન્ત્યુદ્ભવં મૂલં કિઞ્ચિત્તામ્રશ્યાવતીક્ષ્ણોષ્ણમાશુકારિ વિકાશિ ચેત્યાદિના તત્સ્વરૂપોક્તિઃ| તચ્ચ ક્ષૌદ્રપિપ્પલીભ્યાં લિપ્તં મૃદ્દર્ભવેષ્ટિતં સ્વેદિતં પશ્ચાન્મન્દાતપે શોષ્યમ્| કિમેવં ક્રિયતે ? ઇત્યાહ યસ્માદગ્ન્યર્કાવસ્ય વિકાશિતાં હતઃ| તચ્ચ મસ્ત્વાદિભિઃ પિબેત્| અભિષ્યણ્ણદેહાદિઃ પાણ્ડ્વામયી કૃમિકોષ્ઠી ભગન્દરી ચ ગોમૃગાજમાંસરસૈઃ પિબેત્| તસ્ય મૂલસ્ય ક્વાથકલ્કાભ્યાં દશમૂલરસેન ચ સિદ્ધં ઘૃતં વિસર્પાદીન્ જયેત્| તૈલં તુ સિદ્ધં ગુલ્માદીન્ જયેત્| મહાસ્નેહઃ શકૃતાદિસઙ્ગાદીન્ જયેત્| સ૦-એતે ત્રિવૃતાદયો વિરેચને નવ શ્રેષ્ઠતમાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦ - દન્તીદ્રવન્ત્યોઃ કલ્પમાહ-દન્તીતિ| હતઃ-નાશયતઃ| અભિષ્યણ્ણતનુઃ-[રાક્લિન્નદેહઃ| પાણ્ડ્વામયાદિષુ ગવાદિમાંસરસૈઃ| વિસર્પાદિષુ તત્ક્વાથાદિસિદ્ધં ઘૃતમ્| કક્ષાક્ષુદ્રરોગેષૂક્તા (હૃ. ઉ.અ. ૩૧/૧૧)| ગુલ્માદિષુ ઘૃતવત્સિદ્ધં તૈલમ્| શકૃત્સઙ્ગાદિષુ ઘૃતવત્સિદ્ધો મહાસ્નેહઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૨)-" દન્ત્યા રસેઽજશૃઙ્ગ્યાશ્ચ ગુડક્ષૌદ્રઘૃતાન્વિતઃ| લેહઃ સિદ્ધો વિરેકાર્થે દાહસન્તાપમેહનુત્|| વાતતર્ષે જ્વરે પૈત્તે સ્યાત્સ એવાજગન્ધયા| દન્તીદ્રવન્ત્યોર્મૂલાનિ પચેદ્ધાત્રીરસે તતઃ|| ત્રીનંશાન્ ફાણિતાદ્દ્વૌ ચ ભૃજ્જેત્તૈલે ઘૃતે ઽથવા| શ્યામાદિકલ્કયુક્તોઽયં લેહઃ સિદ્ધો વિરેચનમ્|| પથ્યાક્ષદશમૂલાનાં તદ્વલ્લેહાઃ પૃથગ્રસૈઃ| તયોર્બિલ્વસમં વર્ણં તદ્રસેનૈવ ભાવિતમ્|| વિબદ્ધવિશિ વાતોત્થે ગુલ્મે ચામ્લં યુતં હિતમ્| મુદ્ગાદિસિદ્વૈસ્તન્મૂલૈર્યૂષાદીંશ્ચ વિકલ્પયેત્|| દન્તીદ્રવન્તીમરિચસ્વર્ણક્ષીરીયવાનકમ્| સશુણ્ઠ્યગ્નિકપૃથ્વીકં ચૂર્ણિતં સપ્તવાસરાન્|| મૂત્રભાવિતમાજ્યેન પિબેજ્જીર્ણે ચ તર્પણમ્| સર્વદા સર્વરોગેષુ બાલે વૃદ્ધે ચ તદ્ધિતમ્|| દુર્ભુક્તાજીર્ણપાર્શ્વાર્ત્તિગુલ્મપ્લીહોદરેષુ ચ| ગણ્ડમાલાસુ વાતે ચ પાણ્ડુરોગે ચ શસ્યતે||" ઇતિ| આ૦ ર૦- હરીતકીકલ્પમાહ-હરીતકીમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યથા ત્રિવૃતાયા વિધાનમુક્તં "અથ કાલે તતશ્ચૂર્ણં કિઞ્ચિન્નાગરસૈન્ધવમ્|"(શ્લો.૭) ઇત્યાદિ, તથૈવ હરીતક્યા અપિ વિધાતવ્યમિત્યર્થઃ| સ૦-ગુડસ્યાષ્ટપલે પથ્યાવિંશતિર્દન્તીચિત્રકયોઃ પલં પલં પ્રત્યેકં સ્યાત્| પિપ્પલીત્રિવૃતયોઃ કર્ષાવુભૌ| દશ મોદકાનેવં પ્રકલ્પ્યૈકમેકં મોદકં દશમે દશમે દિને યોજયેત્| પશ્ચાદુષ્ણામ્બુ પિબેત્| અમુના વિધિના સર્વાન્ મોદકાન્ ભક્ષયેત્| એતે મોદકા નિષ્પરિહારાસ્તથાઽશેષવ્યાધિનિબર્હણાઃ સ્યુઃ| વિશેષેણ ગ્રહણ્યાદીનાં હિતાઃ| સમ્બન્ધમાત્રસ્ય વિવક્ષિતત્વાદત્ર ષષ્ઠી, અન્યથા તુ હિતયોગે ચતુર્થી સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પ્રયોગાન્તરમાહ-ગુડસ્યેતિ| પથ્યાવિંશતિરિતિ ફલાનાં વિંશતિઃ, પલાનામ્| "સઙ્ખયા ફલાનાં શતશોઽપલા સ્યાત્" ઇતિ વચનાત્| સર્વસ્ય ચૂર્ણસ્ય ગુડપાકેન દશ મોદકાન્ પ્રકલ્પ્ય, દશમે દશમેઽહન્યેકં ખાદેત્| એવં સર્વાન્ ખાદેદ્દિવસદ્વ્યશીત્યા| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૨)- "વિશેષાદ્ગ્રહણીશોફપાણ્ડુમેહોદરાપહામ્| પિબેત્પથ્યાં સસિન્ધૂત્થવિડઙ્ગોષણનાગરામ્|| મૂત્રેણ વત્સકાદેર્વા નિર્યૂહેણ હરીતકીમ્| પથ્યાનાગરચૂર્ણં વા સંયુક્તં નીલિનીફલૈઃ|| ગુડેન ભક્ષયેત્તોયં કવોષ્ણં પ્રપિબેદનુ| પથ્યાત્રિવૃદૂભ્યાં ગુટિકાઃ કાર્યા દ્રાક્ષારસપ્લુતાઃ|| માષપ્રમાણાસ્તાઃ શુષ્કા યક્ષ્મી લિહ્યાદ્ધૃતપ્લુતાઃ| પથ્યાત્રિવૃત્પટૂષ્ણામ્બુ સર્વશ્રેષ્ઠં વિરેચનમ્|| સ્નુક્ક્ષીરભાવિતે પથ્યાચૂર્ણે કુર્વીત મોદકાન્| કોલાસ્થિમાત્રાન્ શુષ્કાંશ્ચ નવનીતેન લેહયેત્|| ગુલ્મોદરયકૃત્પ્લીહશૂલાનાહવિબન્ધિનઃ| લિહ્યાદેરણ્ડતૈલેન કુષ્ઠં ત્રિકટુકાન્વિતમ્|| સુખોદકં ચાનુ પિબેત્ સુખમેતદ્વિરેચનમ્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અલ્પસ્ય-વીર્યેણ માત્રયા વા કદાચિદલ્પૌષધયોગસ્ય, કેનચિત્તત્તદ્યોગ્યૌષધસંશ્લેષેણ તસ્ય મહાર્થત્વં કાર્યમ્| તથા કાલેન-મધ્યાહ્નાદિના, તથા સંસ્કારેણ-તદ્યોગ્યેન ગુણાન્તરોત્પાદનેન, તથા યુક્ત્યા-યોજનાપ્રકારવિશેષેણ, તથા વીર્યેણ પ્રભૂતસ્ય-માત્રયાઽથવા મહાર્થસ્ય, કદાચિત્ કેનચિદ્દ્રવ્યેણ વિશ્લેષં કૃત્વા તસ્યાલ્પકર્મત્વં કાર્યમ્| તથા કાલેન પ્રત્યૂષાદિના મન્દવીર્યેણ, તથા સંસ્કારેણ-ગુણાન્તરાધાનેન, તથા યુક્ત્યા-તાદૃશ્યા, અલ્પશક્તિત્વલક્ષણં કર્મ કાર્યમ્| ત્વક્કેસરાદિભિસ્તૈસ્તૈઃ-અન્યૈશ્ચ તથાવિધૈઃ, મનોનુકૂલૈઃ-માનસપ્રિયૈઃ, ઔષધૈર્યુક્તાનિ વિરેચનાનિ દેયાનિ| એવં કૃતે સતિ સમ્યગ્યોગો વિરેચનસ્ય સ્યાદિતિ| ઉપજાતિર્વૃત્તમ્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટી- કાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં પઞ્ચમે કલ્પસિદ્ધિસ્થાને વિરે- ચનકલ્પો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઉક્તાનાં વિરેચનકલ્પાનાં કિઞ્ચિદ્વિશેષમાહ અલ્પસ્યેતિ| સંશ્લેષઃ-અનુક્તસ્ય| વિશ્લેષઃ-ઉક્તસ્ય| કાલઃ-અવસ્થાવિશેષઃ| સંસ્કારઃ-પાકભાવનાદિઃ| યુક્તિઃ-માત્રાલ્પત્વબહુત્વાદિઃ| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| રેકૌષધપ્રકરણં સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્||