Adhikarana അധ്യായോപക്രമഃ · Śloka
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ശ്രേഏഗണേശായ നമഃ| ചികിത്സിതസ്ഥാനാദന്തരം കല്പസ്ഥാനമാരഭ്യതേ ചികിത്സിതസ്ഥാനസ്യ കല്പസ്ഥാനാപേക്ഷത്വാത്| തഥാ ഹി പ്രാഗധ്യഗേഏഷ്ട (ഹൃ. ചി. അ. ൧/൮) - "തര്പണേന രസേനേക്ഷോര്മദ്യൈഃ കല്പോദിതാനി വാ| വമനാനി പ്രയുജ്യേത" ഇതി| തദേവമാദ്യുപദേശാത് സപേക്ഷത്വമസ്യ| തസ്മാത് കല്പസ്ഥാനമുച്യത ഇത്യാഹ --
Adhikarana വമനകല്പാധ്യായഃ (൨) · Śloka ൨
തസ്മാത് കല്പസ്ഥാനമുച്യത ഇത്യാഹ അഥാതോ വമനകല്പം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)||൨||
तस्मात् कल्पस्थानमुच्यत इत्याह अथातो वमनकल्पं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)||२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വമനം-ഊര്ധ്വം മുഖേന ദോഷഹരണമ് , തസ്യ കല്പ:-കല്പനം യോജനമിത്യര്ഥ:| ശേഷമായുഷ്കാമീയാധ്യായവദ്വ്യാഖ്യേയമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ശ്രീഗണേശായ നമഃ| അഥ കല്പസ്ഥാനാരമ്ഭഃ| വമനകല്പം വ്യാഖ്യാതും പ്രതിജാനീതേ-അഥേതി| അഥ വമനകല്പഃ| തത്ര സങ്ഗ്രഹേ (ക. അ. ൧)-"വമന്ദ്രവ്യാണാം മദനഫലജീമൂതകേക്ഷ്വാകുദ്വികോശാതകീകുടജഫലാനി ശ്രേഷ്ഠാനി| തേഷ്വപി മദനഫലമ്| ദോഷദൂഷ്യാദിവശാച്ചൈഷാമേതത്കല്പനാനാം ച പ്രാധാന്യമ്| ദോഷാദീനാമേവ ചാതിബഹ്വവസ്ഥാഭേദാദ്വമനാദിഷു കല്പനാനാം വ്യാപദാം സാധനാനാം ച യദസങ്ഖ്യേയത്വം, അതോ ബുദ്ധിമതാം വികല്പമാര്ഗദര്ശനാര്ഥമുദാഹരണമാത്രം കല്പസിദ്ധിസ്ഥാനമുപദേക്ഷ്യതേ|" ഇതി|
Adhikarana മദനകല്പഃ,വമനേ മദനം ശ്രേഷ്ഠമ് വിരേചനേ ത്രിവൃന്മൂലം ശ്രേഷ്ഠമ്,വ്യാധിവശാജ്ജീമൂതാദേര്വിശിഷ്ടതാ (൧) · Śloka ൧
പ്രാധാന്യാച്ച വമനകല്പേ മദനമേവ ശസ്യത ഇത്യാഹ അഥ മദനകല്പഃ| വമനേ മദനം ശ്രേഷ്ഠം, ത്രിവൃന്മൂലം വിരേചനേ| നിത്യമന്യസ്യ തു വ്യാധിവിശേഷേണ വിശിഷ്ടതാ||൧||
प्राधान्याच्च वमनकल्पे मदनमेव शस्यत इत्याह अथ मदनकल्पः| वमने मदनं श्रेष्ठं, त्रिवृन्मूलं विरेचने| नित्यमन्यस्य तु व्याधिविशेषेण विशिष्टता||१||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വമനവിഷയേ നിത്യം മദനം ശ്രേഷ്ഠമ് , നിരപായിത്വാദന്യദ്രവ്യവിഷയേऽപി വാ തസ്യോപയോഗാത് സര്വത്രാനിഷിദ്ധപ്രസരത്വാച്ച| ലാഘവമിച്ഛംശ്ച തന്ത്രകൃദിദമവോചത്-`ത്രിവൃന്മൂലം വിരേചനേ'ഇതി| യഥാ മദനം വമനേ നിത്യം ശ്രേഷ്ഠം , തഥാ ത്രിവൃന്മൂലം വിരേചനേ , നിരപായിത്വാദിഹേതുനാ| മദനം വര്ജയിത്വാ വ്യാധിവശാദന്യസ്യ-ജീമൂതാദേഃ , വിശിഷ്ടതാ| വക്ഷ്യതി ഹി (ശ്ലോ. ൧൯)- "ജീമൂതം തു വിശേഷതഃ| പ്രയോക്തവ്യം ജ്വരശ്വാസകാസഹിധ്മാദിരോഗിണാമ്| " ഇതി| ഏവം ത്രിവൃന്മൂലം വര്ജയിത്വാ പരസ്യ വിരേചനദ്രവ്യസ്യ വ്യാധിവിശേഷേണ വിശിഷ്ടത്വമ്, ന തു ത്രിവൃന്മൂലവത്സര്വത്രാനിഷിദ്ധപ്രസരത്വം നിരപായിത്വം ച| തഥാ ചോക്തമ് (സങ്ഗ്രഹേ സൂ. അ. ൧൩)- "ത്രിവൃത്സുഖവിരേചനാനാമ്| " ഇതി| തദേവം വമനേ മദനം ശ്രേഷ്ഠം ത്രിവൃന്മൂലം വിരചനേ സര്വദേതി സ്ഥിതമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-മാനത്രിവൃതോഃ ശ്രേഷ്ഠത്വമാഹ-വമന ഇതി| നിത്യം അവ്യഭിചാരേണ|
Adhikarana മദനഫലാനാം സംസ്കാരഃ (൨-൬) · Śloka ൬
ഫലാനി നാതിപാണ്ഡൂനി ന ചാതിഹരിതാന്യപി| ആദായാഹ്നി പ്രശസ്തര്ക്ഷേ മധ്യേ ഗ്രീഷ്മവസന്തയോഃ||൨|| പ്രമൃജ്യ കുശമുത്തോല്യാം ക്ഷിപ്ത്വാ ബധ്വാ പ്രലേപയേത്| ഗോമയേനാനു മുത്തോലീം ധാന്യമധ്യേ നിധാപയേത്||൩|| മൃദുഭൂതാനി മധ്വിഷ്ടഗന്ധാനി കുശവേഷ്ടനാത്| നിഷ്കൃഷ്ടാനി ഗതേऽഷ്ടാഹേ ശോഷയേത്താന്യഥാതപേ||൪|| തേഷാം തതഃ സുശുഷ്കാണാമുദ്ധൃത്യ ഫലപിപ്പലീഃ| ദധിമധ്വാജ്യപലലൈര്മൃദിത്വാ ശോഷയേത്പുനഃ||൫|| തതഃ സുഗുപ്തം സംസ്ഥാപ്യ ര്കായകാലേ പ്രയോജയേത്| |൬|
फलानि नातिपाण्डूनि न चातिहरितान्यपि| आदायाह्नि प्रशस्तर्क्षे मध्ये ग्रीष्मवसन्तयोः||२|| प्रमृज्य कुशमुत्तोल्यां क्षिप्त्वा बध्वा प्रलेपयेत्| गोमयेनानु मुत्तोलीं धान्यमध्ये निधापयेत्||३|| मृदुभूतानि मध्विष्टगन्धानि कुशवेष्टनात्| निष्कृष्टानि गतेऽष्टाहे शोषयेत्तान्यथातपे||४|| तेषां ततः सुशुष्काणामुद्धृत्य फलपिप्पलीः| दधिमध्वाज्यपललैर्मृदित्वा शोषयेत्पुनः||५|| ततः सुगुप्तं संस्थाप्य र्कायकाले प्रयोजयेत्| |६|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അഥശബ്ദോऽത്ര പ്രസ്തുതൌ മദനസ്യ പ്രസ്താവേ| മദനസ്യ ഫലാനി പാണ്ഡൂനി ഗൃഹീത്വാ, ന ത്വതിപാണ്ഡൂന്യതിക്രാന്തപാകത്വാത്, ന ചാതിഹരിതാന്യാമത്വാത്| കദാऽऽദായ ? പ്രശസ്തനക്ഷത്രേ ദിവസേ| കസ്മിന്നൃതൌ ? മധ്യേ ഗ്രീഷ്മവസന്തയോഃ| ഏവമൃതുസന്ധൌ ഗൃഹീതാനി പ്രമൃജ്യ-വ്യപഗതമലാദിദോഷാണി കൃത്വാ, കുശമയ്യാം മുത്തോല്യാം-മൂടികായാം, ക്ഷിപ്ത്വാ പുനരുപരിഷ്ടാദ്ബദ്ധ്ദ്വാ ച തതോ ഗോമയേന താം മുത്തോലീം ലിമ്പേത്| അനന്തരം ധാന്യമധ്യേ നിധാപയേത്-സ്ഥാപയേത്| കുശാനാം സമൂഹോ രചനാവിശേഷനിഷ്പാദിതഃ കുശമുത്തോലീത്യുച്യതേ| മൃദുഭീതാനി താനി മധ്വിഷ്ടഗന്ധാനി- കദാചിന്മധുഗന്ധാനി കദാചിദിഷ്ടഗന്ധാനി,കുശവേഷ്ടനാദഷ്ടാഹേന ജ്ഞാത്വാ അനന്തരമഷ്ടാഹേऽതിക്രാന്തേ കുശമുത്തോല്യാഃ നിഷ്കൃഷ്ടാനി-ബഹിഷ്കൃതാനി, അനന്തരമാതപേ ശോഷയേത്| തതഃ-അനന്തരം തേഷാം-മദനഫലാനാം, [സുഷ്ഠു] ശുഷ്കാണാം ഫലപിപ്പലീരുദ്ധൃത്യ ദധിമധ്വാജ്യപലലൈര്മൃദിത്വാ-സങ്ക്ഷുദ്യ,പുനരാതപേ ശോഷയേത്| തതഃ-അനന്തരം, സുഷ്ഠു ഗുപ്തം ധാരയിത്വാ കാര്യകാലേ-വമനാവസരേ, താഃ പ്രയോജയേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-മദനസംസ്കാരമാഹ-ഫലാനീതി| ഫലാനി-മദനഫലാനി| പ്രമൃജ്യ-വിശോധ്യ| കുശമുത്തോല്യാം-കുശമയരജ്ജുവേഷ്ടനികായാമ്| താം ച മുത്തോലീം രജ്ജുഭിര്ബദ്ധ്വാ ഗോമയേന ലേപയേത്| അനു-പശ്ചാത്, ധാന്യരാശൌ നിധാപയേത്| സങ്ഗ്രഹേ തു (ക. അ.൧) -"യവബുസമാഷശാലിവ്രീഹികുലത്ഥമുദ്ഗാന്യതമരാശൌ" ഇതി| തതോऽഷ്ടാഹേ ഗതേ മൃദുഭൂതാനി മധുവദിഷ്ടഗന്ധാനി കുശവേഷ്ടനാന്നിഷ്കൃഷ്യ ആതപേ ശോഷയേത്| തതഃ സുശുഷ്കാണാം ഫലപിപ്പലീഃ-മജ്ജാനം, ഉദ്ധരേത്| തതോ ദധ്യാദിഭിര്മര്ദയേത്| തതഃ പുനഃ ശോഷയേത്| തതോ ഗുപ്തം സ്ഥാപയേത്| സങ്ഗ്രഹേ തു (ക. അ. ൧)-"നവം കലശമരജസ്കമാകണ്ഠം പൂരയിത്വാ" ഇത്യധികമ്|
Adhikarana മദനപ്രയോഗഃ (൬-൯) · Śloka ൯
| അഥാദായ തതോ മാത്രാം ജര്ജരീകൃത്യ വാസയേത്||൬|| ശര്വരീം മധുയഷ്ട്യാ വാ കോവിദാരസ്യ വാ ജലേ| കര്ബുദാരസ്യ ബിമ്ബ്യാ വാ നീപസ്യ വിദുലസ്യ വാ||൭|| ശണപുഷ്പ്യാഃ സദാപുഷ്പ്യാഃ പ്രത്യക്പുഷ്പ്യുദകേऽഥവാ| തതഃ പിബേത്കഷായം തം പ്രാതര്മൃദിതഗാലിതമ്||൮|| സൂത്രോദിതേന വിധിനാ സാധു തേന തഥാ വമേത്| |൯|
| अथादाय ततो मात्रां जर्जरीकृत्य वासयेत्||६|| शर्वरीं मधुयष्ट्या वा कोविदारस्य वा जले| कर्बुदारस्य बिम्ब्या वा नीपस्य विदुलस्य वा||७|| शणपुष्प्याः सदापुष्प्याः प्रत्यक्पुष्प्युदकेऽथवा| ततः पिबेत्कषायं तं प्रातर्मृदितगालितम्||८|| सूत्रोदितेन विधिना साधु तेन तथा वमेत्| |९|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അഥ-അനന്തരം, തതഃ-പിപ്പിലീഭ്യോ, മാത്രാം-പരിമാണം പ്രായേണ ദേശകാലാദിവശാദ്വാ മാത്രാം, വികല്പ്യാനന്തരം താം മാത്രാം ജര്ജരീകൃത്യ-സഞ്ചൂര്ണ്യ, മധുയഷ്ടയാദീനാമന്യതമസ്യ ജലേ ശര്വരീം-സകലാം രാത്രിം, വാസയേദഭിഷവണായ| തതഃ-അനന്തരം, [പ്രാതഃ] തം കഷായം മൃദിതഗാലിതം പൂര്വം മൃദിതം പശ്ചാദ്ഗാലിതം-വസ്ത്രപൂതം കൃത്വാ, സൂത്രോദിതേന വിധിനാ-"ശ്വോ വമ്യം" (സൂ. അ. ൧൮|൧൨) ഇത്യാദിഗ്രന്ഥോക്തേന, പിബേത്| [തഥാ-] ഏവം കൃതേ സതി, തേന സാധു വമേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦ - മദനപ്രയോഗമാഹ-അഥേതി| തതഃ-ഫലപിപ്പലീഭ്യഃ, മാത്രാം-അന്തര്നഖമുഷ്ടിം, യാവദ്വാ സാധു മന്യേത| കോവിദാരഃ-കാഞ്ചനാരഃ| കര്ബുദാരഃ-ശ്ലേഷ്മാതകഃ| ബിമ്ബീ-തുണ്ഡികേരീ| നീപഃ-കദമ്ബഭേദഃ| വിദുലോ-വേതസഃ| ശണപുഷ്പീ-ഘണ്ടാരവാ| സദാപുഷ്പീ-വനകാര്പാസീ| പ്രത്യക്പുഷ്പീ-അപാമാര്ഗഃ| തേന-തഥാകൃതേന കഷായേണ, സാധു വമേത്| അന്യഥാ ത്വസാധു|
Adhikarana ശ്ലേഷ്മജ്വരാദൌ വിശേഷഃ (൯-൧൦) · Śloka ൧൦
| ശ്ലേഷ്മജ്വരപ്രതിശ്യായഗുല്മാന്തര്വിദ്രധീഷു ച||൯|| പ്രച്ഛര്ദയേദ്വിശേഷേണ യാവത്പിത്തസ്യ ദര്ശനമ്| |൧൦|
| श्लेष्मज्वरप्रतिश्यायगुल्मान्तर्विद्रधीषु च||९|| प्रच्छर्दयेद्विशेषेण यावत्पित्तस्य दर्शनम्| |१०|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വിശേഷേണ ശ്ലേഷ്മജ്വരാദിഷു വമേത്| യാവത്പിത്തസ്യ ദര്ശനമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ശ്ലേഷ്മജ്വരാദൌ വിശേഷമാഹ-ശ്ലേഷ്മജ്വരേതി| ശ്ലേഷ്മജ്വരാദിഷു തു വിശേഷേണ പുനഃപുനര്വാമയേദാപിത്തദര്ശനാത്|
Adhikarana ജ്വരാരുച്യാദിഷു വമനയോഗഃ (൧൦-൧൧) · Śloka ൧൧
| ഫലപിപ്പലിചൂര്ണം വാ ക്വാഥേന സ്വേന ഭാവിതമ്||൧൦|| ത്രിഭാഗത്രിഫലാചൂര്ണം കോവിദാരാദിവാരിണാ| പിബേജ്ജ്വരാരുചിഷ്ഠേവഗ്രന്ഥ്യപച്യര്ബുദോദരീ||൧൧||
| फलपिप्पलिचूर्णं वा क्वाथेन स्वेन भावितम्||१०|| त्रिभागत्रिफलाचूर्णं कोविदारादिवारिणा| पिबेज्ज्वरारुचिष्ठेवग्रन्थ्यपच्यर्बुदोदरी||११||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦ -അഥവാ മദനഫലപിപ്പലീചൂര്ണം സ്വേന-ഫലപിപ്പലീക്വാഥേന, ഭാവിതം ത്രിഭാഗത്രിഫലാചൂര്ണാന്വിതം കോവിദാരാദിജലേന പിബേത്, ജ്വരാദിഷൂദരാന്തേഷു|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦ -വമനാന്തരമാഹ-ഫലപിപ്പലീതി| സ്വേന-ഫലപിപ്പലീക്വാഥേന| ത്രിഭാഗം-തൃതീയഭാഗതുല്യം, സമ്മീലിതം ത്രിഫലാചൂര്ണം യസ്മിംസ്തത്തഥാ| ജ്വരാദിമാന് പിബേത്| ഷ്ഠേവഃ-കഫപ്രസേകഃ|
Adhikarana കഫസ്ഥാനഗേ പിത്തേ (൧൨) · Śloka ൧൨
പിത്തേ കഫസ്ഥാനഗതേ ജീമൂതാദിജലേന തത്| |൧൨|
पित्ते कफस्थानगते जीमूतादिजलेन तत्| |१२|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പിത്തേ കഫസ്ഥാനഗതേ സതി ഗ്രന്ഥ്യാ (ജ്വരാ) ദിമാന്നരസ്തത്-മദനഫലം, ജീമൂതാദിജലേന പിബേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-വമനാന്തരമാഹ-പിത്ത ഇതി| കഫസ്ഥാനഗതേ പിത്തേ തത്-ഫലപിപ്പലീചൂര്ണം, ജീമൂതാദിജലേന പിബേത്| ജീമൂതാദയഃ-ശ്രേഷ്ഠേഷൂക്താഃ|
Adhikarana ഹൃദ്ദാഹാദൌ വമനയോഗഃ (൧൨-൧൩) · Śloka ൧൩
| ഹൃദ്ദാഹേऽധോസ്ത്രപിത്തേ ച ക്ഷീരം തത്പിപ്പലീശൃതമ്||൧൨|| ക്ഷൈരേയീം വാ| |൧൩|
| हृद्दाहेऽधोस्त्रपित्ते च क्षीरं तत्पिप्पलीशृतम्||१२|| क्षैरेयीं वा| |१३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഹൃദയദാഹേऽധോഗേ രക്തപിതേ [ച] തസ്യ-മദനഫലസ്യ, പിപ്പലീഭിഃ ക്വഥിതം ക്ഷീരം ക്ഷൈരേയീം വാ പിബേത്| തന്ത്രാന്തരേ ച ക്ഷീരശ്രപണവിധിരുക്തഃ-"ദ്രവ്യാദഷ്ടഗുണം ക്ഷീരം ക്ഷീരാത്തോയം ചതുര്ഗുണമ്| ക്ഷീരാവശേഷഃ കര്തവ്യഃ ക്ഷീരപാകേ ത്വയം വിധിഃ||" ഇതി| അസ്രപിത്ത ഇത്യേതാവത്യുക്ത ഊര്ധ്വഗോഭയഗയോരസ്രപിത്തയോര്വമനായോഗ്യത്വാദേവാധോഗ്രഹണേ സിദ്ധേ പുനരധോഗ്രഹണം സുഖതരപ്രതിപത്ത്യര്ഥമ്| ക്ഷൈരേയീമിതി "ക്ഷീരാഡ് ഢഞ്" ഇതി ഢഞ്, "ടിഡ് ഢാണ" ഇതി ങീപ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-അന്യദാഹ-ഹൃദ്ദാഹ ഇതി| ഫലപിപ്പലീശൃതം ക്ഷീരം ക്ഷൈരേയീം വാ ഹൃദ്ദാഹേऽധോസ്രപിത്തേ ച പിബേത്| ക്ഷൈരേയീം-ക്ഷീരപേയാമ്| ക്ഷീരം ച-തത്പിപ്പലീശൃതമേവ| സങ്ഗ്രഹേ തു (ക. അ.൧)-"തസ്യ വാ പയസഃ ശീതസ്യ സന്താനികാഞ്ജലിം പിത്തേ പ്രകുപിതേ ഉരഃകണ്ഠഹൃദയേ ച തനുകഫോപദിഗ്ധേ|" ഇതി|
Adhikarana കഫച്ഛര്ദ്യാദൌ വമനയോഗഃ (൧൩) · Śloka ൧൩
കഫച്ഛര്ദിപ്രസേകതമകേഷു തു| ദധ്യുത്തരം വാ ദധി വാ തച്ഛൃതക്ഷീരസമ്ഭവമ്||൧൩||
कफच्छर्दिप्रसेकतमकेषु तु| दध्युत्तरं वा दधि वा तच्छृतक्षीरसम्भवम्||१३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കഫച്ഛര്ദിപ്രസേകതമകേഷു ദധ്യുത്തരം-ദധിസരമേവ ഹിതമ്| അഥവാ ദധി ഹിതമ്| ഉഭയമപി വമനേ ഹിതം തച്ഛൃതക്ഷീരസമ്ഭവമ്| തച്ഛൃതം-മദനപിപ്പലീശൃതമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦ -അന്യദാഹ-കഫച്ഛര്ദീതി| കഫച്ഛര്ദ്യാദിഷു തു തച്ഛൃതക്ഷീരജം ദധി ദധ്യുത്തരം വാ|
Adhikarana സുഖകാരകോ വമനയോഗഃ (൧൪) · Śloka ൧൪
ഫലാദിക്വാഥകല്കാഭ്യാം സിദ്ധം തത്സിദ്ധദുഗ്ധജമ്| സര്പിഃ കഫാഭിഭൂതേऽഗ്നൌ ശുഷ്യദ്ദേഹേ ച വാമനമ്||൧൪||
फलादिक्वाथकल्काभ्यां सिद्धं तत्सिद्धदुग्धजम्| सर्पिः कफाभिभूतेऽग्नौ शुष्यद्देहे च वामनम्||१४||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ക്വാഥശ്ച കല്കശ്ച ക്വാഥകല്കൌ, ഫലാദീനാം-മദനഫലജീമൂതകേക്ഷ്വാദീനാം ക്വാഥകല്കൌ, താഭ്യാം സിദ്ധം-പക്വം, സര്പിഃ കഫേനാഭിഭൂതേऽഗ്നൌ ശുഷ്യച്ഛരീരേ ച വാമനം ഹിതമ്| കിമ്ഭൂതം സര്പിഃ ? തത്സിദ്ധദുഗ്ധജമ് ,- തൈശ്ച-ഫലാദിഭിഃ ശൃതം(സിദ്ധം), തത്സിദ്ധം ച തദ്ദുഗ്ധം ച തസ്മാദുദ്ഭൂതമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦ -അന്യദാഹ-ഫലാദിതി| ഫലാദീനി-ശ്രേഷ്ഠത്വേനോക്താനി, തേഷാം ക്വാഥഃ, തേഷാമേവ കല്കഃ, തേഷാമേവ ക്ഷീരാജ്ജാതം സര്പിഃ, ഏകത്ര സിദ്ധം മന്ദാഗ്നൌ കാര്ശ്യേ ച പിബേത്| സങ്ഗ്രഹേ തു (ക. അ. ൧)-"ഫലമജ്ജചൂര്ണമിശ്രേണ വാऽऽരഗ്വധാദിദ്രവ്യാണാം ഗോപഘോണ്ടാഭൂനിമ്ബബാണവര്ജാനാം സസോമവല്കപഞ്ചകോലകാനാമന്യതമസ്യ നിര്യൂഹേണ സാധിതം ലേഹമുപയുഞ്ജീത| ഫലമജ്ജചൂര്ണമിശ്രേണ വാ രേണുകൈലാശതാഹ്വാകുസ്തുമ്ബുരുതഗരകുഷ്ഠത്വക്ചോരകമരുബകാഗുരുഗുഗ്ഗുലുവാലകശ്രീവേഷ്ടകപരിപേലവമാംസീശൈലേയകസ്ഥൌണേയകസുരസാ- പാലേവതപൂത്യശോകരോഹിണീനാം ദ്വാവിംശതേരന്യതമസ്യ കഷായേണ സാധിതാമുത്കാരികാമോദനം വാ ഭക്ഷയേത്| ഫലപിപ്പലീസ്വരസകഷായപരിപീതൈര്വാ തിലശാലിതന്ദുലപിഷ്ടൈസ്തത്കഷായോപസൃഷ്ടൈഃ സുരസാദിദ്രവ്യാന്യതമനിര്യൂഹോപസൃഷ്ടൈര്വാ ശഷ്കുലീരപൂപാനന്യം വാ ഭക്ഷ്യം സാധിയിത്വാ ഭക്ഷയേത്|" ഇതി|
Adhikarana ഭക്ഷ്യഭോജ്യേഷു വമനയോഗഃ (൧൫-൧൬) · Śloka ൧൬
സ്വരസം ഫലമജ്ജ്ഞോ വാ ഭല്ലാതകവിധിശൃതമ്| ആദര്വീലേപനാത്സിദ്ധം ലീഢ്വാ പ്രച്ഛര്ദയേത്സുഖമ്||൧൫|| തം ലേഹം ഭക്ഷ്യഭോജ്യേഷു തത്കഷായാംശ്ച യോജയേത്| |൧൬|
स्वरसं फलमज्ज्ञो वा भल्लातकविधिशृतम्| आदर्वीलेपनात्सिद्धं लीढ्वा प्रच्छर्दयेत्सुखम्||१५|| तं लेहं भक्ष्यभोज्येषु तत्कषायांश्च योजयेत्| |१६|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഫലമജ്ജ്ഞോ വാ സ്വരസം ഭല്ലാതകവിധാനേന ശൃതം ദര്വീലേപം യാവത് പക്ത്വാ ലീഢ്വാ സുഖം വമേത്| തം ച ലേഹം ഭക്ഷ്യാദിഷു തഥാ തസ്യ-മദനഫലസ്യ, കഷായാന് യോജയേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-അന്യദാഹ-സ്വരസമിതി| ഭല്ലാതകവിധിഃ-ഉക്തോ രസായനേഷു (ഹൃ.ഉ.അ. ൩൯/൭൨)|
Adhikarana സന്തര്പണവ്യാധിഷു വമനയോഗഃ (൧൬-൧൭) · Śloka ൧൭
| വത്സകാദിപ്രതീവാപഃ കഷായഃ ഫലമജ്ജജഃ||൧൬|| നിമ്ബാര്കാന്യതരക്വാഥസമായുക്തോ നിയച്ഛതി| ബദ്ധമൂലാനപി വ്യാധീന് സര്വാന് സന്തര്പണോദ്ഭവാന്||൧൭||
| वत्सकादिप्रतीवापः कषायः फलमज्जजः||१६|| निम्बार्कान्यतरक्वाथसमायुक्तो नियच्छति| बद्धमूलानपि व्याधीन् सर्वान् सन्तर्पणोद्भवान्||१७||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മദനഫലമജ്ജജോ വാ കഷായോ വത്സകാദിഗണപ്രതീവാപോ (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൩൩) നിമ്ബാര്കാന്യതരക്വാഥസംയുക്തോ വ്യാധീന് സമൂലാനപി നിയച്ഛതി| കീദ്ദശാന് ? സന്തര്പണജാന്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-അന്യദാഹ-വത്സകാദീതി|
Adhikarana ഫലാഭാവേ പുഷ്പം ശലാടു വാ (൧൮-൨) · Śloka ൨
രാഠപുഷ്പഫലശ്ലക്ഷ്ണചൂര്ണൈര്മാല്യം സുരൂക്ഷിതമ്| വമേന്മണ്ഡരസാദീനാം തൃപ്തോ ജിഘ്രന് സുഖം സുഖീ||൧൮|| ഏവമേവ ഫലാഭാവേ കല്പ്യം പുഷ്പം ശലാടു വാ| |൧൯| ഇതി മദനകല്പഃ||൨||
राठपुष्पफलश्लक्ष्णचूर्णैर्माल्यं सुरूक्षितम्| वमेन्मण्डरसादीनां तृप्तो जिघ्रन् सुखं सुखी||१८|| एवमेव फलाभावे कल्प्यं पुष्पं शलाटु वा| |१९| इति मदनकल्पः||२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മദനപുഷ്പഫലസൂക്ഷ്മചൂര്ണൈഃ സുരൂക്ഷിതം-തദ്രജസാऽതിധൂസരിതം, പുഷ്പം ജിഘ്രന് മണ്ഡരസാദീനാം തൃപ്തഃ , ആദിഗ്രഹണാത് കൃശരാക്ഷീരയവാഗൂനാം പരിഗ്രഹഃ , തഥാവിധോ ജിഘ്രന് സുഖീ-ക്ലേശമസഹിഷ്ണുഃ , സുഖേന വമേത്| ഏവമേവ-അനേനൈവ ക്രമേണ, ഫലാഭാവേ സതി പുഷ്പം പ്രകൃതത്വാന്മദനസ്യ, കല്പനീയമ്| "അഥാദായ തതോ മാത്രാം ജര്ജരീകൃത്യ വാസയേത്| ശര്വരീം മധുയഷ്ട്യാ വാ കോവിദാരസ്യ വാ ജലേ||" (ശ്ലോ. ൬) ഇത്യാദിവിധിനാ ശലാടു വാ-ബാലമദനം അപക്വം ഫലം വാ, ഏവം കല്പനീയമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦ - അന്യദാഹ-രാഠപുഷ്പഫലേതി| രാഠോ-മദനഃ| സുരുഷിതം-സുഷ്ഠു അവകീര്ണമ്| ശലാടു-ബാലം ഫലമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (ക. അ. ൧)-"ഫലപിപ്പലീനാം വാ ഫലാദിനിര്യൂഹേണൈകവിംശതികൃത്വഃ സുഭാവിതാനാം കുസുമരജഃസദൃശേന ചൂര്ണേനാവചൂര്ണയേത് സരസി സരോരുഹം ബൃഹത്സായാഹ്നേ തദ്രാത്രിമുഷിതം പ്രഭാതേ പുനരവചൂര്ണിതമുദ്ധൃത്യ ഹരിദ്രാകൃശരാക്ഷീരയവാഗൂനാമന്യതമം സൈന്ധവഗുഡഫാണിതോപേതമാകണ്ഠം പീതവാനുപജിഘ്രന് സുകുമാരഃ സമുചിതഗന്ധസമ്പദുത്ക്ലിഷ്ടകഫപിത്തോ ഭേഷജദ്വേഷീ ച തഥാ സുഖേന ഛര്ദയതി| ഏതേന സര്വമാല്യഗന്ധപ്രാവരണപടാ വ്യാഖ്യാതാഃ|" ഇതി|
Adhikarana ജീമൂതകല്പഃ (൧൯) · Śloka ൧൯
അഥ ജീമൂതകല്പ:| | ജീമൂതാദ്യാശ്ച ഫലവത്|൧൯|
अथ जीमूतकल्प:| | जीमूताद्याश्च फलवत्|१९|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ജീമൂതതുമ്ബീകോശാതക്യാദ്യാഃ കുടജഫലപര്യന്താഃ ഫലവത്-മദനഫലതുല്യവിധിനാ, കല്പ്യാഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-മദനവിധിം ജീമൂതാദിഷ്വതിദിശതി-ജീമൂതാദ്യാ ഇതി|
Adhikarana ജ്വരശ്വാസാദൌ ജീമൂതോ യോജ്യഃ (൧൯-൨൦) · Śloka ൨൦
| ജീമൂതം തു വിശേഷതഃ||൧൯|| പ്രയോക്തവ്യം ജ്വരശ്വാസകാസഹിധ്മാദിരോഗിണാമ്| |൨൦|
| जीमूतं तु विशेषतः||१९|| प्रयोक्तव्यं ज्वरश्वासकासहिध्मादिरोगिणाम्| |२०|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വിശേഷേണ തു ജീമൂതോ ജ്വരാദിഷു യോജ്യഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦ -അഥ ജീമൂതകല്പഃ| തത്ര വിഷയമാഹ-ജീമൂതമിതി| ജീമൂതം-ദേവദാലീ|
Adhikarana തുമ്ബീകോശാതകീഷ്വപീയം കല്പനാ (൨൦-൨൨) · Śloka ൨൨
| പയഃ പുഷ്പേऽസ്യ നിര്വൃത്തേ, ഫലേ പേയാ പയസ്കൃതാ||൨൦|| ലോമശേ ക്ഷീരസന്താനം, ദധ്യുത്തരമലോമശേ| ശൃൗതേ പയസി ദധ്യമ്ലം ജാതം ഹരിതപാണ്ഡുകേ||൨൧|| ആസുത്യ വാരുണീമണ്ഡം പിബേന്മൃദിതഗാലിതമ്| കഫാദരോചകേ കാസേ പാണ്ഡുത്വേ രാജയക്ഷ്മണി||൨൨||
| पयः पुष्पेऽस्य निर्वृत्ते, फले पेया पयस्कृता||२०|| लोमशे क्षीरसन्तानं, दध्युत्तरमलोमशे| शॄते पयसि दध्यम्लं जातं हरितपाण्डुके||२१|| आसुत्य वारुणीमण्डं पिबेन्मृदितगालितम्| कफादरोचके कासे पाण्डुत्वे राजयक्ष्मणि||२२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അസ്യ-ജീമൂതസ്യ, പുഷ്പേ സമ്പന്നേ പയഃ-ക്ഷീരം, ജീമൂതകശൃതം പ്രയോജ്യമ്| ഫലേऽസ്യ നിഷ്പന്നേ പയസ്കൃതാ-ജീമൂതശൃതക്ഷീരനിഷ്പാദിതാ, പേയാ യോജ്യാ| ജീമൂതഫലസ്യ ലോമശാലോമശതയാ മൃദുകഠിനഭേദേന ദ്വൈവിധ്യമ്| ലോമശേ തസ്മിന് ജീമൂതഫലേ ശൃതക്ഷീരസ്യ യാ സന്താനികാ-ശീതീഭൂതസ്യോപരിഷ്ടാദ്ധനോऽവയവഃ , തം വമനേ പിബേത്| അലോമശേ ജീമൂതഫലേ-കാഠിന്യമാഗതേ, തച്ചൂര്ണയുതം ദധ്യുത്തരം-ദധിസരം, പിബേത്| ശൃതേ പയസി പ്രകൃതത്വാജ്ജീമൂതഫലൈഃ ശൃതേ| കിമ്ഭൂതേ ? ഹരിതപാണ്ഡുകേ,-ലോമശാലോമശയോര്മധ്യമാവസ്ഥാം പ്രാപ്തേ സതി, ദധ്യമ്ലം ജാതം പിബേത്| അമ്ലമേവ ദധി-ദധ്യമ്ലമ്, കേചിത്തു മസ്തു ദധ്യമ്ലമിത്യാഹുഃ| ജീമൂതഫലേന വാऽऽസുത്യ വാരുണീമണ്ഡം പിബേത്| കിമ്ഭൂതമ് ? മൃദിതഗാലിതം,-പൂര്വം മൃദിതം ഖജാദിനാ, പശ്ചാദ് ഗാലിതം-പ്രസ്രതമ്| കേഷു ? കഫാരോചകാദിഷു|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-പ്രയോഗമാഹ-പയ ഇതി| അസ്യ-ജീമൂതസ്യ, പുഷ്പേ നിര്വൃത്തേ പുഷ്പസിദ്ധം പയഃ പ്രയോക്തവ്യമ്| ഫലേ ഫലസിദ്ധക്ഷീരപേയാ| ലോമശേ ഫലേ തത്സിദ്ധക്ഷീരസന്താനികാ| ച്യുതലോമനി ഫലേ തത്സിദ്ധക്ഷീരദധിസരം ദധി വാ| ഹരിതപാണ്ഡുനി ഫലേ തത്സിദ്ധക്ഷീരജമമ്ലം ദധി ക്ഷീരം വാ| ഹരിതപാണ്ഡുഭിര്വാരുണീമണ്ഡം ആസുനുയാത്-അവസ്ഥാന്തരം നയേത്| തതോ മൃദിതഗാലിതം കഫജേഷ്വരോചകാദിഷു പിബേത്|
Adhikarana വാതപിത്താര്ദിതേ വമനയോഗഃ (൨൩) · Śloka ൨൩
ഇയം ച കല്പനാ കാര്യാ തുമ്ബീകോശാതകീഷ്വപി| |൨൩|
इयं च कल्पना कार्या तुम्बीकोशातकीष्वपि| |२३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഇയം ച കല്പനാ-'പയഃ പുഷ്പേऽസ്യ നിര്വൃത്തേ' ഇത്യാദികാ 'ആസുത്യ വാരുണീമണ്ഡം' ഇതിപര്യന്താ, തുമ്ബീകോശാതകീഷ്വപി കാര്യാ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ജീമൂതകല്പനാം തുമ്ബീകോശാതക്യോരതിദിശതീയമിതി| ഇയം-അവസ്ഥാഭേദേന, കല്പനാ തുമ്ബ്യാം കോശാതകീദ്വയേ ച|
Adhikarana പിത്തശ്ലേഷ്മജ്വരേ വമനയോഗഃ (൨൩-൨൫) · Śloka ൨൫
| പര്യാഗതാനാം ശുഷ്കാണാം ഫലാനാം വേണിജന്മനാമ്||൨൩|| ചൂര്ണസ്യ പയസാ ശുക്തിം വാതപിത്താര്ദിതഃ പിബേത്| ദ്വേ വാ ത്രീണ്യപി വാऽऽപോഥ്യ ക്വാഥേ തിക്തോത്തമസ്യ വാ||൨൪|| ആരഗ്വധാദിനവകാദാസുത്യാന്യതമസ്യ വാ| വിമൃദ്യ പൂതം തം ക്വാഥം പിത്തശ്ലേഷ്മജ്വരീ പിബേത്||൨൫||
| पर्यागतानां शुष्काणां फलानां वेणिजन्मनाम्||२३|| चूर्णस्य पयसा शुक्तिं वातपित्तार्दितः पिबेत्| द्वे वा त्रीण्यपि वाऽऽपोथ्य क्वाथे तिक्तोत्तमस्य वा||२४|| आरग्वधादिनवकादासुत्यान्यतमस्य वा| विमृद्य पूतं तं क्वाथं पित्तश्लेष्मज्वरी पिबेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പര്യാഗതാനാം-പ്രാപ്തസമ്യക്പാകാനാം, ഫലാനാം വേണിജന്മനാം-ദേവദാല്യുത്പന്നാനാം, ചൂര്ണസ്യ ശുക്തിം-അര്ധപലം, പയസാ വാതപിത്താഭ്യാമര്ദിതഃ-ആതുരഃ , പിബേത്| ദ്വേ വാ ത്രീണ്യപി വാ ജീമൂതഫലന്യാപോഥ്യ-ജര്ജരീകൃത്യ, തിക്തോത്തമസ്യ-നിമ്ബസ്യ, ക്വാഥം പിത്തശ്ലേഷ്മജ്വരീ പിബേത്| അഥവാ, ആരഗ്വധാദിനവകാത്-ആരഗ്വധവര്ഗാദാദ്യൌഷധനവകാത്, അന്യതമസ്യ ക്വാഥേ ദ്വേ വാ ത്രീണ്യപി വാ ജീമൂതഫലാന്യാസുത്യ-സന്ധായ, തഥാ വിമൃദ്യ പൂതം ക്വാഥ പിത്തശ്ലേഷ്മജ്വരീ പിബേത്| ഗരാഗരീ ച വേണീ ച ദേവദാലീ ച ജീമൂതം ചേതി പര്യായാഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦ -അന്യദാഹ-പര്യാഗതാനാമിതി| പര്യാഗതാനാം-പക്വാനാമ്| വേണീ-ജീമൂതഃ| ശുക്തിം-അര്ധപലമ്| അന്യദാഹ-ദ്വേ വേതി| ആപോഥ്യ-ജര്ജരീകൃത്യ| തിക്തോത്തമസ്യ-പടോലസ്യ| സങ്ഗ്രഹേ തു (ക. അ. ൧)-"ജീവകര്ഷഭകേക്ഷുശതാവരീനാമന്യതമസ്യ സ്വരസേന വാ പിത്തജേ| അഥവാ പൂര്വവത് ഘൃതം സിദ്ധമ്|" ഇതി|ഃ
Adhikarana പിത്ത്ജ്വരാദൌ വമനയോഗഃ (൨൬-൨) · Śloka ൨
ജീമൂതകല്കം ചൂര്ണം വാ പിബേച്ഛീതേന വാരിണാ| ജ്വരേ പൈത്തേ, കവോഷ്ണേന കഫവാതാത്കഫാദപി||൨൬|| ഇതി ജിമൂതകല്പഃ||൨||
जीमूतकल्कं चूर्णं वा पिबेच्छीतेन वारिणा| ज्वरे पैत्ते, कवोष्णेन कफवातात्कफादपि||२६|| इति जिमूतकल्पः||२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ജീമൂതചുര്ണം-ഫലമപി കല്കീകൃത്യാഥവാ തച്ചൂര്ണം പിത്തജജ്വരേ ശീതേന ജലേനാലോഡ്യ പിബേത്| തസ്യൈവ കല്കം ചൂര്ണം വാ കഫവാതാത് കഫാച്ചോദ്ഭൂതേ ജ്വരേ കവോഷ്ണേന വാരിണാ പിബേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അന്യദാഹ-ജീമൂതകല്കമിതി|
Adhikarana കാസശ്വാസാദൌ ഇക്ഷ്വാകുഃശസ്തഃ (൨൭) · Śloka ൨൭
അഥേക്ഷ്വാകുകല്പഃ| കാസശ്വാസവിഷച്ഛര്ദിജ്വരാര്തേ കഫകര്ശിതേ| ഇക്ഷ്വാകുര്വമനേ ശസ്തഃ പ്രതാമ്യതി ച മാനവേ||൨൭||
अथेक्ष्वाकुकल्पः| कासश्वासविषच्छर्दिज्वरार्ते कफकर्शिते| इक्ष्वाकुर्वमने शस्तः प्रताम्यति च मानवे||२७||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കാസാദ്യാര്തേ കഫാര്ദിതേ പുരുഷേ വമനേ-വമനവിഷയേ, ഇക്ഷ്വാകുഃ ശസ്തഃ| പ്രതാമ്യതി ച മാനവേ പ്രതമകാക്രാന്തത്വാദ്യഃ പ്രതാമ്യതി നരസ്തസ്മിംശ്ച, ശസ്തഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦ -അഥേക്ഷ്വാകുകല്പഃ| തത്ര വിഷയമാഹ-കാസശ്വാസേതി| ഇക്ഷ്വാകുഃ-കടുതുമ്ബീ| പ്രതാമ്യതി-മൂര്ച്ഛായുക്തേ|
Adhikarana പിത്തശ്ലേഷ്മജ്വരാദോഉ ഇക്ഷ്വാകു പ്രയോഗഃ (൨൮) · Śloka ൨൮
ഫലപുഷ്പവിഹീനസ്യ പ്രവാലൈസ്തസ്യ സാധിതമ്| പിത്തശ്ലേഷ്മജ്വരേ ക്ഷീരം പിത്തോദ്രിക്തേ പ്രയോജയേത്||൨൮||
फलपुष्पविहीनस्य प्रवालैस्तस्य साधितम्| पित्तश्लेष्मज्वरे क्षीरं पित्तोद्रिक्ते प्रयोजयेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഫലപുഷ്പവിഹീനസ്യ-അസഞ്ജാതഫലപുഷ്പസ്യ, [തസ്യ-] ഇക്ഷ്വാകോഃ, കിസലയൈഃ ക്ഷീരം സാധിതം പിത്തശ്ലേഷ്മജ്വരേ പിത്തോദ്രിക്തേ പ്രയോജയേത്| ഫലപുഷ്പവിഹീനസ്യേത്യനേന കോമലത്വം പ്രതിപാദയതി ഇക്ഷ്വാകോസ്തന്ത്രകൃത്| അന്യഥാ "പ്രവാലൈഃ സാധിതം ക്ഷീരം പിത്തോദ്രിക്തേ പ്രയോജയേത്|" ഇതി ബ്രൂയാത്| ഇക്ഷ്വാകുഫലസ്യ ജരഠാവസ്തസ്യ പ്രയോഗമാഹ-
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-പ്രയോഗമാഹ-ഫലപുഷ്പവിഹീനസ്യേതി| വിഹീനത്വം-അനുത്പത്ത്യാ|
Adhikarana കഫകാസാദൌ വമനയോഗഃ (൨൯) · Śloka ൨൯
ഹൃൗതമധ്യേ ഫലേ ജീര്ണേ സ്ഥിതം ക്ഷീരം യദാ ദധി| സ്യാത്തദാ കഫജേ കാസേ ശ്വാസേ വമ്യം ച പായയേത്||൨൯||
हॄतमध्ये फले जीर्णे स्थितं क्षीरं यदा दधि| स्यात्तदा कफजे कासे श्वासे वम्यं च पाययेत्||२९||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ഇക്ഷ്വാകുഫലസ്യ ജരഠാവസ്ഥസ്യ പ്രയോഗമാഹ സ൦-ഹൃതമധ്യേ ജീര്ണേ-സുപക്വേ, തസ്മിന് ഇക്ഷ്വാകോ: ഫലേ ഹൃതമധ്യഭാഗത്വാച്ഛൂന്യമധ്യേ ക്ഷീരം സ്ഥിതം സത് യദാ ദധി ജാതം സ്യാത്തദാ കഫകാസാദിഷു വമനാര്ഥം പായയേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അന്യദാഹ-ഹൃതമധ്യ ഇതി| ഹൃതമധ്യേ-നിഷ്കുലീകൃതേ| ജീര്ണേ-പക്വേ|
Adhikarana പാണ്ഡുകുഷ്ഠാദൌ വമനയോഗഃ (൩൦) · Śloka ൩൦
മസ്തുനാ വാ ഫലാന്മധ്യം പാണ്ഡുകുഷ്ഠവിഷാര്ദിതഃ| തേന തക്രം വിപക്വം വാ പിബേതത്സമധുസൈന്ധവമ്||൩൦||
मस्तुना वा फलान्मध्यं पाण्डुकुष्ठविषार्दितः| तेन तक्रं विपक्वं वा पिबेतत्समधुसैन्धवम्||३०||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഇക്ഷാകുഫലമധ്യം വാ മസ്തുനാ പാണ്ഡ്വാദ്യര്ദിതഃ പിബേത്| തേന-ഇക്ഷ്വാകുഫലമധ്യേന, തക്രം വാ വിപക്വം മധുസൈന്ധവയുതം പിബേത്| സമധുസൈന്ധവമിത്യുക്തം സ്പഷ്ടാര്ഥമ് വമനവിധൌ ഹി സമധുസൈന്ധവസ്യ വമനസ്യാനുജ്ഞാനാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦ -അന്യദാഹ-മുസ്തുനേതി| തേന-ഫലമധ്യേന| സങ്ഗ്രഹേ തു (ക.അ. ൧)-"തദേവ വാ മധ്യം സഗുഡപലലം ഭക്ഷയേത്| ഇക്ഷ്വാകുഫലതൈലം വാ പിബേത്|" ഇതി|
Adhikarana വിഷഗുല്മാദൌ വമനയോഗഃ (൩൧) · Śloka ൩൧
ഭാവയിത്വാऽऽജദുഗ്ധേന ബീജം തേനൈവ വാ പിബേത്| വിഷഗുല്മൌദരഗ്രന്ഥിഗണ്ഡേഷു ശ്ലീപദേഷു ച||൩൧||
भावयित्वाऽऽजदुग्धेन बीजं तेनैव वा पिबेत्| विषगुल्मौदरग्रन्थिगण्डेषु श्लीपदेषु च||३१||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അജാദുഗ്ധേന തദ്ബീജം ഭാവയിത്വാ തേനൈവ-ഛഗലീക്ഷീരേണ, വിഷഗുല്മാദിഷു പിബേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦ -അന്യദാഹ-ഭാവയിത്വേതി| തേനൈവ-ആജദുഗ്ധേന, വിഷാദിഷു ഷട്സു പിബേത്|
Adhikarana കഫജ്വരാദൌ വമനയോഗഃ (൩൨) · Śloka ൩൨
സക്തുഭിര്വാ പിബേന്മന്ഥം തുമ്ബീസ്വരസഭാവിതൈഃ| കഫോദ്ഭവേ ജ്വരേ കാസേ ഗലരോഗേഷ്വരോചകേ||൩൨||
सक्तुभिर्वा पिबेन्मन्थं तुम्बीस्वरसभावितैः| कफोद्भवे ज्वरे कासे गलरोगेष्वरोचके||३२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സക്തുഭിഃ-യവസക്തുഭിഃ, തുമ്ബീസ്വരസഭാവിതൈര്മന്ഥം വാ പിബേത്| കഫോദ്ഭവേഷു ജ്വരാദിഷു|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അന്യദാഹ-സക്തുഭിരിതി| കഫജേഷു ജ്വരാദിഷു മന്ഥം പിബേത്|
Adhikarana ഗുല്മജ്വരാദൌ വമനയോഗഃ (൩൩) · Śloka ൩൩
ഗുല്മേ ജ്വരേ പ്രസക്തേ ച കല്കം മാംസരസൈഃ പിബേത്| നരഃ സാധു വമത്യേവം ന ച ദൌര്ബല്യമശ്നുതേ||൩൩||
गुल्मे ज्वरे प्रसक्ते च कल्कं मांसरसैः पिबेत्| नरः साधु वमत्येवं न च दौर्बल्यमश्नुते||३३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കല്കം തുമ്ബ്യാ മാംസരസൈഃ പിബേത്| ഗുല്മേ തഥാ ജ്വരേ പ്രസക്തേ-ദീര്ഘകാലാനുബന്ധിനി| ഏവം സതി പുരുഷഃ സാധുകൃത്വാ വമതി| ദൌര്ബല്യം ച ന പ്രാപ്നോതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦ -അന്യദാഹ-ഗുല്മ ഇതി| ഗുല്മേ ചിരകാലജ്വരേ ച മാംസരസൈഃ കല്കം പിബേത്|
Adhikarana സുഖിഷു ആധ്രാപകോ വമനയോഗഃ (൩൪-൩) · Śloka ൩
തുമ്ബ്യാഃ ഫലരസൈഃ ശുഷ്കൈഃ സപുഷ്പൈരവചൂര്ണിതമ്| ഛര്ദയേന്മാല്യമാഘ്രായ ഗന്ധസമ്പത്സുഖോചിതഃ||൩൪|| ഇതീക്ഷ്വാകുകല്പഃ||൩||
तुम्ब्याः फलरसैः शुष्कैः सपुष्पैरवचूर्णितम्| छर्दयेन्माल्यमाघ्राय गन्धसम्पत्सुखोचितः||३४|| इतीक्ष्वाकुकल्पः||३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ-(തുമ്ബ്യാഃ ഫലരസൈഃ പുഷ്പരസൈശ്ചാവചൂര്ണിതം ശുഷ്കൈഃ-ശോഷിതൈഃ,തുമ്ബിഫലരസൈസ്തുമ്ബിപുഷ്പചൂര്ണമിശ്രിതൈരവചൂര്ണിതം മാല്യാമാഘ്രായ സുഖം വമേത്| ഗന്ധസമ്പത്-ഗന്ധസമ്പത്തിമത്|)
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര്൦ -അന്യദാഹ-തുമ്ബ്യാ ഇതി| തുമ്ബീഫലരസൈഃ തുമ്ബീപുഷ്പചൂര്ണമിശ്രിതൈഃ ശോഷിതൈരവചൂര്ണിതം മാല്യമാഘ്രായ സുഖം വമേത്| ഗന്ധസമ്പത്-ഗന്ധസമ്പത്തിമത്| സങ്ഗ്രഹേ തു (ക. അ. ൧)-"ഇക്ഷ്വകുഫലസ്വരസം വാ ത്രിഗുണക്ഷീരസാധിതമുരഃസ്ഥിതേ കഫേ പീനസേ സ്വരസാദേ ച പിബേത്| ബില്വമൂലപ്രസ്ഥക്വാഥേന വാ തുമ്ബീബീജാനി ക്വാഥയേത്| തതസ്തമിംസ്ത്രിഭാഗഘൃതേ ഘൃതസമാനി ച പിഷ്ട്വാ തുമ്ബീബീജാനി തദര്ധാംശികാനി ച പ്രത്യേകം ജീമൂതമഹാജാലിനീവത്സകകൃതവേധനാനി ക്വാഥതുല്യമേവ ച ത്രികടുകമാവപേത്| തതഃ പുനരധിശ്രിത്യ ലേഹം സാധയേത്| തമവലിഹ്യ പ്രമഥ്യാമനു പിബേത്| അയമേവ ച കല്പഃ കാശ്മര്യാദിഷു ചതുര്ഷു മഹാപഞ്ചമൂലാങ്ഗേഷു പൃഥക് പൃഥഗുക്തോ വേദിതബ്യഃ വാതകഫഗുല്മപ്രസക്തജ്വരേഷു||" ഇതി|
Adhikarana കാസഗുല്മാദൌ ധാമാര്ഗവഃ ഇഷ്ടഃ (൩൫-൩൬) · Śloka ൩൬
അഥ ധാമാര്ഗവകല്പഃ| കാസഗുല്മോദരഗരേ വാതേ ശ്ലേഷ്മാശയസ്ഥിതേ| കഫേ ച കണ്ഠവക്ത്രസ്ഥേ കഫസഞ്ചയജേഷു ച||൩൫|| ധാമാര്ഗവോ ഗദേഷ്വിഷ്ടഃ സ്ഥിരേഷു ച മഹത്സു ച| |൩൬|
अथ धामार्गवकल्पः| कासगुल्मोदरगरे वाते श्लेष्माशयस्थिते| कफे च कण्ठवक्त्रस्थे कफसञ्चयजेषु च||३५|| धामार्गवो गदेष्विष्टः स्थिरेषु च महत्सु च| |३६|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കാസാദിഷു, തഥാ കഫസ്ഥാനസ്ഥേ വാതേ, ശ്ര്ലേഷ്മണി ഗലസ്ഥേ മുഖസ്ഥേ ച തഥാ കഫസഞ്ചയജേഷ്വരോചകദിഷു തഥാ,സ്ഥിരേഷു-ദീര്ഘകാലപ്രരൂഢേഷു, മഹത്സു-ചാത്യന്തം പ്രവൃദ്ധേഷു, രോഗേഷു ധാമാര്ഗവഃ-കോശഫലാഖ്യഃ,ഇഷ്ടഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അഥ ദ്വികോശാതകീകല്പഃ| തത്രാദൌ ധാമാര്ഗവകല്പഃ| തത്ര വിഷയമാഹ-കാസഗുല്മേതി| ധാമാര്ഗവോ-രാജകോശാതകീ|
Adhikarana കാസാദൌ ധാമാര്ഗവപ്രയോഗഃ (൩൬-൩൮) · Śloka ൩൮
| ജീവകര്ഷഭകൌ വീരാ കപികച്ഛൂഃ ശതാവരീ||൩൬|| കാകോലീ ശ്രാവാണീ മേദാ മഹാമേദാ മധൂലികാ| തദ്രജോഭിഃ പൃഥഗ്ലേഹാ ധമാര്ഗവരജോന്വിതാഃ||൩൭|| കാസേ ഹൃദയദാഹേ ച ശസ്താ മധുസിതാദ്രുതാഃ| |൩൮|
| जीवकर्षभकौ वीरा कपिकच्छूः शतावरी||३६|| काकोली श्रावाणी मेदा महामेदा मधूलिका| तद्रजोभिः पृथग्लेहा धमार्गवरजोन्विताः||३७|| कासे हृदयदाहे च शस्ता मधुसिताद्रुताः| |३८|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ജീവകര്ഷഭാദീനാം പൃഥക്-പ്രയേകം, തേഷാം രജോഭിശ്ചൂര്ണൈര്മധുസിതാഭ്യാമത്യന്തം ദ്രുതാഃ-ദ്രവീകൃതാഃ, ധാമാര്ഗവരജോന്വിതാഃ തച്ചൂര്ണമിശ്രാഃ, ലേഹാഃ കാസേ ഹൃദയദാഹേ ച ശസ്താഃ| മധൂലികാ മധുയഷ്ടിഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦ - പ്രയോഗമാഹ-ജീവകര്ഷഭകാവിതി| വീരാ-വിദാരീ| ശ്രാവണീ-മുണ്ഡീ| മധൂലികാ-ജലജം യഷ്ടീമധു| പാകം വിനാऽപി മധുസിതായോഗേനൈവ ലേഹത്വമ്|
Adhikarana സപിത്തോഷ്മേ കഫേ പ്രയോഗഃ (൩൮) · Śloka ൩൮
| തേ സുഖാമ്ഭോനുപാനാഃ സ്യുഃ പിത്തോഷ്മസഹിതേ കഫേ||൩൮||
| ते सुखाम्भोनुपानाः स्युः पित्तोष्मसहिते कफे||३८||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ത ഏവ-പൂര്വോക്താ ലേഹാഃ, ഉഷ്ണോദകാനുപാനാ വമനായ ഭവേയുഃ| കഫേ പിത്തോഷ്മസഹിതേ സതി-പിത്തേന തഥാ പിത്തകാര്യേണോഷ്മണാ യുക്തേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-തേ-ജീവകാദിലേഹാഃ| സുഖാമ്ഭഃ-കോഷ്ണമുദകമ്| പിത്തോഷ്മാ-പിത്തജസ്താപഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (ക. അ. ൧)-"ജീവനീയാന്യതമചൂര്ണസംയുക്താന് സമധുശര്കരാംസ്തത്കഷായൈര്ലേഹാന് പിത്തോപസര്ജനേ ശ്ലേഷ്മണി വിദധ്യാത്|" ഇതി|
Adhikarana വിഷാപഹഃ പ്രയോഗഃ (൩൯) · Śloka ൩൯
ധാന്യതുമ്ബരുയൂഷേണ കല്കസ്തസ്യ വിഷാപഹഃ| |൩൯|
धान्यतुम्बरुयूषेण कल्कस्तस्य विषापहः| |३९|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തസ്യ-ധാമാര്ഗവസ്യ, കല്കോ ധാന്യതുമ്ബരുഭ്യാം യൂഷേണ ക്വാഥേന,ഉപയുക്തോ വിഷഘ്നഃ സ്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦ -അന്യദാഹ-ധാന്യേതി| ധാന്യം-കുസ്തുമ്ബരീ| യൂഷഃ-ക്വാഥഃ|
Adhikarana മാനസരോഗേ പ്രയോഗഃ (൩൯-൪) · Śloka ൪
| ബിമ്യാഃ പുനര്നവായാ വാ കാസമര്ദസ്യ വാ രസേ||൩൯|| ഏകം ധാമാര്ഗവം ദ്വേ വാ മാനസേ മൃദിതം പിബേത്| തച്ഛൃതക്ഷീരജം സര്പിഃ സാധിതം വാ ഫലാദിഭിഃ||൪൦|| ഇതി ധാമാര്ഗവകല്പഃ||൪||
| बिम्याः पुनर्नवाया वा कासमर्दस्य वा रसे||३९|| एकं धामार्गवं द्वे वा मानसे मृदितं पिबेत्| तच्छृतक्षीरजं सर्पिः साधितं वा फलादिभिः||४०|| इति धामार्गवकल्पः||४||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ബിമ്ബ്യാദീനാമന്യതമസ്യ രസേ-ക്വാഥേ, ധാമാര്ഗവഫലമേകം മൃദിതം കൃത്വാ, അഥവാ ദ്വേ ഫലേ, മാനസേ-മാനോവികാരേ, വമനം ( നാര്ഥം) പിബേത്| അഥവാ, തച്ഛൃതക്ഷീരജം സര്പിഃ-ധാമാര്ഗവഫലസാധിതം ക്ഷീരോദ്ഭവം [ഘൃതം], ഫലാദിഭിഃ സാധിതം-മദനഫലജീമൂതകേക്ഷ്വാകുധാമാര്ഗവകോശാതകീകുടജൈഃ ഷഡ്ഭിഃ പക്വം,മാനസേ വമനാര്ഥം പിബേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അന്യദഹ-ബിമ്ബ്യാ ഇതി| ഫലാദിഭിഃ-ഷഡ്ഭിഃശ്രേഷ്ഠൈഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (ക. അ. ൧)-"സുമനഃ സൌമനസ്യായനീഹരിദ്രാചോരകഹൈമവതീമഹാസഹാക്ഷുദ്രസഹാവൃശ്ചീവബിമ്ബീപുനര്നവാകാസമര്ദാന്യതമകഷായേണ ധാമാര്ഗവമേകം ദ്വേ വാ മനോവികാരേഷു|" ഇതി|
Adhikarana കുഷ്ഠാദൌ ക്ഷ്വേഡഃ ശസ്യതേ (൪൧) · Śloka ൪൧
അഥ ക്ഷ്വേഡകല്പഃ| ക്ഷ്വേഡോऽതികടുതീക്ഷ്ണോഷ്ണഃ പ്രഗാഢേഷു പ്രശസ്യതേ| കുഷ്ഠപാണ്ഡ്വാമയപ്ലീഹശോഫഗുല്മഗരാദിഷു||൪൧||
अथ क्ष्वेडकल्पः| क्ष्वेडोऽतिकटुतीक्ष्णोष्णः प्रगाढेषु प्रशस्यते| कुष्ठपाण्ड्वामयप्लीहशोफगुल्मगरादिषु||४१||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ക്ഷ്വേഡഃ-തിക്തകോശാതകീ, അതിതീക്ഷ്ണോഷ്ണ്കടുകത്വാത് കുഷ്ഠാദിഷു പ്രഗാഢേഷു-അത്യന്തചിരകാലജത്വാദ് ദൃഢേഷു പ്രരൂഢേഷു,പ്രശസ്യതേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അഥ ക്ഷ്വേഡകല്പഃ| തത്ര വിഷയമാഹ-ക്ഷ്വേഡ ഇതി| ക്ഷ്വേഡഃ-കോശാതകീ|
Adhikarana ക്ഷ്വേഡസ്യ വമനപ്രയോഗഃ (൪൨) · Śloka ൪൨
പൃഥക് ഫലാദിഷട്കസ്യ ക്വാഥേ മാംസമനൂപജമ്| കോശാതക്യാ സമം സിദ്ധം തദ്രസം ലവണം പിബേത്||൪൨||
पृथक् फलादिषट्कस्य क्वाथे मांसमनूपजम्| कोशातक्या समं सिद्धं तद्रसं लवणं पिबेत्||४२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പൃഥക് ഫലാദിഷട്കസ്യ- മദനഫലേക്ഷ്വാക്വാദികസ്യ, ക്വാഥേ മാംസമനൂപജം കോശാതക്യാ സമം-തയാ തുല്യം, സിദ്ധം-പക്വം,തദ്രസം തസ്യ മാംസസ്യ രസം, ലവണാന്വിതം പിബേത് |
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-പ്രയോഗമാഹ-പൃഥഗിതി|
Adhikarana ക്ഷ്വേഡസ്യ അന്യഃ പ്രയോഗഃ (൪൩) · Śloka ൪൩
ഫലാദിപിപ്പലീതുല്യം സിദ്ധം ക്ഷ്വേഡരസേऽഥവാ| |൪൩|
फलादिपिप्पलीतुल्यं सिद्धं क्ष्वेडरसेऽथवा| |४३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഫലാദിപിപ്പല്യോ- മദനഫലജീമൂതേക്ഷ്വാകുഫലമധ്യബീജാനി, താഭിസ്തുല്യമാനൂപം മാംസം സമക്ഷ്വേഡരസേന സിദ്ധം വാ പിബേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അന്യദാഹ-ഫലാദീതി| പിപ്പല്യോ-ബീജാനി, തൈസ്തുല്യമാനൂപമാംസമ്|
Adhikarana ക്ഷ്വേഡസ്യ അന്യഃ പ്രയോഗഃ (൪൩-൪) · Śloka ൪
| ക്ഷ്വേഡക്വാഥം പിബേതത്സിദ്ധം മിശ്രമിക്ഷുരസേന വാ||൪൩|| ഇതി ക്ഷ്വേഡകല്പഃ||൪||
| क्ष्वेडक्वाथं पिबेतत्सिद्धं मिश्रमिक्षुरसेन वा||४३|| इति क्ष्वेडकल्पः||४||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യദ്വാ, ഇക്ഷുരസേന മിശ്രം ക്ഷേഡക്വാഥേ സിദ്ധമാനൂപജം മാംസരസം സലവണം പിബേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അന്യദാഹ-ക്ഷ്വേഡക്വാഥമിതി|
Adhikarana സുകുമാരാദിഷു കൌടജം ശ്രേഷ്ഠമ് (൪൪) · Śloka ൪൪
അഥ കുടജഫലകല്പഃ| കൌടജം സുകുമാരേഷു പിത്തരക്തകഫോദയേ| ജ്വരേ വിസര്പേ ഹൃദ്രോഗേ ഖുഡേ കുഷ്ഠേ ച പൂജിതമ്||൪൪||
अथ कुटजफलकल्पः| कौटजं सुकुमारेषु पित्तरक्तकफोदये| ज्वरे विसर्पे हृद्रोगे खुडे कुष्ठे च पूजितम्||४४||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കുടജം സുകുമാരേഷു-അത്യന്തവമനാസഹിഷ്ണുഷു, പിത്തരക്തകഫോദയേ-അതിശയേനാധികേ തസ്മിന്, തഥാ ജ്വരാദിഷു, വമനേ ശ്രേഷ്ഠമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦ -അഥ കുടജകല്പഃ| തത്ര വിഷയമാഹ-കൌടജമിതി|
Adhikarana കൌടജസ്യ വമനപ്രയോഗഃ (൪൫-൫) · Śloka ൫
സര്ഷപാണാം മധൂകാനാം തോയേന ലവണസ്യ വാ| പായയേത്കൌടജം ബീജം യുക്തം കൃശരയാऽഥവാ||൪൫|| സപ്താഹം വാऽര്കദുഗ്ധാക്തം തച്ചൂര്ണം പായയേത്പൃഥക്| ഫലജീമൂതകേക്ഷ്വാകുജീവന്തീജീവകോദകൈഃ||൪൬|| ഇതി കുടജഫലകല്പഃ||൫||
सर्षपाणां मधूकानां तोयेन लवणस्य वा| पाययेत्कौटजं बीजं युक्तं कृशरयाऽथवा||४५|| सप्ताहं वाऽर्कदुग्धाक्तं तच्चूर्णं पाययेत्पृथक्| फलजीमूतकेक्ष्वाकुजीवन्तीजीवकोदकैः||४६|| इति कुटजफलकल्पः||५||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സര്ഷപാദീനാം പൃഥക് തോയേന-ക്വാഥേന, സൈന്ധവസ്യ ച ജലേന, കുടജബീജം പായയേത്| അഥവാ,കൃശരയാ സഹ കൌടജം പായയേത്| അഥവാ, സപ്താഹമര്കദുഗ്ധാക്തം കുടജബീജചൂര്ണം പൃൗഥക് മദനഫലാദ്യുദകൈഃ പായയേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-പ്രയോഗമാഹ-സര്ഷപാണാമിതി|
Adhikarana വമനയോഗാനാമുപസംഹാരഃ (൧) · Śloka ൧
വമനൌഷധമുഖ്യാനാമിതി കല്പദിഗീരിതാ| ബീജേനാനേന മതിമാനന്യാന്യപി ച കല്പയേത്||൪൭|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം പഞ്ചമേ കല്പസിദ്ധിസ്ഥാനേ വമനകല്പോ നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||
वमनौषधमुख्यानामिति कल्पदिगीरिता| बीजेनानेन मतिमानन्यान्यपि च कल्पयेत्||४७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां पञ्चमे कल्पसिद्धिस्थाने वमनकल्पो नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦- വമനൌഷധമുഖ്യാനാം-ഛര്ദിഷി പ്രാധനാനാമൌഷധാനാം,ഇതി ഏവം പ്രകാരേണ, കല്പസ്യ ദിക്-ഗതിഃ,ഈരിതാ-കല്പമാര്ഗ ഉദിതഃ| അനേന ബീജേന-അനയാ ദിശാ, സുമതിരന്യാന്യപി വമനൌഷധാനി കല്പയേദിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം പഞ്ചമേ കല്പസിദ്ദിസ്ഥാനേ വമനകല്പോ നാമ് പ്രഥമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ||൧||
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-വമനയോഗാനുപസംഹരതി-വമനൌഷധേതി| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| വാന്ത്യൌഷധപ്രകരണം സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതമ്||൧||