१. वमनकल्पाध्यायह्

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

श्रेएगणेशाय नमः| चिकित्सितस्थानादन्तरं कल्पस्थानमारभ्यते चिकित्सितस्थानस्य कल्पस्थानापेक्षत्वात्| तथा हि प्रागध्यगेएष्ट (हृ. चि. अ. १/८) - "तर्पणेन रसेनेक्षोर्मद्यैः कल्पोदितानि वा| वमनानि प्रयुज्येत" इति| तदेवमाद्युपदेशात् सपेक्षत्वमस्य| तस्मात् कल्पस्थानमुच्यत इत्याह --

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-वमनं-ऊर्ध्वं मुखेन दोषहरणम् , तस्य कल्प:-कल्पनं योजनमित्यर्थ:| शेषमायुष्कामीयाध्यायवद्व्याख्येयम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-श्रीगणेशाय नमः| अथ कल्पस्थानारम्भः| वमनकल्पं व्याख्यातुं प्रतिजानीते-अथेति| अथ वमनकल्पः| तत्र सङ्ग्रहे (क. अ. १)-"वमन्द्रव्याणां मदनफलजीमूतकेक्ष्वाकुद्विकोशातकीकुटजफलानि श्रेष्ठानि| तेष्वपि मदनफलम्| दोषदूष्यादिवशाच्चैषामेतत्कल्पनानां च प्राधान्यम्| दोषादीनामेव चातिबह्ववस्थाभेदाद्वमनादिषु कल्पनानां व्यापदां साधनानां च यदसङ्ख्येयत्वं, अतो बुद्धिमतां विकल्पमार्गदर्शनार्थमुदाहरणमात्रं कल्पसिद्धिस्थानमुपदेक्ष्यते|" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-वमनविषये नित्यं मदनं श्रेष्ठम् , निरपायित्वादन्यद्रव्यविषयेऽपि वा तस्योपयोगात् सर्वत्रानिषिद्धप्रसरत्वाच्च| लाघवमिच्छंश्च तन्त्रकृदिदमवोचत्-`त्रिवृन्मूलं विरेचने'इति| यथा मदनं वमने नित्यं श्रेष्ठं , तथा त्रिवृन्मूलं विरेचने , निरपायित्वादिहेतुना| मदनं वर्जयित्वा व्याधिवशादन्यस्य-जीमूतादेः , विशिष्टता| वक्ष्यति हि (श्लो. १९)- "जीमूतं तु विशेषतः| प्रयोक्तव्यं ज्वरश्वासकासहिध्मादिरोगिणाम्| " इति| एवं त्रिवृन्मूलं वर्जयित्वा परस्य विरेचनद्रव्यस्य व्याधिविशेषेण विशिष्टत्वम्, न तु त्रिवृन्मूलवत्सर्वत्रानिषिद्धप्रसरत्वं निरपायित्वं च| तथा चोक्तम् (सङ्ग्रहे सू. अ. १३)- "त्रिवृत्सुखविरेचनानाम्| " इति| तदेवं वमने मदनं श्रेष्ठं त्रिवृन्मूलं विरचने सर्वदेति स्थितम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-मानत्रिवृतोः श्रेष्ठत्वमाह-वमन इति| नित्यं अव्यभिचारेण|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अथशब्दोऽत्र प्रस्तुतौ मदनस्य प्रस्तावे| मदनस्य फलानि पाण्डूनि गृहीत्वा, न त्वतिपाण्डून्यतिक्रान्तपाकत्वात्, न चातिहरितान्यामत्वात्| कदाऽऽदाय ? प्रशस्तनक्षत्रे दिवसे| कस्मिन्नृतौ ? मध्ये ग्रीष्मवसन्तयोः| एवमृतुसन्धौ गृहीतानि प्रमृज्य-व्यपगतमलादिदोषाणि कृत्वा, कुशमय्यां मुत्तोल्यां-मूटिकायां, क्षिप्त्वा पुनरुपरिष्टाद्बद्ध्द्वा च ततो गोमयेन तां मुत्तोलीं लिम्पेत्| अनन्तरं धान्यमध्ये निधापयेत्-स्थापयेत्| कुशानां समूहो रचनाविशेषनिष्पादितः कुशमुत्तोलीत्युच्यते| मृदुभीतानि तानि मध्विष्टगन्धानि- कदाचिन्मधुगन्धानि कदाचिदिष्टगन्धानि,कुशवेष्टनादष्टाहेन ज्ञात्वा अनन्तरमष्टाहेऽतिक्रान्ते कुशमुत्तोल्याः निष्कृष्टानि-बहिष्कृतानि, अनन्तरमातपे शोषयेत्| ततः-अनन्तरं तेषां-मदनफलानां, [सुष्ठु] शुष्काणां फलपिप्पलीरुद्धृत्य दधिमध्वाज्यपललैर्मृदित्वा-सङ्क्षुद्य,पुनरातपे शोषयेत्| ततः-अनन्तरं, सुष्ठु गुप्तं धारयित्वा कार्यकाले-वमनावसरे, ताः प्रयोजयेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-मदनसंस्कारमाह-फलानीति| फलानि-मदनफलानि| प्रमृज्य-विशोध्य| कुशमुत्तोल्यां-कुशमयरज्जुवेष्टनिकायाम्| तां च मुत्तोलीं रज्जुभिर्बद्ध्वा गोमयेन लेपयेत्| अनु-पश्चात्, धान्यराशौ निधापयेत्| सङ्ग्रहे तु (क. अ.१) -"यवबुसमाषशालिव्रीहिकुलत्थमुद्गान्यतमराशौ" इति| ततोऽष्टाहे गते मृदुभूतानि मधुवदिष्टगन्धानि कुशवेष्टनान्निष्कृष्य आतपे शोषयेत्| ततः सुशुष्काणां फलपिप्पलीः-मज्जानं, उद्धरेत्| ततो दध्यादिभिर्मर्दयेत्| ततः पुनः शोषयेत्| ततो गुप्तं स्थापयेत्| सङ्ग्रहे तु (क. अ. १)-"नवं कलशमरजस्कमाकण्ठं पूरयित्वा" इत्यधिकम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अथ-अनन्तरं, ततः-पिप्पिलीभ्यो, मात्रां-परिमाणं प्रायेण देशकालादिवशाद्वा मात्रां, विकल्प्यानन्तरं तां मात्रां जर्जरीकृत्य-सञ्चूर्ण्य, मधुयष्टयादीनामन्यतमस्य जले शर्वरीं-सकलां रात्रिं, वासयेदभिषवणाय| ततः-अनन्तरं, [प्रातः] तं कषायं मृदितगालितं पूर्वं मृदितं पश्चाद्गालितं-वस्त्रपूतं कृत्वा, सूत्रोदितेन विधिना-"श्वो वम्यं" (सू. अ. १८|१२) इत्यादिग्रन्थोक्तेन, पिबेत्| [तथा-] एवं कृते सति, तेन साधु वमेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र० - मदनप्रयोगमाह-अथेति| ततः-फलपिप्पलीभ्यः, मात्रां-अन्तर्नखमुष्टिं, यावद्वा साधु मन्येत| कोविदारः-काञ्चनारः| कर्बुदारः-श्लेष्मातकः| बिम्बी-तुण्डिकेरी| नीपः-कदम्बभेदः| विदुलो-वेतसः| शणपुष्पी-घण्टारवा| सदापुष्पी-वनकार्पासी| प्रत्यक्पुष्पी-अपामार्गः| तेन-तथाकृतेन कषायेण, साधु वमेत्| अन्यथा त्वसाधु|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-विशेषेण श्लेष्मज्वरादिषु वमेत्| यावत्पित्तस्य दर्शनम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-श्लेष्मज्वरादौ विशेषमाह-श्लेष्मज्वरेति| श्लेष्मज्वरादिषु तु विशेषेण पुनःपुनर्वामयेदापित्तदर्शनात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स० -अथवा मदनफलपिप्पलीचूर्णं स्वेन-फलपिप्पलीक्वाथेन, भावितं त्रिभागत्रिफलाचूर्णान्वितं कोविदारादिजलेन पिबेत्, ज्वरादिषूदरान्तेषु|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र० -वमनान्तरमाह-फलपिप्पलीति| स्वेन-फलपिप्पलीक्वाथेन| त्रिभागं-तृतीयभागतुल्यं, सम्मीलितं त्रिफलाचूर्णं यस्मिंस्तत्तथा| ज्वरादिमान् पिबेत्| ष्ठेवः-कफप्रसेकः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पित्ते कफस्थानगते सति ग्रन्थ्या (ज्वरा) दिमान्नरस्तत्-मदनफलं, जीमूतादिजलेन पिबेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-वमनान्तरमाह-पित्त इति| कफस्थानगते पित्ते तत्-फलपिप्पलीचूर्णं, जीमूतादिजलेन पिबेत्| जीमूतादयः-श्रेष्ठेषूक्ताः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-हृदयदाहेऽधोगे रक्तपिते [च] तस्य-मदनफलस्य, पिप्पलीभिः क्वथितं क्षीरं क्षैरेयीं वा पिबेत्| तन्त्रान्तरे च क्षीरश्रपणविधिरुक्तः-"द्रव्यादष्टगुणं क्षीरं क्षीरात्तोयं चतुर्गुणम्| क्षीरावशेषः कर्तव्यः क्षीरपाके त्वयं विधिः||" इति| अस्रपित्त इत्येतावत्युक्त ऊर्ध्वगोभयगयोरस्रपित्तयोर्वमनायोग्यत्वादेवाधोग्रहणे सिद्धे पुनरधोग्रहणं सुखतरप्रतिपत्त्यर्थम्| क्षैरेयीमिति "क्षीराड् ढञ्" इति ढञ्, "टिड् ढाण" इति ङीप्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ रं-अन्यदाह-हृद्दाह इति| फलपिप्पलीशृतं क्षीरं क्षैरेयीं वा हृद्दाहेऽधोस्रपित्ते च पिबेत्| क्षैरेयीं-क्षीरपेयाम्| क्षीरं च-तत्पिप्पलीशृतमेव| सङ्ग्रहे तु (क. अ.१)-"तस्य वा पयसः शीतस्य सन्तानिकाञ्जलिं पित्ते प्रकुपिते उरःकण्ठहृदये च तनुकफोपदिग्धे|" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कफच्छर्दिप्रसेकतमकेषु दध्युत्तरं-दधिसरमेव हितम्| अथवा दधि हितम्| उभयमपि वमने हितं तच्छृतक्षीरसम्भवम्| तच्छृतं-मदनपिप्पलीशृतम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र० -अन्यदाह-कफच्छर्दीति| कफच्छर्द्यादिषु तु तच्छृतक्षीरजं दधि दध्युत्तरं वा|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-क्वाथश्च कल्कश्च क्वाथकल्कौ, फलादीनां-मदनफलजीमूतकेक्ष्वादीनां क्वाथकल्कौ, ताभ्यां सिद्धं-पक्वं, सर्पिः कफेनाभिभूतेऽग्नौ शुष्यच्छरीरे च वामनं हितम्| किम्भूतं सर्पिः ? तत्सिद्धदुग्धजम् ,- तैश्च-फलादिभिः शृतं(सिद्धं), तत्सिद्धं च तद्दुग्धं च तस्मादुद्भूतम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र० -अन्यदाह-फलादिति| फलादीनि-श्रेष्ठत्वेनोक्तानि, तेषां क्वाथः, तेषामेव कल्कः, तेषामेव क्षीराज्जातं सर्पिः, एकत्र सिद्धं मन्दाग्नौ कार्श्ये च पिबेत्| सङ्ग्रहे तु (क. अ. १)-"फलमज्जचूर्णमिश्रेण वाऽऽरग्वधादिद्रव्याणां गोपघोण्टाभूनिम्बबाणवर्जानां ससोमवल्कपञ्चकोलकानामन्यतमस्य निर्यूहेण साधितं लेहमुपयुञ्जीत| फलमज्जचूर्णमिश्रेण वा रेणुकैलाशताह्वाकुस्तुम्बुरुतगरकुष्ठत्वक्चोरकमरुबकागुरुगुग्गुलुवालकश्रीवेष्टकपरिपेलवमांसीशैलेयकस्थौणेयकसुरसा- पालेवतपूत्यशोकरोहिणीनां द्वाविंशतेरन्यतमस्य कषायेण साधितामुत्कारिकामोदनं वा भक्षयेत्| फलपिप्पलीस्वरसकषायपरिपीतैर्वा तिलशालितन्दुलपिष्टैस्तत्कषायोपसृष्टैः सुरसादिद्रव्यान्यतमनिर्यूहोपसृष्टैर्वा शष्कुलीरपूपानन्यं वा भक्ष्यं साधियित्वा भक्षयेत्|" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-फलमज्ज्ञो वा स्वरसं भल्लातकविधानेन शृतं दर्वीलेपं यावत् पक्त्वा लीढ्वा सुखं वमेत्| तं च लेहं भक्ष्यादिषु तथा तस्य-मदनफलस्य, कषायान् योजयेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ रं-अन्यदाह-स्वरसमिति| भल्लातकविधिः-उक्तो रसायनेषु (हृ.उ.अ. ३९/७२)|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-मदनफलमज्जजो वा कषायो वत्सकादिगणप्रतीवापो (हृ. सू. अ. १५|३३) निम्बार्कान्यतरक्वाथसंयुक्तो व्याधीन् समूलानपि नियच्छति| कीद्दशान् ? सन्तर्पणजान्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ रं-अन्यदाह-वत्सकादीति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-मदनपुष्पफलसूक्ष्मचूर्णैः सुरूक्षितं-तद्रजसाऽतिधूसरितं, पुष्पं जिघ्रन् मण्डरसादीनां तृप्तः , आदिग्रहणात् कृशराक्षीरयवागूनां परिग्रहः , तथाविधो जिघ्रन् सुखी-क्लेशमसहिष्णुः , सुखेन वमेत्| एवमेव-अनेनैव क्रमेण, फलाभावे सति पुष्पं प्रकृतत्वान्मदनस्य, कल्पनीयम्| "अथादाय ततो मात्रां जर्जरीकृत्य वासयेत्| शर्वरीं मधुयष्ट्या वा कोविदारस्य वा जले||" (श्लो. ६) इत्यादिविधिना शलाटु वा-बालमदनं अपक्वं फलं वा, एवं कल्पनीयम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र० - अन्यदाह-राठपुष्पफलेति| राठो-मदनः| सुरुषितं-सुष्ठु अवकीर्णम्| शलाटु-बालं फलम्| सङ्ग्रहे तु (क. अ. १)-"फलपिप्पलीनां वा फलादिनिर्यूहेणैकविंशतिकृत्वः सुभावितानां कुसुमरजःसदृशेन चूर्णेनावचूर्णयेत् सरसि सरोरुहं बृहत्सायाह्ने तद्रात्रिमुषितं प्रभाते पुनरवचूर्णितमुद्धृत्य हरिद्राकृशराक्षीरयवागूनामन्यतमं सैन्धवगुडफाणितोपेतमाकण्ठं पीतवानुपजिघ्रन् सुकुमारः समुचितगन्धसम्पदुत्क्लिष्टकफपित्तो भेषजद्वेषी च तथा सुखेन छर्दयति| एतेन सर्वमाल्यगन्धप्रावरणपटा व्याख्याताः|" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-जीमूततुम्बीकोशातक्याद्याः कुटजफलपर्यन्ताः फलवत्-मदनफलतुल्यविधिना, कल्प्याः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ रं-मदनविधिं जीमूतादिष्वतिदिशति-जीमूताद्या इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-विशेषेण तु जीमूतो ज्वरादिषु योज्यः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र० -अथ जीमूतकल्पः| तत्र विषयमाह-जीमूतमिति| जीमूतं-देवदाली|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अस्य-जीमूतस्य, पुष्पे सम्पन्ने पयः-क्षीरं, जीमूतकशृतं प्रयोज्यम्| फलेऽस्य निष्पन्ने पयस्कृता-जीमूतशृतक्षीरनिष्पादिता, पेया योज्या| जीमूतफलस्य लोमशालोमशतया मृदुकठिनभेदेन द्वैविध्यम्| लोमशे तस्मिन् जीमूतफले शृतक्षीरस्य या सन्तानिका-शीतीभूतस्योपरिष्टाद्धनोऽवयवः , तं वमने पिबेत्| अलोमशे जीमूतफले-काठिन्यमागते, तच्चूर्णयुतं दध्युत्तरं-दधिसरं, पिबेत्| शृते पयसि प्रकृतत्वाज्जीमूतफलैः शृते| किम्भूते ? हरितपाण्डुके,-लोमशालोमशयोर्मध्यमावस्थां प्राप्ते सति, दध्यम्लं जातं पिबेत्| अम्लमेव दधि-दध्यम्लम्, केचित्तु मस्तु दध्यम्लमित्याहुः| जीमूतफलेन वाऽऽसुत्य वारुणीमण्डं पिबेत्| किम्भूतम् ? मृदितगालितं,-पूर्वं मृदितं खजादिना, पश्चाद् गालितं-प्रस्रतम्| केषु ? कफारोचकादिषु|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ रं-प्रयोगमाह-पय इति| अस्य-जीमूतस्य, पुष्पे निर्वृत्ते पुष्पसिद्धं पयः प्रयोक्तव्यम्| फले फलसिद्धक्षीरपेया| लोमशे फले तत्सिद्धक्षीरसन्तानिका| च्युतलोमनि फले तत्सिद्धक्षीरदधिसरं दधि वा| हरितपाण्डुनि फले तत्सिद्धक्षीरजमम्लं दधि क्षीरं वा| हरितपाण्डुभिर्वारुणीमण्डं आसुनुयात्-अवस्थान्तरं नयेत्| ततो मृदितगालितं कफजेष्वरोचकादिषु पिबेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-इयं च कल्पना-'पयः पुष्पेऽस्य निर्वृत्ते' इत्यादिका 'आसुत्य वारुणीमण्डं' इतिपर्यन्ता, तुम्बीकोशातकीष्वपि कार्या|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-जीमूतकल्पनां तुम्बीकोशातक्योरतिदिशतीयमिति| इयं-अवस्थाभेदेन, कल्पना तुम्ब्यां कोशातकीद्वये च|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पर्यागतानां-प्राप्तसम्यक्पाकानां, फलानां वेणिजन्मनां-देवदाल्युत्पन्नानां, चूर्णस्य शुक्तिं-अर्धपलं, पयसा वातपित्ताभ्यामर्दितः-आतुरः , पिबेत्| द्वे वा त्रीण्यपि वा जीमूतफलन्यापोथ्य-जर्जरीकृत्य, तिक्तोत्तमस्य-निम्बस्य, क्वाथं पित्तश्लेष्मज्वरी पिबेत्| अथवा, आरग्वधादिनवकात्-आरग्वधवर्गादाद्यौषधनवकात्, अन्यतमस्य क्वाथे द्वे वा त्रीण्यपि वा जीमूतफलान्यासुत्य-सन्धाय, तथा विमृद्य पूतं क्वाथ पित्तश्लेष्मज्वरी पिबेत्| गरागरी च वेणी च देवदाली च जीमूतं चेति पर्यायाः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र० -अन्यदाह-पर्यागतानामिति| पर्यागतानां-पक्वानाम्| वेणी-जीमूतः| शुक्तिं-अर्धपलम्| अन्यदाह-द्वे वेति| आपोथ्य-जर्जरीकृत्य| तिक्तोत्तमस्य-पटोलस्य| सङ्ग्रहे तु (क. अ. १)-"जीवकर्षभकेक्षुशतावरीनामन्यतमस्य स्वरसेन वा पित्तजे| अथवा पूर्ववत् घृतं सिद्धम्|" इति|ः

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-जीमूतचुर्णं-फलमपि कल्कीकृत्याथवा तच्चूर्णं पित्तजज्वरे शीतेन जलेनालोड्य पिबेत्| तस्यैव कल्कं चूर्णं वा कफवातात् कफाच्चोद्भूते ज्वरे कवोष्णेन वारिणा पिबेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-अन्यदाह-जीमूतकल्कमिति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कासाद्यार्ते कफार्दिते पुरुषे वमने-वमनविषये, इक्ष्वाकुः शस्तः| प्रताम्यति च मानवे प्रतमकाक्रान्तत्वाद्यः प्रताम्यति नरस्तस्मिंश्च, शस्तः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र० -अथेक्ष्वाकुकल्पः| तत्र विषयमाह-कासश्वासेति| इक्ष्वाकुः-कटुतुम्बी| प्रताम्यति-मूर्च्छायुक्ते|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-फलपुष्पविहीनस्य-असञ्जातफलपुष्पस्य, [तस्य-] इक्ष्वाकोः, किसलयैः क्षीरं साधितं पित्तश्लेष्मज्वरे पित्तोद्रिक्ते प्रयोजयेत्| फलपुष्पविहीनस्येत्यनेन कोमलत्वं प्रतिपादयति इक्ष्वाकोस्तन्त्रकृत्| अन्यथा "प्रवालैः साधितं क्षीरं पित्तोद्रिक्ते प्रयोजयेत्|" इति ब्रूयात्| इक्ष्वाकुफलस्य जरठावस्तस्य प्रयोगमाह-

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ रं-प्रयोगमाह-फलपुष्पविहीनस्येति| विहीनत्वं-अनुत्पत्त्या|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

इक्ष्वाकुफलस्य जरठावस्थस्य प्रयोगमाह स०-हृतमध्ये जीर्णे-सुपक्वे, तस्मिन् इक्ष्वाको: फले हृतमध्यभागत्वाच्छून्यमध्ये क्षीरं स्थितं सत् यदा दधि जातं स्यात्तदा कफकासादिषु वमनार्थं पाययेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-अन्यदाह-हृतमध्य इति| हृतमध्ये-निष्कुलीकृते| जीर्णे-पक्वे|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-इक्षाकुफलमध्यं वा मस्तुना पाण्ड्वाद्यर्दितः पिबेत्| तेन-इक्ष्वाकुफलमध्येन, तक्रं वा विपक्वं मधुसैन्धवयुतं पिबेत्| समधुसैन्धवमित्युक्तं स्पष्टार्थम् वमनविधौ हि समधुसैन्धवस्य वमनस्यानुज्ञानात्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र० -अन्यदाह-मुस्तुनेति| तेन-फलमध्येन| सङ्ग्रहे तु (क.अ. १)-"तदेव वा मध्यं सगुडपललं भक्षयेत्| इक्ष्वाकुफलतैलं वा पिबेत्|" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अजादुग्धेन तद्बीजं भावयित्वा तेनैव-छगलीक्षीरेण, विषगुल्मादिषु पिबेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र० -अन्यदाह-भावयित्वेति| तेनैव-आजदुग्धेन, विषादिषु षट्सु पिबेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सक्तुभिः-यवसक्तुभिः, तुम्बीस्वरसभावितैर्मन्थं वा पिबेत्| कफोद्भवेषु ज्वरादिषु|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-अन्यदाह-सक्तुभिरिति| कफजेषु ज्वरादिषु मन्थं पिबेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कल्कं तुम्ब्या मांसरसैः पिबेत्| गुल्मे तथा ज्वरे प्रसक्ते-दीर्घकालानुबन्धिनि| एवं सति पुरुषः साधुकृत्वा वमति| दौर्बल्यं च न प्राप्नोति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र० -अन्यदाह-गुल्म इति| गुल्मे चिरकालज्वरे च मांसरसैः कल्कं पिबेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स-(तुम्ब्याः फलरसैः पुष्परसैश्चावचूर्णितं शुष्कैः-शोषितैः,तुम्बिफलरसैस्तुम्बिपुष्पचूर्णमिश्रितैरवचूर्णितं माल्यामाघ्राय सुखं वमेत्| गन्धसम्पत्-गन्धसम्पत्तिमत्|)

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र्० -अन्यदाह-तुम्ब्या इति| तुम्बीफलरसैः तुम्बीपुष्पचूर्णमिश्रितैः शोषितैरवचूर्णितं माल्यमाघ्राय सुखं वमेत्| गन्धसम्पत्-गन्धसम्पत्तिमत्| सङ्ग्रहे तु (क. अ. १)-"इक्ष्वकुफलस्वरसं वा त्रिगुणक्षीरसाधितमुरःस्थिते कफे पीनसे स्वरसादे च पिबेत्| बिल्वमूलप्रस्थक्वाथेन वा तुम्बीबीजानि क्वाथयेत्| ततस्तमिंस्त्रिभागघृते घृतसमानि च पिष्ट्वा तुम्बीबीजानि तदर्धांशिकानि च प्रत्येकं जीमूतमहाजालिनीवत्सककृतवेधनानि क्वाथतुल्यमेव च त्रिकटुकमावपेत्| ततः पुनरधिश्रित्य लेहं साधयेत्| तमवलिह्य प्रमथ्यामनु पिबेत्| अयमेव च कल्पः काश्मर्यादिषु चतुर्षु महापञ्चमूलाङ्गेषु पृथक् पृथगुक्तो वेदितब्यः वातकफगुल्मप्रसक्तज्वरेषु||" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कासादिषु, तथा कफस्थानस्थे वाते, श्र्लेष्मणि गलस्थे मुखस्थे च तथा कफसञ्चयजेष्वरोचकदिषु तथा,स्थिरेषु-दीर्घकालप्ररूढेषु, महत्सु-चात्यन्तं प्रवृद्धेषु, रोगेषु धामार्गवः-कोशफलाख्यः,इष्टः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-अथ द्विकोशातकीकल्पः| तत्रादौ धामार्गवकल्पः| तत्र विषयमाह-कासगुल्मेति| धामार्गवो-राजकोशातकी|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-जीवकर्षभादीनां पृथक्-प्रयेकं, तेषां रजोभिश्चूर्णैर्मधुसिताभ्यामत्यन्तं द्रुताः-द्रवीकृताः, धामार्गवरजोन्विताः तच्चूर्णमिश्राः, लेहाः कासे हृदयदाहे च शस्ताः| मधूलिका मधुयष्टिः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र० - प्रयोगमाह-जीवकर्षभकाविति| वीरा-विदारी| श्रावणी-मुण्डी| मधूलिका-जलजं यष्टीमधु| पाकं विनाऽपि मधुसितायोगेनैव लेहत्वम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-त एव-पूर्वोक्ता लेहाः, उष्णोदकानुपाना वमनाय भवेयुः| कफे पित्तोष्मसहिते सति-पित्तेन तथा पित्तकार्येणोष्मणा युक्ते|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-ते-जीवकादिलेहाः| सुखाम्भः-कोष्णमुदकम्| पित्तोष्मा-पित्तजस्तापः| सङ्ग्रहे तु (क. अ. १)-"जीवनीयान्यतमचूर्णसंयुक्तान् समधुशर्करांस्तत्कषायैर्लेहान् पित्तोपसर्जने श्लेष्मणि विदध्यात्|" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तस्य-धामार्गवस्य, कल्को धान्यतुम्बरुभ्यां यूषेण क्वाथेन,उपयुक्तो विषघ्नः स्यात्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र० -अन्यदाह-धान्येति| धान्यं-कुस्तुम्बरी| यूषः-क्वाथः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-बिम्ब्यादीनामन्यतमस्य रसे-क्वाथे, धामार्गवफलमेकं मृदितं कृत्वा, अथवा द्वे फले, मानसे-मानोविकारे, वमनं ( नार्थं) पिबेत्| अथवा, तच्छृतक्षीरजं सर्पिः-धामार्गवफलसाधितं क्षीरोद्भवं [घृतं], फलादिभिः साधितं-मदनफलजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवकोशातकीकुटजैः षड्भिः पक्वं,मानसे वमनार्थं पिबेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-अन्यदह-बिम्ब्या इति| फलादिभिः-षड्भिःश्रेष्ठैः| सङ्ग्रहे तु (क. अ. १)-"सुमनः सौमनस्यायनीहरिद्राचोरकहैमवतीमहासहाक्षुद्रसहावृश्चीवबिम्बीपुनर्नवाकासमर्दान्यतमकषायेण धामार्गवमेकं द्वे वा मनोविकारेषु|" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-क्ष्वेडः-तिक्तकोशातकी, अतितीक्ष्णोष्ण्कटुकत्वात् कुष्ठादिषु प्रगाढेषु-अत्यन्तचिरकालजत्वाद् दृढेषु प्ररूढेषु,प्रशस्यते|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-अथ क्ष्वेडकल्पः| तत्र विषयमाह-क्ष्वेड इति| क्ष्वेडः-कोशातकी|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पृथक् फलादिषट्कस्य- मदनफलेक्ष्वाक्वादिकस्य, क्वाथे मांसमनूपजं कोशातक्या समं-तया तुल्यं, सिद्धं-पक्वं,तद्रसं तस्य मांसस्य रसं, लवणान्वितं पिबेत् |

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-प्रयोगमाह-पृथगिति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-फलादिपिप्पल्यो- मदनफलजीमूतेक्ष्वाकुफलमध्यबीजानि, ताभिस्तुल्यमानूपं मांसं समक्ष्वेडरसेन सिद्धं वा पिबेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-अन्यदाह-फलादीति| पिप्पल्यो-बीजानि, तैस्तुल्यमानूपमांसम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-यद्वा, इक्षुरसेन मिश्रं क्षेडक्वाथे सिद्धमानूपजं मांसरसं सलवणं पिबेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-अन्यदाह-क्ष्वेडक्वाथमिति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कुटजं सुकुमारेषु-अत्यन्तवमनासहिष्णुषु, पित्तरक्तकफोदये-अतिशयेनाधिके तस्मिन्, तथा ज्वरादिषु, वमने श्रेष्ठम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र० -अथ कुटजकल्पः| तत्र विषयमाह-कौटजमिति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सर्षपादीनां पृथक् तोयेन-क्वाथेन, सैन्धवस्य च जलेन, कुटजबीजं पाययेत्| अथवा,कृशरया सह कौटजं पाययेत्| अथवा, सप्ताहमर्कदुग्धाक्तं कुटजबीजचूर्णं पॄथक् मदनफलाद्युदकैः पाययेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-प्रयोगमाह-सर्षपाणामिति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०- वमनौषधमुख्यानां-छर्दिषि प्राधनानामौषधानां,इति एवं प्रकारेण, कल्पस्य दिक्-गतिः,ईरिता-कल्पमार्ग उदितः| अनेन बीजेन-अनया दिशा, सुमतिरन्यान्यपि वमनौषधानि कल्पयेदिति| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीविरचितायामष्टाङ्गहृदयटीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां पञ्चमे कल्पसिद्दिस्थाने वमनकल्पो नाम् प्रथमोऽध्यायः समाप्तः||१||

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ रं-वमनयोगानुपसंहरति-वमनौषधेति| इति हेमाद्रिटीकायामायुर्वेदरसायने| वान्त्यौषधप्रकरणं सामस्त्येन निरूपितम्||१||