Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
śrēēgaṇēśāya namaḥ| cikitsitasthānādantaraṁ kalpasthānamārabhyatē cikitsitasthānasya kalpasthānāpēkṣatvāt| tathā hi prāgadhyagēēṣṭa (hr̥. ci. a. 1/8) - "tarpaṇēna rasēnēkṣōrmadyaiḥ kalpōditāni vā| vamanāni prayujyēta" iti| tadēvamādyupadēśāt sapēkṣatvamasya| tasmāt kalpasthānamucyata ityāha --
Adhikarana vamanakalpādhyāyaḥ (2) · Śloka 2
tasmāt kalpasthānamucyata ityāha athātō vamanakalpaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē)||2||
View original
तस्मात् कल्पस्थानमुच्यत इत्याह अथातो वमनकल्पं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे)||२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vamanaṁ-ūrdhvaṁ mukhēna dōṣaharaṇam , tasya kalpa:-kalpanaṁ yōjanamityartha:| śēṣamāyuṣkāmīyādhyāyavadvyākhyēyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śrīgaṇēśāya namaḥ| atha kalpasthānārambhaḥ| vamanakalpaṁ vyākhyātuṁ pratijānītē-athēti| atha vamanakalpaḥ| tatra saṅgrahē (ka. a. 1)-"vamandravyāṇāṁ madanaphalajīmūtakēkṣvākudvikōśātakīkuṭajaphalāni śrēṣṭhāni| tēṣvapi madanaphalam| dōṣadūṣyādivaśāccaiṣāmētatkalpanānāṁ ca prādhānyam| dōṣādīnāmēva cātibahvavasthābhēdādvamanādiṣu kalpanānāṁ vyāpadāṁ sādhanānāṁ ca yadasaṅkhyēyatvaṁ, atō buddhimatāṁ vikalpamārgadarśanārthamudāharaṇamātraṁ kalpasiddhisthānamupadēkṣyatē|" iti|
Adhikarana madanakalpaḥ,vamanē madanaṁ śrēṣṭham virēcanē trivr̥nmūlaṁ śrēṣṭham,vyādhivaśājjīmūtādērviśiṣṭatā (1) · Śloka 1
prādhānyācca vamanakalpē madanamēva śasyata ityāha atha madanakalpaḥ|
vamanē madanaṁ śrēṣṭhaṁ, trivr̥nmūlaṁ virēcanē|
nityamanyasya tu vyādhiviśēṣēṇa viśiṣṭatā||1||
View original
प्राधान्याच्च वमनकल्पे मदनमेव शस्यत इत्याह अथ मदनकल्पः|
वमने मदनं श्रेष्ठं, त्रिवृन्मूलं विरेचने|
नित्यमन्यस्य तु व्याधिविशेषेण विशिष्टता||१||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vamanaviṣayē nityaṁ madanaṁ śrēṣṭham , nirapāyitvādanyadravyaviṣayē'pi vā tasyōpayōgāt sarvatrāniṣiddhaprasaratwācca| lāghavamicchaṁśca tantrakr̥didamavōcat-`trivr̥nmūlaṁ virēcanē'iti| yathā madanaṁ vamanē nityaṁ śrēṣṭhaṁ , tathā trivr̥nmūlaṁ virēcanē , nirapāyitvādihētunā| madanaṁ varjayitwā vyādhivaśādanyasya-jīmūtādēḥ , viśiṣṭatā| vakṣyati hi (ślō. 19)- "jīmūtaṁ tu viśēṣataḥ| prayōktavyaṁ jvaraśvāsakāsahidhmādirōgiṇām| " iti| ēvaṁ trivr̥nmūlaṁ varjayitwā parasya virēcanadravyasya vyādhiviśēṣēṇa viśiṣṭatvam, na tu trivr̥nmūlavatsarvatrāniṣiddhaprasaratvaṁ nirapāyitvaṁ ca| tathā cōktam (saṅgrahē sū. a. 13)- "trivr̥tsukhavirēcanānām| " iti| tadēvaṁ vamanē madanaṁ śrēṣṭhaṁ trivr̥nmūlaṁ viracanē sarvadēti sthitam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-mānatrivr̥tōḥ śrēṣṭhatvamāha-vamana iti| nityaṁ avyabhicārēṇa|
Adhikarana madanaphalānāṁ saṁskāraḥ (2-6) · Śloka 6
phalāni nātipāṇḍūni na cātiharitānyapi|
ādāyāhni praśastarkṣē madhyē grīṣmavasantayōḥ||2||
pramr̥jya kuśamuttōlyāṁ kṣiptvā badhvā pralēpayēt|
gōmayēnānu muttōlīṁ dhānyamadhyē nidhāpayēt||3||
mr̥dubhūtāni madhviṣṭagandhāni kuśavēṣṭanāt|
niṣkr̥ṣṭāni gatē'ṣṭāhē śōṣayēttānyathātapē||4||
tēṣāṁ tataḥ suśuṣkāṇāmuddhr̥tya phalapippalīḥ|
dadhimadhvājyapalalairmr̥ditvā śōṣayētpunaḥ||5||
tataḥ suguptaṁ saṁsthāpya rkāyakālē prayōjayēt|
|6|
View original
फलानि नातिपाण्डूनि न चातिहरितान्यपि|
आदायाह्नि प्रशस्तर्क्षे मध्ये ग्रीष्मवसन्तयोः||२||
प्रमृज्य कुशमुत्तोल्यां क्षिप्त्वा बध्वा प्रलेपयेत्|
गोमयेनानु मुत्तोलीं धान्यमध्ये निधापयेत्||३||
मृदुभूतानि मध्विष्टगन्धानि कुशवेष्टनात्|
निष्कृष्टानि गतेऽष्टाहे शोषयेत्तान्यथातपे||४||
तेषां ततः सुशुष्काणामुद्धृत्य फलपिप्पलीः|
दधिमध्वाज्यपललैर्मृदित्वा शोषयेत्पुनः||५||
ततः सुगुप्तं संस्थाप्य र्कायकाले प्रयोजयेत्|
|६|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-athaśabdō'tra prastutau madanasya prastāvē| madanasya phalāni pāṇḍūni gr̥hītvā, na tvatipāṇḍūnyatikrāntapākatwāt, na cātiharitānyāmatvāt| kadā''dāya ? praśastanakṣatrē divasē| kasminnr̥tau ? madhyē grīṣmavasantayōḥ| ēvamr̥tusandhau gr̥hītāni pramr̥jya-vyapagatamalādidōṣāṇi kr̥twā, kuśamayyāṁ muttōlyāṁ-mūṭikāyāṁ, kṣiptvā punarupariṣṭādbaddhdvā ca tatō gōmayēna tāṁ muttōlīṁ limpēt| anantaraṁ dhānyamadhyē nidhāpayēt-sthāpayēt| kuśānāṁ samūhō racanāviśēṣaniṣpāditaḥ kuśamuttōlītyucyatē| mr̥dubhītāni tāni madhviṣṭagandhāni- kadācinmadhugandhāni kadācidiṣṭagandhāni,kuśavēṣṭanādaṣṭāhēna jñātvā anantaramaṣṭāhē'tikrāntē kuśamuttōlyāḥ niṣkr̥ṣṭāni-bahiṣkr̥tāni, anantaramātapē śōṣayēt| tataḥ-anantaraṁ tēṣāṁ-madanaphalānāṁ, [suṣṭhu] śuṣkāṇāṁ phalapippalīruddhr̥tya dadhimadhvājyapalalairmr̥ditvā-saṅkṣudya,punarātapē śōṣayēt| tataḥ-anantaraṁ, suṣṭhu guptaṁ dhārayitvā kāryakālē-vamanāvasarē, tāḥ prayōjayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-madanasaṁskāramāha-phalānīti| phalāni-madanaphalāni| pramr̥jya-viśōdhya| kuśamuttōlyāṁ-kuśamayarajjuvēṣṭanikāyām| tāṁ ca muttōlīṁ rajjubhirbaddhvā gōmayēna lēpayēt| anu-paścāt, dhānyarāśau nidhāpayēt| saṅgrahē tu (ka. a.1) -"yavabusamāṣaśālivrīhikulatthamudgānyatamarāśau" iti| tatō'ṣṭāhē gatē mr̥dubhūtāni madhuvadiṣṭagandhāni kuśavēṣṭanānniṣkr̥ṣya ātapē śōṣayēt| tataḥ suśuṣkāṇāṁ phalapippalīḥ-majjānaṁ, uddharēt| tatō dadhyādibhirmardayēt| tataḥ punaḥ śōṣayēt| tatō guptaṁ sthāpayēt| saṅgrahē tu (ka. a. 1)-"navaṁ kalaśamarajaskamākaṇṭhaṁ pūrayitvā" ityadhikam|
Adhikarana madanaprayōgaḥ (6-9) · Śloka 9
|
athādāya tatō mātrāṁ jarjarīkr̥tya vāsayēt||6||
śarvarīṁ madhuyaṣṭyā vā kōvidārasya vā jalē|
karbudārasya bimbyā vā nīpasya vidulasya vā||7||
śaṇapuṣpyāḥ sadāpuṣpyāḥ pratyakpuṣpyudakē'thavā|
tataḥ pibētkaṣāyaṁ taṁ prātarmr̥ditagālitam||8||
sūtrōditēna vidhinā sādhu tēna tathā vamēt|
|9|
View original
|
अथादाय ततो मात्रां जर्जरीकृत्य वासयेत्||६||
शर्वरीं मधुयष्ट्या वा कोविदारस्य वा जले|
कर्बुदारस्य बिम्ब्या वा नीपस्य विदुलस्य वा||७||
शणपुष्प्याः सदापुष्प्याः प्रत्यक्पुष्प्युदकेऽथवा|
ततः पिबेत्कषायं तं प्रातर्मृदितगालितम्||८||
सूत्रोदितेन विधिना साधु तेन तथा वमेत्|
|९|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-atha-anantaraṁ, tataḥ-pippilībhyō, mātrāṁ-parimāṇaṁ prāyēṇa dēśakālādivaśādwā mātrāṁ, vikalpyānantaraṁ tāṁ mātrāṁ jarjarīkr̥tya-sañcūrṇya, madhuyaṣṭayādīnāmanyatamasya jalē śarvarīṁ-sakalāṁ rātriṁ, vāsayēdabhiṣavaṇāya| tataḥ-anantaraṁ, [prātaḥ] taṁ kaṣāyaṁ mr̥ditagālitaṁ pūrvaṁ mr̥ditaṁ paścādgālitaṁ-vastrapūtaṁ kr̥tvā, sūtrōditēna vidhinā-"śvō vamyaṁ" (sū. a. 18|12) ityādigranthōktēna, pibēt| [tathā-] ēvaṁ kr̥tē sati, tēna sādhu vamēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0 - madanaprayōgamāha-athēti| tataḥ-phalapippalībhyaḥ, mātrāṁ-antarnakhamuṣṭiṁ, yāvadvā sādhu manyēta| kōvidāraḥ-kāñcanāraḥ| karbudāraḥ-ślēṣmātakaḥ| bimbī-tuṇḍikērī| nīpaḥ-kadambabhēdaḥ| vidulō-vētasaḥ| śaṇapuṣpī-ghaṇṭāravā| sadāpuṣpī-vanakārpāsī| pratyakpuṣpī-apāmārgaḥ| tēna-tathākr̥tēna kaṣāyēṇa, sādhu vamēt| anyathā tvasādhu|
Adhikarana ślēṣmajvarādau viśēṣaḥ (9-10) · Śloka 10
|
ślēṣmajvarapratiśyāyagulmāntarvidradhīṣu ca||9||
pracchardayēdwiśēṣēṇa yāvatpittasya darśanam|
|10|
View original
|
श्लेष्मज्वरप्रतिश्यायगुल्मान्तर्विद्रधीषु च||९||
प्रच्छर्दयेद्विशेषेण यावत्पित्तस्य दर्शनम्|
|१०|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-viśēṣēṇa ślēṣmajvarādiṣu vamēt| yāvatpittasya darśanam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-ślēṣmajvarādau viśēṣamāha-ślēṣmajvarēti| ślēṣmajvarādiṣu tu viśēṣēṇa punaḥpunarvāmayēdāpittadarśanāt|
Adhikarana jvarārucyādiṣu vamanayōgaḥ (10-11) · Śloka 11
|
phalapippalicūrṇaṁ vā kwāthēna svēna bhāvitam||10||
tribhāgatriphalācūrṇaṁ kōvidārādivāriṇā|
pibējjvarāruciṣṭhēvagranthyapacyarbudōdarī||11||
View original
|
फलपिप्पलिचूर्णं वा क्वाथेन स्वेन भावितम्||१०||
त्रिभागत्रिफलाचूर्णं कोविदारादिवारिणा|
पिबेज्ज्वरारुचिष्ठेवग्रन्थ्यपच्यर्बुदोदरी||११||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0 -athavā madanaphalapippalīcūrṇaṁ svēna-phalapippalīkwāthēna, bhāvitaṁ tribhāgatriphalācūrṇānvitaṁ kōvidārādijalēna pibēt, jwarādiṣūdarāntēṣu|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0 -vamanāntaramāha-phalapippalīti| svēna-phalapippalīkvāthēna| tribhāgaṁ-tr̥tīyabhāgatulyaṁ, sammīlitaṁ triphalācūrṇaṁ yasmiṁstattathā| jvarādimān pibēt| ṣṭhēvaḥ-kaphaprasēkaḥ|
Adhikarana kaphasthānagē pittē (12) · Śloka 12
pittē kaphasthānagatē jīmūtādijalēna tat|
|12|
View original
पित्ते कफस्थानगते जीमूतादिजलेन तत्|
|१२|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pittē kaphasthānagatē sati granthyā (jvarā) dimānnarastat-madanaphalaṁ, jīmūtādijalēna pibēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-vamanāntaramāha-pitta iti| kaphasthānagatē pittē tat-phalapippalīcūrṇaṁ, jīmūtādijalēna pibēt| jīmūtādayaḥ-śrēṣṭhēṣūktāḥ|
Adhikarana hr̥ddāhādau vamanayōgaḥ (12-13) · Śloka 13
|
hr̥ddāhē'dhōstrapittē ca kṣīraṁ tatpippalīśr̥tam||12||
kṣairēyīṁ vā|
|13|
View original
|
हृद्दाहेऽधोस्त्रपित्ते च क्षीरं तत्पिप्पलीशृतम्||१२||
क्षैरेयीं वा|
|१३|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-hr̥dayadāhē'dhōgē raktapitē [ca] tasya-madanaphalasya, pippalībhiḥ kwathitaṁ kṣīraṁ kṣairēyīṁ vā pibēt| tantrāntarē ca kṣīraśrapaṇavidhiruktaḥ-"dravyādaṣṭaguṇaṁ kṣīraṁ kṣīrāttōyaṁ caturguṇam| kṣīrāvaśēṣaḥ kartavyaḥ kṣīrapākē tvayaṁ vidhiḥ||" iti| asrapitta ityētāvatyukta ūrdhvagōbhayagayōrasrapittayōrvamanāyōgyatwādēvādhōgrahaṇē siddhē punaradhōgrahaṇaṁ sukhatarapratipattyartham| kṣairēyīmiti "kṣīrāḍ ḍhañ" iti ḍhañ, "ṭiḍ ḍhāṇa" iti ṅīp|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā raṁ-anyadāha-hr̥ddāha iti| phalapippalīśr̥taṁ kṣīraṁ kṣairēyīṁ vā hr̥ddāhē'dhōsrapittē ca pibēt| kṣairēyīṁ-kṣīrapēyām| kṣīraṁ ca-tatpippalīśr̥tamēva| saṅgrahē tu (ka. a.1)-"tasya vā payasaḥ śītasya santānikāñjaliṁ pittē prakupitē uraḥkaṇṭhahr̥dayē ca tanukaphōpadigdhē|" iti|
Adhikarana kaphacchardyādau vamanayōgaḥ (13) · Śloka 13
kaphacchardiprasēkatamakēṣu tu|
dadhyuttaraṁ vā dadhi vā tacchr̥takṣīrasambhavam||13||
View original
कफच्छर्दिप्रसेकतमकेषु तु|
दध्युत्तरं वा दधि वा तच्छृतक्षीरसम्भवम्||१३||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kaphacchardiprasēkatamakēṣu dadhyuttaraṁ-dadhisaramēva hitam| athavā dadhi hitam| ubhayamapi vamanē hitaṁ tacchr̥takṣīrasambhavam| tacchr̥taṁ-madanapippalīśr̥tam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0 -anyadāha-kaphacchardīti| kaphacchardyādiṣu tu tacchr̥takṣīrajaṁ dadhi dadhyuttaraṁ vā|
Adhikarana sukhakārakō vamanayōgaḥ (14) · Śloka 14
phalādikwāthakalkābhyāṁ siddhaṁ tatsiddhadugdhajam|
sarpiḥ kaphābhibhūtē'gnau śuṣyaddēhē ca vāmanam||14||
View original
फलादिक्वाथकल्काभ्यां सिद्धं तत्सिद्धदुग्धजम्|
सर्पिः कफाभिभूतेऽग्नौ शुष्यद्देहे च वामनम्||१४||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kwāthaśca kalkaśca kwāthakalkau, phalādīnāṁ-madanaphalajīmūtakēkṣwādīnāṁ kwāthakalkau, tābhyāṁ siddhaṁ-pakwaṁ, sarpiḥ kaphēnābhibhūtē'gnau śuṣyaccharīrē ca vāmanaṁ hitam| kimbhūtaṁ sarpiḥ ? tatsiddhadugdhajam ,- taiśca-phalādibhiḥ śr̥taṁ(siddhaṁ), tatsiddhaṁ ca taddugdhaṁ ca tasmādudbhūtam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0 -anyadāha-phalāditi| phalādīni-śrēṣṭhatvēnōktāni, tēṣāṁ kvāthaḥ, tēṣāmēva kalkaḥ, tēṣāmēva kṣīrājjātaṁ sarpiḥ, ēkatra siddhaṁ mandāgnau kārśyē ca pibēt| saṅgrahē tu (ka. a. 1)-"phalamajjacūrṇamiśrēṇa vā''ragvadhādidravyāṇāṁ gōpaghōṇṭābhūnimbabāṇavarjānāṁ sasōmavalkapañcakōlakānāmanyatamasya niryūhēṇa sādhitaṁ lēhamupayuñjīta| phalamajjacūrṇamiśrēṇa vā rēṇukailāśatāhvākustumburutagarakuṣṭhatvakcōrakamarubakāgurugugguluvālakaśrīvēṣṭakaparipēlavamāṁsīśailēyakasthauṇēyakasurasā- pālēvatapūtyaśōkarōhiṇīnāṁ dvāviṁśatēranyatamasya kaṣāyēṇa sādhitāmutkārikāmōdanaṁ vā bhakṣayēt| phalapippalīsvarasakaṣāyaparipītairvā tilaśālitandulapiṣṭaistatkaṣāyōpasr̥ṣṭaiḥ surasādidravyānyatamaniryūhōpasr̥ṣṭairvā śaṣkulīrapūpānanyaṁ vā bhakṣyaṁ sādhiyitvā bhakṣayēt|" iti|
Adhikarana bhakṣyabhōjyēṣu vamanayōgaḥ (15-16) · Śloka 16
swarasaṁ phalamajjñō vā bhallātakavidhiśr̥tam|
ādarvīlēpanātsiddhaṁ līḍhvā pracchardayētsukham||15||
taṁ lēhaṁ bhakṣyabhōjyēṣu tatkaṣāyāṁśca yōjayēt|
|16|
View original
स्वरसं फलमज्ज्ञो वा भल्लातकविधिशृतम्|
आदर्वीलेपनात्सिद्धं लीढ्वा प्रच्छर्दयेत्सुखम्||१५||
तं लेहं भक्ष्यभोज्येषु तत्कषायांश्च योजयेत्|
|१६|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-phalamajjñō vā swarasaṁ bhallātakavidhānēna śr̥taṁ darvīlēpaṁ yāvat paktwā līḍhvā sukhaṁ vamēt| taṁ ca lēhaṁ bhakṣyādiṣu tathā tasya-madanaphalasya, kaṣāyān yōjayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā raṁ-anyadāha-svarasamiti| bhallātakavidhiḥ-uktō rasāyanēṣu (hr̥.u.a. 39/72)|
Adhikarana santarpaṇavyādhiṣu vamanayōgaḥ (16-17) · Śloka 17
|
vatsakādipratīvāpaḥ kaṣāyaḥ phalamajjajaḥ||16||
nimbārkānyatarakwāthasamāyuktō niyacchati|
baddhamūlānapi vyādhīn sarvān santarpaṇōdbhavān||17||
View original
|
वत्सकादिप्रतीवापः कषायः फलमज्जजः||१६||
निम्बार्कान्यतरक्वाथसमायुक्तो नियच्छति|
बद्धमूलानपि व्याधीन् सर्वान् सन्तर्पणोद्भवान्||१७||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-madanaphalamajjajō vā kaṣāyō vatsakādigaṇapratīvāpō (hr̥. sū. a. 15|33) nimbārkānyatarakwāthasaṁyuktō vyādhīn samūlānapi niyacchati| kīddaśān ? santarpaṇajān|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā raṁ-anyadāha-vatsakādīti|
Adhikarana phalābhāvē puṣpaṁ śalāṭu vā (18-2) · Śloka 2
rāṭhapuṣpaphalaślakṣṇacūrṇairmālyaṁ surūkṣitam|
vamēnmaṇḍarasādīnāṁ tr̥ptō jighran sukhaṁ sukhī||18||
ēvamēva phalābhāvē kalpyaṁ puṣpaṁ śalāṭu vā|
|19|
iti madanakalpaḥ||2||
View original
राठपुष्पफलश्लक्ष्णचूर्णैर्माल्यं सुरूक्षितम्|
वमेन्मण्डरसादीनां तृप्तो जिघ्रन् सुखं सुखी||१८||
एवमेव फलाभावे कल्प्यं पुष्पं शलाटु वा|
|१९|
इति मदनकल्पः||२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-madanapuṣpaphalasūkṣmacūrṇaiḥ surūkṣitaṁ-tadrajasā'tidhūsaritaṁ, puṣpaṁ jighran maṇḍarasādīnāṁ tr̥ptaḥ , ādigrahaṇāt kr̥śarākṣīrayavāgūnāṁ parigrahaḥ , tathāvidhō jighran sukhī-klēśamasahiṣṇuḥ , sukhēna vamēt| ēvamēva-anēnaiva kramēṇa, phalābhāvē sati puṣpaṁ prakr̥tatwānmadanasya, kalpanīyam| "athādāya tatō mātrāṁ jarjarīkr̥tya vāsayēt| śarvarīṁ madhuyaṣṭyā vā kōvidārasya vā jalē||" (ślō. 6) ityādividhinā śalāṭu vā-bālamadanaṁ apakvaṁ phalaṁ vā, ēvaṁ kalpanīyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0 - anyadāha-rāṭhapuṣpaphalēti| rāṭhō-madanaḥ| suruṣitaṁ-suṣṭhu avakīrṇam| śalāṭu-bālaṁ phalam| saṅgrahē tu (ka. a. 1)-"phalapippalīnāṁ vā phalādiniryūhēṇaikaviṁśatikr̥tvaḥ subhāvitānāṁ kusumarajaḥsadr̥śēna cūrṇēnāvacūrṇayēt sarasi sarōruhaṁ br̥hatsāyāhnē tadrātrimuṣitaṁ prabhātē punaravacūrṇitamuddhr̥tya haridrākr̥śarākṣīrayavāgūnāmanyatamaṁ saindhavaguḍaphāṇitōpētamākaṇṭhaṁ pītavānupajighran sukumāraḥ samucitagandhasampadutkliṣṭakaphapittō bhēṣajadvēṣī ca tathā sukhēna chardayati| ētēna sarvamālyagandhaprāvaraṇapaṭā vyākhyātāḥ|" iti|
Adhikarana jīmūtakalpaḥ (19) · Śloka 19
atha jīmūtakalpa:|
|
jīmūtādyāśca phalavat|19|
View original
अथ जीमूतकल्प:|
|
जीमूताद्याश्च फलवत्|१९|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-jīmūtatumbīkōśātakyādyāḥ kuṭajaphalaparyantāḥ phalavat-madanaphalatulyavidhinā, kalpyāḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā raṁ-madanavidhiṁ jīmūtādiṣvatidiśati-jīmūtādyā iti|
Adhikarana jvaraśvāsādau jīmūtō yōjyaḥ (19-20) · Śloka 20
|
jīmūtaṁ tu viśēṣataḥ||19||
prayōktavyaṁ jvaraśvāsakāsahidhmādirōgiṇām|
|20|
View original
|
जीमूतं तु विशेषतः||१९||
प्रयोक्तव्यं ज्वरश्वासकासहिध्मादिरोगिणाम्|
|२०|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-viśēṣēṇa tu jīmūtō jvarādiṣu yōjyaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0 -atha jīmūtakalpaḥ| tatra viṣayamāha-jīmūtamiti| jīmūtaṁ-dēvadālī|
Adhikarana tumbīkōśātakīṣvapīyaṁ kalpanā (20-22) · Śloka 22
|
payaḥ puṣpē'sya nirvr̥ttē, phalē pēyā payaskr̥tā||20||
lōmaśē kṣīrasantānaṁ, dadhyuttaramalōmaśē|
śr̥̄tē payasi dadhyamlaṁ jātaṁ haritapāṇḍukē||21||
āsutya vāruṇīmaṇḍaṁ pibēnmr̥ditagālitam|
kaphādarōcakē kāsē pāṇḍutwē rājayakṣmaṇi||22||
View original
|
पयः पुष्पेऽस्य निर्वृत्ते, फले पेया पयस्कृता||२०||
लोमशे क्षीरसन्तानं, दध्युत्तरमलोमशे|
शॄते पयसि दध्यम्लं जातं हरितपाण्डुके||२१||
आसुत्य वारुणीमण्डं पिबेन्मृदितगालितम्|
कफादरोचके कासे पाण्डुत्वे राजयक्ष्मणि||२२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-asya-jīmūtasya, puṣpē sampannē payaḥ-kṣīraṁ, jīmūtakaśr̥taṁ prayōjyam| phalē'sya niṣpannē payaskr̥tā-jīmūtaśr̥takṣīraniṣpāditā, pēyā yōjyā| jīmūtaphalasya lōmaśālōmaśatayā mr̥dukaṭhinabhēdēna dwaividhyam| lōmaśē tasmin jīmūtaphalē śr̥takṣīrasya yā santānikā-śītībhūtasyōpariṣṭāddhanō'vayavaḥ , taṁ vamanē pibēt| alōmaśē jīmūtaphalē-kāṭhinyamāgatē, taccūrṇayutaṁ dadhyuttaraṁ-dadhisaraṁ, pibēt| śr̥tē payasi prakr̥tatwājjīmūtaphalaiḥ śr̥tē| kimbhūtē ? haritapāṇḍukē,-lōmaśālōmaśayōrmadhyamāvasthāṁ prāptē sati, dadhyamlaṁ jātaṁ pibēt| amlamēva dadhi-dadhyamlam, kēcittu mastu dadhyamlamityāhuḥ| jīmūtaphalēna vā''sutya vāruṇīmaṇḍaṁ pibēt| kimbhūtam ? mr̥ditagālitaṁ,-pūrvaṁ mr̥ditaṁ khajādinā, paścād gālitaṁ-prasratam| kēṣu ? kaphārōcakādiṣu|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā raṁ-prayōgamāha-paya iti| asya-jīmūtasya, puṣpē nirvr̥ttē puṣpasiddhaṁ payaḥ prayōktavyam| phalē phalasiddhakṣīrapēyā| lōmaśē phalē tatsiddhakṣīrasantānikā| cyutalōmani phalē tatsiddhakṣīradadhisaraṁ dadhi vā| haritapāṇḍuni phalē tatsiddhakṣīrajamamlaṁ dadhi kṣīraṁ vā| haritapāṇḍubhirvāruṇīmaṇḍaṁ āsunuyāt-avasthāntaraṁ nayēt| tatō mr̥ditagālitaṁ kaphajēṣvarōcakādiṣu pibēt|
Adhikarana vātapittārditē vamanayōgaḥ (23) · Śloka 23
iyaṁ ca kalpanā kāryā tumbīkōśātakīṣvapi|
|23|
View original
इयं च कल्पना कार्या तुम्बीकोशातकीष्वपि|
|२३|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-iyaṁ ca kalpanā-'payaḥ puṣpē'sya nirvr̥ttē' ityādikā 'āsutya vāruṇīmaṇḍaṁ' itiparyantā, tumbīkōśātakīṣvapi kāryā|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-jīmūtakalpanāṁ tumbīkōśātakyōratidiśatiiyamiti| iyaṁ-avasthābhēdēna, kalpanā tumbyāṁ kōśātakīdvayē ca|
Adhikarana pittaślēṣmajvarē vamanayōgaḥ (23-25) · Śloka 25
|
paryāgatānāṁ śuṣkāṇāṁ phalānāṁ vēṇijanmanām||23||
cūrṇasya payasā śuktiṁ vātapittārditaḥ pibēt|
dwē vā trīṇyapi vā''pōthya kwāthē tiktōttamasya vā||24||
āragvadhādinavakādāsutyānyatamasya vā|
vimr̥dya pūtaṁ taṁ kwāthaṁ pittaślēṣmajwarī pibēt||25||
View original
|
पर्यागतानां शुष्काणां फलानां वेणिजन्मनाम्||२३||
चूर्णस्य पयसा शुक्तिं वातपित्तार्दितः पिबेत्|
द्वे वा त्रीण्यपि वाऽऽपोथ्य क्वाथे तिक्तोत्तमस्य वा||२४||
आरग्वधादिनवकादासुत्यान्यतमस्य वा|
विमृद्य पूतं तं क्वाथं पित्तश्लेष्मज्वरी पिबेत्||२५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-paryāgatānāṁ-prāptasamyakpākānāṁ, phalānāṁ vēṇijanmanāṁ-dēvadālyutpannānāṁ, cūrṇasya śuktiṁ-ardhapalaṁ, payasā vātapittābhyāmarditaḥ-āturaḥ , pibēt| dwē vā trīṇyapi vā jīmūtaphalanyāpōthya-jarjarīkr̥tya, tiktōttamasya-nimbasya, kwāthaṁ pittaślēṣmajwarī pibēt| athavā, āragvadhādinavakāt-āragvadhavargādādyauṣadhanavakāt, anyatamasya kwāthē dwē vā trīṇyapi vā jīmūtaphalānyāsutya-sandhāya, tathā vimr̥dya pūtaṁ kwātha pittaślēṣmajwarī pibēt| garāgarī ca vēṇī ca dēvadālī ca jīmūtaṁ cēti paryāyāḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0 -anyadāha-paryāgatānāmiti| paryāgatānāṁ-pakvānām| vēṇī-jīmūtaḥ| śuktiṁ-ardhapalam| anyadāha-dvē vēti| āpōthya-jarjarīkr̥tya| tiktōttamasya-paṭōlasya| saṅgrahē tu (ka. a. 1)-"jīvakarṣabhakēkṣuśatāvarīnāmanyatamasya svarasēna vā pittajē| athavā pūrvavat ghr̥taṁ siddham|" iti|ḥ
Adhikarana pittjvarādau vamanayōgaḥ (26-2) · Śloka 2
jīmūtakalkaṁ cūrṇaṁ vā pibēcchītēna vāriṇā|
jwarē paittē, kavōṣṇēna kaphavātātkaphādapi||26||
iti jimūtakalpaḥ||2||
View original
जीमूतकल्कं चूर्णं वा पिबेच्छीतेन वारिणा|
ज्वरे पैत्ते, कवोष्णेन कफवातात्कफादपि||२६||
इति जिमूतकल्पः||२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-jīmūtacurṇaṁ-phalamapi kalkīkr̥tyāthavā taccūrṇaṁ pittajajwarē śītēna jalēnālōḍya pibēt| tasyaiva kalkaṁ cūrṇaṁ vā kaphavātāt kaphāccōdbhūtē jwarē kavōṣṇēna vāriṇā pibēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-anyadāha-jīmūtakalkamiti|
Adhikarana kāsaśvāsādau ikṣvākuḥśastaḥ (27) · Śloka 27
athēkṣwākukalpaḥ|
kāsaśwāsaviṣacchardijvarārtē kaphakarśitē|
ikṣwākurvamanē śastaḥ pratāmyati ca mānavē||27||
View original
अथेक्ष्वाकुकल्पः|
कासश्वासविषच्छर्दिज्वरार्ते कफकर्शिते|
इक्ष्वाकुर्वमने शस्तः प्रताम्यति च मानवे||२७||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kāsādyārtē kaphārditē puruṣē vamanē-vamanaviṣayē, ikṣwākuḥ śastaḥ| pratāmyati ca mānavē pratamakākrāntatwādyaḥ pratāmyati narastasmiṁśca, śastaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0 -athēkṣvākukalpaḥ| tatra viṣayamāha-kāsaśvāsēti| ikṣvākuḥ-kaṭutumbī| pratāmyati-mūrcchāyuktē|
Adhikarana pittaślēṣmajvarādōu ikṣvāku prayōgaḥ (28) · Śloka 28
phalapuṣpavihīnasya pravālaistasya sādhitam|
pittaślēṣmajvarē kṣīraṁ pittōdriktē prayōjayēt||28||
View original
फलपुष्पविहीनस्य प्रवालैस्तस्य साधितम्|
पित्तश्लेष्मज्वरे क्षीरं पित्तोद्रिक्ते प्रयोजयेत्||२८||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-phalapuṣpavihīnasya-asañjātaphalapuṣpasya, [tasya-] ikṣvākōḥ, kisalayaiḥ kṣīraṁ sādhitaṁ pittaślēṣmajvarē pittōdriktē prayōjayēt| phalapuṣpavihīnasyētyanēna kōmalatvaṁ pratipādayati ikṣvākōstantrakr̥t| anyathā "pravālaiḥ sādhitaṁ kṣīraṁ pittōdriktē prayōjayēt|" iti brūyāt| ikṣvākuphalasya jaraṭhāvastasya prayōgamāha-
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā raṁ-prayōgamāha-phalapuṣpavihīnasyēti| vihīnatvaṁ-anutpattyā|
Adhikarana kaphakāsādau vamanayōgaḥ (29) · Śloka 29
hr̥̄tamadhyē phalē jīrṇē sthitaṁ kṣīraṁ yadā dadhi|
syāttadā kaphajē kāsē śwāsē vamyaṁ ca pāyayēt||29||
View original
हॄतमध्ये फले जीर्णे स्थितं क्षीरं यदा दधि|
स्यात्तदा कफजे कासे श्वासे वम्यं च पाययेत्||२९||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
ikṣvākuphalasya jaraṭhāvasthasya prayōgamāha sa0-hr̥tamadhyē jīrṇē-supakvē, tasmin ikṣvākō: phalē hr̥tamadhyabhāgatvācchūnyamadhyē kṣīraṁ sthitaṁ sat yadā dadhi jātaṁ syāttadā kaphakāsādiṣu vamanārthaṁ pāyayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-anyadāha-hr̥tamadhya iti| hr̥tamadhyē-niṣkulīkr̥tē| jīrṇē-pakvē|
Adhikarana pāṇḍukuṣṭhādau vamanayōgaḥ (30) · Śloka 30
mastunā vā phalānmadhyaṁ pāṇḍukuṣṭhaviṣārditaḥ|
tēna takraṁ vipakvaṁ vā pibētatsamadhusaindhavam||30||
View original
मस्तुना वा फलान्मध्यं पाण्डुकुष्ठविषार्दितः|
तेन तक्रं विपक्वं वा पिबेतत्समधुसैन्धवम्||३०||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ikṣākuphalamadhyaṁ vā mastunā pāṇḍvādyarditaḥ pibēt| tēna-ikṣvākuphalamadhyēna, takraṁ vā vipakwaṁ madhusaindhavayutaṁ pibēt| samadhusaindhavamityuktaṁ spaṣṭārtham vamanavidhau hi samadhusaindhavasya vamanasyānujñānāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0 -anyadāha-mustunēti| tēna-phalamadhyēna| saṅgrahē tu (ka.a. 1)-"tadēva vā madhyaṁ saguḍapalalaṁ bhakṣayēt| ikṣvākuphalatailaṁ vā pibēt|" iti|
Adhikarana viṣagulmādau vamanayōgaḥ (31) · Śloka 31
bhāvayitvā''jadugdhēna bījaṁ tēnaiva vā pibēt|
viṣagulmaudaragranthigaṇḍēṣu ślīpadēṣu ca||31||
View original
भावयित्वाऽऽजदुग्धेन बीजं तेनैव वा पिबेत्|
विषगुल्मौदरग्रन्थिगण्डेषु श्लीपदेषु च||३१||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ajādugdhēna tadbījaṁ bhāvayitvā tēnaiva-chagalīkṣīrēṇa, viṣagulmādiṣu pibēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0 -anyadāha-bhāvayitvēti| tēnaiva-ājadugdhēna, viṣādiṣu ṣaṭsu pibēt|
Adhikarana kaphajvarādau vamanayōgaḥ (32) · Śloka 32
saktubhirvā pibēnmanthaṁ tumbīsvarasabhāvitaiḥ|
kaphōdbhavē jvarē kāsē galarōgēṣvarōcakē||32||
View original
सक्तुभिर्वा पिबेन्मन्थं तुम्बीस्वरसभावितैः|
कफोद्भवे ज्वरे कासे गलरोगेष्वरोचके||३२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-saktubhiḥ-yavasaktubhiḥ, tumbīsvarasabhāvitairmanthaṁ vā pibēt| kaphōdbhavēṣu jvarādiṣu|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-anyadāha-saktubhiriti| kaphajēṣu jvarādiṣu manthaṁ pibēt|
Adhikarana gulmajvarādau vamanayōgaḥ (33) · Śloka 33
gulmē jvarē prasaktē ca kalkaṁ māṁsarasaiḥ pibēt|
naraḥ sādhu vamatyēvaṁ na ca daurbalyamaśnutē||33||
View original
गुल्मे ज्वरे प्रसक्ते च कल्कं मांसरसैः पिबेत्|
नरः साधु वमत्येवं न च दौर्बल्यमश्नुते||३३||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kalkaṁ tumbyā māṁsarasaiḥ pibēt| gulmē tathā jvarē prasaktē-dīrghakālānubandhini| ēvaṁ sati puruṣaḥ sādhukr̥tvā vamati| daurbalyaṁ ca na prāpnōti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0 -anyadāha-gulma iti| gulmē cirakālajvarē ca māṁsarasaiḥ kalkaṁ pibēt|
Adhikarana sukhiṣu ādhrāpakō vamanayōgaḥ (34-3) · Śloka 3
tumbyāḥ phalarasaiḥ śuṣkaiḥ sapuṣpairavacūrṇitam|
chardayēnmālyamāghrāya gandhasampatsukhōcitaḥ||34||
itīkṣvākukalpaḥ||3||
View original
तुम्ब्याः फलरसैः शुष्कैः सपुष्पैरवचूर्णितम्|
छर्दयेन्माल्यमाघ्राय गन्धसम्पत्सुखोचितः||३४||
इतीक्ष्वाकुकल्पः||३||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa-(tumbyāḥ phalarasaiḥ puṣparasaiścāvacūrṇitaṁ śuṣkaiḥ-śōṣitaiḥ,tumbiphalarasaistumbipuṣpacūrṇamiśritairavacūrṇitaṁ mālyāmāghrāya sukhaṁ vamēt| gandhasampat-gandhasampattimat|)
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 r0 -anyadāha-tumbyā iti| tumbīphalarasaiḥ tumbīpuṣpacūrṇamiśritaiḥ śōṣitairavacūrṇitaṁ mālyamāghrāya sukhaṁ vamēt| gandhasampat-gandhasampattimat| saṅgrahē tu (ka. a. 1)-"ikṣvakuphalasvarasaṁ vā triguṇakṣīrasādhitamuraḥsthitē kaphē pīnasē svarasādē ca pibēt| bilvamūlaprasthakvāthēna vā tumbībījāni kvāthayēt| tatastamiṁstribhāgaghr̥tē ghr̥tasamāni ca piṣṭvā tumbībījāni tadardhāṁśikāni ca pratyēkaṁ jīmūtamahājālinīvatsakakr̥tavēdhanāni kvāthatulyamēva ca trikaṭukamāvapēt| tataḥ punaradhiśritya lēhaṁ sādhayēt| tamavalihya pramathyāmanu pibēt| ayamēva ca kalpaḥ kāśmaryādiṣu caturṣu mahāpañcamūlāṅgēṣu pr̥thak pr̥thaguktō vēditabyaḥ vātakaphagulmaprasaktajvarēṣu||" iti|
Adhikarana kāsagulmādau dhāmārgavaḥ iṣṭaḥ (35-36) · Śloka 36
atha dhāmārgavakalpaḥ|
kāsagulmōdaragarē vātē ślēṣmāśayasthitē|
kaphē ca kaṇṭhavaktrasthē kaphasañcayajēṣu ca||35||
dhāmārgavō gadēṣviṣṭaḥ sthirēṣu ca mahatsu ca|
|36|
View original
अथ धामार्गवकल्पः|
कासगुल्मोदरगरे वाते श्लेष्माशयस्थिते|
कफे च कण्ठवक्त्रस्थे कफसञ्चयजेषु च||३५||
धामार्गवो गदेष्विष्टः स्थिरेषु च महत्सु च|
|३६|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kāsādiṣu, tathā kaphasthānasthē vātē, śrlēṣmaṇi galasthē mukhasthē ca tathā kaphasañcayajēṣvarōcakadiṣu tathā,sthirēṣu-dīrghakālaprarūḍhēṣu, mahatsu-cātyantaṁ pravr̥ddhēṣu, rōgēṣu dhāmārgavaḥ-kōśaphalākhyaḥ,iṣṭaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-atha dvikōśātakīkalpaḥ| tatrādau dhāmārgavakalpaḥ| tatra viṣayamāha-kāsagulmēti| dhāmārgavō-rājakōśātakī|
Adhikarana kāsādau dhāmārgavaprayōgaḥ (36-38) · Śloka 38
|
jīvakarṣabhakau vīrā kapikacchūḥ śatāvarī||36||
kākōlī śrāvāṇī mēdā mahāmēdā madhūlikā|
tadrajōbhiḥ pr̥thaglēhā dhamārgavarajōnvitāḥ||37||
kāsē hr̥dayadāhē ca śastā madhusitādrutāḥ|
|38|
View original
|
जीवकर्षभकौ वीरा कपिकच्छूः शतावरी||३६||
काकोली श्रावाणी मेदा महामेदा मधूलिका|
तद्रजोभिः पृथग्लेहा धमार्गवरजोन्विताः||३७||
कासे हृदयदाहे च शस्ता मधुसिताद्रुताः|
|३८|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-jīvakarṣabhādīnāṁ pr̥thak-prayēkaṁ, tēṣāṁ rajōbhiścūrṇairmadhusitābhyāmatyantaṁ drutāḥ-dravīkr̥tāḥ, dhāmārgavarajōnvitāḥ taccūrṇamiśrāḥ, lēhāḥ kāsē hr̥dayadāhē ca śastāḥ| madhūlikā madhuyaṣṭiḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0 - prayōgamāha-jīvakarṣabhakāviti| vīrā-vidārī| śrāvaṇī-muṇḍī| madhūlikā-jalajaṁ yaṣṭīmadhu| pākaṁ vinā'pi madhusitāyōgēnaiva lēhatvam|
Adhikarana sapittōṣmē kaphē prayōgaḥ (38) · Śloka 38
|
tē sukhāmbhōnupānāḥ syuḥ pittōṣmasahitē kaphē||38||
View original
|
ते सुखाम्भोनुपानाः स्युः पित्तोष्मसहिते कफे||३८||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ta ēva-pūrvōktā lēhāḥ, uṣṇōdakānupānā vamanāya bhavēyuḥ| kaphē pittōṣmasahitē sati-pittēna tathā pittakāryēṇōṣmaṇā yuktē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-tē-jīvakādilēhāḥ| sukhāmbhaḥ-kōṣṇamudakam| pittōṣmā-pittajastāpaḥ| saṅgrahē tu (ka. a. 1)-"jīvanīyānyatamacūrṇasaṁyuktān samadhuśarkarāṁstatkaṣāyairlēhān pittōpasarjanē ślēṣmaṇi vidadhyāt|" iti|
Adhikarana viṣāpahaḥ prayōgaḥ (39) · Śloka 39
dhānyatumbaruyūṣēṇa kalkastasya viṣāpahaḥ|
|39|
View original
धान्यतुम्बरुयूषेण कल्कस्तस्य विषापहः|
|३९|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tasya-dhāmārgavasya, kalkō dhānyatumbarubhyāṁ yūṣēṇa kvāthēna,upayuktō viṣaghnaḥ syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0 -anyadāha-dhānyēti| dhānyaṁ-kustumbarī| yūṣaḥ-kvāthaḥ|
Adhikarana mānasarōgē prayōgaḥ (39-4) · Śloka 4
|
bimyāḥ punarnavāyā vā kāsamardasya vā rasē||39||
ēkaṁ dhāmārgavaṁ dvē vā mānasē mr̥ditaṁ pibēt|
tacchr̥takṣīrajaṁ sarpiḥ sādhitaṁ vā phalādibhiḥ||40||
iti dhāmārgavakalpaḥ||4||
View original
|
बिम्याः पुनर्नवाया वा कासमर्दस्य वा रसे||३९||
एकं धामार्गवं द्वे वा मानसे मृदितं पिबेत्|
तच्छृतक्षीरजं सर्पिः साधितं वा फलादिभिः||४०||
इति धामार्गवकल्पः||४||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-bimbyādīnāmanyatamasya rasē-kvāthē, dhāmārgavaphalamēkaṁ mr̥ditaṁ kr̥tvā, athavā dvē phalē, mānasē-mānōvikārē, vamanaṁ ( nārthaṁ) pibēt| athavā, tacchr̥takṣīrajaṁ sarpiḥ-dhāmārgavaphalasādhitaṁ kṣīrōdbhavaṁ [ghr̥taṁ], phalādibhiḥ sādhitaṁ-madanaphalajīmūtakēkṣvākudhāmārgavakōśātakīkuṭajaiḥ ṣaḍbhiḥ pakvaṁ,mānasē vamanārthaṁ pibēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-anyadaha-bimbyā iti| phalādibhiḥ-ṣaḍbhiḥśrēṣṭhaiḥ| saṅgrahē tu (ka. a. 1)-"sumanaḥ saumanasyāyanīharidrācōrakahaimavatīmahāsahākṣudrasahāvr̥ścīvabimbīpunarnavākāsamardānyatamakaṣāyēṇa dhāmārgavamēkaṁ dvē vā manōvikārēṣu|" iti|
Adhikarana kuṣṭhādau kṣvēḍaḥ śasyatē (41) · Śloka 41
atha kṣvēḍakalpaḥ|
kṣvēḍō'tikaṭutīkṣṇōṣṇaḥ pragāḍhēṣu praśasyatē|
kuṣṭhapāṇḍvāmayaplīhaśōphagulmagarādiṣu||41||
View original
अथ क्ष्वेडकल्पः|
क्ष्वेडोऽतिकटुतीक्ष्णोष्णः प्रगाढेषु प्रशस्यते|
कुष्ठपाण्ड्वामयप्लीहशोफगुल्मगरादिषु||४१||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kṣvēḍaḥ-tiktakōśātakī, atitīkṣṇōṣṇkaṭukatvāt kuṣṭhādiṣu pragāḍhēṣu-atyantacirakālajatvād dr̥ḍhēṣu prarūḍhēṣu,praśasyatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-atha kṣvēḍakalpaḥ| tatra viṣayamāha-kṣvēḍa iti| kṣvēḍaḥ-kōśātakī|
Adhikarana kṣvēḍasya vamanaprayōgaḥ (42) · Śloka 42
pr̥thak phalādiṣaṭkasya kvāthē māṁsamanūpajam|
kōśātakyā samaṁ siddhaṁ tadrasaṁ lavaṇaṁ pibēt||42||
View original
पृथक् फलादिषट्कस्य क्वाथे मांसमनूपजम्|
कोशातक्या समं सिद्धं तद्रसं लवणं पिबेत्||४२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pr̥thak phalādiṣaṭkasya- madanaphalēkṣvākvādikasya, kvāthē māṁsamanūpajaṁ kōśātakyā samaṁ-tayā tulyaṁ, siddhaṁ-pakvaṁ,tadrasaṁ tasya māṁsasya rasaṁ, lavaṇānvitaṁ pibēt |
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-prayōgamāha-pr̥thagiti|
Adhikarana kṣvēḍasya anyaḥ prayōgaḥ (43) · Śloka 43
phalādipippalītulyaṁ siddhaṁ kṣvēḍarasē'thavā|
|43|
View original
फलादिपिप्पलीतुल्यं सिद्धं क्ष्वेडरसेऽथवा|
|४३|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-phalādipippalyō- madanaphalajīmūtēkṣvākuphalamadhyabījāni, tābhistulyamānūpaṁ māṁsaṁ samakṣvēḍarasēna siddhaṁ vā pibēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-anyadāha-phalādīti| pippalyō-bījāni, taistulyamānūpamāṁsam|
Adhikarana kṣvēḍasya anyaḥ prayōgaḥ (43-4) · Śloka 4
|
kṣvēḍakvāthaṁ pibētatsiddhaṁ miśramikṣurasēna vā||43||
iti kṣvēḍakalpaḥ||4||
View original
|
क्ष्वेडक्वाथं पिबेतत्सिद्धं मिश्रमिक्षुरसेन वा||४३||
इति क्ष्वेडकल्पः||४||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yadvā, ikṣurasēna miśraṁ kṣēḍakvāthē siddhamānūpajaṁ māṁsarasaṁ salavaṇaṁ pibēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-anyadāha-kṣvēḍakvāthamiti|
Adhikarana sukumārādiṣu kauṭajaṁ śrēṣṭham (44) · Śloka 44
atha kuṭajaphalakalpaḥ|
kauṭajaṁ sukumārēṣu pittaraktakaphōdayē|
jvarē visarpē hr̥drōgē khuḍē kuṣṭhē ca pūjitam||44||
View original
अथ कुटजफलकल्पः|
कौटजं सुकुमारेषु पित्तरक्तकफोदये|
ज्वरे विसर्पे हृद्रोगे खुडे कुष्ठे च पूजितम्||४४||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kuṭajaṁ sukumārēṣu-atyantavamanāsahiṣṇuṣu, pittaraktakaphōdayē-atiśayēnādhikē tasmin, tathā jvarādiṣu, vamanē śrēṣṭham|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0 -atha kuṭajakalpaḥ| tatra viṣayamāha-kauṭajamiti|
Adhikarana kauṭajasya vamanaprayōgaḥ (45-5) · Śloka 5
sarṣapāṇāṁ madhūkānāṁ tōyēna lavaṇasya vā|
pāyayētkauṭajaṁ bījaṁ yuktaṁ kr̥śarayā'thavā||45||
saptāhaṁ vā'rkadugdhāktaṁ taccūrṇaṁ pāyayētpr̥thak|
phalajīmūtakēkṣvākujīvantījīvakōdakaiḥ||46||
iti kuṭajaphalakalpaḥ||5||
View original
सर्षपाणां मधूकानां तोयेन लवणस्य वा|
पाययेत्कौटजं बीजं युक्तं कृशरयाऽथवा||४५||
सप्ताहं वाऽर्कदुग्धाक्तं तच्चूर्णं पाययेत्पृथक्|
फलजीमूतकेक्ष्वाकुजीवन्तीजीवकोदकैः||४६||
इति कुटजफलकल्पः||५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sarṣapādīnāṁ pr̥thak tōyēna-kvāthēna, saindhavasya ca jalēna, kuṭajabījaṁ pāyayēt| athavā,kr̥śarayā saha kauṭajaṁ pāyayēt| athavā, saptāhamarkadugdhāktaṁ kuṭajabījacūrṇaṁ pr̥̄thak madanaphalādyudakaiḥ pāyayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-prayōgamāha-sarṣapāṇāmiti|
Adhikarana vamanayōgānāmupasaṁhāraḥ (1) · Śloka 1
vamanauṣadhamukhyānāmiti kalpadigīritā|
bījēnānēna matimānanyānyapi ca kalpayēt||47||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ pañcamē kalpasiddhisthānē vamanakalpō nāma prathamō'dhyāyaḥ||1||
View original
वमनौषधमुख्यानामिति कल्पदिगीरिता|
बीजेनानेन मतिमानन्यान्यपि च कल्पयेत्||४७||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां पञ्चमे कल्पसिद्धिस्थाने वमनकल्पो नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0- vamanauṣadhamukhyānāṁ-chardiṣi prādhanānāmauṣadhānāṁ,iti ēvaṁ prakārēṇa, kalpasya dik-gatiḥ,īritā-kalpamārga uditaḥ| anēna bījēna-anayā diśā, sumatiranyānyapi vamanauṣadhāni kalpayēditi| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ pañcamē kalpasiddisthānē vamanakalpō nām prathamō'dhyāyaḥ samāptaḥ||1||
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā raṁ-vamanayōgānupasaṁharati-vamanauṣadhēti| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| vāntyauṣadhaprakaraṇaṁ sāmastyēna nirūpitam||1||