Skip to content

1. vamanakalpādhyāyah

Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

śrēēgaṇēśāya namaḥ| cikitsitasthānādantaraṁ kalpasthānamārabhyatē cikitsitasthānasya kalpasthānāpēkṣatvāt| tathā hi prāgadhyagēēṣṭa (hr̥. ci. a. 1/8) - "tarpaṇēna rasēnēkṣōrmadyaiḥ kalpōditāni vā| vamanāni prayujyēta" iti| tadēvamādyupadēśāt sapēkṣatvamasya| tasmāt kalpasthānamucyata ityāha --

Adhikarana vamanakalpādhyāyaḥ (2) · Śloka 2

tasmāt kalpasthānamucyata ityāha athātō vamanakalpaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē)||2||

View original

तस्मात् कल्पस्थानमुच्यत इत्याह अथातो वमनकल्पं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)||२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vamanaṁ-ūrdhvaṁ mukhēna dōṣaharaṇam , tasya kalpa:-kalpanaṁ yōjanamityartha:| śēṣamāyuṣkāmīyādhyāyavadvyākhyēyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śrīgaṇēśāya namaḥ| atha kalpasthānārambhaḥ| vamanakalpaṁ vyākhyātuṁ pratijānītē-athēti| atha vamanakalpaḥ| tatra saṅgrahē (ka. a. 1)-"vamandravyāṇāṁ madanaphalajīmūtakēkṣvākudvikōśātakīkuṭajaphalāni śrēṣṭhāni| tēṣvapi madanaphalam| dōṣadūṣyādivaśāccaiṣāmētatkalpanānāṁ ca prādhānyam| dōṣādīnāmēva cātibahvavasthābhēdādvamanādiṣu kalpanānāṁ vyāpadāṁ sādhanānāṁ ca yadasaṅkhyēyatvaṁ, atō buddhimatāṁ vikalpamārgadarśanārthamudāharaṇamātraṁ kalpasiddhisthānamupadēkṣyatē|" iti|

Adhikarana madanakalpaḥ,vamanē madanaṁ śrēṣṭham virēcanē trivr̥nmūlaṁ śrēṣṭham,vyādhivaśājjīmūtādērviśiṣṭatā (1) · Śloka 1

prādhānyācca vamanakalpē madanamēva śasyata ityāha atha madanakalpaḥ| vamanē madanaṁ śrēṣṭhaṁ, trivr̥nmūlaṁ virēcanē| nityamanyasya tu vyādhiviśēṣēṇa viśiṣṭatā||1||

View original

प्राधान्याच्च वमनकल्पे मदनमेव शस्यत इत्याह अथ मदनकल्पः| वमने मदनं श्रेष्ठं, त्रिवृन्मूलं विरेचने| नित्यमन्यस्य तु व्याधिविशेषेण विशिष्टता||१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vamanaviṣayē nityaṁ madanaṁ śrēṣṭham , nirapāyitvādanyadravyaviṣayē'pi vā tasyōpayōgāt sarvatrāniṣiddhaprasaratwācca| lāghavamicchaṁśca tantrakr̥didamavōcat-`trivr̥nmūlaṁ virēcanē'iti| yathā madanaṁ vamanē nityaṁ śrēṣṭhaṁ , tathā trivr̥nmūlaṁ virēcanē , nirapāyitvādihētunā| madanaṁ varjayitwā vyādhivaśādanyasya-jīmūtādēḥ , viśiṣṭatā| vakṣyati hi (ślō. 19)- "jīmūtaṁ tu viśēṣataḥ| prayōktavyaṁ jvaraśvāsakāsahidhmādirōgiṇām| " iti| ēvaṁ trivr̥nmūlaṁ varjayitwā parasya virēcanadravyasya vyādhiviśēṣēṇa viśiṣṭatvam, na tu trivr̥nmūlavatsarvatrāniṣiddhaprasaratvaṁ nirapāyitvaṁ ca| tathā cōktam (saṅgrahē sū. a. 13)- "trivr̥tsukhavirēcanānām| " iti| tadēvaṁ vamanē madanaṁ śrēṣṭhaṁ trivr̥nmūlaṁ viracanē sarvadēti sthitam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-mānatrivr̥tōḥ śrēṣṭhatvamāha-vamana iti| nityaṁ avyabhicārēṇa|

Adhikarana madanaphalānāṁ saṁskāraḥ (2-6) · Śloka 6

phalāni nātipāṇḍūni na cātiharitānyapi| ādāyāhni praśastarkṣē madhyē grīṣmavasantayōḥ||2|| pramr̥jya kuśamuttōlyāṁ kṣiptvā badhvā pralēpayēt| gōmayēnānu muttōlīṁ dhānyamadhyē nidhāpayēt||3|| mr̥dubhūtāni madhviṣṭagandhāni kuśavēṣṭanāt| niṣkr̥ṣṭāni gatē'ṣṭāhē śōṣayēttānyathātapē||4|| tēṣāṁ tataḥ suśuṣkāṇāmuddhr̥tya phalapippalīḥ| dadhimadhvājyapalalairmr̥ditvā śōṣayētpunaḥ||5|| tataḥ suguptaṁ saṁsthāpya rkāyakālē prayōjayēt| |6|

View original

फलानि नातिपाण्डूनि न चातिहरितान्यपि| आदायाह्नि प्रशस्तर्क्षे मध्ये ग्रीष्मवसन्तयोः||२|| प्रमृज्य कुशमुत्तोल्यां क्षिप्त्वा बध्वा प्रलेपयेत्| गोमयेनानु मुत्तोलीं धान्यमध्ये निधापयेत्||३|| मृदुभूतानि मध्विष्टगन्धानि कुशवेष्टनात्| निष्कृष्टानि गतेऽष्टाहे शोषयेत्तान्यथातपे||४|| तेषां ततः सुशुष्काणामुद्धृत्य फलपिप्पलीः| दधिमध्वाज्यपललैर्मृदित्वा शोषयेत्पुनः||५|| ततः सुगुप्तं संस्थाप्य र्कायकाले प्रयोजयेत्| |६|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-athaśabdō'tra prastutau madanasya prastāvē| madanasya phalāni pāṇḍūni gr̥hītvā, na tvatipāṇḍūnyatikrāntapākatwāt, na cātiharitānyāmatvāt| kadā''dāya ? praśastanakṣatrē divasē| kasminnr̥tau ? madhyē grīṣmavasantayōḥ| ēvamr̥tusandhau gr̥hītāni pramr̥jya-vyapagatamalādidōṣāṇi kr̥twā, kuśamayyāṁ muttōlyāṁ-mūṭikāyāṁ, kṣiptvā punarupariṣṭādbaddhdvā ca tatō gōmayēna tāṁ muttōlīṁ limpēt| anantaraṁ dhānyamadhyē nidhāpayēt-sthāpayēt| kuśānāṁ samūhō racanāviśēṣaniṣpāditaḥ kuśamuttōlītyucyatē| mr̥dubhītāni tāni madhviṣṭagandhāni- kadācinmadhugandhāni kadācidiṣṭagandhāni,kuśavēṣṭanādaṣṭāhēna jñātvā anantaramaṣṭāhē'tikrāntē kuśamuttōlyāḥ niṣkr̥ṣṭāni-bahiṣkr̥tāni, anantaramātapē śōṣayēt| tataḥ-anantaraṁ tēṣāṁ-madanaphalānāṁ, [suṣṭhu] śuṣkāṇāṁ phalapippalīruddhr̥tya dadhimadhvājyapalalairmr̥ditvā-saṅkṣudya,punarātapē śōṣayēt| tataḥ-anantaraṁ, suṣṭhu guptaṁ dhārayitvā kāryakālē-vamanāvasarē, tāḥ prayōjayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-madanasaṁskāramāha-phalānīti| phalāni-madanaphalāni| pramr̥jya-viśōdhya| kuśamuttōlyāṁ-kuśamayarajjuvēṣṭanikāyām| tāṁ ca muttōlīṁ rajjubhirbaddhvā gōmayēna lēpayēt| anu-paścāt, dhānyarāśau nidhāpayēt| saṅgrahē tu (ka. a.1) -"yavabusamāṣaśālivrīhikulatthamudgānyatamarāśau" iti| tatō'ṣṭāhē gatē mr̥dubhūtāni madhuvadiṣṭagandhāni kuśavēṣṭanānniṣkr̥ṣya ātapē śōṣayēt| tataḥ suśuṣkāṇāṁ phalapippalīḥ-majjānaṁ, uddharēt| tatō dadhyādibhirmardayēt| tataḥ punaḥ śōṣayēt| tatō guptaṁ sthāpayēt| saṅgrahē tu (ka. a. 1)-"navaṁ kalaśamarajaskamākaṇṭhaṁ pūrayitvā" ityadhikam|

Adhikarana madanaprayōgaḥ (6-9) · Śloka 9

| athādāya tatō mātrāṁ jarjarīkr̥tya vāsayēt||6|| śarvarīṁ madhuyaṣṭyā vā kōvidārasya vā jalē| karbudārasya bimbyā vā nīpasya vidulasya vā||7|| śaṇapuṣpyāḥ sadāpuṣpyāḥ pratyakpuṣpyudakē'thavā| tataḥ pibētkaṣāyaṁ taṁ prātarmr̥ditagālitam||8|| sūtrōditēna vidhinā sādhu tēna tathā vamēt| |9|

View original

| अथादाय ततो मात्रां जर्जरीकृत्य वासयेत्||६|| शर्वरीं मधुयष्ट्या वा कोविदारस्य वा जले| कर्बुदारस्य बिम्ब्या वा नीपस्य विदुलस्य वा||७|| शणपुष्प्याः सदापुष्प्याः प्रत्यक्पुष्प्युदकेऽथवा| ततः पिबेत्कषायं तं प्रातर्मृदितगालितम्||८|| सूत्रोदितेन विधिना साधु तेन तथा वमेत्| |९|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-atha-anantaraṁ, tataḥ-pippilībhyō, mātrāṁ-parimāṇaṁ prāyēṇa dēśakālādivaśādwā mātrāṁ, vikalpyānantaraṁ tāṁ mātrāṁ jarjarīkr̥tya-sañcūrṇya, madhuyaṣṭayādīnāmanyatamasya jalē śarvarīṁ-sakalāṁ rātriṁ, vāsayēdabhiṣavaṇāya| tataḥ-anantaraṁ, [prātaḥ] taṁ kaṣāyaṁ mr̥ditagālitaṁ pūrvaṁ mr̥ditaṁ paścādgālitaṁ-vastrapūtaṁ kr̥tvā, sūtrōditēna vidhinā-"śvō vamyaṁ" (sū. a. 18|12) ityādigranthōktēna, pibēt| [tathā-] ēvaṁ kr̥tē sati, tēna sādhu vamēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0 - madanaprayōgamāha-athēti| tataḥ-phalapippalībhyaḥ, mātrāṁ-antarnakhamuṣṭiṁ, yāvadvā sādhu manyēta| kōvidāraḥ-kāñcanāraḥ| karbudāraḥ-ślēṣmātakaḥ| bimbī-tuṇḍikērī| nīpaḥ-kadambabhēdaḥ| vidulō-vētasaḥ| śaṇapuṣpī-ghaṇṭāravā| sadāpuṣpī-vanakārpāsī| pratyakpuṣpī-apāmārgaḥ| tēna-tathākr̥tēna kaṣāyēṇa, sādhu vamēt| anyathā tvasādhu|

Adhikarana ślēṣmajvarādau viśēṣaḥ (9-10) · Śloka 10

| ślēṣmajvarapratiśyāyagulmāntarvidradhīṣu ca||9|| pracchardayēdwiśēṣēṇa yāvatpittasya darśanam| |10|

View original

| श्लेष्मज्वरप्रतिश्यायगुल्मान्तर्विद्रधीषु च||९|| प्रच्छर्दयेद्विशेषेण यावत्पित्तस्य दर्शनम्| |१०|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-viśēṣēṇa ślēṣmajvarādiṣu vamēt| yāvatpittasya darśanam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ślēṣmajvarādau viśēṣamāha-ślēṣmajvarēti| ślēṣmajvarādiṣu tu viśēṣēṇa punaḥpunarvāmayēdāpittadarśanāt|

Adhikarana jvarārucyādiṣu vamanayōgaḥ (10-11) · Śloka 11

| phalapippalicūrṇaṁ vā kwāthēna svēna bhāvitam||10|| tribhāgatriphalācūrṇaṁ kōvidārādivāriṇā| pibējjvarāruciṣṭhēvagranthyapacyarbudōdarī||11||

View original

| फलपिप्पलिचूर्णं वा क्वाथेन स्वेन भावितम्||१०|| त्रिभागत्रिफलाचूर्णं कोविदारादिवारिणा| पिबेज्ज्वरारुचिष्ठेवग्रन्थ्यपच्यर्बुदोदरी||११||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0 -athavā madanaphalapippalīcūrṇaṁ svēna-phalapippalīkwāthēna, bhāvitaṁ tribhāgatriphalācūrṇānvitaṁ kōvidārādijalēna pibēt, jwarādiṣūdarāntēṣu|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0 -vamanāntaramāha-phalapippalīti| svēna-phalapippalīkvāthēna| tribhāgaṁ-tr̥tīyabhāgatulyaṁ, sammīlitaṁ triphalācūrṇaṁ yasmiṁstattathā| jvarādimān pibēt| ṣṭhēvaḥ-kaphaprasēkaḥ|

Adhikarana kaphasthānagē pittē (12) · Śloka 12

pittē kaphasthānagatē jīmūtādijalēna tat| |12|

View original

पित्ते कफस्थानगते जीमूतादिजलेन तत्| |१२|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pittē kaphasthānagatē sati granthyā (jvarā) dimānnarastat-madanaphalaṁ, jīmūtādijalēna pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vamanāntaramāha-pitta iti| kaphasthānagatē pittē tat-phalapippalīcūrṇaṁ, jīmūtādijalēna pibēt| jīmūtādayaḥ-śrēṣṭhēṣūktāḥ|

Adhikarana hr̥ddāhādau vamanayōgaḥ (12-13) · Śloka 13

| hr̥ddāhē'dhōstrapittē ca kṣīraṁ tatpippalīśr̥tam||12|| kṣairēyīṁ vā| |13|

View original

| हृद्दाहेऽधोस्त्रपित्ते च क्षीरं तत्पिप्पलीशृतम्||१२|| क्षैरेयीं वा| |१३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-hr̥dayadāhē'dhōgē raktapitē [ca] tasya-madanaphalasya, pippalībhiḥ kwathitaṁ kṣīraṁ kṣairēyīṁ vā pibēt| tantrāntarē ca kṣīraśrapaṇavidhiruktaḥ-"dravyādaṣṭaguṇaṁ kṣīraṁ kṣīrāttōyaṁ caturguṇam| kṣīrāvaśēṣaḥ kartavyaḥ kṣīrapākē tvayaṁ vidhiḥ||" iti| asrapitta ityētāvatyukta ūrdhvagōbhayagayōrasrapittayōrvamanāyōgyatwādēvādhōgrahaṇē siddhē punaradhōgrahaṇaṁ sukhatarapratipattyartham| kṣairēyīmiti "kṣīrāḍ ḍhañ" iti ḍhañ, "ṭiḍ ḍhāṇa" iti ṅīp|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-anyadāha-hr̥ddāha iti| phalapippalīśr̥taṁ kṣīraṁ kṣairēyīṁ vā hr̥ddāhē'dhōsrapittē ca pibēt| kṣairēyīṁ-kṣīrapēyām| kṣīraṁ ca-tatpippalīśr̥tamēva| saṅgrahē tu (ka. a.1)-"tasya vā payasaḥ śītasya santānikāñjaliṁ pittē prakupitē uraḥkaṇṭhahr̥dayē ca tanukaphōpadigdhē|" iti|

Adhikarana kaphacchardyādau vamanayōgaḥ (13) · Śloka 13

kaphacchardiprasēkatamakēṣu tu| dadhyuttaraṁ vā dadhi vā tacchr̥takṣīrasambhavam||13||

View original

कफच्छर्दिप्रसेकतमकेषु तु| दध्युत्तरं वा दधि वा तच्छृतक्षीरसम्भवम्||१३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaphacchardiprasēkatamakēṣu dadhyuttaraṁ-dadhisaramēva hitam| athavā dadhi hitam| ubhayamapi vamanē hitaṁ tacchr̥takṣīrasambhavam| tacchr̥taṁ-madanapippalīśr̥tam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0 -anyadāha-kaphacchardīti| kaphacchardyādiṣu tu tacchr̥takṣīrajaṁ dadhi dadhyuttaraṁ vā|

Adhikarana sukhakārakō vamanayōgaḥ (14) · Śloka 14

phalādikwāthakalkābhyāṁ siddhaṁ tatsiddhadugdhajam| sarpiḥ kaphābhibhūtē'gnau śuṣyaddēhē ca vāmanam||14||

View original

फलादिक्वाथकल्काभ्यां सिद्धं तत्सिद्धदुग्धजम्| सर्पिः कफाभिभूतेऽग्नौ शुष्यद्देहे च वामनम्||१४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kwāthaśca kalkaśca kwāthakalkau, phalādīnāṁ-madanaphalajīmūtakēkṣwādīnāṁ kwāthakalkau, tābhyāṁ siddhaṁ-pakwaṁ, sarpiḥ kaphēnābhibhūtē'gnau śuṣyaccharīrē ca vāmanaṁ hitam| kimbhūtaṁ sarpiḥ ? tatsiddhadugdhajam ,- taiśca-phalādibhiḥ śr̥taṁ(siddhaṁ), tatsiddhaṁ ca taddugdhaṁ ca tasmādudbhūtam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0 -anyadāha-phalāditi| phalādīni-śrēṣṭhatvēnōktāni, tēṣāṁ kvāthaḥ, tēṣāmēva kalkaḥ, tēṣāmēva kṣīrājjātaṁ sarpiḥ, ēkatra siddhaṁ mandāgnau kārśyē ca pibēt| saṅgrahē tu (ka. a. 1)-"phalamajjacūrṇamiśrēṇa vā''ragvadhādidravyāṇāṁ gōpaghōṇṭābhūnimbabāṇavarjānāṁ sasōmavalkapañcakōlakānāmanyatamasya niryūhēṇa sādhitaṁ lēhamupayuñjīta| phalamajjacūrṇamiśrēṇa vā rēṇukailāśatāhvākustumburutagarakuṣṭhatvakcōrakamarubakāgurugugguluvālakaśrīvēṣṭakaparipēlavamāṁsīśailēyakasthauṇēyakasurasā- pālēvatapūtyaśōkarōhiṇīnāṁ dvāviṁśatēranyatamasya kaṣāyēṇa sādhitāmutkārikāmōdanaṁ vā bhakṣayēt| phalapippalīsvarasakaṣāyaparipītairvā tilaśālitandulapiṣṭaistatkaṣāyōpasr̥ṣṭaiḥ surasādidravyānyatamaniryūhōpasr̥ṣṭairvā śaṣkulīrapūpānanyaṁ vā bhakṣyaṁ sādhiyitvā bhakṣayēt|" iti|

Adhikarana bhakṣyabhōjyēṣu vamanayōgaḥ (15-16) · Śloka 16

swarasaṁ phalamajjñō vā bhallātakavidhiśr̥tam| ādarvīlēpanātsiddhaṁ līḍhvā pracchardayētsukham||15|| taṁ lēhaṁ bhakṣyabhōjyēṣu tatkaṣāyāṁśca yōjayēt| |16|

View original

स्वरसं फलमज्ज्ञो वा भल्लातकविधिशृतम्| आदर्वीलेपनात्सिद्धं लीढ्वा प्रच्छर्दयेत्सुखम्||१५|| तं लेहं भक्ष्यभोज्येषु तत्कषायांश्च योजयेत्| |१६|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-phalamajjñō vā swarasaṁ bhallātakavidhānēna śr̥taṁ darvīlēpaṁ yāvat paktwā līḍhvā sukhaṁ vamēt| taṁ ca lēhaṁ bhakṣyādiṣu tathā tasya-madanaphalasya, kaṣāyān yōjayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-anyadāha-svarasamiti| bhallātakavidhiḥ-uktō rasāyanēṣu (hr̥.u.a. 39/72)|

Adhikarana santarpaṇavyādhiṣu vamanayōgaḥ (16-17) · Śloka 17

| vatsakādipratīvāpaḥ kaṣāyaḥ phalamajjajaḥ||16|| nimbārkānyatarakwāthasamāyuktō niyacchati| baddhamūlānapi vyādhīn sarvān santarpaṇōdbhavān||17||

View original

| वत्सकादिप्रतीवापः कषायः फलमज्जजः||१६|| निम्बार्कान्यतरक्वाथसमायुक्तो नियच्छति| बद्धमूलानपि व्याधीन् सर्वान् सन्तर्पणोद्भवान्||१७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-madanaphalamajjajō vā kaṣāyō vatsakādigaṇapratīvāpō (hr̥. sū. a. 15|33) nimbārkānyatarakwāthasaṁyuktō vyādhīn samūlānapi niyacchati| kīddaśān ? santarpaṇajān|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-anyadāha-vatsakādīti|

Adhikarana phalābhāvē puṣpaṁ śalāṭu vā (18-2) · Śloka 2

rāṭhapuṣpaphalaślakṣṇacūrṇairmālyaṁ surūkṣitam| vamēnmaṇḍarasādīnāṁ tr̥ptō jighran sukhaṁ sukhī||18|| ēvamēva phalābhāvē kalpyaṁ puṣpaṁ śalāṭu vā| |19| iti madanakalpaḥ||2||

View original

राठपुष्पफलश्लक्ष्णचूर्णैर्माल्यं सुरूक्षितम्| वमेन्मण्डरसादीनां तृप्तो जिघ्रन् सुखं सुखी||१८|| एवमेव फलाभावे कल्प्यं पुष्पं शलाटु वा| |१९| इति मदनकल्पः||२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-madanapuṣpaphalasūkṣmacūrṇaiḥ surūkṣitaṁ-tadrajasā'tidhūsaritaṁ, puṣpaṁ jighran maṇḍarasādīnāṁ tr̥ptaḥ , ādigrahaṇāt kr̥śarākṣīrayavāgūnāṁ parigrahaḥ , tathāvidhō jighran sukhī-klēśamasahiṣṇuḥ , sukhēna vamēt| ēvamēva-anēnaiva kramēṇa, phalābhāvē sati puṣpaṁ prakr̥tatwānmadanasya, kalpanīyam| "athādāya tatō mātrāṁ jarjarīkr̥tya vāsayēt| śarvarīṁ madhuyaṣṭyā vā kōvidārasya vā jalē||" (ślō. 6) ityādividhinā śalāṭu vā-bālamadanaṁ apakvaṁ phalaṁ vā, ēvaṁ kalpanīyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0 - anyadāha-rāṭhapuṣpaphalēti| rāṭhō-madanaḥ| suruṣitaṁ-suṣṭhu avakīrṇam| śalāṭu-bālaṁ phalam| saṅgrahē tu (ka. a. 1)-"phalapippalīnāṁ vā phalādiniryūhēṇaikaviṁśatikr̥tvaḥ subhāvitānāṁ kusumarajaḥsadr̥śēna cūrṇēnāvacūrṇayēt sarasi sarōruhaṁ br̥hatsāyāhnē tadrātrimuṣitaṁ prabhātē punaravacūrṇitamuddhr̥tya haridrākr̥śarākṣīrayavāgūnāmanyatamaṁ saindhavaguḍaphāṇitōpētamākaṇṭhaṁ pītavānupajighran sukumāraḥ samucitagandhasampadutkliṣṭakaphapittō bhēṣajadvēṣī ca tathā sukhēna chardayati| ētēna sarvamālyagandhaprāvaraṇapaṭā vyākhyātāḥ|" iti|

Adhikarana jīmūtakalpaḥ (19) · Śloka 19

atha jīmūtakalpa:| | jīmūtādyāśca phalavat|19|

View original

अथ जीमूतकल्प:| | जीमूताद्याश्च फलवत्|१९|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-jīmūtatumbīkōśātakyādyāḥ kuṭajaphalaparyantāḥ phalavat-madanaphalatulyavidhinā, kalpyāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-madanavidhiṁ jīmūtādiṣvatidiśati-jīmūtādyā iti|

Adhikarana jvaraśvāsādau jīmūtō yōjyaḥ (19-20) · Śloka 20

| jīmūtaṁ tu viśēṣataḥ||19|| prayōktavyaṁ jvaraśvāsakāsahidhmādirōgiṇām| |20|

View original

| जीमूतं तु विशेषतः||१९|| प्रयोक्तव्यं ज्वरश्वासकासहिध्मादिरोगिणाम्| |२०|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-viśēṣēṇa tu jīmūtō jvarādiṣu yōjyaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0 -atha jīmūtakalpaḥ| tatra viṣayamāha-jīmūtamiti| jīmūtaṁ-dēvadālī|

Adhikarana tumbīkōśātakīṣvapīyaṁ kalpanā (20-22) · Śloka 22

| payaḥ puṣpē'sya nirvr̥ttē, phalē pēyā payaskr̥tā||20|| lōmaśē kṣīrasantānaṁ, dadhyuttaramalōmaśē| śr̥̄tē payasi dadhyamlaṁ jātaṁ haritapāṇḍukē||21|| āsutya vāruṇīmaṇḍaṁ pibēnmr̥ditagālitam| kaphādarōcakē kāsē pāṇḍutwē rājayakṣmaṇi||22||

View original

| पयः पुष्पेऽस्य निर्वृत्ते, फले पेया पयस्कृता||२०|| लोमशे क्षीरसन्तानं, दध्युत्तरमलोमशे| शॄते पयसि दध्यम्लं जातं हरितपाण्डुके||२१|| आसुत्य वारुणीमण्डं पिबेन्मृदितगालितम्| कफादरोचके कासे पाण्डुत्वे राजयक्ष्मणि||२२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-asya-jīmūtasya, puṣpē sampannē payaḥ-kṣīraṁ, jīmūtakaśr̥taṁ prayōjyam| phalē'sya niṣpannē payaskr̥tā-jīmūtaśr̥takṣīraniṣpāditā, pēyā yōjyā| jīmūtaphalasya lōmaśālōmaśatayā mr̥dukaṭhinabhēdēna dwaividhyam| lōmaśē tasmin jīmūtaphalē śr̥takṣīrasya yā santānikā-śītībhūtasyōpariṣṭāddhanō'vayavaḥ , taṁ vamanē pibēt| alōmaśē jīmūtaphalē-kāṭhinyamāgatē, taccūrṇayutaṁ dadhyuttaraṁ-dadhisaraṁ, pibēt| śr̥tē payasi prakr̥tatwājjīmūtaphalaiḥ śr̥tē| kimbhūtē ? haritapāṇḍukē,-lōmaśālōmaśayōrmadhyamāvasthāṁ prāptē sati, dadhyamlaṁ jātaṁ pibēt| amlamēva dadhi-dadhyamlam, kēcittu mastu dadhyamlamityāhuḥ| jīmūtaphalēna vā''sutya vāruṇīmaṇḍaṁ pibēt| kimbhūtam ? mr̥ditagālitaṁ,-pūrvaṁ mr̥ditaṁ khajādinā, paścād gālitaṁ-prasratam| kēṣu ? kaphārōcakādiṣu|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-prayōgamāha-paya iti| asya-jīmūtasya, puṣpē nirvr̥ttē puṣpasiddhaṁ payaḥ prayōktavyam| phalē phalasiddhakṣīrapēyā| lōmaśē phalē tatsiddhakṣīrasantānikā| cyutalōmani phalē tatsiddhakṣīradadhisaraṁ dadhi vā| haritapāṇḍuni phalē tatsiddhakṣīrajamamlaṁ dadhi kṣīraṁ vā| haritapāṇḍubhirvāruṇīmaṇḍaṁ āsunuyāt-avasthāntaraṁ nayēt| tatō mr̥ditagālitaṁ kaphajēṣvarōcakādiṣu pibēt|

Adhikarana vātapittārditē vamanayōgaḥ (23) · Śloka 23

iyaṁ ca kalpanā kāryā tumbīkōśātakīṣvapi| |23|

View original

इयं च कल्पना कार्या तुम्बीकोशातकीष्वपि| |२३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-iyaṁ ca kalpanā-'payaḥ puṣpē'sya nirvr̥ttē' ityādikā 'āsutya vāruṇīmaṇḍaṁ' itiparyantā, tumbīkōśātakīṣvapi kāryā|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-jīmūtakalpanāṁ tumbīkōśātakyōratidiśatiiyamiti| iyaṁ-avasthābhēdēna, kalpanā tumbyāṁ kōśātakīdvayē ca|

Adhikarana pittaślēṣmajvarē vamanayōgaḥ (23-25) · Śloka 25

| paryāgatānāṁ śuṣkāṇāṁ phalānāṁ vēṇijanmanām||23|| cūrṇasya payasā śuktiṁ vātapittārditaḥ pibēt| dwē vā trīṇyapi vā''pōthya kwāthē tiktōttamasya vā||24|| āragvadhādinavakādāsutyānyatamasya vā| vimr̥dya pūtaṁ taṁ kwāthaṁ pittaślēṣmajwarī pibēt||25||

View original

| पर्यागतानां शुष्काणां फलानां वेणिजन्मनाम्||२३|| चूर्णस्य पयसा शुक्तिं वातपित्तार्दितः पिबेत्| द्वे वा त्रीण्यपि वाऽऽपोथ्य क्वाथे तिक्तोत्तमस्य वा||२४|| आरग्वधादिनवकादासुत्यान्यतमस्य वा| विमृद्य पूतं तं क्वाथं पित्तश्लेष्मज्वरी पिबेत्||२५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-paryāgatānāṁ-prāptasamyakpākānāṁ, phalānāṁ vēṇijanmanāṁ-dēvadālyutpannānāṁ, cūrṇasya śuktiṁ-ardhapalaṁ, payasā vātapittābhyāmarditaḥ-āturaḥ , pibēt| dwē vā trīṇyapi vā jīmūtaphalanyāpōthya-jarjarīkr̥tya, tiktōttamasya-nimbasya, kwāthaṁ pittaślēṣmajwarī pibēt| athavā, āragvadhādinavakāt-āragvadhavargādādyauṣadhanavakāt, anyatamasya kwāthē dwē vā trīṇyapi vā jīmūtaphalānyāsutya-sandhāya, tathā vimr̥dya pūtaṁ kwātha pittaślēṣmajwarī pibēt| garāgarī ca vēṇī ca dēvadālī ca jīmūtaṁ cēti paryāyāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0 -anyadāha-paryāgatānāmiti| paryāgatānāṁ-pakvānām| vēṇī-jīmūtaḥ| śuktiṁ-ardhapalam| anyadāha-dvē vēti| āpōthya-jarjarīkr̥tya| tiktōttamasya-paṭōlasya| saṅgrahē tu (ka. a. 1)-"jīvakarṣabhakēkṣuśatāvarīnāmanyatamasya svarasēna vā pittajē| athavā pūrvavat ghr̥taṁ siddham|" iti|ḥ

Adhikarana pittjvarādau vamanayōgaḥ (26-2) · Śloka 2

jīmūtakalkaṁ cūrṇaṁ vā pibēcchītēna vāriṇā| jwarē paittē, kavōṣṇēna kaphavātātkaphādapi||26|| iti jimūtakalpaḥ||2||

View original

जीमूतकल्कं चूर्णं वा पिबेच्छीतेन वारिणा| ज्वरे पैत्ते, कवोष्णेन कफवातात्कफादपि||२६|| इति जिमूतकल्पः||२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-jīmūtacurṇaṁ-phalamapi kalkīkr̥tyāthavā taccūrṇaṁ pittajajwarē śītēna jalēnālōḍya pibēt| tasyaiva kalkaṁ cūrṇaṁ vā kaphavātāt kaphāccōdbhūtē jwarē kavōṣṇēna vāriṇā pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-anyadāha-jīmūtakalkamiti|

Adhikarana kāsaśvāsādau ikṣvākuḥśastaḥ (27) · Śloka 27

athēkṣwākukalpaḥ| kāsaśwāsaviṣacchardijvarārtē kaphakarśitē| ikṣwākurvamanē śastaḥ pratāmyati ca mānavē||27||

View original

अथेक्ष्वाकुकल्पः| कासश्वासविषच्छर्दिज्वरार्ते कफकर्शिते| इक्ष्वाकुर्वमने शस्तः प्रताम्यति च मानवे||२७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kāsādyārtē kaphārditē puruṣē vamanē-vamanaviṣayē, ikṣwākuḥ śastaḥ| pratāmyati ca mānavē pratamakākrāntatwādyaḥ pratāmyati narastasmiṁśca, śastaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0 -athēkṣvākukalpaḥ| tatra viṣayamāha-kāsaśvāsēti| ikṣvākuḥ-kaṭutumbī| pratāmyati-mūrcchāyuktē|

Adhikarana pittaślēṣmajvarādōu ikṣvāku prayōgaḥ (28) · Śloka 28

phalapuṣpavihīnasya pravālaistasya sādhitam| pittaślēṣmajvarē kṣīraṁ pittōdriktē prayōjayēt||28||

View original

फलपुष्पविहीनस्य प्रवालैस्तस्य साधितम्| पित्तश्लेष्मज्वरे क्षीरं पित्तोद्रिक्ते प्रयोजयेत्||२८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-phalapuṣpavihīnasya-asañjātaphalapuṣpasya, [tasya-] ikṣvākōḥ, kisalayaiḥ kṣīraṁ sādhitaṁ pittaślēṣmajvarē pittōdriktē prayōjayēt| phalapuṣpavihīnasyētyanēna kōmalatvaṁ pratipādayati ikṣvākōstantrakr̥t| anyathā "pravālaiḥ sādhitaṁ kṣīraṁ pittōdriktē prayōjayēt|" iti brūyāt| ikṣvākuphalasya jaraṭhāvastasya prayōgamāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-prayōgamāha-phalapuṣpavihīnasyēti| vihīnatvaṁ-anutpattyā|

Adhikarana kaphakāsādau vamanayōgaḥ (29) · Śloka 29

hr̥̄tamadhyē phalē jīrṇē sthitaṁ kṣīraṁ yadā dadhi| syāttadā kaphajē kāsē śwāsē vamyaṁ ca pāyayēt||29||

View original

हॄतमध्ये फले जीर्णे स्थितं क्षीरं यदा दधि| स्यात्तदा कफजे कासे श्वासे वम्यं च पाययेत्||२९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

ikṣvākuphalasya jaraṭhāvasthasya prayōgamāha sa0-hr̥tamadhyē jīrṇē-supakvē, tasmin ikṣvākō: phalē hr̥tamadhyabhāgatvācchūnyamadhyē kṣīraṁ sthitaṁ sat yadā dadhi jātaṁ syāttadā kaphakāsādiṣu vamanārthaṁ pāyayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-anyadāha-hr̥tamadhya iti| hr̥tamadhyē-niṣkulīkr̥tē| jīrṇē-pakvē|

Adhikarana pāṇḍukuṣṭhādau vamanayōgaḥ (30) · Śloka 30

mastunā vā phalānmadhyaṁ pāṇḍukuṣṭhaviṣārditaḥ| tēna takraṁ vipakvaṁ vā pibētatsamadhusaindhavam||30||

View original

मस्तुना वा फलान्मध्यं पाण्डुकुष्ठविषार्दितः| तेन तक्रं विपक्वं वा पिबेतत्समधुसैन्धवम्||३०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ikṣākuphalamadhyaṁ vā mastunā pāṇḍvādyarditaḥ pibēt| tēna-ikṣvākuphalamadhyēna, takraṁ vā vipakwaṁ madhusaindhavayutaṁ pibēt| samadhusaindhavamityuktaṁ spaṣṭārtham vamanavidhau hi samadhusaindhavasya vamanasyānujñānāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0 -anyadāha-mustunēti| tēna-phalamadhyēna| saṅgrahē tu (ka.a. 1)-"tadēva vā madhyaṁ saguḍapalalaṁ bhakṣayēt| ikṣvākuphalatailaṁ vā pibēt|" iti|

Adhikarana viṣagulmādau vamanayōgaḥ (31) · Śloka 31

bhāvayitvā''jadugdhēna bījaṁ tēnaiva vā pibēt| viṣagulmaudaragranthigaṇḍēṣu ślīpadēṣu ca||31||

View original

भावयित्वाऽऽजदुग्धेन बीजं तेनैव वा पिबेत्| विषगुल्मौदरग्रन्थिगण्डेषु श्लीपदेषु च||३१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ajādugdhēna tadbījaṁ bhāvayitvā tēnaiva-chagalīkṣīrēṇa, viṣagulmādiṣu pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0 -anyadāha-bhāvayitvēti| tēnaiva-ājadugdhēna, viṣādiṣu ṣaṭsu pibēt|

Adhikarana kaphajvarādau vamanayōgaḥ (32) · Śloka 32

saktubhirvā pibēnmanthaṁ tumbīsvarasabhāvitaiḥ| kaphōdbhavē jvarē kāsē galarōgēṣvarōcakē||32||

View original

सक्तुभिर्वा पिबेन्मन्थं तुम्बीस्वरसभावितैः| कफोद्भवे ज्वरे कासे गलरोगेष्वरोचके||३२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-saktubhiḥ-yavasaktubhiḥ, tumbīsvarasabhāvitairmanthaṁ vā pibēt| kaphōdbhavēṣu jvarādiṣu|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-anyadāha-saktubhiriti| kaphajēṣu jvarādiṣu manthaṁ pibēt|

Adhikarana gulmajvarādau vamanayōgaḥ (33) · Śloka 33

gulmē jvarē prasaktē ca kalkaṁ māṁsarasaiḥ pibēt| naraḥ sādhu vamatyēvaṁ na ca daurbalyamaśnutē||33||

View original

गुल्मे ज्वरे प्रसक्ते च कल्कं मांसरसैः पिबेत्| नरः साधु वमत्येवं न च दौर्बल्यमश्नुते||३३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kalkaṁ tumbyā māṁsarasaiḥ pibēt| gulmē tathā jvarē prasaktē-dīrghakālānubandhini| ēvaṁ sati puruṣaḥ sādhukr̥tvā vamati| daurbalyaṁ ca na prāpnōti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0 -anyadāha-gulma iti| gulmē cirakālajvarē ca māṁsarasaiḥ kalkaṁ pibēt|

Adhikarana sukhiṣu ādhrāpakō vamanayōgaḥ (34-3) · Śloka 3

tumbyāḥ phalarasaiḥ śuṣkaiḥ sapuṣpairavacūrṇitam| chardayēnmālyamāghrāya gandhasampatsukhōcitaḥ||34|| itīkṣvākukalpaḥ||3||

View original

तुम्ब्याः फलरसैः शुष्कैः सपुष्पैरवचूर्णितम्| छर्दयेन्माल्यमाघ्राय गन्धसम्पत्सुखोचितः||३४|| इतीक्ष्वाकुकल्पः||३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa-(tumbyāḥ phalarasaiḥ puṣparasaiścāvacūrṇitaṁ śuṣkaiḥ-śōṣitaiḥ,tumbiphalarasaistumbipuṣpacūrṇamiśritairavacūrṇitaṁ mālyāmāghrāya sukhaṁ vamēt| gandhasampat-gandhasampattimat|)

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 r0 -anyadāha-tumbyā iti| tumbīphalarasaiḥ tumbīpuṣpacūrṇamiśritaiḥ śōṣitairavacūrṇitaṁ mālyamāghrāya sukhaṁ vamēt| gandhasampat-gandhasampattimat| saṅgrahē tu (ka. a. 1)-"ikṣvakuphalasvarasaṁ vā triguṇakṣīrasādhitamuraḥsthitē kaphē pīnasē svarasādē ca pibēt| bilvamūlaprasthakvāthēna vā tumbībījāni kvāthayēt| tatastamiṁstribhāgaghr̥tē ghr̥tasamāni ca piṣṭvā tumbībījāni tadardhāṁśikāni ca pratyēkaṁ jīmūtamahājālinīvatsakakr̥tavēdhanāni kvāthatulyamēva ca trikaṭukamāvapēt| tataḥ punaradhiśritya lēhaṁ sādhayēt| tamavalihya pramathyāmanu pibēt| ayamēva ca kalpaḥ kāśmaryādiṣu caturṣu mahāpañcamūlāṅgēṣu pr̥thak pr̥thaguktō vēditabyaḥ vātakaphagulmaprasaktajvarēṣu||" iti|

Adhikarana kāsagulmādau dhāmārgavaḥ iṣṭaḥ (35-36) · Śloka 36

atha dhāmārgavakalpaḥ| kāsagulmōdaragarē vātē ślēṣmāśayasthitē| kaphē ca kaṇṭhavaktrasthē kaphasañcayajēṣu ca||35|| dhāmārgavō gadēṣviṣṭaḥ sthirēṣu ca mahatsu ca| |36|

View original

अथ धामार्गवकल्पः| कासगुल्मोदरगरे वाते श्लेष्माशयस्थिते| कफे च कण्ठवक्त्रस्थे कफसञ्चयजेषु च||३५|| धामार्गवो गदेष्विष्टः स्थिरेषु च महत्सु च| |३६|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kāsādiṣu, tathā kaphasthānasthē vātē, śrlēṣmaṇi galasthē mukhasthē ca tathā kaphasañcayajēṣvarōcakadiṣu tathā,sthirēṣu-dīrghakālaprarūḍhēṣu, mahatsu-cātyantaṁ pravr̥ddhēṣu, rōgēṣu dhāmārgavaḥ-kōśaphalākhyaḥ,iṣṭaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha dvikōśātakīkalpaḥ| tatrādau dhāmārgavakalpaḥ| tatra viṣayamāha-kāsagulmēti| dhāmārgavō-rājakōśātakī|

Adhikarana kāsādau dhāmārgavaprayōgaḥ (36-38) · Śloka 38

| jīvakarṣabhakau vīrā kapikacchūḥ śatāvarī||36|| kākōlī śrāvāṇī mēdā mahāmēdā madhūlikā| tadrajōbhiḥ pr̥thaglēhā dhamārgavarajōnvitāḥ||37|| kāsē hr̥dayadāhē ca śastā madhusitādrutāḥ| |38|

View original

| जीवकर्षभकौ वीरा कपिकच्छूः शतावरी||३६|| काकोली श्रावाणी मेदा महामेदा मधूलिका| तद्रजोभिः पृथग्लेहा धमार्गवरजोन्विताः||३७|| कासे हृदयदाहे च शस्ता मधुसिताद्रुताः| |३८|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-jīvakarṣabhādīnāṁ pr̥thak-prayēkaṁ, tēṣāṁ rajōbhiścūrṇairmadhusitābhyāmatyantaṁ drutāḥ-dravīkr̥tāḥ, dhāmārgavarajōnvitāḥ taccūrṇamiśrāḥ, lēhāḥ kāsē hr̥dayadāhē ca śastāḥ| madhūlikā madhuyaṣṭiḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0 - prayōgamāha-jīvakarṣabhakāviti| vīrā-vidārī| śrāvaṇī-muṇḍī| madhūlikā-jalajaṁ yaṣṭīmadhu| pākaṁ vinā'pi madhusitāyōgēnaiva lēhatvam|

Adhikarana sapittōṣmē kaphē prayōgaḥ (38) · Śloka 38

| tē sukhāmbhōnupānāḥ syuḥ pittōṣmasahitē kaphē||38||

View original

| ते सुखाम्भोनुपानाः स्युः पित्तोष्मसहिते कफे||३८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ta ēva-pūrvōktā lēhāḥ, uṣṇōdakānupānā vamanāya bhavēyuḥ| kaphē pittōṣmasahitē sati-pittēna tathā pittakāryēṇōṣmaṇā yuktē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tē-jīvakādilēhāḥ| sukhāmbhaḥ-kōṣṇamudakam| pittōṣmā-pittajastāpaḥ| saṅgrahē tu (ka. a. 1)-"jīvanīyānyatamacūrṇasaṁyuktān samadhuśarkarāṁstatkaṣāyairlēhān pittōpasarjanē ślēṣmaṇi vidadhyāt|" iti|

Adhikarana viṣāpahaḥ prayōgaḥ (39) · Śloka 39

dhānyatumbaruyūṣēṇa kalkastasya viṣāpahaḥ| |39|

View original

धान्यतुम्बरुयूषेण कल्कस्तस्य विषापहः| |३९|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tasya-dhāmārgavasya, kalkō dhānyatumbarubhyāṁ yūṣēṇa kvāthēna,upayuktō viṣaghnaḥ syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0 -anyadāha-dhānyēti| dhānyaṁ-kustumbarī| yūṣaḥ-kvāthaḥ|

Adhikarana mānasarōgē prayōgaḥ (39-4) · Śloka 4

| bimyāḥ punarnavāyā vā kāsamardasya vā rasē||39|| ēkaṁ dhāmārgavaṁ dvē vā mānasē mr̥ditaṁ pibēt| tacchr̥takṣīrajaṁ sarpiḥ sādhitaṁ vā phalādibhiḥ||40|| iti dhāmārgavakalpaḥ||4||

View original

| बिम्याः पुनर्नवाया वा कासमर्दस्य वा रसे||३९|| एकं धामार्गवं द्वे वा मानसे मृदितं पिबेत्| तच्छृतक्षीरजं सर्पिः साधितं वा फलादिभिः||४०|| इति धामार्गवकल्पः||४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-bimbyādīnāmanyatamasya rasē-kvāthē, dhāmārgavaphalamēkaṁ mr̥ditaṁ kr̥tvā, athavā dvē phalē, mānasē-mānōvikārē, vamanaṁ ( nārthaṁ) pibēt| athavā, tacchr̥takṣīrajaṁ sarpiḥ-dhāmārgavaphalasādhitaṁ kṣīrōdbhavaṁ [ghr̥taṁ], phalādibhiḥ sādhitaṁ-madanaphalajīmūtakēkṣvākudhāmārgavakōśātakīkuṭajaiḥ ṣaḍbhiḥ pakvaṁ,mānasē vamanārthaṁ pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-anyadaha-bimbyā iti| phalādibhiḥ-ṣaḍbhiḥśrēṣṭhaiḥ| saṅgrahē tu (ka. a. 1)-"sumanaḥ saumanasyāyanīharidrācōrakahaimavatīmahāsahākṣudrasahāvr̥ścīvabimbīpunarnavākāsamardānyatamakaṣāyēṇa dhāmārgavamēkaṁ dvē vā manōvikārēṣu|" iti|

Adhikarana kuṣṭhādau kṣvēḍaḥ śasyatē (41) · Śloka 41

atha kṣvēḍakalpaḥ| kṣvēḍō'tikaṭutīkṣṇōṣṇaḥ pragāḍhēṣu praśasyatē| kuṣṭhapāṇḍvāmayaplīhaśōphagulmagarādiṣu||41||

View original

अथ क्ष्वेडकल्पः| क्ष्वेडोऽतिकटुतीक्ष्णोष्णः प्रगाढेषु प्रशस्यते| कुष्ठपाण्ड्वामयप्लीहशोफगुल्मगरादिषु||४१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kṣvēḍaḥ-tiktakōśātakī, atitīkṣṇōṣṇkaṭukatvāt kuṣṭhādiṣu pragāḍhēṣu-atyantacirakālajatvād dr̥ḍhēṣu prarūḍhēṣu,praśasyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha kṣvēḍakalpaḥ| tatra viṣayamāha-kṣvēḍa iti| kṣvēḍaḥ-kōśātakī|

Adhikarana kṣvēḍasya vamanaprayōgaḥ (42) · Śloka 42

pr̥thak phalādiṣaṭkasya kvāthē māṁsamanūpajam| kōśātakyā samaṁ siddhaṁ tadrasaṁ lavaṇaṁ pibēt||42||

View original

पृथक् फलादिषट्कस्य क्वाथे मांसमनूपजम्| कोशातक्या समं सिद्धं तद्रसं लवणं पिबेत्||४२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pr̥thak phalādiṣaṭkasya- madanaphalēkṣvākvādikasya, kvāthē māṁsamanūpajaṁ kōśātakyā samaṁ-tayā tulyaṁ, siddhaṁ-pakvaṁ,tadrasaṁ tasya māṁsasya rasaṁ, lavaṇānvitaṁ pibēt |

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-prayōgamāha-pr̥thagiti|

Adhikarana kṣvēḍasya anyaḥ prayōgaḥ (43) · Śloka 43

phalādipippalītulyaṁ siddhaṁ kṣvēḍarasē'thavā| |43|

View original

फलादिपिप्पलीतुल्यं सिद्धं क्ष्वेडरसेऽथवा| |४३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-phalādipippalyō- madanaphalajīmūtēkṣvākuphalamadhyabījāni, tābhistulyamānūpaṁ māṁsaṁ samakṣvēḍarasēna siddhaṁ vā pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-anyadāha-phalādīti| pippalyō-bījāni, taistulyamānūpamāṁsam|

Adhikarana kṣvēḍasya anyaḥ prayōgaḥ (43-4) · Śloka 4

| kṣvēḍakvāthaṁ pibētatsiddhaṁ miśramikṣurasēna vā||43|| iti kṣvēḍakalpaḥ||4||

View original

| क्ष्वेडक्वाथं पिबेतत्सिद्धं मिश्रमिक्षुरसेन वा||४३|| इति क्ष्वेडकल्पः||४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yadvā, ikṣurasēna miśraṁ kṣēḍakvāthē siddhamānūpajaṁ māṁsarasaṁ salavaṇaṁ pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-anyadāha-kṣvēḍakvāthamiti|

Adhikarana sukumārādiṣu kauṭajaṁ śrēṣṭham (44) · Śloka 44

atha kuṭajaphalakalpaḥ| kauṭajaṁ sukumārēṣu pittaraktakaphōdayē| jvarē visarpē hr̥drōgē khuḍē kuṣṭhē ca pūjitam||44||

View original

अथ कुटजफलकल्पः| कौटजं सुकुमारेषु पित्तरक्तकफोदये| ज्वरे विसर्पे हृद्रोगे खुडे कुष्ठे च पूजितम्||४४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kuṭajaṁ sukumārēṣu-atyantavamanāsahiṣṇuṣu, pittaraktakaphōdayē-atiśayēnādhikē tasmin, tathā jvarādiṣu, vamanē śrēṣṭham|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0 -atha kuṭajakalpaḥ| tatra viṣayamāha-kauṭajamiti|

Adhikarana kauṭajasya vamanaprayōgaḥ (45-5) · Śloka 5

sarṣapāṇāṁ madhūkānāṁ tōyēna lavaṇasya vā| pāyayētkauṭajaṁ bījaṁ yuktaṁ kr̥śarayā'thavā||45|| saptāhaṁ vā'rkadugdhāktaṁ taccūrṇaṁ pāyayētpr̥thak| phalajīmūtakēkṣvākujīvantījīvakōdakaiḥ||46|| iti kuṭajaphalakalpaḥ||5||

View original

सर्षपाणां मधूकानां तोयेन लवणस्य वा| पाययेत्कौटजं बीजं युक्तं कृशरयाऽथवा||४५|| सप्ताहं वाऽर्कदुग्धाक्तं तच्चूर्णं पाययेत्पृथक्| फलजीमूतकेक्ष्वाकुजीवन्तीजीवकोदकैः||४६|| इति कुटजफलकल्पः||५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sarṣapādīnāṁ pr̥thak tōyēna-kvāthēna, saindhavasya ca jalēna, kuṭajabījaṁ pāyayēt| athavā,kr̥śarayā saha kauṭajaṁ pāyayēt| athavā, saptāhamarkadugdhāktaṁ kuṭajabījacūrṇaṁ pr̥̄thak madanaphalādyudakaiḥ pāyayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-prayōgamāha-sarṣapāṇāmiti|

Adhikarana vamanayōgānāmupasaṁhāraḥ (1) · Śloka 1

vamanauṣadhamukhyānāmiti kalpadigīritā| bījēnānēna matimānanyānyapi ca kalpayēt||47|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ pañcamē kalpasiddhisthānē vamanakalpō nāma prathamō'dhyāyaḥ||1||

View original

वमनौषधमुख्यानामिति कल्पदिगीरिता| बीजेनानेन मतिमानन्यान्यपि च कल्पयेत्||४७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां पञ्चमे कल्पसिद्धिस्थाने वमनकल्पो नाम प्रथमोऽध्यायः||१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- vamanauṣadhamukhyānāṁ-chardiṣi prādhanānāmauṣadhānāṁ,iti ēvaṁ prakārēṇa, kalpasya dik-gatiḥ,īritā-kalpamārga uditaḥ| anēna bījēna-anayā diśā, sumatiranyānyapi vamanauṣadhāni kalpayēditi| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ pañcamē kalpasiddisthānē vamanakalpō nām prathamō'dhyāyaḥ samāptaḥ||1||

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-vamanayōgānupasaṁharati-vamanauṣadhēti| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| vāntyauṣadhaprakaraṇaṁ sāmastyēna nirūpitam||1||