௧. வேதோத்பத்த்யத்யாயஃ

ஸஹஸ்ராக்ஷஂ கணாதீஶஂ ஸ்வகுருஂ ச ஸரஸ்வதீம்| ஜநகஂ ஜநயித்ரீஂ ச ஶாஸ்த்ராதௌ ப்ரணமாம்யஹம்|| ஸமஸ்தஜநபததிலககல்பே ஶ்ரீபாதாநகதேஶே நகரீவரமதுராஸமீபே அங்கோலாநாமகஂ வைத்யஸ்தாநமஸ்தி| யத்ர ஸௌரவஂஶஜா ப்ராஹ்மணாஃ ஸமஸ்தபூமிபதிமாந்யா அஶ்விநீகுமாரஸமாநாஃ பார்வணசந்த்ரருசியஶஃப்ரஸாதிததிங்மண்டலா வைத்யா அபூவந்| ததந்வயே கோவிந்தநாமா சிகித்ஸகஶிரோமணிரபூத், ததஸ்தத்புத்ரோ பிஷக்ஶிரோமுகுடமணிர்ஜயபாலஃ ஸமஜநி, தத்தநயஶ்ச ஸமஸ்தஶாஸ்த்ரார்ததத்த்வஜ்ஞோ பரதபாலஃ ஸஞ்ஜாதஃ, தத்புத்ரஃ ஸ்வகுலநபஸ்தலசந்த்ரமா விவேகபஹஸ்பதிஃ ஶ்ரீஸஹபாலதேவநபதிவல்லபஃ ஶ்ரீடல்ஹணஃ ஸமபூத்| தேந ஶ்ரீஜேஜ்ஜடஂ டீகாகாரஂ ஶ்ரீகயதாஸபாஸ்கரௌ ச பஞ்ஜிகாகாரௌ ஶ்ரீமாதவப்ரஹ்மதேவாதீந் டீப்பநகாராஂஶ்சோபஜீவ்ய, ஆயுர்வேதஶாஸ்த்ரஸுஶ்ருதவ்யாக்யாநாய நிபந்தஸங்க்ரஹஃ க்ரியதே| யத்யபி ஸுஶ்ருதோபரி ஜேஜ்ஜடாதிபிஷ்டீகா ரசிதாஃ, ததாऽபி தாஸாஂ குஶாக்ரீயதியாமபிகம்யத்வாதல்பமேதஸாமநுக்ரஹாய ஸுஶ்ருதஂ வ்யாக்யாதுகாமஸ்ய மம ப்ரயாஸஃ ஸபலஃ|

அதாதோ வேதோத்பத்திமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாம இதி| நநு, கதமத் ஸூத்ரமிதஂ? சதுர்விதாநி ஹி ஸூத்ராணி பவந்தி; தத்யதா- ப்ரதிஸஂஸ்கர்தஸூத்ரம், ஏகீயஸூத்ரஂ, ஶிஷ்யஸூத்ரஂ, குருஸூத்ரஂ சேதி| இஹ ப்ரதிஸஂஸ்கர்தஸூத்ரஂ நாஸ்த்யேவேத்யேகே, அந்யே த்வஸ்தீதி பாஷந்தே, யதா ச ததஸ்தி ததேஹைவ நைகட்யேந கதயிஷ்யாமஃ; ஏகீயஸூத்ரஂ யதா- ‘தத்ர லோஹிதகபிலபாண்டுபீதநீலஶுக்லேஷ்வவநிப்ரதேஶேஷு மதுராம்லலவணகடுதிக்தகஷாயாணி யதாஸங்க்யமுதகாநி பவந்தீத்யேகே பாஷந்தே’(ஸூ. அ. ௪௫)- இதி; ஶிஷ்யஸூத்ரஂ யதா- ‘வாயோஃ ப்ரகதிபூதஸ்ய வ்யாபந்நஸ்ய ச லக்ஷணம்| ஸ்தாநஂ கர்ம ச ரோகாஂஶ்ச வதஸ்வ வததாஂவர’ (நி. அ. ௧)- இதி; குருஸூத்ரஂ யதா- ‘தேஹே விசரதஸ்தஸ்ய லக்ஷணாநி நிபோத மே’ (நி. அ. ௧)- இதி; ஏவஂ ஸூத்ராணாமநேகத்வாத் கஸ்யேதஂ ஸூத்ரம்? உச்யதே- குரோரேவைதத் ஸூத்ரஂ, ஶிஷ்யேண க்ரந்தஂ சிகீர்ஷதா லிகிதம்| அந்யே து ஶிஷ்யஸ்யைவேதஂ ஸூத்ரமித்யாஹுஃ, ஸ த்வாத்மஶிஷ்யேஷு தந்வந்தரிப்ரஶிஷ்யேஷு ப்ரதிஜ்ஞாஂ கதவாந்; தந்நேச்சதி கயீ| கிமேதத் ஸ்வகபோலகல்பிதஂ ஸுஶ்ருதேநோக்தம், அதவா யதைவ குருணோதீரிதமிதி பஷ்டஃ ப்ரதிஸஂஸ்கர்தா ஸுஶ்ருதமுகேநேதமாஹ- யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிரிதி| இதஂ ப்ரதிஸஂஸ்கர்தஸூத்ரஂ, யத்ர யத்ர பரோக்ஷே லிட்ப்ரயோகஸ்தத்ர தத்ரைவ ப்ரதிஸஂஸ்கர்தஸூத்ரஂ ஜ்ஞாதவ்யமிதி; ப்ரதிஸஂஸ்கர்தாऽபீஹ நாகார்ஜுந ஏவ| அதஶப்தோऽநந்தரார்த ஏவ| அதோ யுஷ்மச்சல்யதந்த்ரோபதேஶகாமிதாதநந்தரம்| வேதோத்பத்திமிதி அஸ்யாதௌ ஆயுஃஶப்தோ லுப்தோ ஜ்ஞேயஃ; தேந, ஆயுர்வேதோத்பத்திமிதி| உத்பத்திரத்ராபிவ்யக்திஃ, ந த்வபூதப்ராதுர்பாவஃ| அதீயந்தேऽஸ்மிந்நர்தா இத்யத்யாயஃ| வ்யாக்யாஸ்யாம இதி விர்விஶேஷே, ஆங் அபிவ்யாப்தௌ, வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ப்ரகதயிஷ்யாமஃ| அந்யே து, அதஶப்தஃ ஶிஷ்யப்ரஶ்நாநந்தர்யே , அதஃஶப்தோ ஹேத்வர்தஃ, யத ஏதே ஶிஷ்யாஃ ப்ரஜாஹிதார்தமாயுர்வேதஂ குருஂ பப்ரச்சுஃ, அதோ ஹேதோரித்யர்தஃ; அபரே து விர்விவிதப்ரகாரே, ஆங் ஆபிமுக்யே, ஶேஷஂ ஸமம்| ஏதேநாதஃ ஶல்யதந்த்ரோபதேஶகாமிதாதநந்தரம், ஆயுர்வேதாபிவ்யக்திமதிகத்ய கதோ யோऽத்யாயஸ்தஂ விஶேஷாபிவ்யாப்த்யா ப்ரகதயிஷ்யாமஃ| த்விதீயவ்யாக்யாநபக்ஷேऽபீத்தஂ யோஜநீயம்| யதோவாசேதி யாதகுக்தவாந்| பகவாந் தந்வந்தரிரிதி ஸமஸ்தைஶ்வர்யமாஹாத்ம்யயஶஃஶ்ரீகாமார்தப்ரயத்நைர்யுக்தோ ‘பகவாந்’ இத்யுச்யதே; அந்யே து ஜ்ஞாநாதிஶயவாந் புருஷாதிஶயோ பகவாந்; அபரே து, அஷ்டகுணைஶ்வர்யவாநேவாத்ர பகவாந்| அதாத இத்யாதிகஂ ப்ரதிஜ்ஞாஸூத்ரஂ யத்யப்யத்யாயாதௌ லிகிதஂ, ததऽபி ‘வத்ஸ ஸுஶ்ருத’ (ஸூ. அ. ௧, ஸூ. அ. ௧௪) இத்யநந்தரஂ த்ரஷ்டவ்யம்; அந்யே து ‘அத்யாப்யாஶ்ச பவந்தோ வத்ஸாஃ’ (ஸூ. அ. ௧, ஸூ. அ. ௫) இத்யநந்தரஂ படந்தி, தந்நேச்சதி கயீ| அத்ர கேசித் ‘வேதோத்பத்திஂ நாமாத்யாயஂ’ இதி படந்தி||௧-௨||

அத கல்வித்யாதி| அதேதி மங்கலார்தஃ, தத்து ஶ்ரோதவ்யாக்யாத்ரோஃ க்ரியாபலஸித்திஂ கதயதி| கலு வாக்யஶோபார்தஃ, அந்யே து நிஶ்சயார்தஃ| அமரவரஂ தேவஶ்ரேஷ்டஂ, பூர்வஜந்மந்யமதோத்தரணாத்; அந்யே து ப்ரஹ்மணோऽவதாரத்வாத்| ஷிகணபரிவதஂ தேவர்ஷிப்ரஹ்மர்ஷிராஜர்ஷிஸமூஹைர்வேஷ்டிதஂ, தபோஜ்ஞாநபாஹுல்யாதுபாதேயவாக்யத்வாச்ச| ஆஶ்ரமஸ்தஂ வாநப்ரஸ்தாஶ்ரமஸ்தம், ஏதேந ராஜ்யசிந்தாபரித்யாகாதநாகுலசித்தத்வஂ ராஜர்ஷித்வஂ ச ஸூசிதம்| காஶிராஜஂ வாராணஸீஜநபதநபதிஂ, காஶிராஜஸ்ய நிர்வாணபதாபிலாஷித்வாத்தத்புத்ரத்வமாபந்நமிதி காஶிராஜம்| காஶிராஜாநாமநேகத்வாத்விஶேஷணமாஹ- திவோதாஸம்|- திவிதிஶப்தேநாத்ர தத்ஸ்தாநதேவாஃ கத்யந்தே, தைஃ பூஜாகாம்யயா ஸம்ப்ரதீயதே யஸ்மை ஸ திவோதாஸஸ்தம்; அந்யே து தாஸ(ஶ)தி கர்மாணி யத்நேந கரோதீதி தாஸஃ(ஶஃ), திவஃ ஸ்வர்கஸ்ய தாஸோ திவோதாஸ(ஶ)ஸ்தம்| ஸர்வஜநப்ரஸித்தஂ விஶேஷணமாஹ- தந்வந்தரிமிதி|- தநுஃ ஶல்யஶாஸ்த்ரஂ, தஸ்ய அந்தஂ பாரம் இயர்தி கச்சதீதி தந்வந்தரிஃ , தம்; அபரா வ்யுத்பத்திர்விஸ்தரபயாந்ந லிகிதா| ஔபதேநவாதயஃ ஸுஶ்ருதாந்தாஃ ஸப்த ஶிஷ்யா ஊசுஃ உக்தவந்தஃ| ப்ரபதிஶப்தேந போஜாதயஃ| அந்யே து ‘கோபுரரக்ஷிதௌ’ இதி நாமத்வயஂ மந்யந்தே, இத்யௌபதேநவாதயோऽஷ்டௌ; ப்ரபதிக்ரஹணாந்நிமிகாங்காயநகார்க்யகாலவாஃ; ஏவமேதாந் த்வாதஶ ஶிஷ்யாநாஹுஃ| நநு, ப்ரஶ்நகர்ததயா ஸுஶ்ருதஸ்ய முக்யத்வாதாதாவஸ்ய நாமக்ரஹணமுசிதஂ ஸ்யாத், கதமௌபதேநவாதிநாமாந்யாதாவுக்தாநி? ஸத்யஂ, தேவர்ஷயஸ்தே ராஜர்ஷீணாஂ பூஜ்யா இதி ந தோஷஃ||௩||

ஷயஸ்தே தஂ காஶிராஜஂ ப்ரதி கிமூசுரித்யாஹ- பகவந்நித்யாதி|- பகவந்நிதி ஸம்போதநே| தத்ர ஶாரீரா வாதாதிவைஷம்யநிமித்தாஃ, மாநஸா ரஜஸ்தமஃஸம்பூதாஃ காமாதயஃ, ஆகந்தவோ வ்யாக்ராதிகதாஃ ஶஸ்த்ராதிகதாஶ்ச| ஸ்வாபாவிகாநாமத்ராக்ரஹணமஸ்மிஞ்சாஸ்த்ரே தத்ப்ரதீகாரஸ்யாப்ராதாந்யஸூசநார்தம்; அதவா ‘ஆத்மநஶ்ச ப்ராணயாத்ரார்தஂ’ இத்யத்ரைவாவரோதாச்ச, ஷீணாஂ ஹி ஶாரீரமாநஸாகந்துவ்யாத்யஸம்பவாத் கேவலஂ ஸ்வாபாவிகவ்யாதிநிஷேதேநைவ ப்ராணயாத்ராऽபிப்ரேதா| உபத்ருதாந் உபஸஷ்டாந்| ஸநாதாநபி ஸமித்ராதிகாநபி| அநாதவத் ஏகாகிஜநவத்| விசேஷ்டமாநாந் விருத்தாஂ க்ரியாஂ குர்வாணாந்| ஏதேநாயுர்வேதஂ விநா மித்ராதயோऽப்யநர்தகா இதி| விக்ரோஶதஶ்ச விஶேஷாதார்தஸ்வரை ருததஶ்ச| நஃ அஸ்மாகம்| ஆத்மநஶ்ச ப்ராணயாத்ரார்தஂ ப்ராணாநாமக்நீஷோமாதீநாஂ யாத்ரார்தஂ வ்யவஹாரார்தஂ ஸ்வஸ்தவத்தாநுவர்தநார்தம்| அத்ர கேசித் ‘ஆத்மப்ரஜாஹிதஹேதோஃ’ இதி படந்தி| உபதிஶ்யமாநஂ ஸங்க்ஷேபதஃ கத்யமாநம்| அத்ராயத்தமிதி அத்ராயுர்வேதோபதேஶே, ஆயத்தஂ அதீநம்| ஐஹிகம் இஹலோகபவம், ஆமுஷ்மிகஂ பரலோகபவஂ, ஶ்ரேயஃ கல்யாணலாபஃ| அர்தகாமௌ மித்ராதிலாபோ யஶஶ்ச ஐஹிகஂ ஶ்ரேயஃ; ஸ்வர்காதி விஶிஷ்டஂ ஜந்மாந்தரஜ்ஞாநாதயஶ்ச ஆமுஷ்மிகஂ ஶ்ரேயஃ, அமரத்வஂ ச| ததிதி ஹேதௌ, யஸ்மாதாயுர்வேதோபதேஶாத்விவிதஂ ஶ்ரேய ஆயத்தஂ, தஸ்மாத்; உபபந்நாஃ ஸ்மஃ ஸமீபமாகதாஃ ஸ்மஃ; ஶிஷ்யத்வேந சாத்ரபாவேநேதி||௪||

தேஷாமௌபதேநவாதீநாஂ ஸமீபகதாநாஂ காஶிராஜேந கிஂ கதமித்யாஹ- தாநுவாச பகவாநிதி| ஸ்வாகதஂ ஶோபநமாகதஂ, வஃ யுஷ்மாகம்| அமீமாஂஸ்யாஃ அவிசாரணீயாஃ, ப்ரஸித்தஜாத்யாதிவத்த்வாத்| அத்யாப்யாஶ்ச அத்யாபநார்ஹாஶ்ச| வத்ஸா இதி பக்ஷபாதாதிஶயத்வஸூசகஂ ஸம்போதநம்; அதவா வத்ஸாஃ ப்ரதமவயஸோ கவாஂ புத்ராஃ, வத்ஸா இவ வத்ஸாஃ; அநேந விஶேஷணேந ப்ரதமவயஸ்த்வஂ புத்ரஸாதஶ்யஂ தமநீயத்வஂ ச ஸூசயதி||௫||

இதாநீமாயுர்வேதஸ்ய ஸாமாந்யஂ லக்ஷணஂ தர்ஶயந்நாஹ- இஹ கல்வித்யாதி|- இஹ கல்விதி வாக்யாலங்காரே, வக்ஷ்யமாணஂ வாக்யமலங்கரோதி; அந்யே து இஹ மயி ஸூத்ரகாரே, கலு ஏவார்தஃ; ஏதேந மய்யேவ ஆயுர்வேதோऽஷ்டாங்கோ நாந்யேஷு ஸூத்ரகாரேஷு, அந்யேஷாமேகைகஸ்யைவாங்கஸ்ய ப்ரணேதத்வாத்| இஹேதி வாக்யோபக்ரமே, கலு ஸம்போதநே, இத்யபரே| உபாங்கம் அங்கமேவால்பத்வாதுபாங்கஂ; தத்யதா- தேஹஸ்ய பாஹுஜங்கே ஶிர இத்யங்காநி, கரசரணநாஸிகாதீந்யுபாங்காநி, ஏதேநோபாங்கமித்யுக்தம்; உபாங்கமங்கஸமீபமித்யேகே| அநுத்பாத்யைவ ப்ரஜாஃ லோகஸஷ்டேஃ ப்ராக், ஆயுர்வேதஂ ப்ரதர்ஶ்ய ப்ரஜாஃ பஶ்சாத் ஸஷ்டவாநித்யர்தஃ| கதவாந் ஸஂஸ்கதவாந், ந து பூர்வமுத்பாதிதவாந்; குதஃ? நித்யத்வாத்| ஸ்வயம்பூஃ ப்ரஹ்மா| ததோऽல்பாயுஷ்ட்வமிதி ததஃ ப்ராக்தநகரணாதநந்தரமதர்மப்ரவத்தௌ ஸத்யாம், அல்பாயுஷ்ட்வம் அல்பஜீவிதத்வம், அல்பமேதஸ்த்வஂ ஸ்வல்பபுத்தித்வஂ, பூயஃ புநஃ, அஷ்டதா அஷ்டபிஃ ப்ரகாரைஃ||௬||

அத கே தேऽஷ்டௌ ப்ரகாராஃ? இத்யாஹ- தத்யதேத்யாதி| ஶல்யமிதி ஶல்யாஹரணப்ரதாநஂ தந்த்ரஂ ஶல்யதந்த்ரம்| ஶலாகாயாஃ கர்ம ஶாலாக்யஂ, தத்ப்ரதாநஂ தந்த்ரமபி ஶாலாக்யம்| காயோऽத்ராக்நிருச்யதே, தஸ்ய சிகித்ஸா காயசிகித்ஸா; அதவா காயோ தேஹஃ, தஸ்ய சிகித்ஸா காயசிகித்ஸா| பூதாநி தேவாஸுரகந்தர்வயக்ஷரக்ஷஃபிதநாகபிஶாசா அஷ்டௌ, தாநி வேத்த்யநயேதி பூதவித்யா; அதவா பூதாவேஶாபாகரணார்தா வித்யா பூதவித்யா| குமாராஃ பாலாஃ, தேஷாஂ பதிர்தாரணஂ போஷணஂ ச, தஸ்யா பத்யா இதஂ தந்த்ரமிதி கௌமாரபத்யம்| அகதோ விஷப்ரதீகாரஃ, ததர்தஂ தந்த்ரமகததந்த்ரம்; அந்யே விஷகரவைரோதிகஸம்ப்ரயோகோ கதஃ, கதஸ்யாபாவஃ அகதஃ, அகதாய தந்த்ரமகததந்த்ரமித்யாசக்ஷதே| ரஸாநாஂ ரஸரக்தாதீநாமயநமாப்யாயநஂ ரஸாயநஂ, ததர்தஂ தந்த்ரஂ ரஸாயநதந்த்ரம்; அதவா ரஸாநாஂ ரஸவீர்யவிபாகாதீநாமாயுஃப்ரபதிகாரணாநாமயநஂ விஶிஷ்டலாபோபாயோ ரஸாயநஂ, ததர்தஂ தந்த்ரஂ ரஸாயநதந்த்ரம்| வாஜீகரணதந்த்ரமிதி யேந ஸ்த்ரீஷு விஷயே வாஜீவ நரஃ ஸாமர்த்யஂ ப்ராப்நோதி தத் வாஜீகரணஂ, யேநாத்யர்தஂ வ்யஜ்யதே ஸ்த்ரீஷு தத் வாஜீகரணம்; அந்யே து வஜநஂ வாஜோ வேகஃ ப்ரகரணாச்சுக்ரஸ்ய , ஸ வித்யதே யேஷாஂ தே வாஜிநஃ, அவாஜிநோ வாஜிநஃ க்ரியந்தேऽநேநேதி வாஜீகரணம்; அந்யே து வாஜீஶப்தேந ஶுக்ரமபிதீயதே, தேந ஶுக்ரரஹிதஸ்ய வாஜீ ஶுக்ரஂ க்ரியதேऽநேநேதி வாஜீகரணஂ, ததர்தஂ தந்த்ரஂ வாஜீகரணதந்த்ரம்| இதிஶப்தோऽஷ்டாங்கபரிஸமாப்தௌ||௭||

அதேத்யாதி|- அதேத்யாநந்தர்யே, அஸ்ய ஆயுர்வேதஸ்ய, ப்ரத்யங்கலக்ஷணஸமாஸஃ ஏகமேகமங்கஂ ப்ரதி லக்ஷணஸங்க்ஷேபஃ|௮|-

கிஂ ததேகமேகமங்கஂ ப்ரதி லக்ஷணஂ ஸங்க்ஷேபேணேத்யாஹ- தத்ரேத்யாதி| தத்ர தேஷ்வங்கேஷு| நாமஶப்தஃ ப்ரதிபாதநே, ஶல்யஂ ப்ரதிபாத்யதே கத்யத இத்யர்தஃ| விவிததணாதீநாஂ பூயாஸ்ராவாந்தாநாஂ துஷ்டவ்ரணஸ்யாந்தர்மத்யாதுத்தரணார்தமுத்தரணப்ரயோஜநஂ, ததா கர்பஶல்யஸ்யாபி| உத்தரணார்தமித்யஸ்யாக்ரே ‘ஷஷ்ட்யா விதாநைஃ’ இதி கேசித் படந்தி, வ்யாக்யாநயந்தி ச- அபதர்பணாத்யை ரக்ஷாவிதாநாந்தைர்த்விவ்ரணீயோக்தைரித்யர்தஃ| ப்ரணிதாநார்தஂ நிவேஶநார்தம்| ந கேவலஂ காஷ்டதணாதி ஶல்யஂ, கிந்து ‘‘அதிப்ரவத்தஂ மலதோஷஜஂ வா ஶரீரிணாஂ ஸ்தாவரஜங்கமாநாம்| யத்கிஞ்சிதாபாதகரஂ ஶரீரே தத் ஸர்வமேவ ப்ரவதந்தி ஶல்யம்’’- இதி||௮(௧)||

ஶாலாக்யமித்யாதி| ஜத்ரு க்ரீவாமூலம், அந்யே வக்ஷோஂऽஸஸந்திமாஹுஃ| வதநமத்ர முககுஹரமாஹுஃ| க்ராணாதிஸஂஶ்ரிதாநாமித்யத்ர ஆதிஶப்தாச்சிரஃகபாலாதிஸஂஶ்ரிதாநாம்||௮(௨)||

காயசிகித்ஸேத்யாதி| கேசிஜ்ஜ்வராநந்தரமதிஸாரஂ படந்தி; தந்ந, பஞ்ஜிகயா தூஷிதத்வாத்||௮(௩)||

பூதவித்யேத்யாதி| அஸுராஃ தைத்யாஃ, கந்தர்வா தேவகாயகாஃ, யக்ஷாஃ தநதாதயஃ, ரக்ஷாஂஸி ராவணப்ரபதீநி, பிதரஃ அக்நிஷ்வாத்தாதயஃ, பிஶாசாஃ பிஶிதாஶநாஃ; ஏதே க்ரஹணாத் க்ரஹாஃ ப்ரோச்யந்தே| ஶாந்திகர்மபலிஹரணாதிக்ரஹோபஶமநார்தஂ ஶாந்திகர்மாதிபிரஷ்டக்ரஹோபஶமநப்ரயோஜநம்||௮(௪)||

கௌமாரபத்யமித்யாதி| துஷ்டஸ்தந்யக்ரஹஸமுத்தாநாஂ சேதி துஷ்டஸ்தந்யேந துஷ்டக்ரஹேண ச ஜாதாநாமித்யர்தஃ; தத்ர துஷ்டஸ்தந்யேந ஶாரீராஃ, துஷ்டக்ரஹேணாகந்தவஃ||௮(௫)||

அகததந்த்ரமித்யாதி| கீடா வஶ்சிகாதயஃ; லூதா மர்கடஃ, கீடபேதோ வா| விவிதவிஷஸஂயோகோபஶமநார்தமிதி விவிதாநாஂ நாநாப்ரகாராணாஂ ஸ்தாவரஜங்கமாநாஂ விஷாணாஂ, ஸஂயோகஃ ஸங்கமஃ, ததுபஶமாய| அந்யே து ‘விவிதவிஷஸஂயோகவிஷோபஹதோபஶமார்தஂ ச’ இதி படந்தி| ஸஂயோகவிஷஂ ஸமாநமதுகதாதி||௮(௬)||

ரஸாயநதந்த்ரமித்யாதி| வயஃஸ்தாபநஂ வர்ஷஶதமாயுஃஸ்தாபநம்| ஆயுஷ்கரஂ ஶதாதிகமபி கரோதி| அந்யே து வயஃஸ்தாபநஂ ஜராபஹரணஂ, தாருண்யஂ பஹுகாலஂ ஸ்தாபயதீத்யர்தஃ||௮(௭)||

வாஜீகரணதந்த்ரமித்யாதி| அல்பரேதஸஃ ப்ரகத்யைவ ஸ்தோகரேதஸஃ, தேஷாமாப்யாயநநிமித்தஂ; துஷ்டரேதஸோ வாதாதிதுஷ்டரேதஸஃ, தேஷாஂ ப்ரஸாதநிமித்தஂ; க்ஷீணரேதஸஃ காரணைஃ ஸ்வமாநாதல்பீபூதரேதஸஃ, தேஷாமுபசயநிமித்தஂ; விஶுஷ்கரேதஸஃ ஸ்வமாநாதத்யர்தஂ க்ஷீணரேதஸஃ, தேஷாஂ ஜநநநிமித்தம்| அதவாऽல்பரேதஸஃ பஞ்சவிஂஶதிமப்ராப்தாஃ, க்ஷீணரேதஸஸ்து மத்யவயஸஃ காரணாதல்பீபூதரேதஸஃ, ஶுஷ்கரேதஸோ வத்தாஃ| ப்ரஹர்ஷஜநநார்தஂ சேதி ஸ்வஸ்தஸ்ய ஶுக்ரவத்திஸ்ருதிகரணார்தஂ சேத்யர்தஃ||௮(௮)||

ஏவமயமிதி|- ஏவமநேந ப்ரகாரேண| அத்ரேதி ஏஷு மத்யே| கிமங்கஂ கஸ்மை ஶிஷ்யாயோபதிஶ்யதாஂ வ்யாக்யாயதாம்| இதிஶப்தஃ ஸாமாந்யேந||௯||

த ஊசுஃ தே ஶிஷ்யா தந்வந்தரிஂ ப்ரதி ஊசுஃ உக்தவந்தஃ| ஶல்யஜ்ஞாநஂ மூலஂ கத்வா ஶல்யஜ்ஞாநமாதௌ கத்வா| ஸஃ தந்வந்தரிஃ, உவாச உக்தவாந், ஏவமஸ்த்விதி ஏவஂ பவத்விதி| ‘ஸ ஹோவாச’ இதி கேசித் படந்தி; தைஃ ஶிஷ்யைஃ ஸஹேத்யர்தஃ||௧௦-௧௧||

ப்ரக்ஷ்யதி பச்சாஂ கரிஷ்யதி||௧௨-௧௩||

‘வத்ஸ ஸுஶ்ருத’ இதி ஸம்போதநே| அஸ்யாக்ரே ‘அதாத’ இத்யாதிகா ப்ரதிஜ்ஞா ஜ்ஞாதவ்யேதி பூர்வமேவோக்தம்| இஹ கல்வித்யதிகாரே, இஹ கலு ஆயுர்வேதோத்பத்த்யதிகாரே இத்யர்தஃ| வ்யாதிஶப்தோऽயஂ துஷ்டேஷு வாதாதிஷு, தத்கார்யேஷு ஜ்வராதிஷு க்லேஶேஷு, ராகாதிஷு துஃகேஷு ஸஂஸாராநுவத்திஜநகேஷு ச, வர்ததே; பரிமோக்ஷோ நிவத்திஃ| நநு, வ்யாதிபரிமோக்ஷஸ்வஸ்தரக்ஷணாப்யாமந்யதபி ப்ரயோஜநமஸ்தி, கிஂ தத்? யாப்யவ்யாதிதரக்ஷா ரஸாயநாதாயுருத்கர்ஷஶ்ச, ததிதஂ வக்தவ்யம்; உச்யதே- ஸ்வஸ்தஸ்ய ரக்ஷணஂ சேதி சகாரோऽநுக்தஸமுச்சயார்தஃ, தேந யாப்யவ்யாதிதரக்ஷணஂ ரஸாயநாதாயுருத்கர்ஷஶ்ச; அதவா ஸாத்யவ்யாதௌ க்ரியைகத்வாத் யாப்யாவரோதஃ, ரஸாயநாதாயுருத்கர்ஷஸ்து ஸ்வஸ்தரக்ஷயைவ கஹ்யதே||௧௪||

ஆயுர்வேதஸ்ய நிருக்திஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஆயுரஸ்மிந்நித்யாதி| ஆயுஃ ஶரீரேந்த்ரியஸத்வாத்மஸஂயோகஃ, ததஸ்மிந்நாயுர்வேதே வித்யதே அஸ்தீத்யாயுர்வேதஃ; அதவா ஆயுர்வித்யதே ஜ்ஞாயதே அநேநேத்யாயுர்வேதஃ; ஆயுர்வித்யதே விசார்யதே அநேந வேத்யாயுர்வேதஃ; ஆயுரநேந விந்ததி ப்ராப்நோதீதி வாऽऽயுர்வேதஃ||௧௫||

தஸ்யாங்கவரமித்யாதி|- அங்கவரம் அங்கஶ்ரேஷ்டம்| ஆத்யம் ஆதிபவம்| ப்ரத்யக்ஷாகமாநுமாநோபமாநைரவிருத்தமிதி அநேந ஶல்யேநாங்கவரேண யோऽர்தஃ ப்ரதிபாத்யதே ஸ கலு ப்ரத்யக்ஷாதிபிரபி ததாऽவகம்யத இத்யர்தஃ| ப்ரத்யக்ஷமிதி யத்கிஞ்சிதேவார்தஸ்ய ஸாக்ஷாத்காரிஜ்ஞாநஂ ததேவ ப்ரத்யக்ஷஂ, ததாஹி- “மநோऽக்ஷகதமப்ராந்தஂ வஸ்து ப்ரத்யக்ஷமுச்யதே| இந்த்ரியாணாமஸஞ்ஜ்ஞாநஂ வஸ்துதத்த்வே ப்ரமஃ ஸ்மதஃ”- இதி; ப்ரத்யக்ஷாவிருத்தஂ யதா- ஸூர்யாவலோகநாந்நாஸாந்தஃ ஸூத்ரவர்திப்ரவேஶநாச்ச க்ஷுதஃ ப்ராதுர்பாவஃ| ஆகமோ வேதஃ, ஆப்தாநாஂ ஶாஸ்த்ரஂ வா; ததாஹி- “ஸித்தஂ ஸித்தைஃ ப்ரமாணைஸ்து ஹிதஂ சாத்ர பரத்ர ச| ஆகமஃ ஶாஸ்த்ரமாப்தாநாமாப்தாஸ்தத்த்வார்தவேதிநஃ”- இதி; ஆகமாவிருத்தஂ யதா- புராணாதிஷ்வபி ஶ்ரூயதே- “ருத்ரேண யஜ்ஞஸ்ய ஶிரஶ்சிந்நமஶ்விப்யாஂ ஸஂஹிதம்” இதி| ஆகமஸ்ய ப்ரத்யக்ஷபலத்வாத் வரீயஸ்த்வஂ, தேநாநுமாநாத் பூர்வஂ நிர்திஷ்டவாந்| அநு பஶ்சாதவ்யபிசாரிலிங்கால்லிங்கீ மீயதே ஜ்ஞாயதே யேந ததநுமாநஂ; தேநாநுமாநேநாவிருத்தஂ யதா- ப்ரநஷ்டே ஶல்யே சந்தநகதோபதிக்தாயாஂ த்வசி விஶோஷணவிலயநாப்யாமநுமீயதே- அத்ர ஶல்யமிதி| ப்ரஸித்தஸாதர்ம்யாத் ஸூக்ஷ்மவ்யவஹிதவிப்ரகஷ்டஸ்யார்தஸ்ய ஸாதநமுபமாநஂ; தேநாவிருத்தஂ யதா- மாஷவந்மஷகஃ, திலமாத்ரஸ்திலகாலகஃ, விதாரீகந்தவத் விதாரீரோகஃ, ஶாலூகவத் பநஸிகேத்யாதி| உச்யமாநம் உபதிஶ்யமாநம்| மயா தந்வந்தரிணேத்யர்தஃ||௧௬||

ஶல்யாங்கஸ்யாத்யத்வஂ ப்ரதிபாதயந்நாஹ- ஏதத்தீத்யாதி|- ஹிஶப்தோऽவதாரணே, ஏதேநைததேவாங்கஂ ப்ரதமமாத்யஂ ப்ரதாநஂ வா| கஸ்மாத் ப்ரதமஂ? ப்ராகபிகாதவ்ரணஸஂரோஹாத்|- ஶாரீரவ்யாதீநாஂ ப்ராகேவ தேவாஸுரஸங்க்ராமேऽபிகாதவ்ரணோத்பத்திஃ, தத்ஸஂரோஹாத்| த்விதீயஹேதுமாஹ- யஜ்ஞஶிரஃஸந்தாநாச்சேதி| அத்ராபி ப்ராகிதி ஸம்பத்யதே| அந்யே த்வத்ர யஜ்ஞஶிரஃஸந்தாநாச்சேதி| அத்ராபி ப்ராகிதி ஸம்பத்யதே| அந்யே த்வத்ர ‘யஜ்ஞப்ரதாநஶிரஃஸந்தாநாச்ச’ இதி படந்தி| யதஃ ப்ராக்யஜ்ஞஸ்ய ப்ரதாநபூதஸ்ய ஶிரஸஃ ஸந்தாநஂ தஸ்மாதிதமாத்யம்| அத்ரைவ பாரம்பர்யோபதேஶமாஹ- ஶ்ரூயதே ஹீத்யாதி யாவத்ஸஂஹிதமிதி| அத்ர கேசித் ‘ஸஂஹிதஂ’ இத்யத்ர ‘ஸந்திதஂ’ இதி படந்தி||௧௭||

இதாநீஂ வரத்வே ப்ரதிஜ்ஞாதஂ ஹேதுஂ ப்ரதிபாதயந்நாஹ- அஷ்டாஸ்வித்யாதி| ஏததேவாதிகமிதி ஏததேவாதிகஂ நாந்யச்சாலாக்யாதி| கஸ்மாத்? ஆஶுக்ரியாகரணாத்| குதோऽஸ்ய புநராஶுக்ரியாகரணத்வஂ? யந்த்ராதிப்ரணிதாநாத், ந ஹி யந்த்ராதிஷு ப்ரணிதாநே மந்தா க்ரியா கர்துஂ யுக்தா, மந்தகாரித்வே ஹ்யாதுரஸ்ய வ்யாபத்திஃ ஸ்யாத்| வரத்வே த்விதீயஂ ஹேதுமாஹ- ஸர்வதந்த்ரஸாமாந்யாச்ச; ஶாலாக்யாதிதந்த்ரதுல்யத்வாச்ச| ‘அதிகக்ரியாகரணாத்’ இதி கேசித் படந்தி| அதிகக்ரியாகரணமப்யஸ்ய யந்த்ராதிப்ரணிதாநாத் ஸர்வதந்த்ரஸாமாந்யாச்ச ஹேதுப்யாம்| அந்யே து வரத்வே ஆஶுக்ரியாகரணாதிதி ஹேதுத்ரயமாஹுஃ; ஆஶுக்ரியாகரணாத் ஶீக்ரஂ சேதாதிக்ரியாகரணாதிதி வ்யாக்யாநயந்தி||௧௮||

அதஃ ஶிஷ்யோத்ஸாஹநாய யதாபூதாஂ ப்ரஶஂஸாமாஹ- ததிதமித்யாதி|- ததிதஂ ஶல்யதந்த்ரஂ; ஶாஶ்வதம் அவிநாஶி, அதவா ஶாஶ்வதஶப்தேந மோக்ஷோऽபிதீயதே, தத்ஸம்பாதநாச்சாஶ்வதஂ; புண்யஂ புண்யஹேதுத்வாத்; ஸ்வர்கஸ்ய நிமித்தஂ ஸ்வர்காய ஹிதஂ வா ஸ்வர்க்யஂ; யஶஸோ நிமித்தஂ யஶஸே ஹிதஂ வா யஶஸ்யம்; ஆயுஷோ நிமித்தமாயுஷே ஹிதஂ வா ஆயுஷ்யஂ; வத்திகரஂ சேதி நிர்வாஹகரம்||௧௯||

இதாநீஂ க்ரமாகதிஂ ப்ரதிபாதயந்நாஹ- ப்ரஹ்மா ப்ரோவாசேத்யாதி| ப்ரோவாச ப்ரதமஂ கதிதவாந்| தஸ்மாத் ப்ரஜாபதிரதிஜகே இதி ப்ரஜாபதிர்தக்ஷஃ, அதிஜகே அதீதவாந்| மயா த்விஹேதி ஸ்வர்கே ப்ரஹ்மணைவார்திப்யஃ ப்ரதமஂ தத்தஂ, மயா தந்வந்தரிணா புநரிஹ மர்த்யலோகே ப்ரதேயஂ ப்ரதமஂ தாதவ்யமிதி||௨௦||

அத காஶிராஜஃ ஶிஷ்யப்ரதீத்யர்தஂ ஶ்லோகமாஹ- பவதி சாத்ரேத்யாதி| ஆதிதேவஃ ஶங்கரஃ; அந்யே து, ஆதிதேவா ப்ரஹ்மாதயஃ, கர்மதேவாஃ ஶதக்ரதுப்ரபதயஃ, ப்ரஜநநதேவாஸ்து ப்ரயோஜநஜநிதாஃ ஸ்கந்தாதயஃ, தேஷாமஹமாதிதேவஃ; ஆதிதேவத்வேऽபி காஶிராஜத்வமுபபந்நமவதாராந்தரமாபந்நத்வாத்| ஜராருஜாமத்யுஹரோऽமராணாமிதி ஏதேநைததுக்தஂ- தேவாநாமபி புரா ஜராதயஸ்தஸ்துஃ, தே ச மயா ஆதிதேவேந ஹதாஃ| ப்ராப்தோऽஸ்மி காஂ பூய இஹோபதேஷ்டுமிதி பூர்வமஹஂ தேவகார்யார்தஂ ஸ்வர்கஂ ப்ராப்தஃ, இதாநீஂ காஂ பதிவீஂ, பூயஃ புநஃ, ப்ராப்தோऽஸ்மி ஆகதோऽஸ்மி; இஹ மர்த்யலோகே, மநுஷ்யகார்யார்தமுபதேஷ்டும்| அந்யே ‘ஶல்யஂ மஹச்சாஸ்த்ரவரஂ கஹீத்வா’ இதி படந்தி| ஸ்வமாஹாத்ம்யப்ரகாஶநமபி பரார்தத்வாத்யதாபூதத்வாச்ச ந தோஷாய||௨௧||

அஸ்மிஞ்சாஸ்த்ரே பஞ்சமஹாபூதேத்யாதி| பஞ்சமஹாபூதாநி பதிவ்யாதீநி, ஶரீரீ ஆத்மா, ஸமவாயஃ ஸஂயோகஃ| அந்யே து ‘தத்ராஸ்மிஞ்சாஸ்த்ரே’ இதி படந்தி; தத்ரேத்யநேந ஶல்யதந்த்ரமதிக்ரியதே, தஸ்மிந் ஶல்யஶாஸ்த்ரே, அஸ்மிந்நிதி அஸ்மிந்நதிகாரே; கிஂ விஶேஷவதி? உச்யதே- க்ரியாதிகாரே வ்யாத்யதிஷ்டாநப்ரஸ்தாவே ச| தஸ்மிந் க்ரியேதி தஸ்மிந்நிதி பூர்வநிர்திஷ்டே புருஷே, க்ரியா ஶாஸ்த்ரோதிதஂ கர்ம, கிஂ தத்? பேஷஜஶஸ்த்ரக்ஷாராக்நிநிர்வர்த்யஂ ஸ்வாஸ்த்யவத்திகரஂ ச| கஸ்மாத் தஸ்மிந்நேவ க்ரியேத்யாஹ- ஸோऽதிஷ்டாநமிதி|- யஸ்மாத் ஸஃ புருஷஃ, அதிஷ்டாநஂ ஆஶ்ரயஃ; கஸ்ய? வ்யாதேஃ ஸ்வாஸ்த்யஸ்ய ச| அதிஷ்டாநத்வே ஹேதுமாஹ- கஸ்மாதிதி| லோகஸ்ய ஜகதஃ, த்வைவித்யாத் த்விப்ரகாரத்வாத்| லோகோ ஹீத்யாதி ஹி யஸ்மாதர்தே| ஸ்தாவரோ வக்ஷாதிஃ, ஜங்கமோ மநுஷ்யாதிஃ| சிகித்ஸோபயோகிதர்மத்வயஂ ப்ரதிபாதயிதுமாஹ- த்விவிதாத்மக ஏவேத்யாதி| அக்நிபூதாதிதைவதஸ்வபாவமாக்நேயஂ, ஸோமபூதாதிதைவதஸ்வபாவஂ ஸௌம்யம்| அந்யே த்விவிதாத்மகோ த்விவிதஹேதுக இதி வ்யாக்யாநயந்தி; தந்ந, பஞ்ஜிகயா தூஷிதத்வாத்| நநு, ஸர்வபூதாநாஂ ஸர்வத்ர ஸாந்நித்யமஸ்தி தத் கதஂ த்விவிதாத்மக இத்யாஹ- தத்பூயஸ்த்வாதிதி| தத்பாஹுல்யாதித்யர்தஃ| ப்ராயேண ஹி ஸர்வஂ த்ரவ்யஂ ஶீதமுஷ்ணஂ ந ததீயோ ராஶிரஸ்தி, அதோ த்வாவேவ அக்நீஷோமௌ பூயாஂஸௌ | அதுநாऽவிஶேஷேண த்விதீயஂ பக்ஷமாஹ- பஞ்சாத்மகோ வேதி|- வாஶப்தஃ பக்ஷாந்தரே; தேந ஸ த்விவிதோऽபி லோகஃ பஞ்சாத்மகஃ பஞ்சஸ்வபாவ இத்யயஂ வா பக்ஷஃ| இதாநீஂ ஜங்கமாந் பதக்கர்துமாஹ- தத்ரேத்யாதி|- தத்ர தயோஃ ஸ்தாவரஜங்கமயோர்மத்யே, சதுர்விதஃ சதுஷ்ப்ரகாரஃ, பூதக்ராமஃ ப்ராணிஸமூஹஃ| அத கே தே சத்வாரஃ ப்ரகாரா இத்யாஹ- ஸஂஸ்வேதஜேத்யாதி|- புவஃ ஶரீரஸ்ய ச ஸஂஸ்வேதாதூஷ்மணோ ஜாதாஃ ஸஂஸ்வேதஜாஃ; ஜராயோர்ஜாதா ஜராயுஜாஃ, ஜராயுர்கர்பாஶயஃ; அண்டாஜ்ஜாதாஃ அண்டஜாஃ, அண்டஂ ப்ராண்யாதாரோ வர்துலஂ; புவமுத்பித்ய ஜாதா உத்பிஜ்ஜாஃ; ஸஞ்ஜ்ஞாஶப்தஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| சதுர்தா நிபதிதாநாமூஷ்மாணஂ விநா கஸ்யசித் ஸித்திர்நாஸ்தீதி ஸஂஸ்வேதஜஸ்ய ப்ராங்நிர்தேஶஃ; கேசிதந்யதாக்ரமஂ படந்தி; தந்ந, பஞ்ஜிகயா தூஷிதத்வாத்| லோகத்வைவித்யாதிதி ப்ராகுத்திஷ்டஹேத்வர்தஂ ஸ்புடீகுர்வந்நாஹ- தத்ர புருஷ இதி|- தத்ர தயோஃ ஸ்தாவரஜங்கமயோர்மத்யே புருஷஃ ப்ராதாந்யேந குணேந பதக் க்ரியதே| யத்யப்யத்ர பஞ்சமஹாபூதஶரீரிஸமவாயஃ புருஷ இதி ஸாமாந்யேந புருஷஶப்தேந பஶ்வாதிரபி வாச்யஃ, ததாऽபி மநுஷ்யஜாதிரேவாத்ர புருஷஶப்தேநோச்யதே, தஸ்யோபகார்யத்வாத்; இதரஸ்ய சாப்ராதாந்யம், உபகரணத்வாத்| அத ஏவாஹ- தஸ்யோபகரணமந்யதிதி|- தஸ்ய மநுஷ்யஜாதேஃ புருஷஸ்ய, அந்யத் ஸ்தாவரஸஂஸ்வேதஜாதி, உபகரணம்| உபகரணத்வாதப்ரதாநத்வமித்யத ஆஹ- தஸ்மாத் புருஷோऽதிஷ்டாநம்| தத்ர புருஷஃ ப்ரதாநமித்யத்ர ‘தேஷு சதுர்ஷு ஸஂஸ்வேதஜாதிஷு மத்யே’ இத்யந்யே வ்யாக்யாநயந்தி||௨௨||

நநு, கே தே வ்யாதயோ யேஷாஂ புருஷோऽதிஷ்டாநமித்யாஹ- தத்துஃகேத்யாதி|- தச்சப்தேநாநந்தரநிர்திஷ்டஃ புருஷோऽதிக்ரியதே, துஃகஂ காயவாங்மாநஸீ பீடா| விவிதஂ துஃகமாதததீதி வ்யாதயஃ, தஸ்ய புருஷஸ்ய துஃகாய ஸஂயோகோ யேஷாமாகந்துப்ரபதீநாஂ தே வ்யாதயஃ; அதவா தஸ்ய புருஷஸ்ய யேஷு ஸத்ஸு, யைர்வா கரணபூதைஃ, யேப்யோ வா துஃகஂ ஜாயதே, தே வ்யாதயஃ| ஏதௌ வாக்யார்தௌ ந்யாய்யௌ| அந்யே து தஸ்ய புருஷஸ்ய துஃகாநாஂ வேதநாநாஂ யே ஸஂயோகாஸ்தே வ்யாதயஃ; அபரே து துர்துஷ்டாநி காநி ஸ்ரோதாஂஸி துஃகாநி, தஸ்ய புருஷஸ்ய துஃகாநாஂ துஷ்டஸ்ரோதஸாஂ நிமித்தஂ ஸஂயோகோ யேஷாஂ தே ததோக்தாஃ| ஏதாவந்யாய்யௌ, பஞ்ஜிகயா தூஷிதத்வாத்||௨௩||

தே சதுர்விதா இத்யாதி| பூர்வமுத்பந்நத்வாதாகந்தோஃ ப்ராகபிதாநஂ; ததஃ ஶாரீராஃ, ஶரீரஸ்ய ப்ராதாந்யாத்; ததஃ ஶேஷாவிதி| ஸ்வபாவேந பவந்தீதி ஸ்வாபாவிகாஃ, ஸ்வபாவோ ஹ்யத்ர ஸஹஜோ தர்மஃ| ஆகந்துப்ரபதயஃ பூர்வஂ வ்யாக்யாதாஃ| ஸ்வாபாவிகாஶ்சேதி சகாரஃ ஸ்வாபாவிகஸ்ய வ்யாதேராகந்துப்ரபதிபிஃ ஸஹாதுல்யபலதாஂ ஸூசயதி| இதிஶப்தஶ்சதுஷ்ப்ரகாரஸமாப்தௌ||௨௪||

இதாநீமாகந்துப்ரபதீநேவ விவரிதுமாஹ- தேஷாமித்யாதி| அபிகாதநிமித்தா இதி அபிகாதஃ அபிஹநநஂ ஶராதிப்ரஹாரஃ, ஸ ஏவ நிமித்தஂ யேஷாஂ தே ததோக்தாஃ||௨௫(௧)||

அந்நபாநமூலா இதி ஸாமர்த்யாத்விஷமாந்நஹேதவஃ, ந ஹ்யந்நஸாம்யஂ வ்யாதிஹேதுஃ| தச்சாந்நவைஷம்யஂ ஸ்வஸ்தவத்தவைஷம்யமுபலக்ஷயதி, தேந காலவைஷம்யஂ காயவாங்மநோவிஹாரவைஷம்யமிந்த்ரியார்தவைஷம்யஂ ச லக்ஷயதி| ‘ஶாரீராணாஂ விகாராணாமேஷ வர்கஶ்சதுர்விதஃ| ப்ரகோபே ப்ரஶமே சைவ ஹேதுருக்தஶ்சிகித்ஸகைஃ’- இத்யேஷாஂ க்ரஹணமகத்வா, அந்நக்ரஹணேநைதாநுபலக்ஷயந்நேதல்லக்ஷயதி- யதாऽந்நமேவைஷாஂ ஸம்பவே ப்ரதாநஹேதுஸ்ததா நாந்யே| வாதபித்தகபஶோணிதஸந்நிபாதவைஷம்யநிமித்தா இதி வாதாதீநாஂ ஸந்நிபாதாந்தாநாஂ வைஷம்யஂ விஷமதா ததேவ நிமித்தஂ யேஷாஂ தே ததோக்தாஃ; தே புநர்வாதாதீநாஂ ஸஞ்சயாதிஜ்ஞாபகா வாதபூர்ணகோஷ்டதாதயோ வ்யாதயஃ| தச்ச வைஷம்யஂ க்ஷயேண வத்த்யா வா| தோஷப்ரஸ்தாவே தூஷ்யஶோணிதக்ரஹணே ஹேதுர்வக்தவ்யஃ? உச்யதே- ஏதத்தி ஶல்யதந்த்ரஂ, ஶல்யதந்த்ரே ச வ்ரணஃ ப்ரதாநபூதஃ, வ்ரணே ச தூஷ்யேஷு மத்யே ரக்தஸ்ய ப்ராதாந்யமிதி ஶோணிதோபாதாநம்; அந்யே து தோஷதூஷிதத்வாத்ரக்தமபி வ்யாத்யுத்பத்திநிமித்தஂ பவதி, வக்ஷ்யதி சைவஂ- “தோஷதூஷிதேஷ்வத்யர்தஂ தாதுஷு ஸஞ்ஜ்ஞா க்ரியதே- ரஸஜோऽயஂ, ஶோணிதஜோऽயம்” (ஸூ. அ. ௨௪) இத்யாதி; ஶோணிதஜோऽயமித்யாதிவ்யபதேஶோ கதாதிதக்தவத்| அந்யநிபந்தகாரைர்பஹூக்தஂ, தச்ச ஶிஷ்யபுத்திவ்யாகுலத்வஹேதுத்வாதஸ்மாபிருபேக்ஷிதம்||௨௫(௨)||

மாநஸாந் ப்ரதிபாதயந்நாஹ- மாநஸாஸ்த்வித்யாதி| க்ரோதஃ பராபித்ரோஹலக்ஷணஃ, ஶோகஃ புத்ராதிவியோகே சித்தோத்வேகஃ, பயஂ பரஸ்மாத்த்ராஸஃ, ஹர்ஷ உத்ஸேகஃ, நிர்நிமித்தமந்யஸ்ய தோஷோத்பாதநேநாத்மநஃ ப்ரீதிஜநநஂ வா ஹர்ஷஃ, அஸித்திபயாத்விவிதேஷு கர்மஸு ஸாதோऽப்ரவத்திஃ விஷாதஃ, ஈர்ஷ்யா பரஸம்பத்தாவஸஹிஷ்ணுதா, சித்ராந்வேஷிதயா பரகுணேஷு தோஷாரோபணமஸூயா, தைந்யஂ க்லிஷ்டசித்ததா, மாத்ஸர்யஂ பரகுணேஷ்வமாத்யஸ்த்யஂ க்ரௌர்யஂ வா, காம இந்த்ரியார்தேஷ்வபிகாங்க்ஷா, லோபஃ பரஸ்வக்ரஹணாபிலாஷஃ, ஆதிக்ரஹணாந்மாநமததம்பாதயஃ| இச்சாத்வேஷபேதைர்பவந்தீதி இச்சா ஸாதிஶயோऽர்தாபிலாஷஃ, ஸா ச நாநாவஸ்த்வவலம்பிநீ நாநாகாமதஶ்ச பிந்நா பவதி; தத்ர ஹர்ஷஶோகதைந்யகாமலோபாதய இச்சாபேதேந; த்வேஷஃ அப்ரீதிஃ,ஸோऽபி நாநாவஸ்த்வவலம்பீ நாநாரூபோ பவதி, க்ரோதபயவிஷாதேர்ஷ்யாஸூயாமாத்ஸர்யாணி த்வேஷபேதேந| அந்யே து ‘மாநஸாஃ க்ரோதஶோகபயதைந்யேர்ஷ்யாஸூயாமாத்ஸர்யகாமாதயஃ’ இதி படந்தி||௨௫(௩)||

ஸ்வாபாவிகாந் வ்யாக்யாதுமாஹ- ஸ்வாபாவிகாஸ்த்வித்யாதி| க்ஷுத் போக்துமிச்சா, பிபாஸா பாதுமிச்சா, ஜரா வார்தக்யஂ, மத்யுஃ ஶரீரேந்த்ரியாத்மமநஸாஂ வியோகஃ, நித்ரா மேத்யாநாடீமநஃஸஂயோகாத்தேஹேந்த்ரியாணாஂ ஸுகபோகஃ; ப்ரகதிக்ரஹணாத் ப்ரகதிபவா ரோகா கஹ்யந்தே, தே ச கதாசித் ஸ்வாபாவிகாஃ கதாசித்தோஷஜாஃ| தத்ர, யதா ப்ரவத்தபித்தஸ்ய க்ஷீணஶ்லேஷ்மணோ பஸ்மகாநலேந புபுக்ஷா பவதி ஸா ப்ரதீகார்யா தோஷஜத்வாத், பிபாஸாऽபி யதா தோஷைஃ க்ரியதே தஸ்யா அபி தோஷதஃ ப்ரஸாதநஂ கர்தவ்யஂ, ஜராऽபி யதாऽகாலே பவதி ஸா ப்ரதிகார்யா, மத்யுரப்யகாலஜஃ ப்ரதிகார்யஃ, நித்ராऽபி தோஷஜா ப்ரதீகாராதுபஶமஂ யாதி; தத்ர யதைதே ஸர்வே தோஷேப்யோ ஜாயந்தே ததா ஶாரீராஃ ப்ரதீகார்யாஶ்ச; யதா து ஸ்வபாவதஸ்ததா நிஷ்ப்ரதீகாரா ரஸாயநதோऽபி ந ப்ரதீகார்யாஃ| த ஏதே ஸ்வபாவஸம்பூதத்வாத் ஸ்வாபாவிகாஃ கத்யந்தே| யத்யபி க்ஷுத்பிபாஸாஜராஸு ஸ்வபாவஸம்பூதாஸ்வபி பித்தஜத்வஂ நித்ராயாஂ ஶ்லேஷ்மதமோபவத்வமஸ்தி; ததாऽப்யல்பதோஷாரப்தத்வாததோஷஜத்வமுச்யதே, ஏகதண்டுலாஹாரிணாமநஶநவ்யபதேஶவத்| மத்யுஸ்து மஹத்பிரபி ஸ்வபாவாநுவர்திபிர்தோஷைராரப்தோऽபி ந தோஷஜவ்யபதேஶஂ லபதே; யதா ராஜாநுவர்திபிர்மஹத்பிரபி புருஷைஃ ஸம்பாதிதஂ ஜயாதிகஂ ராஜவ்யபதேஶஂ லபதே- ராஜ்ஞா ஜிதமிதி, தத்வதத்ராபி; ஆகந்துமத்யோஃ ஸம்பவத்வாச்ச நாவஶ்யஂ தோஷஜவ்யபதேஶஂ லபதே| அந்யே ‘நித்ராப்ரகதய’ இத்யத்ர ‘நித்ராப்ரபதய’ இதி படந்தி; ப்ரபதிக்ரஹணாத்ராத்ரிஜாகரணாதய இதி வ்யாக்யாநயந்தி||௨௫(௪)||

வ்யாதீநாமாஶ்ரயமாஹ- த ஏதே இத்யாதி| த ஏதே அநந்தரோக்தா வ்யாதயஃ| தத்ர மநோऽதிஷ்டாநாஃ க்ரோதாதயஃ, ஶரீராதிஷ்டாநா ஜ்வராதயஃ, உபயாதிஷ்டாநா அபஸ்மாராதயஃ| யத்யபி மாநஸா அபி ஶரீரஂ பீடயந்தி, ஶாரீரா அபி மநஃ பீடயந்தி; ததாऽபி ப்ராங்மாநஸா ஏவ மநஃ பீடயந்தி பஶ்சாச்சரீரம், ஏவஂ ஶாரீரா அபி, இதி ந தோஷஃ| ஆத்மநி து வ்யாத்யதிஷ்டாநத்வஂ நாஸ்தி, நிர்விகாரத்வாத்||௨௬||

வ்யாதீந் நிர்திஶ்ய சிகித்ஸாஂ நிர்தேஷ்டுமாஹ- தேஷாமித்யாதி| தேஷாஂ வ்யாதீநாம்| ஸம்யக் ஶோதயதீதி ஸஂஶோதநஂ; தத்த்விவிதஂ பஹிராஶ்ரயமப்யந்தராஶ்ரயஂ ச| தத்ர பஹிராஶ்ரயஂ ஶஸ்த்ரக்ஷாராக்நிப்ரலேபாதயஃ; அப்யந்தராஶ்ரயஂ சதுஷ்ப்ரகாரஂ- வமநஂ, விரேசநம், ஆஸ்தாபநஂ, ஶோணிதமோக்ஷணஂ ச; அந்யே து ஶோணிதமோக்ஷணமித்யத்ர ஶிரோவிரேசநஂ மந்யந்தே| யத் கிஞ்சித் பீதலீடாதிகமநிர்ஹத்ய தோஷஂ ஶமயதி தத் ஸஂஶமநஂ; யதுக்தஂ- “ந ஶோதயதி யத்தோஷாந் ஸமாந்நோதீரயத்யபி| ஸமீகரோதி க்ருத்தாஂஶ்ச தத் ஸஂஶமநமுச்யதே”- இதி| ததபி த்விவிதஂ பாஹ்யமாப்யந்தரஂ ச| தத்ர பாஹ்யமாலேபபரிஷேகாவகாஹாப்யங்கஶிரோபஸ்திகவலக்ரஹகண்டூஷாதிகம், ஆப்யந்தரஂ து பாசநலேகநபஂஹணரஸாயநவாஜீகரணவிஷப்ரஶமநாதிகம்| ஆஹாரஶ்சதுர்விதஃ, பேயலேஹ்யாத்யபக்ஷ்யபேதாத்; ஸ புநஸ்த்ரிவிதஃ- தோஷப்ரஶமநோ, வ்யாதிப்ரஶமநஃ, ஸ்வஸ்தவத்திகரஶ்சேதி| தோஷஸஂஶமநத்வாத் ஸஂஶமநக்ரஹணேநைவாஹாரே லப்தே பதக்கரணஂ ஸஂஶோதநாதிஷ்வாஹாரஸ்ய ப்ராதாந்யஸூசநார்தம்; அதவா ஸ்வஸ்தே புருஷே தோஷவ்யாதிப்ரஶமாபாவாதாஹாரஸ்ய பதக்க்ரஹணம்| ஆசாரஃ காயவாங்மாநஸஂ கர்ம; தத்ரோத்க்ஷேபணாவக்ஷேபணாதிகஂ காயிகஂ கர்ம, பாடஸ்வாத்யாயாதி வாசிகஂ, த்யேயசிந்த்யஸங்கல்பாதி மாநஸம்| ஸம்யக்ப்ரயுக்தா இதி ஆயுராதீந் வீக்ஷ்ய ப்ரயுக்தாஃ||௨௭||

ஸஂஶோதநாதிஷ்வாஹாரஸ்ய ப்ராதாந்யஂ தர்ஶயிதுமாஹ- ப்ராணிநாமித்யாதி| மூலமிதி மூலமிவ மூலஂ, ஸம்பவஹேதுத்வாத்; ஶுக்ரஶோணிதஂ தாவதாஹாராதேவ ஜாயதே யத்கர்பஜநநஸமர்தம்| ந கேவலஂ ப்ராணிநாஂ மூலஂ பலவர்ணோஜஸாஂ ச| ஏதேந ப்ராணிநாமாஹாராதேவோத்பத்திஸ்திதீ நிதர்ஶிதே| பலஂ கர்மஸாதநஶக்திர்வ்யாயாமாநுமேயா, வர்ணோ கௌராதிஃ, ஓஜஃ ஸோமாத்மகஂ ரஸாதிஶுக்ராந்தஸர்வதாதுதாமபூதஂ ஹதிஸ்தம்| அந்யே து பலஂ ஶரீரோபசயோऽத்ராபிப்ரேத இதி வதந்தி| ஏவஂ பரமார்ததோ பலௌஜஸோர்பேதேऽபி தோஷதாதுமலக்ஷயவத்திவிஜ்ஞாநீயே சிகித்ஸைக்யார்தமபேத உக்தஃ| ஸ ஷட்ஸு ரஸேஷ்வாயத்த இதி ஸ ஆஹாரஃ, ரஸேஷு மதுராதிஷு, ஆயத்தஃ அதீநஃ| த்ரவ்யாணி புநரோஷதய இதி ஓஷதிஶப்தோऽத்ர ஸாந்நித்யாத் வக்ஷ்யமாணஸ்தாவரஜங்கமராஶித்வய ஏவ வர்ததே, ந புநர்யாவதோஷதிமாத்ரே; அந்யதா ஹி பார்திவேஷ்வப்யோஷதிஶப்தோ வர்தத இதி பார்திவாநாமுபாதாநஂ பதங்க ஸ்யாத்| அந்யே து பார்திவேஷ்வபி ஓஷதிஶப்தோ வர்தத இத்யாஹுஃ| தாஸ்த்வித்யாதி தா இதி ஓஷதயஃ| ஸ்தாவராணாஂ பஹுதரோபயோகாத் ப்ராகுபாதாநம்||௨௮||

தாஸாமிதி த்விவிதாநாமோஷதீநாஂ மத்யே| கே தே சத்வாரஃ ப்ரகாரா இத்யாஹ- வநஸ்பதய இத்யாதி| தாநேவ விவரிதுமாஹ- தாஸ்விதி; தாஸு மத்யே| அபுஷ்பா இதி அவித்யமாநபுஷ்பாஃ, பலவந்த இதி பலஂ யேஷாமஸ்தி தே வநஸ்பதய இதி; கே புநரீதஶாஃ? ப்லக்ஷோதும்பராதயஃ| புஷ்பபலவந்தோ வக்ஷா இதி உபயயுக்தா வக்ஷாஃ; கே தே? ஆம்ரஜம்பூப்ரபதயஃ| ப்ரதாநவத்ய இத்யாதி ப்ரதாநவத்யோ விஸ்தாரவத்யஃ வீருதஃ, ந கேவலஂ ப்ரதாநவத்யோ வீருதஃஸ்தம்பிந்யஶ்ச குல்மிந்யஶ்ச, குல்மஃ புநஃ வர்துலலதாஸந்ததிவிடபஃ , தாஶ்ச விதாரீகோலவல்லீஶாலபர்ணீபஶ்நிபர்ணீப்ரபதயஃ| கேசித் ‘ஸ்தம்பிந்யஶ்ச’ இத்யத்ர ‘குல்மிந்யஶ்ச’ இதி படந்தி, தத்ராபி ஸ ஏவார்தஃ| பலபாகநிஷ்டா இதி நிஷ்டா நாஶஃ, பலபாகேந பரிணத்யா நாஶோ யாஸாஂ தாஸ்ததோக்தாஃ; தே புநர்கோதூமாதயஃ| அந்யே து நிஷ்டாஶப்தஂ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்நந்தி, பலநிஷ்டாஃ பாகநிஷ்டா இதி; தத்ர பலநிஷ்டாஃ ஶாலிதிலகுலத்தாதயஃ, பாகநிஷ்டாஃ கவகாதயஃ; கவகஶ்சத்ரக உச்யதே||௨௯||

ஜங்கமாஃ கல்வபீத்யாதி|- கலுஶப்தஃ ஶிஷ்யஸம்போதநே, ஹே ஸுஶ்ருத, ஜங்கமா அபி சதுர்விதாஃ சதுஷ்ப்ரகாராஃ| தாநாஹ- ஜராயுஜேத்யாதி| ஏதச்ச பூர்வஂ வ்யாக்யாதம்| ஜராயுஜாதிஷு பூர்வோக்தஸஂஸ்வேதஜாதிக்ரமத்யாகோ யோநிஸங்கரஂ போதயதி; தேந பக்ஷிஷு பலாகா ஜராயுஜா அண்டஜா சேதி, ஸர்பஜாதிஷு அஹிபதாகா ஜராயுஜா, ஸஂஸ்வேதஜேஷ்வபி காஶ்சித் பிபீலிகா அண்டஜா உத்பிஜ்ஜாஶ்ச| வ்யாலாதய இதி வ்யாலா ஹிஂஸ்ரபஶுவ்யாக்ராதயஃ, அந்யே து பஶுக்ரஹணாதேவ ஹிஂஸ்ரபஶூநாமபி க்ரஹணமிதி வ்யாலஶப்தேந ஸர்பவிஶேஷமாஹுஃ| ததுக்தஂ- ‘‘ஸர்பஜாதிஷு அஹிபதாகா ஜராயுஜா”- இதி| ஆதிக்ரஹணாத் பலாகாஜதுகாதயஃ| இஹோபகரணப்ரஸ்தாவே பஶூநாஂ ப்ராதாந்யமிதி ப்ராங்நிர்தேஶஃ, ப்ராக்பூதக்ராமப்ரஸங்கேந புருஷப்ராதாந்யக்யாபநார்தம், அத்ர புநர்ஜராயுஜாண்டஜேத்யாதிபாட ஓஷதித்வக்யாபநாயேதி ந பௌநருக்த்யம்| ககஸர்பேத்யாதி ககாஃ பக்ஷிணஃ, ஸர்பா மந்தகாமிநோऽஜகரப்ரபதயஃ, ஸரீஸபாஃ ஶீக்ரகாமிநஃ கஷ்ணஸர்பாதயஃ, மீநமகராதயோ வா; ப்ரபதிக்ரஹணாத் கூர்மநக்ராதீநாஂ க்ரஹணஂ; கேசித் ப்ரபதிஶப்தமபடித்வா லுப்தநிர்திஷ்டேநாதிஶப்தேந கூர்மாதீந் கஹ்ணந்தி| கமிகீடேத்யாதி கமயஃ கோஷ்டபுரீஷாதிபாஷ்பஸம்பவாஃ, கீடா வஶ்சிகஷங்பிந்துப்ரபதயஃ, பிபீலிகாஶ்சிடிகாஃ, ப்ரபதிக்ரஹணாதேவஂவிதா அந்யேऽபி தஶ்யந்தே| இந்த்ரகோப இத்யாதி இந்த்ரகோபாஃ ப்ராவட்காலஜா அதிரக்தகமயஃ ‘இந்த்ரவதூ’ இதி லோகே, ப்ரபதிக்ரஹணாதீதஶா அந்யேऽபி||௩௦||

ஸ்தாவரஜங்கமயோர்நிர்திஷ்டயோஶ்சிகித்ஸோபயோகிநோऽவயவவிஶேஷாந் தர்ஶயிதுமாஹ- தத்ர ஸ்தாவரேப்ய இத்யாதி| ஸ்வரஸாதய இத்யாதிக்ரஹணாத்தைலக்ஷாரபஸ்மகண்டகப்ரபதீநாஂ க்ரஹணம்| கேசித் கந்தஂ ஸூத்ரே ந படந்தி, ஆதிஶப்தாச்ச கஹ்ணந்தி| ரோமருதிராதய இத்யாதிஶப்தாந்மாஂஸவஸாகதாஸ்திகுராதயஃ||௩௧||

ரஸாதிகாரிகமௌஷதிவர்கஂ ஸ்தாவரஜங்கமஂ ப்ரதிபாத்ய, பரிஶிஷ்டஂ ப்ரதிபாதயிதுமாஹ- பார்திவா இத்யாதி| பதிவ்யா விகாராஃ பார்திவாஃ, ரஜதஂ ரௌப்யஂ, மணிஃ ஸ்படிகாதிஃ, முக்தா மௌக்திகஂ, மத் மத்திகா, கபாலஂ கர்பரம்| ஸுவர்ணஸ்யேஹ பார்திவத்வமேவாங்கீக்ரியதே குருத்வகாடிந்யஸ்தைர்யாதிஹேதுபிஃ| ஸூத்ரே ஆதிக்ரஹணால்லோஹமலஸிகதாஸுதாஹரிதாலலவணகைரிகரஸாஞ்ஜநப்ரபதீநாஂ க்ரஹணம்| யத்யபி ஸ்திதிஶீலத்வாத்ததா லோகத்வித்வஸமாக்யாநேऽபதகுக்தத்வாச்ச ஸ்தாவரஶப்தேநைவ பார்திவா உச்யந்தே, ததாऽப்யத்ர ப்ரகரணாத்யேஷ்வாஹாரோபயோகித்வஂ பலமூலாத்யவயவேஷு ரஸப்ரதாநதயா தத்ரைவ சதுர்விதே வநஸ்பத்யாதிகணே ஸ்தாவரஶப்தோ வர்ததே ந து பார்திவேஷ்வபி, தேஷாமாஹாரேஷு ப்ராயேணாநுபயோகாத்; அந்யதபி ஸமாதாநாந்தரமஸ்தி, தச்ச விஸ்தரபயாந்ந லிகிதம்||௩௨||

காலகதா இத்யாதி| ஆதிக்ரஹணாந்நிமேஷகாஷ்டாகலாமுஹூர்தாதயஃ| அந்யே த்வேதத்கத்யமந்யதா படந்தி வ்யாக்யாநயந்தி ச; தச்ச வர்தமாநப்ரதிஷ்வப்ரஸித்தமித்யஸ்மாபிருபேக்ஷிதம்||௩௩||

ஏஷாஂ ப்ரயோஜநஂ தர்ஶயிதுமாஹ- த ஏத இத்யாதி| ஸ்வபாவத ஏவேதி ஸ்வலக்ஷணத ஏவ| தூஷயந்தி காயவாக்சித்தாநீதி தோஷா வாதாதயஃ; ததாரப்தாஶ்ச ஜ்வராதயஃ| ஸஞ்சயஃ ஸ்தாநவத்திஃ; ப்ரகோபணஂ ப்ரகோபஃ, ப்ரகோபஶப்தேந ப்ரகோபப்ரஸரஸ்தாநஸஂஶ்ரயவ்யக்திபேதாஃ பஞ்சோச்யந்தே; ப்ரகோபஃ ஸ்தாநாதுந்மார்ககமநஂ; ப்ரஸரஃ பஞ்சதஶப்ரகாரோ வ்ரணப்ரஶ்நே வக்ஷ்யதே; ஜ்வராதீஸாராதீநாஂ ஸாமாந்யலக்ஷணஂ வ்யக்திஃ, யதா- ஸந்தாபலக்ஷணோ ஜ்வரஃ, ஸரணலக்ஷணோऽதிஸார இத்யாதி; விஶேஷணஂ பேதஃ, யதா- அஷ்டௌ ஜ்வரா இத்யாதி; ப்ரஶமநஂ ப்ரஶமஃ ஸ்வயமுபஶமஃ; ஹேதுவ்யாதிவிபரீதஂ கர்ம ப்ரதீகாரஃ; அந்யே து ப்ரஶமப்ரதீகாரயோரேகார்ததாஂ மந்யமாநாஃ ப்ரதீகாரஂ ந படந்தி; தந்ந, யஸ்மாஜ்ஜ்வராதீநாமப்யஸ்தி ஸ்வபாவோபஶமஃ; தத்யதா- கபஜ்வரப்ரதீகாரோ வஸந்தே பூர்வாஹ்ணே ச, ஸ்வபாவேந ப்ரஶமஸ்து க்ரீஷ்மே மத்யாஹ்நே சேத்யாதி; தஸ்மாத் ப்ரஶமநப்ரதீகாரயோரர்தபேதோऽஸ்த்யேவ| ப்ரயோஜநவந்தஶ்சேதி சிகித்ஸோபகாரிண இத்யர்தஃ| தத்யதா ‘லாஜோத்பலோஶீரகுசந்தநாநி தத்த்வா ப்ரவாதே நிஶி வாஸயேச்ச’ (உ. த. அ. ௪௮); ததா ‘நிவாதே தேஶே நிசிதஂ கத்வா’ (ஸூ. அ. ௧௧), ததா ‘மதநபலாநாமாதபபரிஶுஷ்காணாஂ’- (ஸூ. அ. ௪௩) இத்யாதி ப்ரயோஜநஂ ஜ்ஞாதவ்யம்||௩௪||

இதாநீஂ கத்யே விஸ்தரேண ப்ரதிபாதிதமர்தஂ ஶ்லோகைஃ ப்ரகடீகுர்வந்நாஹ- பவந்தி சாத்ர ஶ்லோகா இத்யாதி| யத்யபி ஸுஶ்ருதே பவந்தி சாத்ரேதி விநாऽபி ஶ்லோகா பவந்தி, ததாऽப்யத்ர மந்தமதீநாஂ கத்யபத்யபேதகதநாய பவந்தி சாத்ர ஶ்லோகா இதி கதம்; அந்யே து வேதாதிதர்மஸஂவாதார்தமிதி வதந்தி| அத கே தே ஶ்லோகா இத்யாஹ- ஶாரீராணாமித்யாதி| ந சாத்ர த்விருக்திஃ, பூர்வோக்தஸ்ய கூடார்தஸ்யாபிவ்யக்திகரத்வாத் | ஶாரீராணாமிதி ஶரீரஸம்பவாநாம்| விகாராணாமிதி விகதயோ விகாராஃ, தேந விகாரா அத்ர குபிதா தோஷா வ்யாதயோऽபி கஹ்யந்தே| ஏஷஃ பூர்வோக்தஃ| வர்கஶ்சதுர்விதஃ சதுஷ்ப்ரகாரஃ, ஆஹாராசாரபார்திவகாலகதபேதாத்; ‘ஸ்தாவரஜங்கமபார்திவகாலகதபேதாச்சதுர்விதஃ’ இதி ஜேஜ்ஜடஃ; பஞ்ஜிகாகாரஸ்த்விதஂ ந மந்யதே| அத்ராபி ப்ரகோபஶப்தஃ ப்ரகோபப்ரஸரஸ்தாநஸஂஶ்ரயவ்யக்திபேதேஷு வர்ததே| ப்ரஶமஶப்தோऽத்ர ரோகோபகாதமாத்ரஸ்யோபலக்ஷணஂ; தேந ஸாத்யாநாஂ ஸித்தஃ, யாப்யாநாஂ யாபநஂ, ஸ்வஸ்தவத்தஂ ச கஹ்யதே||௩௫||

இதாநீமாகந்தூநாமாஶ்ரயபேதேந சிகித்ஸாஂ வக்துமாஹ- ஆகந்தவஸ்த்வித்யாதி| மநஸ்யந்யே இதி ஏகே, ஶரீரேऽந்யே இத்யபரே| ஶரீரபதிதாநாமாகந்தூநாஂ கட்காத்யபிகாதஜாநாஂ ஶாரீராணாமிவ, மாநஸாநாஂ மநஃஸம்பூதாநாஂ ஶப்தாதிவர்கஃ ஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகந்தாஃ; இஷ்ட இத்யபிப்ரேதஶ்சிகித்ஸாத்வேந| ஸுகாவஹ இதி ஸுககாரீ| அந்யே து சஶப்தமநுக்தஸமுச்சயார்தமாசக்ஷதே, தேந தைர்யஸ்மதிப்ரபதயோऽபி மாநஸாந் சிகித்ஸிதுஂ நிர்திஷ்டாஃ||௩௬-௩௭||

இதாநீஂ வ்யாக்யாதமர்தமுபஸஂஹரந்நாஹ- ஏவமித்யாதி| ஏவமிதி அநேந ப்ரகாரேண| ஏததிதி பூர்வநிர்திஷ்டஂ, சதுஷ்டயமிதி சதுரவயவஂ; யத்யப்யத்ர புருஷாதயஃ பஞ்ச, ததாऽபி சதுஷ்டயஂ ஜ்ஞேயஂ; ததாஹி- ‘‘நாந்யஃ காலஃ க்ரியாதோऽஸ்தி க்ரியா நாந்யாऽதவௌஷதாத்| ப்ராதாந்யாத் புருஷஸ்யாத்ர(த) ததோ வ்யாதிசதுஷ்டயம்|| க்ரியாவிஶிஷ்டஃ காலோ வா காலோ வா தச்சதுஷ்டயம்’’- இதி; அதோ ந ஸங்க்யாதிரேகஃ| தத்ர யேந யதுபகஹீதஂ தத்ர ததுபதர்ஶயிதுமாஹ- தத்ரேத்யாதி| தத்ரேதி தஸ்மிந் சதுஷ்டயமத்யே| தத்ஸம்பவத்ரவ்யஸமூஹ இதி தஸ்ய புருஷஸ்ய ஸம்பவ உத்பத்திஸ்ததர்தோ த்ரவ்யஸமூஹஃ ஸ ததா| கஃ புநரஸாவித்யாஹ- பூதாதிரிதி|- பூதாநி ஆதீநி ப்ரதமாநி ப்ரதாநாநி வா யஸ்ய ஸ பூதாதிரிதி வாக்யார்தஃ; தேந ஶுக்ரார்தவபஞ்சமஹாபூதாநீஹ கஹ்யந்தே| அந்யே த்வந்யதா வ்யாக்யாநயந்தி- தஸ்ய புருஷஸ்ய ஸம்பவத்ரவ்யாணி ஶுக்ரஶோணிதாதீநி, தேஷாஂ ஸமூஹஃ ஸஂயோகவிஶேஷஃ, கதம்பூதஃ ஸஃ? பூதாதிஃ; பூதஂ மஹாபூதஂ பதிவ்யாதிகம், ஆதிர்மூலகாரணஂ யஸ்ய ஸ ததா; அதவா தத்ஸம்பவத்ரவ்யஸமூஹஃ ஶுக்ரஶோணிதாதிஸஂயோகஃ ஸ பூதாநாஂ ப்ராணிநாமாதிஃ மூலகாரணஂ, தத்ர வ்யக்தீபாவாத்| பூதாதிரித்யத்ரைகே பூதாநாமாதிர்பூதாதிஃ, அவ்யக்தாதாரப்ய யாவத் ‘ஸ ஏஷ கர்மபுருஷஶ்சிகித்ஸாதிகதஃ’ (ஶா ௧) இதி வதந்தி; தந்ந, பஞ்ஜிகயா நிரஸ்தத்வாத்| ததங்கப்ரத்யங்கவிகல்பாஶ்சேதி அங்காநி மஸ்தகாதீநி, ப்ரத்யங்காநி சிபுகாதீநி| த்வங்மாஂஸஸிராஸ்நாயுப்ரபதய இதி த்வசஃ ஸப்த, மாஂஸஂ பேஶீஶதாநி பஞ்ச, ஸிராஶதாநி ஸப்த, ஸ்நாயுஶதாநி நவ; ப்ரபதிக்ரஹணாத் ஸ்ரோதோதமந்யாதயஃ| ஸர்வ ஏவேதி ஸர்வக்ரஹணாதாகந்துமாநஸஸ்வாபாவிகாநாஂ க்ரஹணம்| த்ரவ்யஂ ஸ்தாவராதி, ரஸா மதுராதயஃ, குணா குர்வாதயஃ, வீர்யாணி ஶீதோஷ்ணாதீநி, த்வௌ விபாகௌ குருலகூ; ஔஷதக்ரஹணஂ க்ரியாவிஶேஷணம், அதோ ந ஸங்க்யாதிரேகஃ| அயமர்தஃ புருஷாதிசதுஷ்டயப்ரஸ்தாவே வ்யாக்யாதஃ| க்ரியாக்ரஹணாதிதி க்ரியாகாலஶப்தோபாத்தாதித்யர்தஃ | ஸ்நேஹாதீநீத்யாதிஶப்தாத் ஸ்வேதநவமநவிரேசநாஸ்தாபநாநுவாஸநதூமநஸ்யகவலக்ரஹகண்டூஷபாசநஸஂஶமநாதீநாஂ க்ரஹணஂ; சேத்யாதீநீத்யாதிஶப்தாத்பேத்யலேக்யைஷ்யாஹார்யவிஸ்ராவ்யஸீவ்யாதீநாஂ க்ரஹணம்| காலக்ரஹணாதிதி ஸ்நேஹநஸ்வேதநவமநவிரேசநாதீநாஂ கர்மணாஂ ததா ஶஸ்த்ராதிகர்மணாஂ ச வக்ஷ்யமாணஸமயநிர்தேஶஃ| தத்ர ஸ்நேஹஸ்ய ‘ப்ரதப்தசாமீகரபீதலோஹிதே ஸவிதரி’ (சி. அ. ௩௧) இதி வசநாத் காலநிர்தேஶஃ, ஸர்வஸ்வேதாநாஂ ஜீர்ணாந்நகாலஃ, வமநஸ்ய பூர்வாஹ்ணகாலஃ, விரேசநஸ்ய ப்ராதஃ, ப்ராதரிதி திநஸ்யாதித்ரயோ முஹூர்தாஃ, ஆஸ்தாபநஂ து மத்யாஹ்நே ததீயே ப்ரஹரே, அநுவாஸநஂ ஸாயாஹ்நே க்வசித்ப்ரதோஷேऽபி, ததா புக்தவந்தமாதுரமுபவேஶ்யேத்யாத்யநுஸர்தவ்யம்||௩௮||

அநேந சதுஷ்டயேந ஸகலமேவ ஶாஸ்த்ரஂ வ்யாப்தமிதி நிதர்ஶயிதுமாஹ- பவதி சாத்ரேத்யாதி| பீஜமிவ பீஜஂ, யதைகஂ பீஜஂ பூமௌ நிக்ஷிப்தஂ மூலகாண்டஶாகாபத்ரைர்தூரதரவிஸாரிதமுபஜாயதே, ததேதமபி சிகித்ஸிதபீஜஂ ஸூத்ரநிதாநஶாரீரசிகித்ஸாகல்பஸ்தாநாத்யைர்விஸ்ததமாரோக்யபலஂ பவதீதி| ஸமாஸேந ஸங்க்ஷேபேண| ஸவிஂஶமத்யாயஶதமிதி விஂஶத்யதிகமத்யாயஶதமித்யர்தஃ| ஸவிஂஶமிதி ஸஹஶப்தேந கிஂ ப்ரயோஜநம்? உச்யதே, ஸஹஶப்தேநாத்ரோத்தரதந்த்ரேண ஸஹ விஂஶத்யதிகமிதி உத்தரதந்த்ரஸஹிதத்வஂ ப்ரகாஶ்யதே| நநு, அத்ர பக்ஷே பீஜகதநேநைவாத்யாத்யாயஸ்ய கதத்வாத் கதஂ விஂஶத்யதிகமத்யாயஶதஂ பூர்யதே? நைவஂ, ஸர்வதந்த்ரோபலக்ஷணத்வாத்தஸ்யேதி நாத்ரோநத்வம்| அந்யே து ஸஶப்தமூநார்தமாசக்ஷதே, யதா- ஸலவணஂ ஸதிக்தஂ ஸக்ஷாரமிதி| கதமத்ரோநதா? உச்யதே, வேதோத்பத்திமத்யாயஂ விஹாய விஂஶத்யதிகமத்யாயஶதஂ ந பூர்யதே, ஏகேநோநத்வாத்; தஸ்மாதூநவிஂஶத்யதிகமத்யாயஶதமஸ்ய வ்யாக்யா பவிஷ்யதீதி| யத்யேவஂ தர்ஹி உத்தரதந்த்ரஸ்ய கதஂ ப்ராப்திஃ? உச்யதே, அர்தவஶாத்| நநு, கஃ புநரர்தோ யத்வஶாத் ப்ராப்திஃ? உச்யதே - ஶேஷா அர்தா உத்தரே தந்த்ரே ப்ரதிபாதநீயா இதி| உத்தரதந்த்ரப்ராப்தாவந்யோ யோऽர்தோऽஸ்தி ஸ ச ந லிகிதோ க்ரந்தகௌரவபயாத்||௩௯||

தச்ச ஸவிஂஶமித்யாதி| தச்ச ஸோத்தரதந்த்ரஂ விஂஶத்யதிகமத்யாயஶதஂ பஞ்சஸு ஸ்தாநேஷு| நநு கதமேதத்? உத்தரதந்த்ரஸ்ய பஞ்சப்யஃ ஸ்தாநேப்யஃ பதகுக்தத்வாத்; நைவஂ, குதஃ? பஞ்சஸ்வேவேதி நியமாபாவாத்| அத ஏவாக்ரே வக்ஷ்யதி- உத்தரே தந்த்ரே ஶேஷாநர்தாந் வக்ஷ்யாம இதி| ஶேஷாநர்தாநிதி ஶேஷஶப்தேந ரஸபேதாதயஃ ஸ்வஸ்தவத்தாதயஶ்ச ஜ்ஞேயாஃ||௪௦||

இதாநீஂ வேதோத்பத்த்யத்யாயே நிதர்ஶிதஸ்ய சிகித்ஸாபீஜோபதேஶந்யாயேந ஶாஸ்த்ரஸ்ய பாடாநுஶஂஸாமாஹ- ஸ்வயம்புவேத்யாதி| ஸ்வயம்புவா ப்ரஹ்மணா, ப்ரோக்தம் உபதிஷ்டம், இதமிதி ஶாஸ்த்ரஂ, ஸநாதநஂ நித்யஂ, யஃ படேத் அதீயீத; அந்யே து படதாதுரத்ர சதுர்ஷ்வர்தேஷு, ததாஹி- பாடே, அர்தஜ்ஞாநே, கர்மதர்ஶநே, அப்யாஸே ச| ஹி ஸ்புடம்| காஶிபதிப்ரகாஶிதம் ஆதிதேவேந தந்வந்தரிணா ப்ரகாஶிதம்| புவி பதிவ்யாம்| பூஜிதோ நபைரிதி நபைஃ நரேந்த்ரைஃ, ஏதேந ஐஹிகஂ பலஂ தர்ஶயதி| அஸுக்ஷயே ப்ராணக்ஷயே| ஶக்ரஸலோகதாம் இந்த்ரஸமாநலோகதாஂ வ்ரஜதி, ஏதேந பாரலௌகிகஂ ஶ்ரேயோ தர்ஶயதி| அந்யே து ‘ஶக்ரஸுலோகதாஂ வ்ரஜேத்’ இதி படந்தி; ஸுஶப்தஃ பூஜாவசநஃ, தேந ஶக்ரலோகபூஜ்யதாஂ வ்ரஜேத் ப்ராப்நுயாதித்யர்தஃ| ஏதேந புவி நரேந்த்ரைஃ ஸ்வர்கே ச தேவைஃ பூஜிதோ பவேதித்யர்தஃ||௪௧||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ண)ணவிரசிதாயாந்நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே வேதோத்பத்திர்நாம ப்ரதமோऽத்யாயஃ||௧||