൧. വേദോത്പത്ത്യധ്യായഃ

സഹസ്രാക്ഷം ഗണാധീശം സ്വഗുരും ച സരസ്വതീമ്| ജനകം ജനയിത്രീം ച ശാസ്ത്രാദൌ പ്രണമാമ്യഹമ്|| സമസ്തജനപദതിലകകല്പേ ശ്രീഭാദാനകദേശേ നഗരീവരമഥുരാസമീപേ അങ്കോലാനാമകം വൈദ്യസ്ഥാനമസ്തി| യത്ര സൌരവംശജാ ബ്രാഹ്മണാഃ സമസ്തഭൂമിപതിമാന്യാ അശ്വിനീകുമാരസമാനാഃ പാര്വണചന്ദ്രരുചിയശഃപ്രസാധിതദിങ്മണ്ഡലാ വൈദ്യാ അഭൂവന്| തദന്വയേ ഗോവിന്ദനാമാ ചികിത്സകശിരോമണിരഭൂത്, തതസ്തത്പുത്രോ ഭിഷക്ശിരോമുകുടമണിര്ജയപാലഃ സമജനി, തത്തനയശ്ച സമസ്തശാസ്ത്രാര്ഥതത്ത്വജ്ഞോ ഭരതപാലഃ സഞ്ജാതഃ, തത്പുത്രഃ സ്വകുലനഭസ്തലചന്ദ്രമാ വിവേകബൃഹസ്പതിഃ ശ്രീസഹപാലദേവനൃപതിവല്ലഭഃ ശ്രീഡല്ഹണഃ സമഭൂത്| തേന ശ്രീജേജ്ജടം ടീകാകാരം ശ്രീഗയദാസഭാസ്കരൌ ച പഞ്ജികാകാരൌ ശ്രീമാധവബ്രഹ്മദേവാദീന് ടീപ്പനകാരാംശ്ചോപജീവ്യ, ആയുര്വേദശാസ്ത്രസുശ്രുതവ്യാഖ്യാനായ നിബന്ധസങ്ഗ്രഹഃ ക്രിയതേ| യദ്യപി സുശ്രുതോപരി ജേജ്ജടാദിഭിഷ്ടീകാ രചിതാഃ, തഥാऽപി താസാം കുശാഗ്രീയധിയാമഭിഗമ്യത്വാദല്പമേധസാമനുഗ്രഹായ സുശ്രുതം വ്യാഖ്യാതുകാമസ്യ മമ പ്രയാസഃ സഫലഃ|

അഥാതോ വേദോത്പത്തിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമ ഇതി| നനു, കതമത് സൂത്രമിദം? ചതുര്വിധാനി ഹി സൂത്രാണി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- പ്രതിസംസ്കര്തൃസൂത്രമ്, ഏകീയസൂത്രം, ശിഷ്യസൂത്രം, ഗുരുസൂത്രം ചേതി| ഇഹ പ്രതിസംസ്കര്തൃസൂത്രം നാസ്ത്യേവേത്യേകേ, അന്യേ ത്വസ്തീതി ഭാഷന്തേ, യഥാ ച തദസ്തി തഥേഹൈവ നൈകട്യേന കഥയിഷ്യാമഃ; ഏകീയസൂത്രം യഥാ- ‘തത്ര ലോഹിതകപിലപാണ്ഡുപീതനീലശുക്ലേഷ്വവനിപ്രദേശേഷു മധുരാമ്ലലവണകടുതിക്തകഷായാണി യഥാസങ്ഖ്യമുദകാനി ഭവന്തീത്യേകേ ഭാഷന്തേ’(സൂ. അ. ൪൫)- ഇതി; ശിഷ്യസൂത്രം യഥാ- ‘വായോഃ പ്രകൃതിഭൂതസ്യ വ്യാപന്നസ്യ ച ലക്ഷണമ്| സ്ഥാനം കര്മ ച രോഗാംശ്ച വദസ്വ വദതാംവര’ (നി. അ. ൧)- ഇതി; ഗുരുസൂത്രം യഥാ- ‘ദേഹേ വിചരതസ്തസ്യ ലക്ഷണാനി നിബോധ മേ’ (നി. അ. ൧)- ഇതി; ഏവം സൂത്രാണാമനേകത്വാത് കസ്യേദം സൂത്രമ്? ഉച്യതേ- ഗുരോരേവൈതത് സൂത്രം, ശിഷ്യേണ ഗ്രന്ഥം ചികീര്ഷതാ ലിഖിതമ്| അന്യേ തു ശിഷ്യസ്യൈവേദം സൂത്രമിത്യാഹുഃ, സ ത്വാത്മശിഷ്യേഷു ധന്വന്തരിപ്രശിഷ്യേഷു പ്രതിജ്ഞാം കൃതവാന്; തന്നേച്ഛതി ഗയീ| കിമേതത് സ്വകപോലകല്പിതം സുശ്രുതേനോക്തമ്, അഥവാ യഥൈവ ഗുരുണോദീരിതമിതി പൃഷ്ടഃ പ്രതിസംസ്കര്താ സുശ്രുതമുഖേനേദമാഹ- യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിരിതി| ഇദം പ്രതിസംസ്കര്തൃസൂത്രം, യത്ര യത്ര പരോക്ഷേ ലിട്പ്രയോഗസ്തത്ര തത്രൈവ പ്രതിസംസ്കര്തൃസൂത്രം ജ്ഞാതവ്യമിതി; പ്രതിസംസ്കര്താऽപീഹ നാഗാര്ജുന ഏവ| അഥശബ്ദോऽനന്തരാര്ഥ ഏവ| അതോ യുഷ്മച്ഛല്യതന്ത്രോപദേശകാമിതാദനന്തരമ്| വേദോത്പത്തിമിതി അസ്യാദൌ ആയുഃശബ്ദോ ലുപ്തോ ജ്ഞേയഃ; തേന, ആയുര്വേദോത്പത്തിമിതി| ഉത്പത്തിരത്രാഭിവ്യക്തിഃ, ന ത്വഭൂതപ്രാദുര്ഭാവഃ| അധീയന്തേऽസ്മിന്നര്ഥാ ഇത്യധ്യായഃ| വ്യാഖ്യാസ്യാമ ഇതി വിര്വിശേഷേ, ആങ് അഭിവ്യാപ്തൌ, വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ പ്രകഥയിഷ്യാമഃ| അന്യേ തു, അഥശബ്ദഃ ശിഷ്യപ്രശ്നാനന്തര്യേ , അതഃശബ്ദോ ഹേത്വര്ഥഃ, യത ഏതേ ശിഷ്യാഃ പ്രജാഹിതാര്ഥമായുര്വേദം ഗുരും പപ്രച്ഛുഃ, അതോ ഹേതോരിത്യര്ഥഃ; അപരേ തു വിര്വിവിധപ്രകാരേ, ആങ് ആഭിമുഖ്യേ, ശേഷം സമമ്| ഏതേനാതഃ ശല്യതന്ത്രോപദേശകാമിതാദനന്തരമ്, ആയുര്വേദാഭിവ്യക്തിമധികൃത്യ കൃതോ യോऽധ്യായസ്തം വിശേഷാഭിവ്യാപ്ത്യാ പ്രകഥയിഷ്യാമഃ| ദ്വിതീയവ്യാഖ്യാനപക്ഷേऽപീത്ഥം യോജനീയമ്| യഥോവാചേതി യാദൃഗുക്തവാന്| ഭഗവാന് ധന്വന്തരിരിതി സമസ്തൈശ്വര്യമാഹാത്മ്യയശഃശ്രീകാമാര്ഥപ്രയത്നൈര്യുക്തോ ‘ഭഗവാന്’ ഇത്യുച്യതേ; അന്യേ തു ജ്ഞാനാതിശയവാന് പുരുഷാതിശയോ ഭഗവാന്; അപരേ തു, അഷ്ടഗുണൈശ്വര്യവാനേവാത്ര ഭഗവാന്| അഥാത ഇത്യാദികം പ്രതിജ്ഞാസൂത്രം യദ്യപ്യധ്യായാദൌ ലിഖിതം, തഥऽപി ‘വത്സ സുശ്രുത’ (സൂ. അ. ൧, സൂ. അ. ൧൪) ഇത്യനന്തരം ദ്രഷ്ടവ്യമ്; അന്യേ തു ‘അധ്യാപ്യാശ്ച ഭവന്തോ വത്സാഃ’ (സൂ. അ. ൧, സൂ. അ. ൫) ഇത്യനന്തരം പഠന്തി, തന്നേച്ഛതി ഗയീ| അത്ര കേചിദ് ‘വേദോത്പത്തിം നാമാധ്യായം’ ഇതി പഠന്തി||൧-൨||

അഥ ഖല്വിത്യാദി| അഥേതി മങ്ഗലാര്ഥഃ, തത്തു ശ്രോതൃവ്യാഖ്യാത്രോഃ ക്രിയാഫലസിദ്ധിം കഥയതി| ഖലു വാക്യശോഭാര്ഥഃ, അന്യേ തു നിശ്ചയാര്ഥഃ| അമരവരം ദേവശ്രേഷ്ഠം, പൂര്വജന്മന്യമൃതോദ്ധരണാത്; അന്യേ തു ബ്രഹ്മണോऽവതാരത്വാത്| ഋഷിഗണപരിവൃതം ദേവര്ഷിബ്രഹ്മര്ഷിരാജര്ഷിസമൂഹൈര്വേഷ്ടിതം, തപോജ്ഞാനബാഹുല്യാദുപാദേയവാക്യത്വാച്ച| ആശ്രമസ്ഥം വാനപ്രസ്ഥാശ്രമസ്ഥമ്, ഏതേന രാജ്യചിന്താപരിത്യാഗാദനാകുലചിത്തത്വം രാജര്ഷിത്വം ച സൂചിതമ്| കാശിരാജം വാരാണസീജനപദനൃപതിം, കാശിരാജസ്യ നിര്വാണപദാഭിലാഷിത്വാത്തത്പുത്രത്വമാപന്നമിതി കാശിരാജമ്| കാശിരാജാനാമനേകത്വാദ്വിശേഷണമാഹ- ദിവോദാസമ്|- ദിവിതിശബ്ദേനാത്ര തത്സ്ഥാനദേവാഃ കഥ്യന്തേ, തൈഃ പൂജാകാമ്യയാ സമ്പ്രദീയതേ യസ്മൈ സ ദിവോദാസസ്തമ്; അന്യേ തു ദാസ(ശ)തി കര്മാണി യത്നേന കരോതീതി ദാസഃ(ശഃ), ദിവഃ സ്വര്ഗസ്യ ദാസോ ദിവോദാസ(ശ)സ്തമ്| സര്വജനപ്രസിദ്ധം വിശേഷണമാഹ- ധന്വന്തരിമിതി|- ധനുഃ ശല്യശാസ്ത്രം, തസ്യ അന്തം പാരമ് ഇയര്തി ഗച്ഛതീതി ധന്വന്തരിഃ , തമ്; അപരാ വ്യുത്പത്തിര്വിസ്തരഭയാന്ന ലിഖിതാ| ഔപധേനവാദയഃ സുശ്രുതാന്താഃ സപ്ത ശിഷ്യാ ഊചുഃ ഉക്തവന്തഃ| പ്രഭൃതിശബ്ദേന ഭോജാദയഃ| അന്യേ തു ‘ഗോപുരരക്ഷിതൌ’ ഇതി നാമദ്വയം മന്യന്തേ, ഇത്യൌപധേനവാദയോऽഷ്ടൌ; പ്രഭൃതിഗ്രഹണാന്നിമികാങ്കായനഗാര്ഗ്യഗാലവാഃ; ഏവമേതാന് ദ്വാദശ ശിഷ്യാനാഹുഃ| നനു, പ്രശ്നകര്തൃതയാ സുശ്രുതസ്യ മുഖ്യത്വാദാദാവസ്യ നാമഗ്രഹണമുചിതം സ്യാത്, കഥമൌപധേനവാദിനാമാന്യാദാവുക്താനി? സത്യം, ദേവര്ഷയസ്തേ രാജര്ഷീണാം പൂജ്യാ ഇതി ന ദോഷഃ||൩||

ഋഷയസ്തേ തം കാശിരാജം പ്രതി കിമൂചുരിത്യാഹ- ഭഗവന്നിത്യാദി|- ഭഗവന്നിതി സമ്ബോധനേ| തത്ര ശാരീരാ വാതാദിവൈഷമ്യനിമിത്താഃ, മാനസാ രജസ്തമഃസമ്ഭൂതാഃ കാമാദയഃ, ആഗന്തവോ വ്യാഘ്രാദികൃതാഃ ശസ്ത്രാദികൃതാശ്ച| സ്വാഭാവികാനാമത്രാഗ്രഹണമസ്മിഞ്ഛാസ്ത്രേ തത്പ്രതീകാരസ്യാപ്രാധാന്യസൂചനാര്ഥമ്; അഥവാ ‘ആത്മനശ്ച പ്രാണയാത്രാര്ഥം’ ഇത്യത്രൈവാവരോധാച്ച, ഋഷീണാം ഹി ശാരീരമാനസാഗന്തുവ്യാധ്യസമ്ഭവാത് കേവലം സ്വാഭാവികവ്യാധിനിഷേധേനൈവ പ്രാണയാത്രാऽഭിപ്രേതാ| ഉപദ്രുതാന് ഉപസൃഷ്ടാന്| സനാഥാനപി സമിത്രാദികാനപി| അനാഥവത് ഏകാകിജനവത്| വിചേഷ്ടമാനാന് വിരുദ്ധാം ക്രിയാം കുര്വാണാന്| ഏതേനായുര്വേദം വിനാ മിത്രാദയോऽപ്യനര്ഥകാ ഇതി| വിക്രോശതശ്ച വിശേഷാദാര്തസ്വരൈ രുദതശ്ച| നഃ അസ്മാകമ്| ആത്മനശ്ച പ്രാണയാത്രാര്ഥം പ്രാണാനാമഗ്നീഷോമാദീനാം യാത്രാര്ഥം വ്യവഹാരാര്ഥം സ്വസ്ഥവൃത്താനുവര്തനാര്ഥമ്| അത്ര കേചിത് ‘ആത്മപ്രജാഹിതഹേതോഃ’ ഇതി പഠന്തി| ഉപദിശ്യമാനം സങ്ക്ഷേപതഃ കഥ്യമാനമ്| അത്രായത്തമിതി അത്രായുര്വേദോപദേശേ, ആയത്തം അധീനമ്| ഐഹികമ് ഇഹലോകഭവമ്, ആമുഷ്മികം പരലോകഭവം, ശ്രേയഃ കല്യാണലാഭഃ| അര്ഥകാമൌ മിത്രാദിലാഭോ യശശ്ച ഐഹികം ശ്രേയഃ; സ്വര്ഗാദി വിശിഷ്ടം ജന്മാന്തരജ്ഞാനാദയശ്ച ആമുഷ്മികം ശ്രേയഃ, അമരത്വം ച| തദിതി ഹേതൌ, യസ്മാദായുര്വേദോപദേശാദ്വിവിധം ശ്രേയ ആയത്തം, തസ്മാത്; ഉപപന്നാഃ സ്മഃ സമീപമാഗതാഃ സ്മഃ; ശിഷ്യത്വേന ഛാത്രഭാവേനേതി||൪||

തേഷാമൌപധേനവാദീനാം സമീപഗതാനാം കാശിരാജേന കിം കൃതമിത്യാഹ- താനുവാച ഭഗവാനിതി| സ്വാഗതം ശോഭനമാഗതം, വഃ യുഷ്മാകമ്| അമീമാംസ്യാഃ അവിചാരണീയാഃ, പ്രസിദ്ധജാത്യാദിവത്ത്വാത്| അധ്യാപ്യാശ്ച അധ്യാപനാര്ഹാശ്ച| വത്സാ ഇതി പക്ഷപാതാതിശയത്വസൂചകം സമ്ബോധനമ്; അഥവാ വത്സാഃ പ്രഥമവയസോ ഗവാം പുത്രാഃ, വത്സാ ഇവ വത്സാഃ; അനേന വിശേഷണേന പ്രഥമവയസ്ത്വം പുത്രസാദൃശ്യം ദമനീയത്വം ച സൂചയതി||൫||

ഇദാനീമായുര്വേദസ്യ സാമാന്യം ലക്ഷണം ദര്ശയന്നാഹ- ഇഹ ഖല്വിത്യാദി|- ഇഹ ഖല്വിതി വാക്യാലങ്കാരേ, വക്ഷ്യമാണം വാക്യമലങ്കരോതി; അന്യേ തു ഇഹ മയി സൂത്രകാരേ, ഖലു ഏവാര്ഥഃ; ഏതേന മയ്യേവ ആയുര്വേദോऽഷ്ടാങ്ഗോ നാന്യേഷു സൂത്രകാരേഷു, അന്യേഷാമേകൈകസ്യൈവാങ്ഗസ്യ പ്രണേതൃത്വാത്| ഇഹേതി വാക്യോപക്രമേ, ഖലു സമ്ബോധനേ, ഇത്യപരേ| ഉപാങ്ഗമ് അങ്ഗമേവാല്പത്വാദുപാങ്ഗം; തദ്യഥാ- ദേഹസ്യ ബാഹുജങ്ഘേ ശിര ഇത്യങ്ഗാനി, കരചരണനാസികാദീന്യുപാങ്ഗാനി, ഏതേനോപാങ്ഗമിത്യുക്തമ്; ഉപാങ്ഗമങ്ഗസമീപമിത്യേകേ| അനുത്പാദ്യൈവ പ്രജാഃ ലോകസൃഷ്ടേഃ പ്രാക്, ആയുര്വേദം പ്രദര്ശ്യ പ്രജാഃ പശ്ചാത് സൃഷ്ടവാനിത്യര്ഥഃ| കൃതവാന് സംസ്കൃതവാന്, ന തു പൂര്വമുത്പാദിതവാന്; കുതഃ? നിത്യത്വാത്| സ്വയമ്ഭൂഃ ബ്രഹ്മാ| തതോऽല്പായുഷ്ട്വമിതി തതഃ പ്രാക്തനകരണാദനന്തരമധര്മപ്രവൃത്തൌ സത്യാമ്, അല്പായുഷ്ട്വമ് അല്പജീവിതത്വമ്, അല്പമേധസ്ത്വം സ്വല്പബുദ്ധിത്വം, ഭൂയഃ പുനഃ, അഷ്ടധാ അഷ്ടഭിഃ പ്രകാരൈഃ||൬||

അഥ കേ തേऽഷ്ടൌ പ്രകാരാഃ? ഇത്യാഹ- തദ്യഥേത്യാദി| ശല്യമിതി ശല്യാഹരണപ്രധാനം തന്ത്രം ശല്യതന്ത്രമ്| ശലാകായാഃ കര്മ ശാലാക്യം, തത്പ്രധാനം തന്ത്രമപി ശാലാക്യമ്| കായോऽത്രാഗ്നിരുച്യതേ, തസ്യ ചികിത്സാ കായചികിത്സാ; അഥവാ കായോ ദേഹഃ, തസ്യ ചികിത്സാ കായചികിത്സാ| ഭൂതാനി ദേവാസുരഗന്ധര്വയക്ഷരക്ഷഃപിതൃനാഗപിശാചാ അഷ്ടൌ, താനി വേത്ത്യനയേതി ഭൂതവിദ്യാ; അഥവാ ഭൂതാവേശാപാകരണാര്ഥാ വിദ്യാ ഭൂതവിദ്യാ| കുമാരാഃ ബാലാഃ, തേഷാം ഭൃതിര്ധാരണം പോഷണം ച, തസ്യാ ഭൃത്യാ ഇദം തന്ത്രമിതി കൌമാരഭൃത്യമ്| അഗദോ വിഷപ്രതീകാരഃ, തദര്ഥം തന്ത്രമഗദതന്ത്രമ്; അന്യേ വിഷഗരവൈരോധികസമ്പ്രയോഗോ ഗദഃ, ഗദസ്യാഭാവഃ അഗദഃ, അഗദായ തന്ത്രമഗദതന്ത്രമിത്യാചക്ഷതേ| രസാനാം രസരക്താദീനാമയനമാപ്യായനം രസായനം, തദര്ഥം തന്ത്രം രസായനതന്ത്രമ്; അഥവാ രസാനാം രസവീര്യവിപാകാദീനാമായുഃപ്രഭൃതികാരണാനാമയനം വിശിഷ്ടലാഭോപായോ രസായനം, തദര്ഥം തന്ത്രം രസായനതന്ത്രമ്| വാജീകരണതന്ത്രമിതി യേന സ്ത്രീഷു വിഷയേ വാജീവ നരഃ സാമര്ഥ്യം പ്രാപ്നോതി തദ് വാജീകരണം, യേനാത്യര്ഥം വ്യജ്യതേ സ്ത്രീഷു തദ് വാജീകരണമ്; അന്യേ തു വജനം വാജോ വേഗഃ പ്രകരണാച്ഛുക്രസ്യ , സ വിദ്യതേ യേഷാം തേ വാജിനഃ, അവാജിനോ വാജിനഃ ക്രിയന്തേऽനേനേതി വാജീകരണമ്; അന്യേ തു വാജീശബ്ദേന ശുക്രമഭിധീയതേ, തേന ശുക്രരഹിതസ്യ വാജീ ശുക്രം ക്രിയതേऽനേനേതി വാജീകരണം, തദര്ഥം തന്ത്രം വാജീകരണതന്ത്രമ്| ഇതിശബ്ദോऽഷ്ടാങ്ഗപരിസമാപ്തൌ||൭||

അഥേത്യാദി|- അഥേത്യാനന്തര്യേ, അസ്യ ആയുര്വേദസ്യ, പ്രത്യങ്ഗലക്ഷണസമാസഃ ഏകമേകമങ്ഗം പ്രതി ലക്ഷണസങ്ക്ഷേപഃ|൮|-

കിം തദേകമേകമങ്ഗം പ്രതി ലക്ഷണം സങ്ക്ഷേപേണേത്യാഹ- തത്രേത്യാദി| തത്ര തേഷ്വങ്ഗേഷു| നാമശബ്ദഃ പ്രതിപാദനേ, ശല്യം പ്രതിപാദ്യതേ കഥ്യത ഇത്യര്ഥഃ| വിവിധതൃണാദീനാം പൂയാസ്രാവാന്താനാം ദുഷ്ടവ്രണസ്യാന്തര്മധ്യാദുദ്ധരണാര്ഥമുദ്ധരണപ്രയോജനം, തഥാ ഗര്ഭശല്യസ്യാപി| ഉദ്ധരണാര്ഥമിത്യസ്യാഗ്രേ ‘ഷഷ്ട്യാ വിധാനൈഃ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- അപതര്പണാദ്യൈ രക്ഷാവിധാനാന്തൈര്ദ്വിവ്രണീയോക്തൈരിത്യര്ഥഃ| പ്രണിധാനാര്ഥം നിവേശനാര്ഥമ്| ന കേവലം കാഷ്ഠതൃണാദി ശല്യം, കിന്തു ‘‘അതിപ്രവൃദ്ധം മലദോഷജം വാ ശരീരിണാം സ്ഥാവരജങ്ഗമാനാമ്| യത്കിഞ്ചിദാബാധകരം ശരീരേ തത് സര്വമേവ പ്രവദന്തി ശല്യമ്’’- ഇതി||൮(൧)||

ശാലാക്യമിത്യാദി| ജത്രു ഗ്രീവാമൂലമ്, അന്യേ വക്ഷോംऽസസന്ധിമാഹുഃ| വദനമത്ര മുഖകുഹരമാഹുഃ| ഘ്രാണാദിസംശ്രിതാനാമിത്യത്ര ആദിശബ്ദാച്ഛിരഃകപാലാദിസംശ്രിതാനാമ്||൮(൨)||

കായചികിത്സേത്യാദി| കേചിജ്ജ്വരാനന്തരമതിസാരം പഠന്തി; തന്ന, പഞ്ജികയാ ദൂഷിതത്വാത്||൮(൩)||

ഭൂതവിദ്യേത്യാദി| അസുരാഃ ദൈത്യാഃ, ഗന്ധര്വാ ദേവഗായകാഃ, യക്ഷാഃ ധനദാദയഃ, രക്ഷാംസി രാവണപ്രഭൃതീനി, പിതരഃ അഗ്നിഷ്വാത്താദയഃ, പിശാചാഃ പിശിതാശനാഃ; ഏതേ ഗ്രഹണാദ് ഗ്രഹാഃ പ്രോച്യന്തേ| ശാന്തികര്മബലിഹരണാദിഗ്രഹോപശമനാര്ഥം ശാന്തികര്മാദിഭിരഷ്ടഗ്രഹോപശമനപ്രയോജനമ്||൮(൪)||

കൌമാരഭൃത്യമിത്യാദി| ദുഷ്ടസ്തന്യഗ്രഹസമുത്ഥാനാം ചേതി ദുഷ്ടസ്തന്യേന ദുഷ്ടഗ്രഹേണ ച ജാതാനാമിത്യര്ഥഃ; തത്ര ദുഷ്ടസ്തന്യേന ശാരീരാഃ, ദുഷ്ടഗ്രഹേണാഗന്തവഃ||൮(൫)||

അഗദതന്ത്രമിത്യാദി| കീടാ വൃശ്ചികാദയഃ; ലൂതാ മര്കടഃ, കീടഭേദോ വാ| വിവിധവിഷസംയോഗോപശമനാര്ഥമിതി വിവിധാനാം നാനാപ്രകാരാണാം സ്ഥാവരജങ്ഗമാനാം വിഷാണാം, സംയോഗഃ സങ്ഗമഃ, തദുപശമായ| അന്യേ തു ‘വിവിധവിഷസംയോഗവിഷോപഹതോപശമാര്ഥം ച’ ഇതി പഠന്തി| സംയോഗവിഷം സമാനമധുഘൃതാദി||൮(൬)||

രസായനതന്ത്രമിത്യാദി| വയഃസ്ഥാപനം വര്ഷശതമായുഃസ്ഥാപനമ്| ആയുഷ്കരം ശതാധികമപി കരോതി| അന്യേ തു വയഃസ്ഥാപനം ജരാപഹരണം, താരുണ്യം ബഹുകാലം സ്ഥാപയതീത്യര്ഥഃ||൮(൭)||

വാജീകരണതന്ത്രമിത്യാദി| അല്പരേതസഃ പ്രകൃത്യൈവ സ്തോകരേതസഃ, തേഷാമാപ്യായനനിമിത്തം; ദുഷ്ടരേതസോ വാതാദിദുഷ്ടരേതസഃ, തേഷാം പ്രസാദനിമിത്തം; ക്ഷീണരേതസഃ കാരണൈഃ സ്വമാനാദല്പീഭൂതരേതസഃ, തേഷാമുപചയനിമിത്തം; വിശുഷ്കരേതസഃ സ്വമാനാദത്യര്ഥം ക്ഷീണരേതസഃ, തേഷാം ജനനനിമിത്തമ്| അഥവാऽല്പരേതസഃ പഞ്ചവിംശതിമപ്രാപ്താഃ, ക്ഷീണരേതസസ്തു മധ്യവയസഃ കാരണാദല്പീഭൂതരേതസഃ, ശുഷ്കരേതസോ വൃദ്ധാഃ| പ്രഹര്ഷജനനാര്ഥം ചേതി സ്വസ്ഥസ്യ ശുക്രവൃദ്ധിസ്രുതികരണാര്ഥം ചേത്യര്ഥഃ||൮(൮)||

ഏവമയമിതി|- ഏവമനേന പ്രകാരേണ| അത്രേതി ഏഷു മധ്യേ| കിമങ്ഗം കസ്മൈ ശിഷ്യായോപദിശ്യതാം വ്യാഖ്യായതാമ്| ഇതിശബ്ദഃ സാമാന്യേന||൯||

ത ഊചുഃ തേ ശിഷ്യാ ധന്വന്തരിം പ്രതി ഊചുഃ ഉക്തവന്തഃ| ശല്യജ്ഞാനം മൂലം കൃത്വാ ശല്യജ്ഞാനമാദൌ കൃത്വാ| സഃ ധന്വന്തരിഃ, ഉവാച ഉക്തവാന്, ഏവമസ്ത്വിതി ഏവം ഭവത്വിതി| ‘സ ഹോവാച’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി; തൈഃ ശിഷ്യൈഃ സഹേത്യര്ഥഃ||൧൦-൧൧||

പ്രക്ഷ്യതി പൃച്ഛാം കരിഷ്യതി||൧൨-൧൩||

‘വത്സ സുശ്രുത’ ഇതി സമ്ബോധനേ| അസ്യാഗ്രേ ‘അഥാത’ ഇത്യാദികാ പ്രതിജ്ഞാ ജ്ഞാതവ്യേതി പൂര്വമേവോക്തമ്| ഇഹ ഖല്വിത്യധികാരേ, ഇഹ ഖലു ആയുര്വേദോത്പത്ത്യധികാരേ ഇത്യര്ഥഃ| വ്യാധിശബ്ദോऽയം ദുഷ്ടേഷു വാതാദിഷു, തത്കാര്യേഷു ജ്വരാദിഷു ക്ലേശേഷു, രാഗാദിഷു ദുഃഖേഷു സംസാരാനുവൃത്തിജനകേഷു ച, വര്തതേ; പരിമോക്ഷോ നിവൃത്തിഃ| നനു, വ്യാധിപരിമോക്ഷസ്വസ്ഥരക്ഷണാഭ്യാമന്യദപി പ്രയോജനമസ്തി, കിം തത്? യാപ്യവ്യാധിതരക്ഷാ രസായനാദായുരുത്കര്ഷശ്ച, തദിദം വക്തവ്യമ്; ഉച്യതേ- സ്വസ്ഥസ്യ രക്ഷണം ചേതി ചകാരോऽനുക്തസമുച്ചയാര്ഥഃ, തേന യാപ്യവ്യാധിതരക്ഷണം രസായനാദായുരുത്കര്ഷശ്ച; അഥവാ സാധ്യവ്യാധൌ ക്രിയൈകത്വാദ് യാപ്യാവരോധഃ, രസായനാദായുരുത്കര്ഷസ്തു സ്വസ്ഥരക്ഷയൈവ ഗൃഹ്യതേ||൧൪||

ആയുര്വേദസ്യ നിരുക്തിം ദര്ശയന്നാഹ- ആയുരസ്മിന്നിത്യാദി| ആയുഃ ശരീരേന്ദ്രിയസത്വാത്മസംയോഗഃ, തദസ്മിന്നായുര്വേദേ വിദ്യതേ അസ്തീത്യായുര്വേദഃ; അഥവാ ആയുര്വിദ്യതേ ജ്ഞായതേ അനേനേത്യായുര്വേദഃ; ആയുര്വിദ്യതേ വിചാര്യതേ അനേന വേത്യായുര്വേദഃ; ആയുരനേന വിന്ദതി പ്രാപ്നോതീതി വാऽऽയുര്വേദഃ||൧൫||

തസ്യാങ്ഗവരമിത്യാദി|- അങ്ഗവരമ് അങ്ഗശ്രേഷ്ഠമ്| ആദ്യമ് ആദിഭവമ്| പ്രത്യക്ഷാഗമാനുമാനോപമാനൈരവിരുദ്ധമിതി അനേന ശല്യേനാങ്ഗവരേണ യോऽര്ഥഃ പ്രതിപാദ്യതേ സ ഖലു പ്രത്യക്ഷാദിഭിരപി തഥാऽവഗമ്യത ഇത്യര്ഥഃ| പ്രത്യക്ഷമിതി യത്കിഞ്ചിദേവാര്ഥസ്യ സാക്ഷാത്കാരിജ്ഞാനം തദേവ പ്രത്യക്ഷം, തഥാഹി- “മനോऽക്ഷഗതമഭ്രാന്തം വസ്തു പ്രത്യക്ഷമുച്യതേ| ഇന്ദ്രിയാണാമസഞ്ജ്ഞാനം വസ്തുതത്ത്വേ ഭ്രമഃ സ്മൃതഃ”- ഇതി; പ്രത്യക്ഷാവിരുദ്ധം യഥാ- സൂര്യാവലോകനാന്നാസാന്തഃ സൂത്രവര്തിപ്രവേശനാച്ച ക്ഷുതഃ പ്രാദുര്ഭാവഃ| ആഗമോ വേദഃ, ആപ്താനാം ശാസ്ത്രം വാ; തഥാഹി- “സിദ്ധം സിദ്ധൈഃ പ്രമാണൈസ്തു ഹിതം ചാത്ര പരത്ര ച| ആഗമഃ ശാസ്ത്രമാപ്താനാമാപ്താസ്തത്ത്വാര്ഥവേദിനഃ”- ഇതി; ആഗമാവിരുദ്ധം യഥാ- പുരാണാദിഷ്വപി ശ്രൂയതേ- “രുദ്രേണ യജ്ഞസ്യ ശിരശ്ഛിന്നമശ്വിഭ്യാം സംഹിതമ്” ഇതി| ആഗമസ്യ പ്രത്യക്ഷഫലത്വാദ് വരീയസ്ത്വം, തേനാനുമാനാത് പൂര്വം നിര്ദിഷ്ടവാന്| അനു പശ്ചാദവ്യഭിചാരിലിങ്ഗാല്ലിങ്ഗീ മീയതേ ജ്ഞായതേ യേന തദനുമാനം; തേനാനുമാനേനാവിരുദ്ധം യഥാ- പ്രനഷ്ടേ ശല്യേ ചന്ദനഘൃതോപദിഗ്ധായാം ത്വചി വിശോഷണവിലയനാഭ്യാമനുമീയതേ- അത്ര ശല്യമിതി| പ്രസിദ്ധസാധര്മ്യാത് സൂക്ഷ്മവ്യവഹിതവിപ്രകൃഷ്ടസ്യാര്ഥസ്യ സാധനമുപമാനം; തേനാവിരുദ്ധം യഥാ- മാഷവന്മഷകഃ, തിലമാത്രസ്തിലകാലകഃ, വിദാരീകന്ദവദ് വിദാരീരോഗഃ, ശാലൂകവത് പനസികേത്യാദി| ഉച്യമാനമ് ഉപദിശ്യമാനമ്| മയാ ധന്വന്തരിണേത്യര്ഥഃ||൧൬||

ശല്യാങ്ഗസ്യാദ്യത്വം പ്രതിപാദയന്നാഹ- ഏതദ്ധീത്യാദി|- ഹിശബ്ദോऽവധാരണേ, ഏതേനൈതദേവാങ്ഗം പ്രഥമമാദ്യം പ്രധാനം വാ| കസ്മാത് പ്രഥമം? പ്രാഗഭിഘാതവ്രണസംരോഹാത്|- ശാരീരവ്യാധീനാം പ്രാഗേവ ദേവാസുരസങ്ഗ്രാമേऽഭിഘാതവ്രണോത്പത്തിഃ, തത്സംരോഹാത്| ദ്വിതീയഹേതുമാഹ- യജ്ഞശിരഃസന്ധാനാച്ചേതി| അത്രാപി പ്രാഗിതി സമ്ബധ്യതേ| അന്യേ ത്വത്ര യജ്ഞശിരഃസന്ധാനാച്ചേതി| അത്രാപി പ്രാഗിതി സമ്ബധ്യതേ| അന്യേ ത്വത്ര ‘യജ്ഞപ്രധാനശിരഃസന്ധാനാച്ച’ ഇതി പഠന്തി| യതഃ പ്രാഗ്യജ്ഞസ്യ പ്രധാനഭൂതസ്യ ശിരസഃ സന്ധാനം തസ്മാദിദമാദ്യമ്| അത്രൈവ പാരമ്പര്യോപദേശമാഹ- ശ്രൂയതേ ഹീത്യാദി യാവത്സംഹിതമിതി| അത്ര കേചിത് ‘സംഹിതം’ ഇത്യത്ര ‘സന്ധിതം’ ഇതി പഠന്തി||൧൭||

ഇദാനീം വരത്വേ പ്രതിജ്ഞാതം ഹേതും പ്രതിപാദയന്നാഹ- അഷ്ടാസ്വിത്യാദി| ഏതദേവാധികമിതി ഏതദേവാധികം നാന്യച്ഛാലാക്യാദി| കസ്മാത്? ആശുക്രിയാകരണാത്| കുതോऽസ്യ പുനരാശുക്രിയാകരണത്വം? യന്ത്രാദിപ്രണിധാനാത്, ന ഹി യന്ത്രാദിഷു പ്രണിധാനേ മന്ദാ ക്രിയാ കര്തും യുക്താ, മന്ദകാരിത്വേ ഹ്യാതുരസ്യ വ്യാപത്തിഃ സ്യാത്| വരത്വേ ദ്വിതീയം ഹേതുമാഹ- സര്വതന്ത്രസാമാന്യാച്ച; ശാലാക്യാദിതന്ത്രതുല്യത്വാച്ച| ‘അധികക്രിയാകരണാത്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| അധികക്രിയാകരണമപ്യസ്യ യന്ത്രാദിപ്രണിധാനാത് സര്വതന്ത്രസാമാന്യാച്ച ഹേതുഭ്യാമ്| അന്യേ തു വരത്വേ ആശുക്രിയാകരണാദിതി ഹേതുത്രയമാഹുഃ; ആശുക്രിയാകരണാത് ശീഘ്രം ഛേദാദിക്രിയാകരണാദിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൧൮||

അതഃ ശിഷ്യോത്സാഹനായ യഥാഭൂതാം പ്രശംസാമാഹ- തദിദമിത്യാദി|- തദിദം ശല്യതന്ത്രം; ശാശ്വതമ് അവിനാശി, അഥവാ ശാശ്വതശബ്ദേന മോക്ഷോऽഭിധീയതേ, തത്സമ്പാദനാച്ഛാശ്വതം; പുണ്യം പുണ്യഹേതുത്വാത്; സ്വര്ഗസ്യ നിമിത്തം സ്വര്ഗായ ഹിതം വാ സ്വര്ഗ്യം; യശസോ നിമിത്തം യശസേ ഹിതം വാ യശസ്യമ്; ആയുഷോ നിമിത്തമായുഷേ ഹിതം വാ ആയുഷ്യം; വൃത്തികരം ചേതി നിര്വാഹകരമ്||൧൯||

ഇദാനീം ക്രമാഗതിം പ്രതിപാദയന്നാഹ- ബ്രഹ്മാ പ്രോവാചേത്യാദി| പ്രോവാച പ്രഥമം കഥിതവാന്| തസ്മാത് പ്രജാപതിരധിജഗേ ഇതി പ്രജാപതിര്ദക്ഷഃ, അധിജഗേ അധീതവാന്| മയാ ത്വിഹേതി സ്വര്ഗേ ബ്രഹ്മണൈവാര്ഥിഭ്യഃ പ്രഥമം ദത്തം, മയാ ധന്വന്തരിണാ പുനരിഹ മര്ത്യലോകേ പ്രദേയം പ്രഥമം ദാതവ്യമിതി||൨൦||

അഥ കാശിരാജഃ ശിഷ്യപ്രതീത്യര്ഥം ശ്ലോകമാഹ- ഭവതി ചാത്രേത്യാദി| ആദിദേവഃ ശങ്കരഃ; അന്യേ തു, ആദിദേവാ ബ്രഹ്മാദയഃ, കര്മദേവാഃ ശതക്രതുപ്രഭൃതയഃ, പ്രജനനദേവാസ്തു പ്രയോജനജനിതാഃ സ്കന്ദാദയഃ, തേഷാമഹമാദിദേവഃ; ആദിദേവത്വേऽപി കാശിരാജത്വമുപപന്നമവതാരാന്തരമാപന്നത്വാത്| ജരാരുജാമൃത്യുഹരോऽമരാണാമിതി ഏതേനൈതദുക്തം- ദേവാനാമപി പുരാ ജരാദയസ്തസ്ഥുഃ, തേ ച മയാ ആദിദേവേന ഹൃതാഃ| പ്രാപ്തോऽസ്മി ഗാം ഭൂയ ഇഹോപദേഷ്ടുമിതി പൂര്വമഹം ദേവകാര്യാര്ഥം സ്വര്ഗം പ്രാപ്തഃ, ഇദാനീം ഗാം പൃഥിവീം, ഭൂയഃ പുനഃ, പ്രാപ്തോऽസ്മി ആഗതോऽസ്മി; ഇഹ മര്ത്യലോകേ, മനുഷ്യകാര്യാര്ഥമുപദേഷ്ടുമ്| അന്യേ ‘ശല്യം മഹച്ഛാസ്ത്രവരം ഗൃഹീത്വാ’ ഇതി പഠന്തി| സ്വമാഹാത്മ്യപ്രകാശനമപി പരാര്ഥത്വാദ്യഥാഭൂതത്വാച്ച ന ദോഷായ||൨൧||

അസ്മിഞ്ഛാസ്ത്രേ പഞ്ചമഹാഭൂതേത്യാദി| പഞ്ചമഹാഭൂതാനി പൃഥിവ്യാദീനി, ശരീരീ ആത്മാ, സമവായഃ സംയോഗഃ| അന്യേ തു ‘തത്രാസ്മിഞ്ഛാസ്ത്രേ’ ഇതി പഠന്തി; തത്രേത്യനേന ശല്യതന്ത്രമധിക്രിയതേ, തസ്മിന് ശല്യശാസ്ത്രേ, അസ്മിന്നിതി അസ്മിന്നധികാരേ; കിം വിശേഷവതി? ഉച്യതേ- ക്രിയാധികാരേ വ്യാധ്യധിഷ്ഠാനപ്രസ്താവേ ച| തസ്മിന് ക്രിയേതി തസ്മിന്നിതി പൂര്വനിര്ദിഷ്ടേ പുരുഷേ, ക്രിയാ ശാസ്ത്രോദിതം കര്മ, കിം തത്? ഭേഷജശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നിനിര്വര്ത്യം സ്വാസ്ഥ്യവൃത്തികരം ച| കസ്മാത് തസ്മിന്നേവ ക്രിയേത്യാഹ- സോऽധിഷ്ഠാനമിതി|- യസ്മാത് സഃ പുരുഷഃ, അധിഷ്ഠാനം ആശ്രയഃ; കസ്യ? വ്യാധേഃ സ്വാസ്ഥ്യസ്യ ച| അധിഷ്ഠാനത്വേ ഹേതുമാഹ- കസ്മാദിതി| ലോകസ്യ ജഗതഃ, ദ്വൈവിധ്യാദ് ദ്വിപ്രകാരത്വാത്| ലോകോ ഹീത്യാദി ഹി യസ്മാദര്ഥേ| സ്ഥാവരോ വൃക്ഷാദിഃ, ജങ്ഗമോ മനുഷ്യാദിഃ| ചികിത്സോപയോഗിധര്മദ്വയം പ്രതിപാദയിതുമാഹ- ദ്വിവിധാത്മക ഏവേത്യാദി| അഗ്നിഭൂതാധിദൈവതസ്വഭാവമാഗ്നേയം, സോമഭൂതാധിദൈവതസ്വഭാവം സൌമ്യമ്| അന്യേ ദ്വിവിധാത്മകോ ദ്വിവിധഹേതുക ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി; തന്ന, പഞ്ജികയാ ദൂഷിതത്വാത്| നനു, സര്വഭൂതാനാം സര്വത്ര സാന്നിധ്യമസ്തി തത് കഥം ദ്വിവിധാത്മക ഇത്യാഹ- തദ്ഭൂയസ്ത്വാദിതി| തദ്ബാഹുല്യാദിത്യര്ഥഃ| പ്രായേണ ഹി സര്വം ദ്രവ്യം ശീതമുഷ്ണം ന തൃതീയോ രാശിരസ്തി, അതോ ദ്വാവേവ അഗ്നീഷോമൌ ഭൂയാംസൌ | അധുനാऽവിശേഷേണ ദ്വിതീയം പക്ഷമാഹ- പഞ്ചാത്മകോ വേതി|- വാശബ്ദഃ പക്ഷാന്തരേ; തേന സ ദ്വിവിധോऽപി ലോകഃ പഞ്ചാത്മകഃ പഞ്ചസ്വഭാവ ഇത്യയം വാ പക്ഷഃ| ഇദാനീം ജങ്ഗമാന് പൃഥക്കര്തുമാഹ- തത്രേത്യാദി|- തത്ര തയോഃ സ്ഥാവരജങ്ഗമയോര്മധ്യേ, ചതുര്വിധഃ ചതുഷ്പ്രകാരഃ, ഭൂതഗ്രാമഃ പ്രാണിസമൂഹഃ| അഥ കേ തേ ചത്വാരഃ പ്രകാരാ ഇത്യാഹ- സംസ്വേദജേത്യാദി|- ഭുവഃ ശരീരസ്യ ച സംസ്വേദാദൂഷ്മണോ ജാതാഃ സംസ്വേദജാഃ; ജരായോര്ജാതാ ജരായുജാഃ, ജരായുര്ഗര്ഭാശയഃ; അണ്ഡാജ്ജാതാഃ അണ്ഡജാഃ, അണ്ഡം പ്രാണ്യാധാരോ വര്തുലം; ഭുവമുദ്ഭിദ്യ ജാതാ ഉദ്ഭിജ്ജാഃ; സഞ്ജ്ഞാശബ്ദഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| ചതുര്ധാ നിപതിതാനാമൂഷ്മാണം വിനാ കസ്യചിത് സിദ്ധിര്നാസ്തീതി സംസ്വേദജസ്യ പ്രാങ്നിര്ദേശഃ; കേചിദന്യഥാക്രമം പഠന്തി; തന്ന, പഞ്ജികയാ ദൂഷിതത്വാത്| ലോകദ്വൈവിധ്യാദിതി പ്രാഗുദ്ദിഷ്ടഹേത്വര്ഥം സ്ഫുടീകുര്വന്നാഹ- തത്ര പുരുഷ ഇതി|- തത്ര തയോഃ സ്ഥാവരജങ്ഗമയോര്മധ്യേ പുരുഷഃ പ്രാധാന്യേന ഗുണേന പൃഥക് ക്രിയതേ| യദ്യപ്യത്ര പഞ്ചമഹാഭൂതശരീരിസമവായഃ പുരുഷ ഇതി സാമാന്യേന പുരുഷശബ്ദേന പശ്വാദിരപി വാച്യഃ, തഥാऽപി മനുഷ്യജാതിരേവാത്ര പുരുഷശബ്ദേനോച്യതേ, തസ്യോപകാര്യത്വാത്; ഇതരസ്യ ചാപ്രാധാന്യമ്, ഉപകരണത്വാത്| അത ഏവാഹ- തസ്യോപകരണമന്യദിതി|- തസ്യ മനുഷ്യജാതേഃ പുരുഷസ്യ, അന്യത് സ്ഥാവരസംസ്വേദജാദി, ഉപകരണമ്| ഉപകരണത്വാദപ്രധാനത്വമിത്യത ആഹ- തസ്മാത് പുരുഷോऽധിഷ്ഠാനമ്| തത്ര പുരുഷഃ പ്രധാനമിത്യത്ര ‘തേഷു ചതുര്ഷു സംസ്വേദജാദിഷു മധ്യേ’ ഇത്യന്യേ വ്യാഖ്യാനയന്തി||൨൨||

നനു, കേ തേ വ്യാധയോ യേഷാം പുരുഷോऽധിഷ്ഠാനമിത്യാഹ- തദ്ദുഃഖേത്യാദി|- തച്ഛബ്ദേനാനന്തരനിര്ദിഷ്ടഃ പുരുഷോऽധിക്രിയതേ, ദുഃഖം കായവാങ്മാനസീ പീഡാ| വിവിധം ദുഃഖമാദധതീതി വ്യാധയഃ, തസ്യ പുരുഷസ്യ ദുഃഖായ സംയോഗോ യേഷാമാഗന്തുപ്രഭൃതീനാം തേ വ്യാധയഃ; അഥവാ തസ്യ പുരുഷസ്യ യേഷു സത്സു, യൈര്വാ കരണഭൂതൈഃ, യേഭ്യോ വാ ദുഃഖം ജായതേ, തേ വ്യാധയഃ| ഏതൌ വാക്യാര്ഥൌ ന്യായ്യൌ| അന്യേ തു തസ്യ പുരുഷസ്യ ദുഃഖാനാം വേദനാനാം യേ സംയോഗാസ്തേ വ്യാധയഃ; അപരേ തു ദുര്ദുഷ്ടാനി ഖാനി സ്രോതാംസി ദുഃഖാനി, തസ്യ പുരുഷസ്യ ദുഃഖാനാം ദുഷ്ടസ്രോതസാം നിമിത്തം സംയോഗോ യേഷാം തേ തഥോക്താഃ| ഏതാവന്യായ്യൌ, പഞ്ജികയാ ദൂഷിതത്വാത്||൨൩||

തേ ചതുര്വിധാ ഇത്യാദി| പൂര്വമുത്പന്നത്വാദാഗന്തോഃ പ്രാഗഭിധാനം; തതഃ ശാരീരാഃ, ശരീരസ്യ പ്രാധാന്യാത്; തതഃ ശേഷാവിതി| സ്വഭാവേന ഭവന്തീതി സ്വാഭാവികാഃ, സ്വഭാവോ ഹ്യത്ര സഹജോ ധര്മഃ| ആഗന്തുപ്രഭൃതയഃ പൂര്വം വ്യാഖ്യാതാഃ| സ്വാഭാവികാശ്ചേതി ചകാരഃ സ്വാഭാവികസ്യ വ്യാധേരാഗന്തുപ്രഭൃതിഭിഃ സഹാതുല്യബലതാം സൂചയതി| ഇതിശബ്ദശ്ചതുഷ്പ്രകാരസമാപ്തൌ||൨൪||

ഇദാനീമാഗന്തുപ്രഭൃതീനേവ വിവരിതുമാഹ- തേഷാമിത്യാദി| അഭിഘാതനിമിത്താ ഇതി അഭിഘാതഃ അഭിഹനനം ശരാദിപ്രഹാരഃ, സ ഏവ നിമിത്തം യേഷാം തേ തഥോക്താഃ||൨൫(൧)||

അന്നപാനമൂലാ ഇതി സാമര്ഥ്യാദ്വിഷമാന്നഹേതവഃ, ന ഹ്യന്നസാമ്യം വ്യാധിഹേതുഃ| തച്ചാന്നവൈഷമ്യം സ്വസ്ഥവൃത്തവൈഷമ്യമുപലക്ഷയതി, തേന കാലവൈഷമ്യം കായവാങ്മനോവിഹാരവൈഷമ്യമിന്ദ്രിയാര്ഥവൈഷമ്യം ച ലക്ഷയതി| ‘ശാരീരാണാം വികാരാണാമേഷ വര്ഗശ്ചതുര്വിധഃ| പ്രകോപേ പ്രശമേ ചൈവ ഹേതുരുക്തശ്ചികിത്സകൈഃ’- ഇത്യേഷാം ഗ്രഹണമകൃത്വാ, അന്നഗ്രഹണേനൈതാനുപലക്ഷയന്നേതല്ലക്ഷയതി- യഥാऽന്നമേവൈഷാം സമ്ഭവേ പ്രധാനഹേതുസ്തഥാ നാന്യേ| വാതപിത്തകഫശോണിതസന്നിപാതവൈഷമ്യനിമിത്താ ഇതി വാതാദീനാം സന്നിപാതാന്താനാം വൈഷമ്യം വിഷമതാ തദേവ നിമിത്തം യേഷാം തേ തഥോക്താഃ; തേ പുനര്വാതാദീനാം സഞ്ചയാദിജ്ഞാപകാ വാതപൂര്ണകോഷ്ഠതാദയോ വ്യാധയഃ| തച്ച വൈഷമ്യം ക്ഷയേണ വൃദ്ധ്യാ വാ| ദോഷപ്രസ്താവേ ദൂഷ്യശോണിതഗ്രഹണേ ഹേതുര്വക്തവ്യഃ? ഉച്യതേ- ഏതദ്ധി ശല്യതന്ത്രം, ശല്യതന്ത്രേ ച വ്രണഃ പ്രധാനഭൂതഃ, വ്രണേ ച ദൂഷ്യേഷു മധ്യേ രക്തസ്യ പ്രാധാന്യമിതി ശോണിതോപാദാനമ്; അന്യേ തു ദോഷദൂഷിതത്വാദ്രക്തമപി വ്യാധ്യുത്പത്തിനിമിത്തം ഭവതി, വക്ഷ്യതി ചൈവം- “ദോഷദൂഷിതേഷ്വത്യര്ഥം ധാതുഷു സഞ്ജ്ഞാ ക്രിയതേ- രസജോऽയം, ശോണിതജോऽയമ്” (സൂ. അ. ൨൪) ഇത്യാദി; ശോണിതജോऽയമിത്യാദിവ്യപദേശോ ഘൃതാദിദഗ്ധവത്| അന്യനിബന്ധകാരൈര്ബഹൂക്തം, തച്ച ശിഷ്യബുദ്ധിവ്യാകുലത്വഹേതുത്വാദസ്മാഭിരുപേക്ഷിതമ്||൨൫(൨)||

മാനസാന് പ്രതിപാദയന്നാഹ- മാനസാസ്ത്വിത്യാദി| ക്രോധഃ പരാഭിദ്രോഹലക്ഷണഃ, ശോകഃ പുത്രാദിവിയോഗേ ചിത്തോദ്വേഗഃ, ഭയം പരസ്മാത്ത്രാസഃ, ഹര്ഷ ഉത്സേകഃ, നിര്നിമിത്തമന്യസ്യ ദോഷോത്പാദനേനാത്മനഃ പ്രീതിജനനം വാ ഹര്ഷഃ, അസിദ്ധിഭയാദ്വിവിധേഷു കര്മസു സാദോऽപ്രവൃത്തിഃ വിഷാദഃ, ഈര്ഷ്യാ പരസമ്പത്താവസഹിഷ്ണുതാ, ഛിദ്രാന്വേഷിതയാ പരഗുണേഷു ദോഷാരോപണമസൂയാ, ദൈന്യം ക്ലിഷ്ടചിത്തതാ, മാത്സര്യം പരഗുണേഷ്വമാധ്യസ്ഥ്യം ക്രൌര്യം വാ, കാമ ഇന്ദ്രിയാര്ഥേഷ്വഭികാങ്ക്ഷാ, ലോഭഃ പരസ്വഗ്രഹണാഭിലാഷഃ, ആദിഗ്രഹണാന്മാനമദദമ്ഭാദയഃ| ഇച്ഛാദ്വേഷഭേദൈര്ഭവന്തീതി ഇച്ഛാ സാതിശയോऽര്ഥാഭിലാഷഃ, സാ ച നാനാവസ്ത്വവലമ്ബിനീ നാനാകാമതശ്ച ഭിന്നാ ഭവതി; തത്ര ഹര്ഷശോകദൈന്യകാമലോഭാദയ ഇച്ഛാഭേദേന; ദ്വേഷഃ അപ്രീതിഃ,സോऽപി നാനാവസ്ത്വവലമ്ബീ നാനാരൂപോ ഭവതി, ക്രോധഭയവിഷാദേര്ഷ്യാസൂയാമാത്സര്യാണി ദ്വേഷഭേദേന| അന്യേ തു ‘മാനസാഃ ക്രോധശോകഭയദൈന്യേര്ഷ്യാസൂയാമാത്സര്യകാമാദയഃ’ ഇതി പഠന്തി||൨൫(൩)||

സ്വാഭാവികാന് വ്യാഖ്യാതുമാഹ- സ്വാഭാവികാസ്ത്വിത്യാദി| ക്ഷുദ് ഭോക്തുമിച്ഛാ, പിപാസാ പാതുമിച്ഛാ, ജരാ വാര്ധക്യം, മൃത്യുഃ ശരീരേന്ദ്രിയാത്മമനസാം വിയോഗഃ, നിദ്രാ മേധ്യാനാഡീമനഃസംയോഗാദ്ദേഹേന്ദ്രിയാണാം സുഖഭോഗഃ; പ്രകൃതിഗ്രഹണാത് പ്രകൃതിഭവാ രോഗാ ഗൃഹ്യന്തേ, തേ ച കദാചിത് സ്വാഭാവികാഃ കദാചിദ്ദോഷജാഃ| തത്ര, യദാ പ്രവൃദ്ധപിത്തസ്യ ക്ഷീണശ്ലേഷ്മണോ ഭസ്മകാനലേന ബുഭുക്ഷാ ഭവതി സാ പ്രതീകാര്യാ ദോഷജത്വാത്, പിപാസാऽപി യദാ ദോഷൈഃ ക്രിയതേ തസ്യാ അപി ദോഷതഃ പ്രസാധനം കര്തവ്യം, ജരാऽപി യദാऽകാലേ ഭവതി സാ പ്രതികാര്യാ, മൃത്യുരപ്യകാലജഃ പ്രതികാര്യഃ, നിദ്രാऽപി ദോഷജാ പ്രതീകാരാദുപശമം യാതി; തത്ര യദൈതേ സര്വേ ദോഷേഭ്യോ ജായന്തേ തദാ ശാരീരാഃ പ്രതീകാര്യാശ്ച; യദാ തു സ്വഭാവതസ്തദാ നിഷ്പ്രതീകാരാ രസായനതോऽപി ന പ്രതീകാര്യാഃ| ത ഏതേ സ്വഭാവസമ്ഭൂതത്വാത് സ്വാഭാവികാഃ കഥ്യന്തേ| യദ്യപി ക്ഷുത്പിപാസാജരാസു സ്വഭാവസമ്ഭൂതാസ്വപി പിത്തജത്വം നിദ്രായാം ശ്ലേഷ്മതമോഭവത്വമസ്തി; തഥാऽപ്യല്പദോഷാരബ്ധത്വാദദോഷജത്വമുച്യതേ, ഏകതണ്ഡുലാഹാരിണാമനശനവ്യപദേശവത്| മൃത്യുസ്തു മഹദ്ഭിരപി സ്വഭാവാനുവര്തിഭിര്ദോഷൈരാരബ്ധോऽപി ന ദോഷജവ്യപദേശം ലഭതേ; യഥാ രാജാനുവര്തിഭിര്മഹദ്ഭിരപി പുരുഷൈഃ സമ്പാദിതം ജയാദികം രാജവ്യപദേശം ലഭതേ- രാജ്ഞാ ജിതമിതി, തദ്വദത്രാപി; ആഗന്തുമൃത്യോഃ സമ്ഭവത്വാച്ച നാവശ്യം ദോഷജവ്യപദേശം ലഭതേ| അന്യേ ‘നിദ്രാപ്രകൃതയ’ ഇത്യത്ര ‘നിദ്രാപ്രഭൃതയ’ ഇതി പഠന്തി; പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദ്രാത്രിജാഗരണാദയ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൨൫(൪)||

വ്യാധീനാമാശ്രയമാഹ- ത ഏതേ ഇത്യാദി| ത ഏതേ അനന്തരോക്താ വ്യാധയഃ| തത്ര മനോऽധിഷ്ഠാനാഃ ക്രോധാദയഃ, ശരീരാധിഷ്ഠാനാ ജ്വരാദയഃ, ഉഭയാധിഷ്ഠാനാ അപസ്മാരാദയഃ| യദ്യപി മാനസാ അപി ശരീരം പീഡയന്തി, ശാരീരാ അപി മനഃ പീഡയന്തി; തഥാऽപി പ്രാങ്മാനസാ ഏവ മനഃ പീഡയന്തി പശ്ചാച്ഛരീരമ്, ഏവം ശാരീരാ അപി, ഇതി ന ദോഷഃ| ആത്മനി തു വ്യാധ്യധിഷ്ഠാനത്വം നാസ്തി, നിര്വികാരത്വാത്||൨൬||

വ്യാധീന് നിര്ദിശ്യ ചികിത്സാം നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- തേഷാമിത്യാദി| തേഷാം വ്യാധീനാമ്| സമ്യക് ശോധയതീതി സംശോധനം; തദ്ദ്വിവിധം ബഹിരാശ്രയമഭ്യന്തരാശ്രയം ച| തത്ര ബഹിരാശ്രയം ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നിപ്രലേപാദയഃ; അഭ്യന്തരാശ്രയം ചതുഷ്പ്രകാരം- വമനം, വിരേചനമ്, ആസ്ഥാപനം, ശോണിതമോക്ഷണം ച; അന്യേ തു ശോണിതമോക്ഷണമിത്യത്ര ശിരോവിരേചനം മന്യന്തേ| യത് കിഞ്ചിത് പീതലീഢാദികമനിര്ഹൃത്യ ദോഷം ശമയതി തത് സംശമനം; യദുക്തം- “ന ശോധയതി യദ്ദോഷാന് സമാന്നോദീരയത്യപി| സമീകരോതി ക്രുദ്ധാംശ്ച തത് സംശമനമുച്യതേ”- ഇതി| തദപി ദ്വിവിധം ബാഹ്യമാഭ്യന്തരം ച| തത്ര ബാഹ്യമാലേപപരിഷേകാവഗാഹാഭ്യങ്ഗശിരോബസ്തികവലഗ്രഹഗണ്ഡൂഷാദികമ്, ആഭ്യന്തരം തു പാചനലേഖനബൃംഹണരസായനവാജീകരണവിഷപ്രശമനാദികമ്| ആഹാരശ്ചതുര്വിധഃ, പേയലേഹ്യാദ്യഭക്ഷ്യഭേദാത്; സ പുനസ്ത്രിവിധഃ- ദോഷപ്രശമനോ, വ്യാധിപ്രശമനഃ, സ്വസ്ഥവൃത്തികരശ്ചേതി| ദോഷസംശമനത്വാത് സംശമനഗ്രഹണേനൈവാഹാരേ ലബ്ധേ പൃഥക്കരണം സംശോധനാദിഷ്വാഹാരസ്യ പ്രാധാന്യസൂചനാര്ഥമ്; അഥവാ സ്വസ്ഥേ പുരുഷേ ദോഷവ്യാധിപ്രശമാഭാവാദാഹാരസ്യ പൃഥഗ്ഗ്രഹണമ്| ആചാരഃ കായവാങ്മാനസം കര്മ; തത്രോത്ക്ഷേപണാവക്ഷേപണാദികം കായികം കര്മ, പാഠസ്വാധ്യായാദി വാചികം, ധ്യേയചിന്ത്യസങ്കല്പാദി മാനസമ്| സമ്യക്പ്രയുക്താ ഇതി ആയുരാദീന് വീക്ഷ്യ പ്രയുക്താഃ||൨൭||

സംശോധനാദിഷ്വാഹാരസ്യ പ്രാധാന്യം ദര്ശയിതുമാഹ- പ്രാണിനാമിത്യാദി| മൂലമിതി മൂലമിവ മൂലം, സമ്ഭവഹേതുത്വാത്; ശുക്രശോണിതം താവദാഹാരാദേവ ജായതേ യദ്ഗര്ഭജനനസമര്ഥമ്| ന കേവലം പ്രാണിനാം മൂലം ബലവര്ണോജസാം ച| ഏതേന പ്രാണിനാമാഹാരാദേവോത്പത്തിസ്ഥിതീ നിദര്ശിതേ| ബലം കര്മസാധനശക്തിര്വ്യായാമാനുമേയാ, വര്ണോ ഗൌരാദിഃ, ഓജഃ സോമാത്മകം രസാദിശുക്രാന്തസര്വധാതുധാമഭൂതം ഹൃദിസ്ഥമ്| അന്യേ തു ബലം ശരീരോപചയോऽത്രാഭിപ്രേത ഇതി വദന്തി| ഏവം പരമാര്ഥതോ ബലൌജസോര്ഭേദേऽപി ദോഷധാതുമലക്ഷയവൃദ്ധിവിജ്ഞാനീയേ ചികിത്സൈക്യാര്ഥമഭേദ ഉക്തഃ| സ ഷട്സു രസേഷ്വായത്ത ഇതി സ ആഹാരഃ, രസേഷു മധുരാദിഷു, ആയത്തഃ അധീനഃ| ദ്രവ്യാണി പുനരോഷധയ ഇതി ഓഷധിശബ്ദോऽത്ര സാന്നിധ്യാദ് വക്ഷ്യമാണസ്ഥാവരജങ്ഗമരാശിദ്വയ ഏവ വര്തതേ, ന പുനര്യാവദോഷധിമാത്രേ; അന്യഥാ ഹി പാര്ഥിവേഷ്വപ്യോഷധിശബ്ദോ വര്തത ഇതി പാര്ഥിവാനാമുപാദാനം പൃഥങ്ഗ സ്യാത്| അന്യേ തു പാര്ഥിവേഷ്വപി ഓഷധിശബ്ദോ വര്തത ഇത്യാഹുഃ| താസ്ത്വിത്യാദി താ ഇതി ഓഷധയഃ| സ്ഥാവരാണാം ബഹുതരോപയോഗാത് പ്രാഗുപാദാനമ്||൨൮||

താസാമിതി ദ്വിവിധാനാമോഷധീനാം മധ്യേ| കേ തേ ചത്വാരഃ പ്രകാരാ ഇത്യാഹ- വനസ്പതയ ഇത്യാദി| താനേവ വിവരിതുമാഹ- താസ്വിതി; താസു മധ്യേ| അപുഷ്പാ ഇതി അവിദ്യമാനപുഷ്പാഃ, ഫലവന്ത ഇതി ഫലം യേഷാമസ്തി തേ വനസ്പതയ ഇതി; കേ പുനരീദൃശാഃ? പ്ലക്ഷോദുമ്ബരാദയഃ| പുഷ്പഫലവന്തോ വൃക്ഷാ ഇതി ഉഭയയുക്താ വൃക്ഷാഃ; കേ തേ? ആമ്രജമ്ബൂപ്രഭൃതയഃ| പ്രതാനവത്യ ഇത്യാദി പ്രതാനവത്യോ വിസ്താരവത്യഃ വീരുധഃ, ന കേവലം പ്രതാനവത്യോ വീരുധഃസ്തമ്ബിന്യശ്ച ഗുല്മിന്യശ്ച, ഗുല്മഃ പുനഃ വര്തുലലതാസന്തതിവിടപഃ , താശ്ച വിദാരീകോലവല്ലീശാലപര്ണീപൃശ്നിപര്ണീപ്രഭൃതയഃ| കേചിത് ‘സ്തമ്ബിന്യശ്ച’ ഇത്യത്ര ‘ഗുല്മിന്യശ്ച’ ഇതി പഠന്തി, തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ| ഫലപാകനിഷ്ടാ ഇതി നിഷ്ഠാ നാശഃ, ഫലപാകേന പരിണത്യാ നാശോ യാസാം താസ്തഥോക്താഃ; തേ പുനര്ഗോധൂമാദയഃ| അന്യേ തു നിഷ്ഠാശബ്ദം പ്രത്യേകം സമ്ബധ്നന്തി, ഫലനിഷ്ഠാഃ പാകനിഷ്ഠാ ഇതി; തത്ര ഫലനിഷ്ഠാഃ ശാലിതിലകുലത്ഥാദയഃ, പാകനിഷ്ഠാഃ കവകാദയഃ; കവകശ്ഛത്രക ഉച്യതേ||൨൯||

ജങ്ഗമാഃ ഖല്വപീത്യാദി|- ഖലുശബ്ദഃ ശിഷ്യസമ്ബോധനേ, ഹേ സുശ്രുത, ജങ്ഗമാ അപി ചതുര്വിധാഃ ചതുഷ്പ്രകാരാഃ| താനാഹ- ജരായുജേത്യാദി| ഏതച്ച പൂര്വം വ്യാഖ്യാതമ്| ജരായുജാദിഷു പൂര്വോക്തസംസ്വേദജാദിക്രമത്യാഗോ യോനിസങ്കരം ബോധയതി; തേന പക്ഷിഷു ബലാകാ ജരായുജാ അണ്ഡജാ ചേതി, സര്പജാതിഷു അഹിപതാകാ ജരായുജാ, സംസ്വേദജേഷ്വപി കാശ്ചിത് പിപീലികാ അണ്ഡജാ ഉദ്ഭിജ്ജാശ്ച| വ്യാലാദയ ഇതി വ്യാലാ ഹിംസ്രപശുവ്യാഘ്രാദയഃ, അന്യേ തു പശുഗ്രഹണാദേവ ഹിംസ്രപശൂനാമപി ഗ്രഹണമിതി വ്യാലശബ്ദേന സര്പവിശേഷമാഹുഃ| തദുക്തം- ‘‘സര്പജാതിഷു അഹിപതാകാ ജരായുജാ”- ഇതി| ആദിഗ്രഹണാദ് ബലാകാജതുകാദയഃ| ഇഹോപകരണപ്രസ്താവേ പശൂനാം പ്രാധാന്യമിതി പ്രാങ്നിര്ദേശഃ, പ്രാഗ്ഭൂതഗ്രാമപ്രസങ്ഗേന പുരുഷപ്രാധാന്യഖ്യാപനാര്ഥമ്, അത്ര പുനര്ജരായുജാണ്ഡജേത്യാദിപാഠ ഓഷധിത്വഖ്യാപനായേതി ന പൌനരുക്ത്യമ്| ഖഗസര്പേത്യാദി ഖഗാഃ പക്ഷിണഃ, സര്പാ മന്ദഗാമിനോऽജഗരപ്രഭൃതയഃ, സരീസൃപാഃ ശീഘ്രഗാമിനഃ കൃഷ്ണസര്പാദയഃ, മീനമകരാദയോ വാ; പ്രഭൃതിഗ്രഹണാത് കൂര്മനക്രാദീനാം ഗ്രഹണം; കേചിത് പ്രഭൃതിശബ്ദമപഠിത്വാ ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടേനാദിശബ്ദേന കൂര്മാദീന് ഗൃഹ്ണന്തി| കൃമികീടേത്യാദി കൃമയഃ കോഷ്ഠപുരീഷാദിബാഷ്പസമ്ഭവാഃ, കീടാ വൃശ്ചികഷങ്ബിന്ദുപ്രഭൃതയഃ, പിപീലികാശ്ചിടികാഃ, പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദേവംവിധാ അന്യേऽപി ദൃശ്യന്തേ| ഇന്ദ്രഗോപ ഇത്യാദി ഇന്ദ്രഗോപാഃ പ്രാവൃട്കാലജാ അതിരക്തകൃമയഃ ‘ഇന്ദ്രവധൂ’ ഇതി ലോകേ, പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദീദൃശാ അന്യേऽപി||൩൦||

സ്ഥാവരജങ്ഗമയോര്നിര്ദിഷ്ടയോശ്ചികിത്സോപയോഗിനോऽവയവവിശേഷാന് ദര്ശയിതുമാഹ- തത്ര സ്ഥാവരേഭ്യ ഇത്യാദി| സ്വരസാദയ ഇത്യാദിഗ്രഹണാത്തൈലക്ഷാരഭസ്മകണ്ടകപ്രഭൃതീനാം ഗ്രഹണമ്| കേചിത് കന്ദം സൂത്രേ ന പഠന്തി, ആദിശബ്ദാച്ച ഗൃഹ്ണന്തി| രോമരുധിരാദയ ഇത്യാദിശബ്ദാന്മാംസവസാഘൃതാസ്ഥിഖുരാദയഃ||൩൧||

രസാധികാരികമൌഷധിവര്ഗം സ്ഥാവരജങ്ഗമം പ്രതിപാദ്യ, പരിശിഷ്ടം പ്രതിപാദയിതുമാഹ- പാര്ഥിവാ ഇത്യാദി| പൃഥിവ്യാ വികാരാഃ പാര്ഥിവാഃ, രജതം രൌപ്യം, മണിഃ സ്ഫടികാദിഃ, മുക്താ മൌക്തികം, മൃത് മൃത്തികാ, കപാലം കര്പരമ്| സുവര്ണസ്യേഹ പാര്ഥിവത്വമേവാങ്ഗീക്രിയതേ ഗുരുത്വകാഠിന്യസ്ഥൈര്യാദിഹേതുഭിഃ| സൂത്രേ ആദിഗ്രഹണാല്ലോഹമലസികതാസുധാഹരിതാലലവണഗൈരികരസാഞ്ജനപ്രഭൃതീനാം ഗ്രഹണമ്| യദ്യപി സ്ഥിതിശീലത്വാത്തഥാ ലോകദ്വിത്വസമാഖ്യാനേऽപൃഥഗുക്തത്വാച്ച സ്ഥാവരശബ്ദേനൈവ പാര്ഥിവാ ഉച്യന്തേ, തഥാऽപ്യത്ര പ്രകരണാദ്യേഷ്വാഹാരോപയോഗിത്വം ഫലമൂലാദ്യവയവേഷു രസപ്രധാനതയാ തത്രൈവ ചതുര്വിധേ വനസ്പത്യാദിഗണേ സ്ഥാവരശബ്ദോ വര്തതേ ന തു പാര്ഥിവേഷ്വപി, തേഷാമാഹാരേഷു പ്രായേണാനുപയോഗാത്; അന്യദപി സമാധാനാന്തരമസ്തി, തച്ച വിസ്തരഭയാന്ന ലിഖിതമ്||൩൨||

കാലകൃതാ ഇത്യാദി| ആദിഗ്രഹണാന്നിമേഷകാഷ്ഠാകലാമുഹൂര്താദയഃ| അന്യേ ത്വേതദ്ഗദ്യമന്യഥാ പഠന്തി വ്യാഖ്യാനയന്തി ച; തച്ച വര്തമാനപ്രതിഷ്വപ്രസിദ്ധമിത്യസ്മാഭിരുപേക്ഷിതമ്||൩൩||

ഏഷാം പ്രയോജനം ദര്ശയിതുമാഹ- ത ഏത ഇത്യാദി| സ്വഭാവത ഏവേതി സ്വലക്ഷണത ഏവ| ദൂഷയന്തി കായവാക്ചിത്താനീതി ദോഷാ വാതാദയഃ; തദാരബ്ധാശ്ച ജ്വരാദയഃ| സഞ്ചയഃ സ്ഥാനവൃദ്ധിഃ; പ്രകോപണം പ്രകോപഃ, പ്രകോപശബ്ദേന പ്രകോപപ്രസരസ്ഥാനസംശ്രയവ്യക്തിഭേദാഃ പഞ്ചോച്യന്തേ; പ്രകോപഃ സ്ഥാനാദുന്മാര്ഗഗമനം; പ്രസരഃ പഞ്ചദശപ്രകാരോ വ്രണപ്രശ്നേ വക്ഷ്യതേ; ജ്വരാതീസാരാദീനാം സാമാന്യലക്ഷണം വ്യക്തിഃ, യഥാ- സന്താപലക്ഷണോ ജ്വരഃ, സരണലക്ഷണോऽതിസാര ഇത്യാദി; വിശേഷണം ഭേദഃ, യഥാ- അഷ്ടൌ ജ്വരാ ഇത്യാദി; പ്രശമനം പ്രശമഃ സ്വയമുപശമഃ; ഹേതുവ്യാധിവിപരീതം കര്മ പ്രതീകാരഃ; അന്യേ തു പ്രശമപ്രതീകാരയോരേകാര്ഥതാം മന്യമാനാഃ പ്രതീകാരം ന പഠന്തി; തന്ന, യസ്മാജ്ജ്വരാദീനാമപ്യസ്തി സ്വഭാവോപശമഃ; തദ്യഥാ- കഫജ്വരപ്രതീകാരോ വസന്തേ പൂര്വാഹ്ണേ ച, സ്വഭാവേന പ്രശമസ്തു ഗ്രീഷ്മേ മധ്യാഹ്നേ ചേത്യാദി; തസ്മാത് പ്രശമനപ്രതീകാരയോരര്ഥഭേദോऽസ്ത്യേവ| പ്രയോജനവന്തശ്ചേതി ചികിത്സോപകാരിണ ഇത്യര്ഥഃ| തദ്യഥാ ‘ലാജോത്പലോശീരകുചന്ദനാനി ദത്ത്വാ പ്രവാതേ നിശി വാസയേച്ച’ (ഉ. ത. അ. ൪൮); തഥാ ‘നിവാതേ ദേശേ നിചിതം കൃത്വാ’ (സൂ. അ. ൧൧), തഥാ ‘മദനഫലാനാമാതപപരിശുഷ്കാണാം’- (സൂ. അ. ൪൩) ഇത്യാദി പ്രയോജനം ജ്ഞാതവ്യമ്||൩൪||

ഇദാനീം ഗദ്യേ വിസ്തരേണ പ്രതിപാദിതമര്ഥം ശ്ലോകൈഃ പ്രകടീകുര്വന്നാഹ- ഭവന്തി ചാത്ര ശ്ലോകാ ഇത്യാദി| യദ്യപി സുശ്രുതേ ഭവന്തി ചാത്രേതി വിനാऽപി ശ്ലോകാ ഭവന്തി, തഥാऽപ്യത്ര മന്ദമതീനാം ഗദ്യപദ്യഭേദകഥനായ ഭവന്തി ചാത്ര ശ്ലോകാ ഇതി കൃതമ്; അന്യേ തു വേദാദിധര്മസംവാദാര്ഥമിതി വദന്തി| അഥ കേ തേ ശ്ലോകാ ഇത്യാഹ- ശാരീരാണാമിത്യാദി| ന ചാത്ര ദ്വിരുക്തിഃ, പൂര്വോക്തസ്യ ഗൂഢാര്ഥസ്യാഭിവ്യക്തികരത്വാത് | ശാരീരാണാമിതി ശരീരസമ്ഭവാനാമ്| വികാരാണാമിതി വികൃതയോ വികാരാഃ, തേന വികാരാ അത്ര കുപിതാ ദോഷാ വ്യാധയോऽപി ഗൃഹ്യന്തേ| ഏഷഃ പൂര്വോക്തഃ| വര്ഗശ്ചതുര്വിധഃ ചതുഷ്പ്രകാരഃ, ആഹാരാചാരപാര്ഥിവകാലകൃതഭേദാത്; ‘സ്ഥാവരജങ്ഗമപാര്ഥിവകാലകൃതഭേദാച്ചതുര്വിധഃ’ ഇതി ജേജ്ജടഃ; പഞ്ജികാകാരസ്ത്വിദം ന മന്യതേ| അത്രാപി പ്രകോപശബ്ദഃ പ്രകോപപ്രസരസ്ഥാനസംശ്രയവ്യക്തിഭേദേഷു വര്തതേ| പ്രശമശബ്ദോऽത്ര രോഗോപഘാതമാത്രസ്യോപലക്ഷണം; തേന സാധ്യാനാം സിദ്ധഃ, യാപ്യാനാം യാപനം, സ്വസ്ഥവൃത്തം ച ഗൃഹ്യതേ||൩൫||

ഇദാനീമാഗന്തൂനാമാശ്രയഭേദേന ചികിത്സാം വക്തുമാഹ- ആഗന്തവസ്ത്വിത്യാദി| മനസ്യന്യേ ഇതി ഏകേ, ശരീരേऽന്യേ ഇത്യപരേ| ശരീരപതിതാനാമാഗന്തൂനാം ഖഡ്ഗാദ്യഭിഘാതജാനാം ശാരീരാണാമിവ, മാനസാനാം മനഃസമ്ഭൂതാനാം ശബ്ദാദിവര്ഗഃ ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധാഃ; ഇഷ്ട ഇത്യഭിപ്രേതശ്ചികിത്സാത്വേന| സുഖാവഹ ഇതി സുഖകാരീ| അന്യേ തു ചശബ്ദമനുക്തസമുച്ചയാര്ഥമാചക്ഷതേ, തേന ധൈര്യസ്മൃതിപ്രഭൃതയോऽപി മാനസാന് ചികിത്സിതും നിര്ദിഷ്ടാഃ||൩൬-൩൭||

ഇദാനീം വ്യാഖ്യാതമര്ഥമുപസംഹരന്നാഹ- ഏവമിത്യാദി| ഏവമിതി അനേന പ്രകാരേണ| ഏതദിതി പൂര്വനിര്ദിഷ്ടം, ചതുഷ്ടയമിതി ചതുരവയവം; യദ്യപ്യത്ര പുരുഷാദയഃ പഞ്ച, തഥാऽപി ചതുഷ്ടയം ജ്ഞേയം; തഥാഹി- ‘‘നാന്യഃ കാലഃ ക്രിയാതോऽസ്തി ക്രിയാ നാന്യാऽഥവൌഷധാത്| പ്രാധാന്യാത് പുരുഷസ്യാത്ര(ഥ) തതോ വ്യാധിചതുഷ്ടയമ്|| ക്രിയാവിശിഷ്ടഃ കാലോ വാ കാലോ വാ തച്ചതുഷ്ടയമ്’’- ഇതി; അതോ ന സങ്ഖ്യാതിരേകഃ| തത്ര യേന യദുപഗൃഹീതം തത്ര തദുപദര്ശയിതുമാഹ- തത്രേത്യാദി| തത്രേതി തസ്മിന് ചതുഷ്ടയമധ്യേ| തത്സമ്ഭവദ്രവ്യസമൂഹ ഇതി തസ്യ പുരുഷസ്യ സമ്ഭവ ഉത്പത്തിസ്തദര്ഥോ ദ്രവ്യസമൂഹഃ സ തഥാ| കഃ പുനരസാവിത്യാഹ- ഭൂതാദിരിതി|- ഭൂതാനി ആദീനി പ്രഥമാനി പ്രധാനാനി വാ യസ്യ സ ഭൂതാദിരിതി വാക്യാര്ഥഃ; തേന ശുക്രാര്തവപഞ്ചമഹാഭൂതാനീഹ ഗൃഹ്യന്തേ| അന്യേ ത്വന്യഥാ വ്യാഖ്യാനയന്തി- തസ്യ പുരുഷസ്യ സമ്ഭവദ്രവ്യാണി ശുക്രശോണിതാദീനി, തേഷാം സമൂഹഃ സംയോഗവിശേഷഃ, കഥമ്ഭൂതഃ സഃ? ഭൂതാദിഃ; ഭൂതം മഹാഭൂതം പൃഥിവ്യാദികമ്, ആദിര്മൂലകാരണം യസ്യ സ തഥാ; അഥവാ തത്സമ്ഭവദ്രവ്യസമൂഹഃ ശുക്രശോണിതാദിസംയോഗഃ സ ഭൂതാനാം പ്രാണിനാമാദിഃ മൂലകാരണം, തത്ര വ്യക്തീഭാവാത്| ഭൂതാദിരിത്യത്രൈകേ ഭൂതാനാമാദിര്ഭൂതാദിഃ, അവ്യക്താദാരഭ്യ യാവത് ‘സ ഏഷ കര്മപുരുഷശ്ചികിത്സാധികൃതഃ’ (ശാ ൧) ഇതി വദന്തി; തന്ന, പഞ്ജികയാ നിരസ്തത്വാത്| തദങ്ഗപ്രത്യങ്ഗവികല്പാശ്ചേതി അങ്ഗാനി മസ്തകാദീനി, പ്രത്യങ്ഗാനി ചിബുകാദീനി| ത്വങ്മാംസസിരാസ്നായുപ്രഭൃതയ ഇതി ത്വചഃ സപ്ത, മാംസം പേശീശതാനി പഞ്ച, സിരാശതാനി സപ്ത, സ്നായുശതാനി നവ; പ്രഭൃതിഗ്രഹണാത് സ്രോതോധമന്യാദയഃ| സര്വ ഏവേതി സര്വഗ്രഹണാദാഗന്തുമാനസസ്വാഭാവികാനാം ഗ്രഹണമ്| ദ്രവ്യം സ്ഥാവരാദി, രസാ മധുരാദയഃ, ഗുണാ ഗുര്വാദയഃ, വീര്യാണി ശീതോഷ്ണാദീനി, ദ്വൌ വിപാകൌ ഗുരുലഘൂ; ഔഷധഗ്രഹണം ക്രിയാവിശേഷണമ്, അതോ ന സങ്ഖ്യാതിരേകഃ| അയമര്ഥഃ പുരുഷാദിചതുഷ്ടയപ്രസ്താവേ വ്യാഖ്യാതഃ| ക്രിയാഗ്രഹണാദിതി ക്രിയാകാലശബ്ദോപാത്താദിത്യര്ഥഃ | സ്നേഹാദീനീത്യാദിശബ്ദാത് സ്വേദനവമനവിരേചനാസ്ഥാപനാനുവാസനധൂമനസ്യകവലഗ്രഹഗണ്ഡൂഷപാചനസംശമനാദീനാം ഗ്രഹണം; ഛേദ്യാദീനീത്യാദിശബ്ദാദ്ഭേദ്യലേഖ്യൈഷ്യാഹാര്യവിസ്രാവ്യസീവ്യാദീനാം ഗ്രഹണമ്| കാലഗ്രഹണാദിതി സ്നേഹനസ്വേദനവമനവിരേചനാദീനാം കര്മണാം തഥാ ശസ്ത്രാദികര്മണാം ച വക്ഷ്യമാണസമയനിര്ദേശഃ| തത്ര സ്നേഹസ്യ ‘പ്രതപ്തചാമീകരപീതലോഹിതേ സവിതരി’ (ചി. അ. ൩൧) ഇതി വചനാത് കാലനിര്ദേശഃ, സര്വസ്വേദാനാം ജീര്ണാന്നകാലഃ, വമനസ്യ പൂര്വാഹ്ണകാലഃ, വിരേചനസ്യ പ്രാതഃ, പ്രാതരിതി ദിനസ്യാദിത്രയോ മുഹൂര്താഃ, ആസ്ഥാപനം തു മധ്യാഹ്നേ തൃതീയേ പ്രഹരേ, അനുവാസനം സായാഹ്നേ ക്വചിത്പ്രദോഷേऽപി, തഥാ ഭുക്തവന്തമാതുരമുപവേശ്യേത്യാദ്യനുസര്തവ്യമ്||൩൮||

അനേന ചതുഷ്ടയേന സകലമേവ ശാസ്ത്രം വ്യാപ്തമിതി നിദര്ശയിതുമാഹ- ഭവതി ചാത്രേത്യാദി| ബീജമിവ ബീജം, യഥൈകം ബീജം ഭൂമൌ നിക്ഷിപ്തം മൂലകാണ്ഡശാഖാപത്രൈര്ദൂരതരവിസാരിതമുപജായതേ, തഥേദമപി ചികിത്സിതബീജം സൂത്രനിദാനശാരീരചികിത്സാകല്പസ്ഥാനാദ്യൈര്വിസ്തൃതമാരോഗ്യഫലം ഭവതീതി| സമാസേന സങ്ക്ഷേപേണ| സവിംശമധ്യായശതമിതി വിംശത്യധികമധ്യായശതമിത്യര്ഥഃ| സവിംശമിതി സഹശബ്ദേന കിം പ്രയോജനമ്? ഉച്യതേ, സഹശബ്ദേനാത്രോത്തരതന്ത്രേണ സഹ വിംശത്യധികമിതി ഉത്തരതന്ത്രസഹിതത്വം പ്രകാശ്യതേ| നനു, അത്ര പക്ഷേ ബീജകഥനേനൈവാദ്യാധ്യായസ്യ ഗതത്വാത് കഥം വിംശത്യധികമധ്യായശതം പൂര്യതേ? നൈവം, സര്വതന്ത്രോപലക്ഷണത്വാത്തസ്യേതി നാത്രോനത്വമ്| അന്യേ തു സശബ്ദമൂനാര്ഥമാചക്ഷതേ, യഥാ- സലവണം സതിക്തം സക്ഷാരമിതി| കഥമത്രോനതാ? ഉച്യതേ, വേദോത്പത്തിമധ്യായം വിഹായ വിംശത്യധികമധ്യായശതം ന പൂര്യതേ, ഏകേനോനത്വാത്; തസ്മാദൂനവിംശത്യധികമധ്യായശതമസ്യ വ്യാഖ്യാ ഭവിഷ്യതീതി| യദ്യേവം തര്ഹി ഉത്തരതന്ത്രസ്യ കഥം പ്രാപ്തിഃ? ഉച്യതേ, അര്ഥവശാത്| നനു, കഃ പുനരര്ഥോ യദ്വശാത് പ്രാപ്തിഃ? ഉച്യതേ - ശേഷാ അര്ഥാ ഉത്തരേ തന്ത്രേ പ്രതിപാദനീയാ ഇതി| ഉത്തരതന്ത്രപ്രാപ്താവന്യോ യോऽര്ഥോऽസ്തി സ ച ന ലിഖിതോ ഗ്രന്ഥഗൌരവഭയാത്||൩൯||

തച്ച സവിംശമിത്യാദി| തച്ച സോത്തരതന്ത്രം വിംശത്യധികമധ്യായശതം പഞ്ചസു സ്ഥാനേഷു| നനു കഥമേതത്? ഉത്തരതന്ത്രസ്യ പഞ്ചഭ്യഃ സ്ഥാനേഭ്യഃ പൃഥഗുക്തത്വാത്; നൈവം, കുതഃ? പഞ്ചസ്വേവേതി നിയമാഭാവാത്| അത ഏവാഗ്രേ വക്ഷ്യതി- ഉത്തരേ തന്ത്രേ ശേഷാനര്ഥാന് വക്ഷ്യാമ ഇതി| ശേഷാനര്ഥാനിതി ശേഷശബ്ദേന രസഭേദാദയഃ സ്വസ്ഥവൃത്താദയശ്ച ജ്ഞേയാഃ||൪൦||

ഇദാനീം വേദോത്പത്ത്യധ്യായേ നിദര്ശിതസ്യ ചികിത്സാബീജോപദേശന്യായേന ശാസ്ത്രസ്യ പാഠാനുശംസാമാഹ- സ്വയമ്ഭുവേത്യാദി| സ്വയമ്ഭുവാ ബ്രഹ്മണാ, പ്രോക്തമ് ഉപദിഷ്ടമ്, ഇദമിതി ശാസ്ത്രം, സനാതനം നിത്യം, യഃ പഠേത് അധീയീത; അന്യേ തു പഠധാതുരത്ര ചതുര്ഷ്വര്ഥേഷു, തഥാഹി- പാഠേ, അര്ഥജ്ഞാനേ, കര്മദര്ശനേ, അഭ്യാസേ ച| ഹി സ്ഫുടമ്| കാശിപതിപ്രകാശിതമ് ആദിദേവേന ധന്വന്തരിണാ പ്രകാശിതമ്| ഭുവി പൃഥിവ്യാമ്| പൂജിതോ നൃപൈരിതി നൃപൈഃ നരേന്ദ്രൈഃ, ഏതേന ഐഹികം ഫലം ദര്ശയതി| അസുക്ഷയേ പ്രാണക്ഷയേ| ശക്രസലോകതാമ് ഇന്ദ്രസമാനലോകതാം വ്രജതി, ഏതേന പാരലൌകികം ശ്രേയോ ദര്ശയതി| അന്യേ തു ‘ശക്രസുലോകതാം വ്രജേത്’ ഇതി പഠന്തി; സുശബ്ദഃ പൂജാവചനഃ, തേന ശക്രലോകപൂജ്യതാം വ്രജേത് പ്രാപ്നുയാദിത്യര്ഥഃ| ഏതേന ഭുവി നരേന്ദ്രൈഃ സ്വര്ഗേ ച ദേവൈഃ പൂജിതോ ഭവേദിത്യര്ഥഃ||൪൧||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ണ)ണവിരചിതായാന്നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ വേദോത്പത്തിര്നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||