೧. ವೇದೋತ್ಪತ್ತ್ಯಧ್ಯಾಯಃ

ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷಂ ಗಣಾಧೀಶಂ ಸ್ವಗುರುಂ ಚ ಸರಸ್ವತೀಮ್| ಜನಕಂ ಜನಯಿತ್ರೀಂ ಚ ಶಾಸ್ತ್ರಾದೌ ಪ್ರಣಮಾಮ್ಯಹಮ್|| ಸಮಸ್ತಜನಪದತಿಲಕಕಲ್ಪೇ ಶ್ರೀಭಾದಾನಕದೇಶೇ ನಗರೀವರಮಥುರಾಸಮೀಪೇ ಅಙ್ಕೋಲಾನಾಮಕಂ ವೈದ್ಯಸ್ಥಾನಮಸ್ತಿ| ಯತ್ರ ಸೌರವಂಶಜಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ ಸಮಸ್ತಭೂಮಿಪತಿಮಾನ್ಯಾ ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರಸಮಾನಾಃ ಪಾರ್ವಣಚನ್ದ್ರರುಚಿಯಶಃಪ್ರಸಾಧಿತದಿಙ್ಮಣ್ಡಲಾ ವೈದ್ಯಾ ಅಭೂವನ್| ತದನ್ವಯೇ ಗೋವಿನ್ದನಾಮಾ ಚಿಕಿತ್ಸಕಶಿರೋಮಣಿರಭೂತ್, ತತಸ್ತತ್ಪುತ್ರೋ ಭಿಷಕ್ಶಿರೋಮುಕುಟಮಣಿರ್ಜಯಪಾಲಃ ಸಮಜನಿ, ತತ್ತನಯಶ್ಚ ಸಮಸ್ತಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥತತ್ತ್ವಜ್ಞೋ ಭರತಪಾಲಃ ಸಞ್ಜಾತಃ, ತತ್ಪುತ್ರಃ ಸ್ವಕುಲನಭಸ್ತಲಚನ್ದ್ರಮಾ ವಿವೇಕಬೃಹಸ್ಪತಿಃ ಶ್ರೀಸಹಪಾಲದೇವನೃಪತಿವಲ್ಲಭಃ ಶ್ರೀಡಲ್ಹಣಃ ಸಮಭೂತ್| ತೇನ ಶ್ರೀಜೇಜ್ಜಟಂ ಟೀಕಾಕಾರಂ ಶ್ರೀಗಯದಾಸಭಾಸ್ಕರೌ ಚ ಪಞ್ಜಿಕಾಕಾರೌ ಶ್ರೀಮಾಧವಬ್ರಹ್ಮದೇವಾದೀನ್ ಟೀಪ್ಪನಕಾರಾಂಶ್ಚೋಪಜೀವ್ಯ, ಆಯುರ್ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾನಾಯ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಕ್ರಿಯತೇ| ಯದ್ಯಪಿ ಸುಶ್ರುತೋಪರಿ ಜೇಜ್ಜಟಾದಿಭಿಷ್ಟೀಕಾ ರಚಿತಾಃ, ತಥಾಽಪಿ ತಾಸಾಂ ಕುಶಾಗ್ರೀಯಧಿಯಾಮಭಿಗಮ್ಯತ್ವಾದಲ್ಪಮೇಧಸಾಮನುಗ್ರಹಾಯ ಸುಶ್ರುತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಕಾಮಸ್ಯ ಮಮ ಪ್ರಯಾಸಃ ಸಫಲಃ|

ಅಥಾತೋ ವೇದೋತ್ಪತ್ತಿಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತಿ| ನನು, ಕತಮತ್ ಸೂತ್ರಮಿದಂ? ಚತುರ್ವಿಧಾನಿ ಹಿ ಸೂತ್ರಾಣಿ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕರ್ತೃಸೂತ್ರಮ್, ಏಕೀಯಸೂತ್ರಂ, ಶಿಷ್ಯಸೂತ್ರಂ, ಗುರುಸೂತ್ರಂ ಚೇತಿ| ಇಹ ಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕರ್ತೃಸೂತ್ರಂ ನಾಸ್ತ್ಯೇವೇತ್ಯೇಕೇ, ಅನ್ಯೇ ತ್ವಸ್ತೀತಿ ಭಾಷನ್ತೇ, ಯಥಾ ಚ ತದಸ್ತಿ ತಥೇಹೈವ ನೈಕಟ್ಯೇನ ಕಥಯಿಷ್ಯಾಮಃ; ಏಕೀಯಸೂತ್ರಂ ಯಥಾ- ‘ತತ್ರ ಲೋಹಿತಕಪಿಲಪಾಣ್ಡುಪೀತನೀಲಶುಕ್ಲೇಷ್ವವನಿಪ್ರದೇಶೇಷು ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಣಿ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮುದಕಾನಿ ಭವನ್ತೀತ್ಯೇಕೇ ಭಾಷನ್ತೇ’(ಸೂ. ಅ. ೪೫)- ಇತಿ; ಶಿಷ್ಯಸೂತ್ರಂ ಯಥಾ- ‘ವಾಯೋಃ ಪ್ರಕೃತಿಭೂತಸ್ಯ ವ್ಯಾಪನ್ನಸ್ಯ ಚ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಸ್ಥಾನಂ ಕರ್ಮ ಚ ರೋಗಾಂಶ್ಚ ವದಸ್ವ ವದತಾಂವರ’ (ನಿ. ಅ. ೧)- ಇತಿ; ಗುರುಸೂತ್ರಂ ಯಥಾ- ‘ದೇಹೇ ವಿಚರತಸ್ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ನಿಬೋಧ ಮೇ’ (ನಿ. ಅ. ೧)- ಇತಿ; ಏವಂ ಸೂತ್ರಾಣಾಮನೇಕತ್ವಾತ್ ಕಸ್ಯೇದಂ ಸೂತ್ರಮ್? ಉಚ್ಯತೇ- ಗುರೋರೇವೈತತ್ ಸೂತ್ರಂ, ಶಿಷ್ಯೇಣ ಗ್ರನ್ಥಂ ಚಿಕೀರ್ಷತಾ ಲಿಖಿತಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಶಿಷ್ಯಸ್ಯೈವೇದಂ ಸೂತ್ರಮಿತ್ಯಾಹುಃ, ಸ ತ್ವಾತ್ಮಶಿಷ್ಯೇಷು ಧನ್ವನ್ತರಿಪ್ರಶಿಷ್ಯೇಷು ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಂ ಕೃತವಾನ್; ತನ್ನೇಚ್ಛತಿ ಗಯೀ| ಕಿಮೇತತ್ ಸ್ವಕಪೋಲಕಲ್ಪಿತಂ ಸುಶ್ರುತೇನೋಕ್ತಮ್, ಅಥವಾ ಯಥೈವ ಗುರುಣೋದೀರಿತಮಿತಿ ಪೃಷ್ಟಃ ಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕರ್ತಾ ಸುಶ್ರುತಮುಖೇನೇದಮಾಹ- ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿರಿತಿ| ಇದಂ ಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕರ್ತೃಸೂತ್ರಂ, ಯತ್ರ ಯತ್ರ ಪರೋಕ್ಷೇ ಲಿಟ್ಪ್ರಯೋಗಸ್ತತ್ರ ತತ್ರೈವ ಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕರ್ತೃಸೂತ್ರಂ ಜ್ಞಾತವ್ಯಮಿತಿ; ಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕರ್ತಾಽಪೀಹ ನಾಗಾರ್ಜುನ ಏವ| ಅಥಶಬ್ದೋಽನನ್ತರಾರ್ಥ ಏವ| ಅತೋ ಯುಷ್ಮಚ್ಛಲ್ಯತನ್ತ್ರೋಪದೇಶಕಾಮಿತಾದನನ್ತರಮ್| ವೇದೋತ್ಪತ್ತಿಮಿತಿ ಅಸ್ಯಾದೌ ಆಯುಃಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತೋ ಜ್ಞೇಯಃ; ತೇನ, ಆಯುರ್ವೇದೋತ್ಪತ್ತಿಮಿತಿ| ಉತ್ಪತ್ತಿರತ್ರಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿಃ, ನ ತ್ವಭೂತಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ| ಅಧೀಯನ್ತೇಽಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥಾ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಯಃ| ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತಿ ವಿರ್ವಿಶೇಷೇ, ಆಙ್ ಅಭಿವ್ಯಾಪ್ತೌ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ಪ್ರಕಥಯಿಷ್ಯಾಮಃ| ಅನ್ಯೇ ತು, ಅಥಶಬ್ದಃ ಶಿಷ್ಯಪ್ರಶ್ನಾನನ್ತರ್ಯೇ , ಅತಃಶಬ್ದೋ ಹೇತ್ವರ್ಥಃ, ಯತ ಏತೇ ಶಿಷ್ಯಾಃ ಪ್ರಜಾಹಿತಾರ್ಥಮಾಯುರ್ವೇದಂ ಗುರುಂ ಪಪ್ರಚ್ಛುಃ, ಅತೋ ಹೇತೋರಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಅಪರೇ ತು ವಿರ್ವಿವಿಧಪ್ರಕಾರೇ, ಆಙ್ ಆಭಿಮುಖ್ಯೇ, ಶೇಷಂ ಸಮಮ್| ಏತೇನಾತಃ ಶಲ್ಯತನ್ತ್ರೋಪದೇಶಕಾಮಿತಾದನನ್ತರಮ್, ಆಯುರ್ವೇದಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿಮಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೋ ಯೋಽಧ್ಯಾಯಸ್ತಂ ವಿಶೇಷಾಭಿವ್ಯಾಪ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಕಥಯಿಷ್ಯಾಮಃ| ದ್ವಿತೀಯವ್ಯಾಖ್ಯಾನಪಕ್ಷೇಽಪೀತ್ಥಂ ಯೋಜನೀಯಮ್| ಯಥೋವಾಚೇತಿ ಯಾದೃಗುಕ್ತವಾನ್| ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿರಿತಿ ಸಮಸ್ತೈಶ್ವರ್ಯಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಯಶಃಶ್ರೀಕಾಮಾರ್ಥಪ್ರಯತ್ನೈರ್ಯುಕ್ತೋ ‘ಭಗವಾನ್’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ; ಅನ್ಯೇ ತು ಜ್ಞಾನಾತಿಶಯವಾನ್ ಪುರುಷಾತಿಶಯೋ ಭಗವಾನ್; ಅಪರೇ ತು, ಅಷ್ಟಗುಣೈಶ್ವರ್ಯವಾನೇವಾತ್ರ ಭಗವಾನ್| ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿಕಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಸೂತ್ರಂ ಯದ್ಯಪ್ಯಧ್ಯಾಯಾದೌ ಲಿಖಿತಂ, ತಥಽಪಿ ‘ವತ್ಸ ಸುಶ್ರುತ’ (ಸೂ. ಅ. ೧, ಸೂ. ಅ. ೧೪) ಇತ್ಯನನ್ತರಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಅಧ್ಯಾಪ್ಯಾಶ್ಚ ಭವನ್ತೋ ವತ್ಸಾಃ’ (ಸೂ. ಅ. ೧, ಸೂ. ಅ. ೫) ಇತ್ಯನನ್ತರಂ ಪಠನ್ತಿ, ತನ್ನೇಚ್ಛತಿ ಗಯೀ| ಅತ್ರ ಕೇಚಿದ್ ‘ವೇದೋತ್ಪತ್ತಿಂ ನಾಮಾಧ್ಯಾಯಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೧-೨||

ಅಥ ಖಲ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅಥೇತಿ ಮಙ್ಗಲಾರ್ಥಃ, ತತ್ತು ಶ್ರೋತೃವ್ಯಾಖ್ಯಾತ್ರೋಃ ಕ್ರಿಯಾಫಲಸಿದ್ಧಿಂ ಕಥಯತಿ| ಖಲು ವಾಕ್ಯಶೋಭಾರ್ಥಃ, ಅನ್ಯೇ ತು ನಿಶ್ಚಯಾರ್ಥಃ| ಅಮರವರಂ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠಂ, ಪೂರ್ವಜನ್ಮನ್ಯಮೃತೋದ್ಧರಣಾತ್; ಅನ್ಯೇ ತು ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽವತಾರತ್ವಾತ್| ಋಷಿಗಣಪರಿವೃತಂ ದೇವರ್ಷಿಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿರಾಜರ್ಷಿಸಮೂಹೈರ್ವೇಷ್ಟಿತಂ, ತಪೋಜ್ಞಾನಬಾಹುಲ್ಯಾದುಪಾದೇಯವಾಕ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ| ಆಶ್ರಮಸ್ಥಂ ವಾನಪ್ರಸ್ಥಾಶ್ರಮಸ್ಥಮ್, ಏತೇನ ರಾಜ್ಯಚಿನ್ತಾಪರಿತ್ಯಾಗಾದನಾಕುಲಚಿತ್ತತ್ವಂ ರಾಜರ್ಷಿತ್ವಂ ಚ ಸೂಚಿತಮ್| ಕಾಶಿರಾಜಂ ವಾರಾಣಸೀಜನಪದನೃಪತಿಂ, ಕಾಶಿರಾಜಸ್ಯ ನಿರ್ವಾಣಪದಾಭಿಲಾಷಿತ್ವಾತ್ತತ್ಪುತ್ರತ್ವಮಾಪನ್ನಮಿತಿ ಕಾಶಿರಾಜಮ್| ಕಾಶಿರಾಜಾನಾಮನೇಕತ್ವಾದ್ವಿಶೇಷಣಮಾಹ- ದಿವೋದಾಸಮ್|- ದಿವಿತಿಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ತತ್ಸ್ಥಾನದೇವಾಃ ಕಥ್ಯನ್ತೇ, ತೈಃ ಪೂಜಾಕಾಮ್ಯಯಾ ಸಮ್ಪ್ರದೀಯತೇ ಯಸ್ಮೈ ಸ ದಿವೋದಾಸಸ್ತಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು ದಾಸ(ಶ)ತಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಯತ್ನೇನ ಕರೋತೀತಿ ದಾಸಃ(ಶಃ), ದಿವಃ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಯ ದಾಸೋ ದಿವೋದಾಸ(ಶ)ಸ್ತಮ್| ಸರ್ವಜನಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ವಿಶೇಷಣಮಾಹ- ಧನ್ವನ್ತರಿಮಿತಿ|- ಧನುಃ ಶಲ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಂ, ತಸ್ಯ ಅನ್ತಂ ಪಾರಮ್ ಇಯರ್ತಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ , ತಮ್; ಅಪರಾ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿರ್ವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನ ಲಿಖಿತಾ| ಔಪಧೇನವಾದಯಃ ಸುಶ್ರುತಾನ್ತಾಃ ಸಪ್ತ ಶಿಷ್ಯಾ ಊಚುಃ ಉಕ್ತವನ್ತಃ| ಪ್ರಭೃತಿಶಬ್ದೇನ ಭೋಜಾದಯಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಗೋಪುರರಕ್ಷಿತೌ’ ಇತಿ ನಾಮದ್ವಯಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ, ಇತ್ಯೌಪಧೇನವಾದಯೋಽಷ್ಟೌ; ಪ್ರಭೃತಿಗ್ರಹಣಾನ್ನಿಮಿಕಾಙ್ಕಾಯನಗಾರ್ಗ್ಯಗಾಲವಾಃ; ಏವಮೇತಾನ್ ದ್ವಾದಶ ಶಿಷ್ಯಾನಾಹುಃ| ನನು, ಪ್ರಶ್ನಕರ್ತೃತಯಾ ಸುಶ್ರುತಸ್ಯ ಮುಖ್ಯತ್ವಾದಾದಾವಸ್ಯ ನಾಮಗ್ರಹಣಮುಚಿತಂ ಸ್ಯಾತ್, ಕಥಮೌಪಧೇನವಾದಿನಾಮಾನ್ಯಾದಾವುಕ್ತಾನಿ? ಸತ್ಯಂ, ದೇವರ್ಷಯಸ್ತೇ ರಾಜರ್ಷೀಣಾಂ ಪೂಜ್ಯಾ ಇತಿ ನ ದೋಷಃ||೩||

ಋಷಯಸ್ತೇ ತಂ ಕಾಶಿರಾಜಂ ಪ್ರತಿ ಕಿಮೂಚುರಿತ್ಯಾಹ- ಭಗವನ್ನಿತ್ಯಾದಿ|- ಭಗವನ್ನಿತಿ ಸಮ್ಬೋಧನೇ| ತತ್ರ ಶಾರೀರಾ ವಾತಾದಿವೈಷಮ್ಯನಿಮಿತ್ತಾಃ, ಮಾನಸಾ ರಜಸ್ತಮಃಸಮ್ಭೂತಾಃ ಕಾಮಾದಯಃ, ಆಗನ್ತವೋ ವ್ಯಾಘ್ರಾದಿಕೃತಾಃ ಶಸ್ತ್ರಾದಿಕೃತಾಶ್ಚ| ಸ್ವಾಭಾವಿಕಾನಾಮತ್ರಾಗ್ರಹಣಮಸ್ಮಿಞ್ಛಾಸ್ತ್ರೇ ತತ್ಪ್ರತೀಕಾರಸ್ಯಾಪ್ರಾಧಾನ್ಯಸೂಚನಾರ್ಥಮ್; ಅಥವಾ ‘ಆತ್ಮನಶ್ಚ ಪ್ರಾಣಯಾತ್ರಾರ್ಥಂ’ ಇತ್ಯತ್ರೈವಾವರೋಧಾಚ್ಚ, ಋಷೀಣಾಂ ಹಿ ಶಾರೀರಮಾನಸಾಗನ್ತುವ್ಯಾಧ್ಯಸಮ್ಭವಾತ್ ಕೇವಲಂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವ್ಯಾಧಿನಿಷೇಧೇನೈವ ಪ್ರಾಣಯಾತ್ರಾಽಭಿಪ್ರೇತಾ| ಉಪದ್ರುತಾನ್ ಉಪಸೃಷ್ಟಾನ್| ಸನಾಥಾನಪಿ ಸಮಿತ್ರಾದಿಕಾನಪಿ| ಅನಾಥವತ್ ಏಕಾಕಿಜನವತ್| ವಿಚೇಷ್ಟಮಾನಾನ್ ವಿರುದ್ಧಾಂ ಕ್ರಿಯಾಂ ಕುರ್ವಾಣಾನ್| ಏತೇನಾಯುರ್ವೇದಂ ವಿನಾ ಮಿತ್ರಾದಯೋಽಪ್ಯನರ್ಥಕಾ ಇತಿ| ವಿಕ್ರೋಶತಶ್ಚ ವಿಶೇಷಾದಾರ್ತಸ್ವರೈ ರುದತಶ್ಚ| ನಃ ಅಸ್ಮಾಕಮ್| ಆತ್ಮನಶ್ಚ ಪ್ರಾಣಯಾತ್ರಾರ್ಥಂ ಪ್ರಾಣಾನಾಮಗ್ನೀಷೋಮಾದೀನಾಂ ಯಾತ್ರಾರ್ಥಂ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಾನುವರ್ತನಾರ್ಥಮ್| ಅತ್ರ ಕೇಚಿತ್ ‘ಆತ್ಮಪ್ರಜಾಹಿತಹೇತೋಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಉಪದಿಶ್ಯಮಾನಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪತಃ ಕಥ್ಯಮಾನಮ್| ಅತ್ರಾಯತ್ತಮಿತಿ ಅತ್ರಾಯುರ್ವೇದೋಪದೇಶೇ, ಆಯತ್ತಂ ಅಧೀನಮ್| ಐಹಿಕಮ್ ಇಹಲೋಕಭವಮ್, ಆಮುಷ್ಮಿಕಂ ಪರಲೋಕಭವಂ, ಶ್ರೇಯಃ ಕಲ್ಯಾಣಲಾಭಃ| ಅರ್ಥಕಾಮೌ ಮಿತ್ರಾದಿಲಾಭೋ ಯಶಶ್ಚ ಐಹಿಕಂ ಶ್ರೇಯಃ; ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಜನ್ಮಾನ್ತರಜ್ಞಾನಾದಯಶ್ಚ ಆಮುಷ್ಮಿಕಂ ಶ್ರೇಯಃ, ಅಮರತ್ವಂ ಚ| ತದಿತಿ ಹೇತೌ, ಯಸ್ಮಾದಾಯುರ್ವೇದೋಪದೇಶಾದ್ವಿವಿಧಂ ಶ್ರೇಯ ಆಯತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾತ್; ಉಪಪನ್ನಾಃ ಸ್ಮಃ ಸಮೀಪಮಾಗತಾಃ ಸ್ಮಃ; ಶಿಷ್ಯತ್ವೇನ ಛಾತ್ರಭಾವೇನೇತಿ||೪||

ತೇಷಾಮೌಪಧೇನವಾದೀನಾಂ ಸಮೀಪಗತಾನಾಂ ಕಾಶಿರಾಜೇನ ಕಿಂ ಕೃತಮಿತ್ಯಾಹ- ತಾನುವಾಚ ಭಗವಾನಿತಿ| ಸ್ವಾಗತಂ ಶೋಭನಮಾಗತಂ, ವಃ ಯುಷ್ಮಾಕಮ್| ಅಮೀಮಾಂಸ್ಯಾಃ ಅವಿಚಾರಣೀಯಾಃ, ಪ್ರಸಿದ್ಧಜಾತ್ಯಾದಿವತ್ತ್ವಾತ್| ಅಧ್ಯಾಪ್ಯಾಶ್ಚ ಅಧ್ಯಾಪನಾರ್ಹಾಶ್ಚ| ವತ್ಸಾ ಇತಿ ಪಕ್ಷಪಾತಾತಿಶಯತ್ವಸೂಚಕಂ ಸಮ್ಬೋಧನಮ್; ಅಥವಾ ವತ್ಸಾಃ ಪ್ರಥಮವಯಸೋ ಗವಾಂ ಪುತ್ರಾಃ, ವತ್ಸಾ ಇವ ವತ್ಸಾಃ; ಅನೇನ ವಿಶೇಷಣೇನ ಪ್ರಥಮವಯಸ್ತ್ವಂ ಪುತ್ರಸಾದೃಶ್ಯಂ ದಮನೀಯತ್ವಂ ಚ ಸೂಚಯತಿ||೫||

ಇದಾನೀಮಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಲಕ್ಷಣಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಇಹ ಖಲ್ವಿತ್ಯಾದಿ|- ಇಹ ಖಲ್ವಿತಿ ವಾಕ್ಯಾಲಙ್ಕಾರೇ, ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ವಾಕ್ಯಮಲಙ್ಕರೋತಿ; ಅನ್ಯೇ ತು ಇಹ ಮಯಿ ಸೂತ್ರಕಾರೇ, ಖಲು ಏವಾರ್ಥಃ; ಏತೇನ ಮಯ್ಯೇವ ಆಯುರ್ವೇದೋಽಷ್ಟಾಙ್ಗೋ ನಾನ್ಯೇಷು ಸೂತ್ರಕಾರೇಷು, ಅನ್ಯೇಷಾಮೇಕೈಕಸ್ಯೈವಾಙ್ಗಸ್ಯ ಪ್ರಣೇತೃತ್ವಾತ್| ಇಹೇತಿ ವಾಕ್ಯೋಪಕ್ರಮೇ, ಖಲು ಸಮ್ಬೋಧನೇ, ಇತ್ಯಪರೇ| ಉಪಾಙ್ಗಮ್ ಅಙ್ಗಮೇವಾಲ್ಪತ್ವಾದುಪಾಙ್ಗಂ; ತದ್ಯಥಾ- ದೇಹಸ್ಯ ಬಾಹುಜಙ್ಘೇ ಶಿರ ಇತ್ಯಙ್ಗಾನಿ, ಕರಚರಣನಾಸಿಕಾದೀನ್ಯುಪಾಙ್ಗಾನಿ, ಏತೇನೋಪಾಙ್ಗಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್; ಉಪಾಙ್ಗಮಙ್ಗಸಮೀಪಮಿತ್ಯೇಕೇ| ಅನುತ್ಪಾದ್ಯೈವ ಪ್ರಜಾಃ ಲೋಕಸೃಷ್ಟೇಃ ಪ್ರಾಕ್, ಆಯುರ್ವೇದಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಪ್ರಜಾಃ ಪಶ್ಚಾತ್ ಸೃಷ್ಟವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೃತವಾನ್ ಸಂಸ್ಕೃತವಾನ್, ನ ತು ಪೂರ್ವಮುತ್ಪಾದಿತವಾನ್; ಕುತಃ? ನಿತ್ಯತ್ವಾತ್| ಸ್ವಯಮ್ಭೂಃ ಬ್ರಹ್ಮಾ| ತತೋಽಲ್ಪಾಯುಷ್ಟ್ವಮಿತಿ ತತಃ ಪ್ರಾಕ್ತನಕರಣಾದನನ್ತರಮಧರ್ಮಪ್ರವೃತ್ತೌ ಸತ್ಯಾಮ್, ಅಲ್ಪಾಯುಷ್ಟ್ವಮ್ ಅಲ್ಪಜೀವಿತತ್ವಮ್, ಅಲ್ಪಮೇಧಸ್ತ್ವಂ ಸ್ವಲ್ಪಬುದ್ಧಿತ್ವಂ, ಭೂಯಃ ಪುನಃ, ಅಷ್ಟಧಾ ಅಷ್ಟಭಿಃ ಪ್ರಕಾರೈಃ||೬||

ಅಥ ಕೇ ತೇಽಷ್ಟೌ ಪ್ರಕಾರಾಃ? ಇತ್ಯಾಹ- ತದ್ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ಶಲ್ಯಮಿತಿ ಶಲ್ಯಾಹರಣಪ್ರಧಾನಂ ತನ್ತ್ರಂ ಶಲ್ಯತನ್ತ್ರಮ್| ಶಲಾಕಾಯಾಃ ಕರ್ಮ ಶಾಲಾಕ್ಯಂ, ತತ್ಪ್ರಧಾನಂ ತನ್ತ್ರಮಪಿ ಶಾಲಾಕ್ಯಮ್| ಕಾಯೋಽತ್ರಾಗ್ನಿರುಚ್ಯತೇ, ತಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾ; ಅಥವಾ ಕಾಯೋ ದೇಹಃ, ತಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾ| ಭೂತಾನಿ ದೇವಾಸುರಗನ್ಧರ್ವಯಕ್ಷರಕ್ಷಃಪಿತೃನಾಗಪಿಶಾಚಾ ಅಷ್ಟೌ, ತಾನಿ ವೇತ್ತ್ಯನಯೇತಿ ಭೂತವಿದ್ಯಾ; ಅಥವಾ ಭೂತಾವೇಶಾಪಾಕರಣಾರ್ಥಾ ವಿದ್ಯಾ ಭೂತವಿದ್ಯಾ| ಕುಮಾರಾಃ ಬಾಲಾಃ, ತೇಷಾಂ ಭೃತಿರ್ಧಾರಣಂ ಪೋಷಣಂ ಚ, ತಸ್ಯಾ ಭೃತ್ಯಾ ಇದಂ ತನ್ತ್ರಮಿತಿ ಕೌಮಾರಭೃತ್ಯಮ್| ಅಗದೋ ವಿಷಪ್ರತೀಕಾರಃ, ತದರ್ಥಂ ತನ್ತ್ರಮಗದತನ್ತ್ರಮ್; ಅನ್ಯೇ ವಿಷಗರವೈರೋಧಿಕಸಮ್ಪ್ರಯೋಗೋ ಗದಃ, ಗದಸ್ಯಾಭಾವಃ ಅಗದಃ, ಅಗದಾಯ ತನ್ತ್ರಮಗದತನ್ತ್ರಮಿತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ರಸಾನಾಂ ರಸರಕ್ತಾದೀನಾಮಯನಮಾಪ್ಯಾಯನಂ ರಸಾಯನಂ, ತದರ್ಥಂ ತನ್ತ್ರಂ ರಸಾಯನತನ್ತ್ರಮ್; ಅಥವಾ ರಸಾನಾಂ ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾದೀನಾಮಾಯುಃಪ್ರಭೃತಿಕಾರಣಾನಾಮಯನಂ ವಿಶಿಷ್ಟಲಾಭೋಪಾಯೋ ರಸಾಯನಂ, ತದರ್ಥಂ ತನ್ತ್ರಂ ರಸಾಯನತನ್ತ್ರಮ್| ವಾಜೀಕರಣತನ್ತ್ರಮಿತಿ ಯೇನ ಸ್ತ್ರೀಷು ವಿಷಯೇ ವಾಜೀವ ನರಃ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ತದ್ ವಾಜೀಕರಣಂ, ಯೇನಾತ್ಯರ್ಥಂ ವ್ಯಜ್ಯತೇ ಸ್ತ್ರೀಷು ತದ್ ವಾಜೀಕರಣಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು ವಜನಂ ವಾಜೋ ವೇಗಃ ಪ್ರಕರಣಾಚ್ಛುಕ್ರಸ್ಯ , ಸ ವಿದ್ಯತೇ ಯೇಷಾಂ ತೇ ವಾಜಿನಃ, ಅವಾಜಿನೋ ವಾಜಿನಃ ಕ್ರಿಯನ್ತೇಽನೇನೇತಿ ವಾಜೀಕರಣಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು ವಾಜೀಶಬ್ದೇನ ಶುಕ್ರಮಭಿಧೀಯತೇ, ತೇನ ಶುಕ್ರರಹಿತಸ್ಯ ವಾಜೀ ಶುಕ್ರಂ ಕ್ರಿಯತೇಽನೇನೇತಿ ವಾಜೀಕರಣಂ, ತದರ್ಥಂ ತನ್ತ್ರಂ ವಾಜೀಕರಣತನ್ತ್ರಮ್| ಇತಿಶಬ್ದೋಽಷ್ಟಾಙ್ಗಪರಿಸಮಾಪ್ತೌ||೭||

ಅಥೇತ್ಯಾದಿ|- ಅಥೇತ್ಯಾನನ್ತರ್ಯೇ, ಅಸ್ಯ ಆಯುರ್ವೇದಸ್ಯ, ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಲಕ್ಷಣಸಮಾಸಃ ಏಕಮೇಕಮಙ್ಗಂ ಪ್ರತಿ ಲಕ್ಷಣಸಙ್ಕ್ಷೇಪಃ|೮|-

ಕಿಂ ತದೇಕಮೇಕಮಙ್ಗಂ ಪ್ರತಿ ಲಕ್ಷಣಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣೇತ್ಯಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ತೇಷ್ವಙ್ಗೇಷು| ನಾಮಶಬ್ದಃ ಪ್ರತಿಪಾದನೇ, ಶಲ್ಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತೇ ಕಥ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿವಿಧತೃಣಾದೀನಾಂ ಪೂಯಾಸ್ರಾವಾನ್ತಾನಾಂ ದುಷ್ಟವ್ರಣಸ್ಯಾನ್ತರ್ಮಧ್ಯಾದುದ್ಧರಣಾರ್ಥಮುದ್ಧರಣಪ್ರಯೋಜನಂ, ತಥಾ ಗರ್ಭಶಲ್ಯಸ್ಯಾಪಿ| ಉದ್ಧರಣಾರ್ಥಮಿತ್ಯಸ್ಯಾಗ್ರೇ ‘ಷಷ್ಟ್ಯಾ ವಿಧಾನೈಃ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಅಪತರ್ಪಣಾದ್ಯೈ ರಕ್ಷಾವಿಧಾನಾನ್ತೈರ್ದ್ವಿವ್ರಣೀಯೋಕ್ತೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಣಿಧಾನಾರ್ಥಂ ನಿವೇಶನಾರ್ಥಮ್| ನ ಕೇವಲಂ ಕಾಷ್ಠತೃಣಾದಿ ಶಲ್ಯಂ, ಕಿನ್ತು ‘‘ಅತಿಪ್ರವೃದ್ಧಂ ಮಲದೋಷಜಂ ವಾ ಶರೀರಿಣಾಂ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಾನಾಮ್| ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದಾಬಾಧಕರಂ ಶರೀರೇ ತತ್ ಸರ್ವಮೇವ ಪ್ರವದನ್ತಿ ಶಲ್ಯಮ್’’- ಇತಿ||೮(೧)||

ಶಾಲಾಕ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಜತ್ರು ಗ್ರೀವಾಮೂಲಮ್, ಅನ್ಯೇ ವಕ್ಷೋಂಽಸಸನ್ಧಿಮಾಹುಃ| ವದನಮತ್ರ ಮುಖಕುಹರಮಾಹುಃ| ಘ್ರಾಣಾದಿಸಂಶ್ರಿತಾನಾಮಿತ್ಯತ್ರ ಆದಿಶಬ್ದಾಚ್ಛಿರಃಕಪಾಲಾದಿಸಂಶ್ರಿತಾನಾಮ್||೮(೨)||

ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸೇತ್ಯಾದಿ| ಕೇಚಿಜ್ಜ್ವರಾನನ್ತರಮತಿಸಾರಂ ಪಠನ್ತಿ; ತನ್ನ, ಪಞ್ಜಿಕಯಾ ದೂಷಿತತ್ವಾತ್||೮(೩)||

ಭೂತವಿದ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅಸುರಾಃ ದೈತ್ಯಾಃ, ಗನ್ಧರ್ವಾ ದೇವಗಾಯಕಾಃ, ಯಕ್ಷಾಃ ಧನದಾದಯಃ, ರಕ್ಷಾಂಸಿ ರಾವಣಪ್ರಭೃತೀನಿ, ಪಿತರಃ ಅಗ್ನಿಷ್ವಾತ್ತಾದಯಃ, ಪಿಶಾಚಾಃ ಪಿಶಿತಾಶನಾಃ; ಏತೇ ಗ್ರಹಣಾದ್ ಗ್ರಹಾಃ ಪ್ರೋಚ್ಯನ್ತೇ| ಶಾನ್ತಿಕರ್ಮಬಲಿಹರಣಾದಿಗ್ರಹೋಪಶಮನಾರ್ಥಂ ಶಾನ್ತಿಕರ್ಮಾದಿಭಿರಷ್ಟಗ್ರಹೋಪಶಮನಪ್ರಯೋಜನಮ್||೮(೪)||

ಕೌಮಾರಭೃತ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ದುಷ್ಟಸ್ತನ್ಯಗ್ರಹಸಮುತ್ಥಾನಾಂ ಚೇತಿ ದುಷ್ಟಸ್ತನ್ಯೇನ ದುಷ್ಟಗ್ರಹೇಣ ಚ ಜಾತಾನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ತತ್ರ ದುಷ್ಟಸ್ತನ್ಯೇನ ಶಾರೀರಾಃ, ದುಷ್ಟಗ್ರಹೇಣಾಗನ್ತವಃ||೮(೫)||

ಅಗದತನ್ತ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೀಟಾ ವೃಶ್ಚಿಕಾದಯಃ; ಲೂತಾ ಮರ್ಕಟಃ, ಕೀಟಭೇದೋ ವಾ| ವಿವಿಧವಿಷಸಂಯೋಗೋಪಶಮನಾರ್ಥಮಿತಿ ವಿವಿಧಾನಾಂ ನಾನಾಪ್ರಕಾರಾಣಾಂ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಾನಾಂ ವಿಷಾಣಾಂ, ಸಂಯೋಗಃ ಸಙ್ಗಮಃ, ತದುಪಶಮಾಯ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ವಿವಿಧವಿಷಸಂಯೋಗವಿಷೋಪಹತೋಪಶಮಾರ್ಥಂ ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಸಂಯೋಗವಿಷಂ ಸಮಾನಮಧುಘೃತಾದಿ||೮(೬)||

ರಸಾಯನತನ್ತ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಯಃಸ್ಥಾಪನಂ ವರ್ಷಶತಮಾಯುಃಸ್ಥಾಪನಮ್| ಆಯುಷ್ಕರಂ ಶತಾಧಿಕಮಪಿ ಕರೋತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ವಯಃಸ್ಥಾಪನಂ ಜರಾಪಹರಣಂ, ತಾರುಣ್ಯಂ ಬಹುಕಾಲಂ ಸ್ಥಾಪಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೮(೭)||

ವಾಜೀಕರಣತನ್ತ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಲ್ಪರೇತಸಃ ಪ್ರಕೃತ್ಯೈವ ಸ್ತೋಕರೇತಸಃ, ತೇಷಾಮಾಪ್ಯಾಯನನಿಮಿತ್ತಂ; ದುಷ್ಟರೇತಸೋ ವಾತಾದಿದುಷ್ಟರೇತಸಃ, ತೇಷಾಂ ಪ್ರಸಾದನಿಮಿತ್ತಂ; ಕ್ಷೀಣರೇತಸಃ ಕಾರಣೈಃ ಸ್ವಮಾನಾದಲ್ಪೀಭೂತರೇತಸಃ, ತೇಷಾಮುಪಚಯನಿಮಿತ್ತಂ; ವಿಶುಷ್ಕರೇತಸಃ ಸ್ವಮಾನಾದತ್ಯರ್ಥಂ ಕ್ಷೀಣರೇತಸಃ, ತೇಷಾಂ ಜನನನಿಮಿತ್ತಮ್| ಅಥವಾಽಲ್ಪರೇತಸಃ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಮಪ್ರಾಪ್ತಾಃ, ಕ್ಷೀಣರೇತಸಸ್ತು ಮಧ್ಯವಯಸಃ ಕಾರಣಾದಲ್ಪೀಭೂತರೇತಸಃ, ಶುಷ್ಕರೇತಸೋ ವೃದ್ಧಾಃ| ಪ್ರಹರ್ಷಜನನಾರ್ಥಂ ಚೇತಿ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ಶುಕ್ರವೃದ್ಧಿಸ್ರುತಿಕರಣಾರ್ಥಂ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ||೮(೮)||

ಏವಮಯಮಿತಿ|- ಏವಮನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ| ಅತ್ರೇತಿ ಏಷು ಮಧ್ಯೇ| ಕಿಮಙ್ಗಂ ಕಸ್ಮೈ ಶಿಷ್ಯಾಯೋಪದಿಶ್ಯತಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯತಾಮ್| ಇತಿಶಬ್ದಃ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ||೯||

ತ ಊಚುಃ ತೇ ಶಿಷ್ಯಾ ಧನ್ವನ್ತರಿಂ ಪ್ರತಿ ಊಚುಃ ಉಕ್ತವನ್ತಃ| ಶಲ್ಯಜ್ಞಾನಂ ಮೂಲಂ ಕೃತ್ವಾ ಶಲ್ಯಜ್ಞಾನಮಾದೌ ಕೃತ್ವಾ| ಸಃ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ, ಉವಾಚ ಉಕ್ತವಾನ್, ಏವಮಸ್ತ್ವಿತಿ ಏವಂ ಭವತ್ವಿತಿ| ‘ಸ ಹೋವಾಚ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ತೈಃ ಶಿಷ್ಯೈಃ ಸಹೇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೦-೧೧||

ಪ್ರಕ್ಷ್ಯತಿ ಪೃಚ್ಛಾಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ||೧೨-೧೩||

‘ವತ್ಸ ಸುಶ್ರುತ’ ಇತಿ ಸಮ್ಬೋಧನೇ| ಅಸ್ಯಾಗ್ರೇ ‘ಅಥಾತ’ ಇತ್ಯಾದಿಕಾ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ ಜ್ಞಾತವ್ಯೇತಿ ಪೂರ್ವಮೇವೋಕ್ತಮ್| ಇಹ ಖಲ್ವಿತ್ಯಧಿಕಾರೇ, ಇಹ ಖಲು ಆಯುರ್ವೇದೋತ್ಪತ್ತ್ಯಧಿಕಾರೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವ್ಯಾಧಿಶಬ್ದೋಽಯಂ ದುಷ್ಟೇಷು ವಾತಾದಿಷು, ತತ್ಕಾರ್ಯೇಷು ಜ್ವರಾದಿಷು ಕ್ಲೇಶೇಷು, ರಾಗಾದಿಷು ದುಃಖೇಷು ಸಂಸಾರಾನುವೃತ್ತಿಜನಕೇಷು ಚ, ವರ್ತತೇ; ಪರಿಮೋಕ್ಷೋ ನಿವೃತ್ತಿಃ| ನನು, ವ್ಯಾಧಿಪರಿಮೋಕ್ಷಸ್ವಸ್ಥರಕ್ಷಣಾಭ್ಯಾಮನ್ಯದಪಿ ಪ್ರಯೋಜನಮಸ್ತಿ, ಕಿಂ ತತ್? ಯಾಪ್ಯವ್ಯಾಧಿತರಕ್ಷಾ ರಸಾಯನಾದಾಯುರುತ್ಕರ್ಷಶ್ಚ, ತದಿದಂ ವಕ್ತವ್ಯಮ್; ಉಚ್ಯತೇ- ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ರಕ್ಷಣಂ ಚೇತಿ ಚಕಾರೋಽನುಕ್ತಸಮುಚ್ಚಯಾರ್ಥಃ, ತೇನ ಯಾಪ್ಯವ್ಯಾಧಿತರಕ್ಷಣಂ ರಸಾಯನಾದಾಯುರುತ್ಕರ್ಷಶ್ಚ; ಅಥವಾ ಸಾಧ್ಯವ್ಯಾಧೌ ಕ್ರಿಯೈಕತ್ವಾದ್ ಯಾಪ್ಯಾವರೋಧಃ, ರಸಾಯನಾದಾಯುರುತ್ಕರ್ಷಸ್ತು ಸ್ವಸ್ಥರಕ್ಷಯೈವ ಗೃಹ್ಯತೇ||೧೪||

ಆಯುರ್ವೇದಸ್ಯ ನಿರುಕ್ತಿಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಆಯುರಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯಾದಿ| ಆಯುಃ ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಸತ್ವಾತ್ಮಸಂಯೋಗಃ, ತದಸ್ಮಿನ್ನಾಯುರ್ವೇದೇ ವಿದ್ಯತೇ ಅಸ್ತೀತ್ಯಾಯುರ್ವೇದಃ; ಅಥವಾ ಆಯುರ್ವಿದ್ಯತೇ ಜ್ಞಾಯತೇ ಅನೇನೇತ್ಯಾಯುರ್ವೇದಃ; ಆಯುರ್ವಿದ್ಯತೇ ವಿಚಾರ್ಯತೇ ಅನೇನ ವೇತ್ಯಾಯುರ್ವೇದಃ; ಆಯುರನೇನ ವಿನ್ದತಿ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತಿ ವಾಽಽಯುರ್ವೇದಃ||೧೫||

ತಸ್ಯಾಙ್ಗವರಮಿತ್ಯಾದಿ|- ಅಙ್ಗವರಮ್ ಅಙ್ಗಶ್ರೇಷ್ಠಮ್| ಆದ್ಯಮ್ ಆದಿಭವಮ್| ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾಗಮಾನುಮಾನೋಪಮಾನೈರವಿರುದ್ಧಮಿತಿ ಅನೇನ ಶಲ್ಯೇನಾಙ್ಗವರೇಣ ಯೋಽರ್ಥಃ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತೇ ಸ ಖಲು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾದಿಭಿರಪಿ ತಥಾಽವಗಮ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮಿತಿ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದೇವಾರ್ಥಸ್ಯ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಿಜ್ಞಾನಂ ತದೇವ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ, ತಥಾಹಿ- “ಮನೋಽಕ್ಷಗತಮಭ್ರಾನ್ತಂ ವಸ್ತು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮುಚ್ಯತೇ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮಸಞ್ಜ್ಞಾನಂ ವಸ್ತುತತ್ತ್ವೇ ಭ್ರಮಃ ಸ್ಮೃತಃ”- ಇತಿ; ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾವಿರುದ್ಧಂ ಯಥಾ- ಸೂರ್ಯಾವಲೋಕನಾನ್ನಾಸಾನ್ತಃ ಸೂತ್ರವರ್ತಿಪ್ರವೇಶನಾಚ್ಚ ಕ್ಷುತಃ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ| ಆಗಮೋ ವೇದಃ, ಆಪ್ತಾನಾಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ವಾ; ತಥಾಹಿ- “ಸಿದ್ಧಂ ಸಿದ್ಧೈಃ ಪ್ರಮಾಣೈಸ್ತು ಹಿತಂ ಚಾತ್ರ ಪರತ್ರ ಚ| ಆಗಮಃ ಶಾಸ್ತ್ರಮಾಪ್ತಾನಾಮಾಪ್ತಾಸ್ತತ್ತ್ವಾರ್ಥವೇದಿನಃ”- ಇತಿ; ಆಗಮಾವಿರುದ್ಧಂ ಯಥಾ- ಪುರಾಣಾದಿಷ್ವಪಿ ಶ್ರೂಯತೇ- “ರುದ್ರೇಣ ಯಜ್ಞಸ್ಯ ಶಿರಶ್ಛಿನ್ನಮಶ್ವಿಭ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಮ್” ಇತಿ| ಆಗಮಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಫಲತ್ವಾದ್ ವರೀಯಸ್ತ್ವಂ, ತೇನಾನುಮಾನಾತ್ ಪೂರ್ವಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾನ್| ಅನು ಪಶ್ಚಾದವ್ಯಭಿಚಾರಿಲಿಙ್ಗಾಲ್ಲಿಙ್ಗೀ ಮೀಯತೇ ಜ್ಞಾಯತೇ ಯೇನ ತದನುಮಾನಂ; ತೇನಾನುಮಾನೇನಾವಿರುದ್ಧಂ ಯಥಾ- ಪ್ರನಷ್ಟೇ ಶಲ್ಯೇ ಚನ್ದನಘೃತೋಪದಿಗ್ಧಾಯಾಂ ತ್ವಚಿ ವಿಶೋಷಣವಿಲಯನಾಭ್ಯಾಮನುಮೀಯತೇ- ಅತ್ರ ಶಲ್ಯಮಿತಿ| ಪ್ರಸಿದ್ಧಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮವ್ಯವಹಿತವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಸಾಧನಮುಪಮಾನಂ; ತೇನಾವಿರುದ್ಧಂ ಯಥಾ- ಮಾಷವನ್ಮಷಕಃ, ತಿಲಮಾತ್ರಸ್ತಿಲಕಾಲಕಃ, ವಿದಾರೀಕನ್ದವದ್ ವಿದಾರೀರೋಗಃ, ಶಾಲೂಕವತ್ ಪನಸಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಉಚ್ಯಮಾನಮ್ ಉಪದಿಶ್ಯಮಾನಮ್| ಮಯಾ ಧನ್ವನ್ತರಿಣೇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೬||

ಶಲ್ಯಾಙ್ಗಸ್ಯಾದ್ಯತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ- ಏತದ್ಧೀತ್ಯಾದಿ|- ಹಿಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣೇ, ಏತೇನೈತದೇವಾಙ್ಗಂ ಪ್ರಥಮಮಾದ್ಯಂ ಪ್ರಧಾನಂ ವಾ| ಕಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಥಮಂ? ಪ್ರಾಗಭಿಘಾತವ್ರಣಸಂರೋಹಾತ್|- ಶಾರೀರವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಪ್ರಾಗೇವ ದೇವಾಸುರಸಙ್ಗ್ರಾಮೇಽಭಿಘಾತವ್ರಣೋತ್ಪತ್ತಿಃ, ತತ್ಸಂರೋಹಾತ್| ದ್ವಿತೀಯಹೇತುಮಾಹ- ಯಜ್ಞಶಿರಃಸನ್ಧಾನಾಚ್ಚೇತಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಾಗಿತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವತ್ರ ಯಜ್ಞಶಿರಃಸನ್ಧಾನಾಚ್ಚೇತಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಾಗಿತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವತ್ರ ‘ಯಜ್ಞಪ್ರಧಾನಶಿರಃಸನ್ಧಾನಾಚ್ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಯತಃ ಪ್ರಾಗ್ಯಜ್ಞಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನಭೂತಸ್ಯ ಶಿರಸಃ ಸನ್ಧಾನಂ ತಸ್ಮಾದಿದಮಾದ್ಯಮ್| ಅತ್ರೈವ ಪಾರಮ್ಪರ್ಯೋಪದೇಶಮಾಹ- ಶ್ರೂಯತೇ ಹೀತ್ಯಾದಿ ಯಾವತ್ಸಂಹಿತಮಿತಿ| ಅತ್ರ ಕೇಚಿತ್ ‘ಸಂಹಿತಂ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಸನ್ಧಿತಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೧೭||

ಇದಾನೀಂ ವರತ್ವೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಂ ಹೇತುಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ- ಅಷ್ಟಾಸ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಏತದೇವಾಧಿಕಮಿತಿ ಏತದೇವಾಧಿಕಂ ನಾನ್ಯಚ್ಛಾಲಾಕ್ಯಾದಿ| ಕಸ್ಮಾತ್? ಆಶುಕ್ರಿಯಾಕರಣಾತ್| ಕುತೋಽಸ್ಯ ಪುನರಾಶುಕ್ರಿಯಾಕರಣತ್ವಂ? ಯನ್ತ್ರಾದಿಪ್ರಣಿಧಾನಾತ್, ನ ಹಿ ಯನ್ತ್ರಾದಿಷು ಪ್ರಣಿಧಾನೇ ಮನ್ದಾ ಕ್ರಿಯಾ ಕರ್ತುಂ ಯುಕ್ತಾ, ಮನ್ದಕಾರಿತ್ವೇ ಹ್ಯಾತುರಸ್ಯ ವ್ಯಾಪತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್| ವರತ್ವೇ ದ್ವಿತೀಯಂ ಹೇತುಮಾಹ- ಸರ್ವತನ್ತ್ರಸಾಮಾನ್ಯಾಚ್ಚ; ಶಾಲಾಕ್ಯಾದಿತನ್ತ್ರತುಲ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ| ‘ಅಧಿಕಕ್ರಿಯಾಕರಣಾತ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ಅಧಿಕಕ್ರಿಯಾಕರಣಮಪ್ಯಸ್ಯ ಯನ್ತ್ರಾದಿಪ್ರಣಿಧಾನಾತ್ ಸರ್ವತನ್ತ್ರಸಾಮಾನ್ಯಾಚ್ಚ ಹೇತುಭ್ಯಾಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ವರತ್ವೇ ಆಶುಕ್ರಿಯಾಕರಣಾದಿತಿ ಹೇತುತ್ರಯಮಾಹುಃ; ಆಶುಕ್ರಿಯಾಕರಣಾತ್ ಶೀಘ್ರಂ ಛೇದಾದಿಕ್ರಿಯಾಕರಣಾದಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೧೮||

ಅತಃ ಶಿಷ್ಯೋತ್ಸಾಹನಾಯ ಯಥಾಭೂತಾಂ ಪ್ರಶಂಸಾಮಾಹ- ತದಿದಮಿತ್ಯಾದಿ|- ತದಿದಂ ಶಲ್ಯತನ್ತ್ರಂ; ಶಾಶ್ವತಮ್ ಅವಿನಾಶಿ, ಅಥವಾ ಶಾಶ್ವತಶಬ್ದೇನ ಮೋಕ್ಷೋಽಭಿಧೀಯತೇ, ತತ್ಸಮ್ಪಾದನಾಚ್ಛಾಶ್ವತಂ; ಪುಣ್ಯಂ ಪುಣ್ಯಹೇತುತ್ವಾತ್; ಸ್ವರ್ಗಸ್ಯ ನಿಮಿತ್ತಂ ಸ್ವರ್ಗಾಯ ಹಿತಂ ವಾ ಸ್ವರ್ಗ್ಯಂ; ಯಶಸೋ ನಿಮಿತ್ತಂ ಯಶಸೇ ಹಿತಂ ವಾ ಯಶಸ್ಯಮ್; ಆಯುಷೋ ನಿಮಿತ್ತಮಾಯುಷೇ ಹಿತಂ ವಾ ಆಯುಷ್ಯಂ; ವೃತ್ತಿಕರಂ ಚೇತಿ ನಿರ್ವಾಹಕರಮ್||೧೯||

ಇದಾನೀಂ ಕ್ರಮಾಗತಿಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ- ಬ್ರಹ್ಮಾ ಪ್ರೋವಾಚೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರೋವಾಚ ಪ್ರಥಮಂ ಕಥಿತವಾನ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಜಾಪತಿರಧಿಜಗೇ ಇತಿ ಪ್ರಜಾಪತಿರ್ದಕ್ಷಃ, ಅಧಿಜಗೇ ಅಧೀತವಾನ್| ಮಯಾ ತ್ವಿಹೇತಿ ಸ್ವರ್ಗೇ ಬ್ರಹ್ಮಣೈವಾರ್ಥಿಭ್ಯಃ ಪ್ರಥಮಂ ದತ್ತಂ, ಮಯಾ ಧನ್ವನ್ತರಿಣಾ ಪುನರಿಹ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕೇ ಪ್ರದೇಯಂ ಪ್ರಥಮಂ ದಾತವ್ಯಮಿತಿ||೨೦||

ಅಥ ಕಾಶಿರಾಜಃ ಶಿಷ್ಯಪ್ರತೀತ್ಯರ್ಥಂ ಶ್ಲೋಕಮಾಹ- ಭವತಿ ಚಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಆದಿದೇವಃ ಶಙ್ಕರಃ; ಅನ್ಯೇ ತು, ಆದಿದೇವಾ ಬ್ರಹ್ಮಾದಯಃ, ಕರ್ಮದೇವಾಃ ಶತಕ್ರತುಪ್ರಭೃತಯಃ, ಪ್ರಜನನದೇವಾಸ್ತು ಪ್ರಯೋಜನಜನಿತಾಃ ಸ್ಕನ್ದಾದಯಃ, ತೇಷಾಮಹಮಾದಿದೇವಃ; ಆದಿದೇವತ್ವೇಽಪಿ ಕಾಶಿರಾಜತ್ವಮುಪಪನ್ನಮವತಾರಾನ್ತರಮಾಪನ್ನತ್ವಾತ್| ಜರಾರುಜಾಮೃತ್ಯುಹರೋಽಮರಾಣಾಮಿತಿ ಏತೇನೈತದುಕ್ತಂ- ದೇವಾನಾಮಪಿ ಪುರಾ ಜರಾದಯಸ್ತಸ್ಥುಃ, ತೇ ಚ ಮಯಾ ಆದಿದೇವೇನ ಹೃತಾಃ| ಪ್ರಾಪ್ತೋಽಸ್ಮಿ ಗಾಂ ಭೂಯ ಇಹೋಪದೇಷ್ಟುಮಿತಿ ಪೂರ್ವಮಹಂ ದೇವಕಾರ್ಯಾರ್ಥಂ ಸ್ವರ್ಗಂ ಪ್ರಾಪ್ತಃ, ಇದಾನೀಂ ಗಾಂ ಪೃಥಿವೀಂ, ಭೂಯಃ ಪುನಃ, ಪ್ರಾಪ್ತೋಽಸ್ಮಿ ಆಗತೋಽಸ್ಮಿ; ಇಹ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕೇ, ಮನುಷ್ಯಕಾರ್ಯಾರ್ಥಮುಪದೇಷ್ಟುಮ್| ಅನ್ಯೇ ‘ಶಲ್ಯಂ ಮಹಚ್ಛಾಸ್ತ್ರವರಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಸ್ವಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಪ್ರಕಾಶನಮಪಿ ಪರಾರ್ಥತ್ವಾದ್ಯಥಾಭೂತತ್ವಾಚ್ಚ ನ ದೋಷಾಯ||೨೧||

ಅಸ್ಮಿಞ್ಛಾಸ್ತ್ರೇ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತೇತ್ಯಾದಿ| ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾನಿ ಪೃಥಿವ್ಯಾದೀನಿ, ಶರೀರೀ ಆತ್ಮಾ, ಸಮವಾಯಃ ಸಂಯೋಗಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ತತ್ರಾಸ್ಮಿಞ್ಛಾಸ್ತ್ರೇ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರೇತ್ಯನೇನ ಶಲ್ಯತನ್ತ್ರಮಧಿಕ್ರಿಯತೇ, ತಸ್ಮಿನ್ ಶಲ್ಯಶಾಸ್ತ್ರೇ, ಅಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಅಸ್ಮಿನ್ನಧಿಕಾರೇ; ಕಿಂ ವಿಶೇಷವತಿ? ಉಚ್ಯತೇ- ಕ್ರಿಯಾಧಿಕಾರೇ ವ್ಯಾಧ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಪ್ರಸ್ತಾವೇ ಚ| ತಸ್ಮಿನ್ ಕ್ರಿಯೇತಿ ತಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಪೂರ್ವನಿರ್ದಿಷ್ಟೇ ಪುರುಷೇ, ಕ್ರಿಯಾ ಶಾಸ್ತ್ರೋದಿತಂ ಕರ್ಮ, ಕಿಂ ತತ್? ಭೇಷಜಶಸ್ತ್ರಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿನಿರ್ವರ್ತ್ಯಂ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯವೃತ್ತಿಕರಂ ಚ| ಕಸ್ಮಾತ್ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಕ್ರಿಯೇತ್ಯಾಹ- ಸೋಽಧಿಷ್ಠಾನಮಿತಿ|- ಯಸ್ಮಾತ್ ಸಃ ಪುರುಷಃ, ಅಧಿಷ್ಠಾನಂ ಆಶ್ರಯಃ; ಕಸ್ಯ? ವ್ಯಾಧೇಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಸ್ಯ ಚ| ಅಧಿಷ್ಠಾನತ್ವೇ ಹೇತುಮಾಹ- ಕಸ್ಮಾದಿತಿ| ಲೋಕಸ್ಯ ಜಗತಃ, ದ್ವೈವಿಧ್ಯಾದ್ ದ್ವಿಪ್ರಕಾರತ್ವಾತ್| ಲೋಕೋ ಹೀತ್ಯಾದಿ ಹಿ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ| ಸ್ಥಾವರೋ ವೃಕ್ಷಾದಿಃ, ಜಙ್ಗಮೋ ಮನುಷ್ಯಾದಿಃ| ಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯೋಗಿಧರ್ಮದ್ವಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಮಾಹ- ದ್ವಿವಿಧಾತ್ಮಕ ಏವೇತ್ಯಾದಿ| ಅಗ್ನಿಭೂತಾಧಿದೈವತಸ್ವಭಾವಮಾಗ್ನೇಯಂ, ಸೋಮಭೂತಾಧಿದೈವತಸ್ವಭಾವಂ ಸೌಮ್ಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ದ್ವಿವಿಧಾತ್ಮಕೋ ದ್ವಿವಿಧಹೇತುಕ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ; ತನ್ನ, ಪಞ್ಜಿಕಯಾ ದೂಷಿತತ್ವಾತ್| ನನು, ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಸರ್ವತ್ರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಮಸ್ತಿ ತತ್ ಕಥಂ ದ್ವಿವಿಧಾತ್ಮಕ ಇತ್ಯಾಹ- ತದ್ಭೂಯಸ್ತ್ವಾದಿತಿ| ತದ್ಬಾಹುಲ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಾಯೇಣ ಹಿ ಸರ್ವಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಶೀತಮುಷ್ಣಂ ನ ತೃತೀಯೋ ರಾಶಿರಸ್ತಿ, ಅತೋ ದ್ವಾವೇವ ಅಗ್ನೀಷೋಮೌ ಭೂಯಾಂಸೌ | ಅಧುನಾಽವಿಶೇಷೇಣ ದ್ವಿತೀಯಂ ಪಕ್ಷಮಾಹ- ಪಞ್ಚಾತ್ಮಕೋ ವೇತಿ|- ವಾಶಬ್ದಃ ಪಕ್ಷಾನ್ತರೇ; ತೇನ ಸ ದ್ವಿವಿಧೋಽಪಿ ಲೋಕಃ ಪಞ್ಚಾತ್ಮಕಃ ಪಞ್ಚಸ್ವಭಾವ ಇತ್ಯಯಂ ವಾ ಪಕ್ಷಃ| ಇದಾನೀಂ ಜಙ್ಗಮಾನ್ ಪೃಥಕ್ಕರ್ತುಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ|- ತತ್ರ ತಯೋಃ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ, ಚತುರ್ವಿಧಃ ಚತುಷ್ಪ್ರಕಾರಃ, ಭೂತಗ್ರಾಮಃ ಪ್ರಾಣಿಸಮೂಹಃ| ಅಥ ಕೇ ತೇ ಚತ್ವಾರಃ ಪ್ರಕಾರಾ ಇತ್ಯಾಹ- ಸಂಸ್ವೇದಜೇತ್ಯಾದಿ|- ಭುವಃ ಶರೀರಸ್ಯ ಚ ಸಂಸ್ವೇದಾದೂಷ್ಮಣೋ ಜಾತಾಃ ಸಂಸ್ವೇದಜಾಃ; ಜರಾಯೋರ್ಜಾತಾ ಜರಾಯುಜಾಃ, ಜರಾಯುರ್ಗರ್ಭಾಶಯಃ; ಅಣ್ಡಾಜ್ಜಾತಾಃ ಅಣ್ಡಜಾಃ, ಅಣ್ಡಂ ಪ್ರಾಣ್ಯಾಧಾರೋ ವರ್ತುಲಂ; ಭುವಮುದ್ಭಿದ್ಯ ಜಾತಾ ಉದ್ಭಿಜ್ಜಾಃ; ಸಞ್ಜ್ಞಾಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಚತುರ್ಧಾ ನಿಪತಿತಾನಾಮೂಷ್ಮಾಣಂ ವಿನಾ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ಸಿದ್ಧಿರ್ನಾಸ್ತೀತಿ ಸಂಸ್ವೇದಜಸ್ಯ ಪ್ರಾಙ್ನಿರ್ದೇಶಃ; ಕೇಚಿದನ್ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಪಠನ್ತಿ; ತನ್ನ, ಪಞ್ಜಿಕಯಾ ದೂಷಿತತ್ವಾತ್| ಲೋಕದ್ವೈವಿಧ್ಯಾದಿತಿ ಪ್ರಾಗುದ್ದಿಷ್ಟಹೇತ್ವರ್ಥಂ ಸ್ಫುಟೀಕುರ್ವನ್ನಾಹ- ತತ್ರ ಪುರುಷ ಇತಿ|- ತತ್ರ ತಯೋಃ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಪುರುಷಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ಗುಣೇನ ಪೃಥಕ್ ಕ್ರಿಯತೇ| ಯದ್ಯಪ್ಯತ್ರ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಶರೀರಿಸಮವಾಯಃ ಪುರುಷ ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಪುರುಷಶಬ್ದೇನ ಪಶ್ವಾದಿರಪಿ ವಾಚ್ಯಃ, ತಥಾಽಪಿ ಮನುಷ್ಯಜಾತಿರೇವಾತ್ರ ಪುರುಷಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ, ತಸ್ಯೋಪಕಾರ್ಯತ್ವಾತ್; ಇತರಸ್ಯ ಚಾಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮ್, ಉಪಕರಣತ್ವಾತ್| ಅತ ಏವಾಹ- ತಸ್ಯೋಪಕರಣಮನ್ಯದಿತಿ|- ತಸ್ಯ ಮನುಷ್ಯಜಾತೇಃ ಪುರುಷಸ್ಯ, ಅನ್ಯತ್ ಸ್ಥಾವರಸಂಸ್ವೇದಜಾದಿ, ಉಪಕರಣಮ್| ಉಪಕರಣತ್ವಾದಪ್ರಧಾನತ್ವಮಿತ್ಯತ ಆಹ- ತಸ್ಮಾತ್ ಪುರುಷೋಽಧಿಷ್ಠಾನಮ್| ತತ್ರ ಪುರುಷಃ ಪ್ರಧಾನಮಿತ್ಯತ್ರ ‘ತೇಷು ಚತುರ್ಷು ಸಂಸ್ವೇದಜಾದಿಷು ಮಧ್ಯೇ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೨೨||

ನನು, ಕೇ ತೇ ವ್ಯಾಧಯೋ ಯೇಷಾಂ ಪುರುಷೋಽಧಿಷ್ಠಾನಮಿತ್ಯಾಹ- ತದ್ದುಃಖೇತ್ಯಾದಿ|- ತಚ್ಛಬ್ದೇನಾನನ್ತರನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ ಪುರುಷೋಽಧಿಕ್ರಿಯತೇ, ದುಃಖಂ ಕಾಯವಾಙ್ಮಾನಸೀ ಪೀಡಾ| ವಿವಿಧಂ ದುಃಖಮಾದಧತೀತಿ ವ್ಯಾಧಯಃ, ತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ದುಃಖಾಯ ಸಂಯೋಗೋ ಯೇಷಾಮಾಗನ್ತುಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ತೇ ವ್ಯಾಧಯಃ; ಅಥವಾ ತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಯೇಷು ಸತ್ಸು, ಯೈರ್ವಾ ಕರಣಭೂತೈಃ, ಯೇಭ್ಯೋ ವಾ ದುಃಖಂ ಜಾಯತೇ, ತೇ ವ್ಯಾಧಯಃ| ಏತೌ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥೌ ನ್ಯಾಯ್ಯೌ| ಅನ್ಯೇ ತು ತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ದುಃಖಾನಾಂ ವೇದನಾನಾಂ ಯೇ ಸಂಯೋಗಾಸ್ತೇ ವ್ಯಾಧಯಃ; ಅಪರೇ ತು ದುರ್ದುಷ್ಟಾನಿ ಖಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ದುಃಖಾನಿ, ತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ದುಃಖಾನಾಂ ದುಷ್ಟಸ್ರೋತಸಾಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಸಂಯೋಗೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥೋಕ್ತಾಃ| ಏತಾವನ್ಯಾಯ್ಯೌ, ಪಞ್ಜಿಕಯಾ ದೂಷಿತತ್ವಾತ್||೨೩||

ತೇ ಚತುರ್ವಿಧಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪೂರ್ವಮುತ್ಪನ್ನತ್ವಾದಾಗನ್ತೋಃ ಪ್ರಾಗಭಿಧಾನಂ; ತತಃ ಶಾರೀರಾಃ, ಶರೀರಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್; ತತಃ ಶೇಷಾವಿತಿ| ಸ್ವಭಾವೇನ ಭವನ್ತೀತಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಾಃ, ಸ್ವಭಾವೋ ಹ್ಯತ್ರ ಸಹಜೋ ಧರ್ಮಃ| ಆಗನ್ತುಪ್ರಭೃತಯಃ ಪೂರ್ವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ| ಸ್ವಾಭಾವಿಕಾಶ್ಚೇತಿ ಚಕಾರಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರಾಗನ್ತುಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ ಸಹಾತುಲ್ಯಬಲತಾಂ ಸೂಚಯತಿ| ಇತಿಶಬ್ದಶ್ಚತುಷ್ಪ್ರಕಾರಸಮಾಪ್ತೌ||೨೪||

ಇದಾನೀಮಾಗನ್ತುಪ್ರಭೃತೀನೇವ ವಿವರಿತುಮಾಹ- ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿಘಾತನಿಮಿತ್ತಾ ಇತಿ ಅಭಿಘಾತಃ ಅಭಿಹನನಂ ಶರಾದಿಪ್ರಹಾರಃ, ಸ ಏವ ನಿಮಿತ್ತಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥೋಕ್ತಾಃ||೨೫(೧)||

ಅನ್ನಪಾನಮೂಲಾ ಇತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದ್ವಿಷಮಾನ್ನಹೇತವಃ, ನ ಹ್ಯನ್ನಸಾಮ್ಯಂ ವ್ಯಾಧಿಹೇತುಃ| ತಚ್ಚಾನ್ನವೈಷಮ್ಯಂ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತವೈಷಮ್ಯಮುಪಲಕ್ಷಯತಿ, ತೇನ ಕಾಲವೈಷಮ್ಯಂ ಕಾಯವಾಙ್ಮನೋವಿಹಾರವೈಷಮ್ಯಮಿನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥವೈಷಮ್ಯಂ ಚ ಲಕ್ಷಯತಿ| ‘ಶಾರೀರಾಣಾಂ ವಿಕಾರಾಣಾಮೇಷ ವರ್ಗಶ್ಚತುರ್ವಿಧಃ| ಪ್ರಕೋಪೇ ಪ್ರಶಮೇ ಚೈವ ಹೇತುರುಕ್ತಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಕೈಃ’- ಇತ್ಯೇಷಾಂ ಗ್ರಹಣಮಕೃತ್ವಾ, ಅನ್ನಗ್ರಹಣೇನೈತಾನುಪಲಕ್ಷಯನ್ನೇತಲ್ಲಕ್ಷಯತಿ- ಯಥಾಽನ್ನಮೇವೈಷಾಂ ಸಮ್ಭವೇ ಪ್ರಧಾನಹೇತುಸ್ತಥಾ ನಾನ್ಯೇ| ವಾತಪಿತ್ತಕಫಶೋಣಿತಸನ್ನಿಪಾತವೈಷಮ್ಯನಿಮಿತ್ತಾ ಇತಿ ವಾತಾದೀನಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತಾನ್ತಾನಾಂ ವೈಷಮ್ಯಂ ವಿಷಮತಾ ತದೇವ ನಿಮಿತ್ತಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥೋಕ್ತಾಃ; ತೇ ಪುನರ್ವಾತಾದೀನಾಂ ಸಞ್ಚಯಾದಿಜ್ಞಾಪಕಾ ವಾತಪೂರ್ಣಕೋಷ್ಠತಾದಯೋ ವ್ಯಾಧಯಃ| ತಚ್ಚ ವೈಷಮ್ಯಂ ಕ್ಷಯೇಣ ವೃದ್ಧ್ಯಾ ವಾ| ದೋಷಪ್ರಸ್ತಾವೇ ದೂಷ್ಯಶೋಣಿತಗ್ರಹಣೇ ಹೇತುರ್ವಕ್ತವ್ಯಃ? ಉಚ್ಯತೇ- ಏತದ್ಧಿ ಶಲ್ಯತನ್ತ್ರಂ, ಶಲ್ಯತನ್ತ್ರೇ ಚ ವ್ರಣಃ ಪ್ರಧಾನಭೂತಃ, ವ್ರಣೇ ಚ ದೂಷ್ಯೇಷು ಮಧ್ಯೇ ರಕ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಿತಿ ಶೋಣಿತೋಪಾದಾನಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು ದೋಷದೂಷಿತತ್ವಾದ್ರಕ್ತಮಪಿ ವ್ಯಾಧ್ಯುತ್ಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಭವತಿ, ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಚೈವಂ- “ದೋಷದೂಷಿತೇಷ್ವತ್ಯರ್ಥಂ ಧಾತುಷು ಸಞ್ಜ್ಞಾ ಕ್ರಿಯತೇ- ರಸಜೋಽಯಂ, ಶೋಣಿತಜೋಽಯಮ್” (ಸೂ. ಅ. ೨೪) ಇತ್ಯಾದಿ; ಶೋಣಿತಜೋಽಯಮಿತ್ಯಾದಿವ್ಯಪದೇಶೋ ಘೃತಾದಿದಗ್ಧವತ್| ಅನ್ಯನಿಬನ್ಧಕಾರೈರ್ಬಹೂಕ್ತಂ, ತಚ್ಚ ಶಿಷ್ಯಬುದ್ಧಿವ್ಯಾಕುಲತ್ವಹೇತುತ್ವಾದಸ್ಮಾಭಿರುಪೇಕ್ಷಿತಮ್||೨೫(೨)||

ಮಾನಸಾನ್ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ- ಮಾನಸಾಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ರೋಧಃ ಪರಾಭಿದ್ರೋಹಲಕ್ಷಣಃ, ಶೋಕಃ ಪುತ್ರಾದಿವಿಯೋಗೇ ಚಿತ್ತೋದ್ವೇಗಃ, ಭಯಂ ಪರಸ್ಮಾತ್ತ್ರಾಸಃ, ಹರ್ಷ ಉತ್ಸೇಕಃ, ನಿರ್ನಿಮಿತ್ತಮನ್ಯಸ್ಯ ದೋಷೋತ್ಪಾದನೇನಾತ್ಮನಃ ಪ್ರೀತಿಜನನಂ ವಾ ಹರ್ಷಃ, ಅಸಿದ್ಧಿಭಯಾದ್ವಿವಿಧೇಷು ಕರ್ಮಸು ಸಾದೋಽಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ವಿಷಾದಃ, ಈರ್ಷ್ಯಾ ಪರಸಮ್ಪತ್ತಾವಸಹಿಷ್ಣುತಾ, ಛಿದ್ರಾನ್ವೇಷಿತಯಾ ಪರಗುಣೇಷು ದೋಷಾರೋಪಣಮಸೂಯಾ, ದೈನ್ಯಂ ಕ್ಲಿಷ್ಟಚಿತ್ತತಾ, ಮಾತ್ಸರ್ಯಂ ಪರಗುಣೇಷ್ವಮಾಧ್ಯಸ್ಥ್ಯಂ ಕ್ರೌರ್ಯಂ ವಾ, ಕಾಮ ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷ್ವಭಿಕಾಙ್ಕ್ಷಾ, ಲೋಭಃ ಪರಸ್ವಗ್ರಹಣಾಭಿಲಾಷಃ, ಆದಿಗ್ರಹಣಾನ್ಮಾನಮದದಮ್ಭಾದಯಃ| ಇಚ್ಛಾದ್ವೇಷಭೇದೈರ್ಭವನ್ತೀತಿ ಇಚ್ಛಾ ಸಾತಿಶಯೋಽರ್ಥಾಭಿಲಾಷಃ, ಸಾ ಚ ನಾನಾವಸ್ತ್ವವಲಮ್ಬಿನೀ ನಾನಾಕಾಮತಶ್ಚ ಭಿನ್ನಾ ಭವತಿ; ತತ್ರ ಹರ್ಷಶೋಕದೈನ್ಯಕಾಮಲೋಭಾದಯ ಇಚ್ಛಾಭೇದೇನ; ದ್ವೇಷಃ ಅಪ್ರೀತಿಃ,ಸೋಽಪಿ ನಾನಾವಸ್ತ್ವವಲಮ್ಬೀ ನಾನಾರೂಪೋ ಭವತಿ, ಕ್ರೋಧಭಯವಿಷಾದೇರ್ಷ್ಯಾಸೂಯಾಮಾತ್ಸರ್ಯಾಣಿ ದ್ವೇಷಭೇದೇನ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಮಾನಸಾಃ ಕ್ರೋಧಶೋಕಭಯದೈನ್ಯೇರ್ಷ್ಯಾಸೂಯಾಮಾತ್ಸರ್ಯಕಾಮಾದಯಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೨೫(೩)||

ಸ್ವಾಭಾವಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಮಾಹ- ಸ್ವಾಭಾವಿಕಾಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷುದ್ ಭೋಕ್ತುಮಿಚ್ಛಾ, ಪಿಪಾಸಾ ಪಾತುಮಿಚ್ಛಾ, ಜರಾ ವಾರ್ಧಕ್ಯಂ, ಮೃತ್ಯುಃ ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಾತ್ಮಮನಸಾಂ ವಿಯೋಗಃ, ನಿದ್ರಾ ಮೇಧ್ಯಾನಾಡೀಮನಃಸಂಯೋಗಾದ್ದೇಹೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಸುಖಭೋಗಃ; ಪ್ರಕೃತಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಪ್ರಕೃತಿಭವಾ ರೋಗಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ತೇ ಚ ಕದಾಚಿತ್ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಾಃ ಕದಾಚಿದ್ದೋಷಜಾಃ| ತತ್ರ, ಯದಾ ಪ್ರವೃದ್ಧಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕ್ಷೀಣಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ಭಸ್ಮಕಾನಲೇನ ಬುಭುಕ್ಷಾ ಭವತಿ ಸಾ ಪ್ರತೀಕಾರ್ಯಾ ದೋಷಜತ್ವಾತ್, ಪಿಪಾಸಾಽಪಿ ಯದಾ ದೋಷೈಃ ಕ್ರಿಯತೇ ತಸ್ಯಾ ಅಪಿ ದೋಷತಃ ಪ್ರಸಾಧನಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ, ಜರಾಽಪಿ ಯದಾಽಕಾಲೇ ಭವತಿ ಸಾ ಪ್ರತಿಕಾರ್ಯಾ, ಮೃತ್ಯುರಪ್ಯಕಾಲಜಃ ಪ್ರತಿಕಾರ್ಯಃ, ನಿದ್ರಾಽಪಿ ದೋಷಜಾ ಪ್ರತೀಕಾರಾದುಪಶಮಂ ಯಾತಿ; ತತ್ರ ಯದೈತೇ ಸರ್ವೇ ದೋಷೇಭ್ಯೋ ಜಾಯನ್ತೇ ತದಾ ಶಾರೀರಾಃ ಪ್ರತೀಕಾರ್ಯಾಶ್ಚ; ಯದಾ ತು ಸ್ವಭಾವತಸ್ತದಾ ನಿಷ್ಪ್ರತೀಕಾರಾ ರಸಾಯನತೋಽಪಿ ನ ಪ್ರತೀಕಾರ್ಯಾಃ| ತ ಏತೇ ಸ್ವಭಾವಸಮ್ಭೂತತ್ವಾತ್ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಾಃ ಕಥ್ಯನ್ತೇ| ಯದ್ಯಪಿ ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾಜರಾಸು ಸ್ವಭಾವಸಮ್ಭೂತಾಸ್ವಪಿ ಪಿತ್ತಜತ್ವಂ ನಿದ್ರಾಯಾಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮತಮೋಭವತ್ವಮಸ್ತಿ; ತಥಾಽಪ್ಯಲ್ಪದೋಷಾರಬ್ಧತ್ವಾದದೋಷಜತ್ವಮುಚ್ಯತೇ, ಏಕತಣ್ಡುಲಾಹಾರಿಣಾಮನಶನವ್ಯಪದೇಶವತ್| ಮೃತ್ಯುಸ್ತು ಮಹದ್ಭಿರಪಿ ಸ್ವಭಾವಾನುವರ್ತಿಭಿರ್ದೋಷೈರಾರಬ್ಧೋಽಪಿ ನ ದೋಷಜವ್ಯಪದೇಶಂ ಲಭತೇ; ಯಥಾ ರಾಜಾನುವರ್ತಿಭಿರ್ಮಹದ್ಭಿರಪಿ ಪುರುಷೈಃ ಸಮ್ಪಾದಿತಂ ಜಯಾದಿಕಂ ರಾಜವ್ಯಪದೇಶಂ ಲಭತೇ- ರಾಜ್ಞಾ ಜಿತಮಿತಿ, ತದ್ವದತ್ರಾಪಿ; ಆಗನ್ತುಮೃತ್ಯೋಃ ಸಮ್ಭವತ್ವಾಚ್ಚ ನಾವಶ್ಯಂ ದೋಷಜವ್ಯಪದೇಶಂ ಲಭತೇ| ಅನ್ಯೇ ‘ನಿದ್ರಾಪ್ರಕೃತಯ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ನಿದ್ರಾಪ್ರಭೃತಯ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ಪ್ರಭೃತಿಗ್ರಹಣಾದ್ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣಾದಯ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೨೫(೪)||

ವ್ಯಾಧೀನಾಮಾಶ್ರಯಮಾಹ- ತ ಏತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ತ ಏತೇ ಅನನ್ತರೋಕ್ತಾ ವ್ಯಾಧಯಃ| ತತ್ರ ಮನೋಽಧಿಷ್ಠಾನಾಃ ಕ್ರೋಧಾದಯಃ, ಶರೀರಾಧಿಷ್ಠಾನಾ ಜ್ವರಾದಯಃ, ಉಭಯಾಧಿಷ್ಠಾನಾ ಅಪಸ್ಮಾರಾದಯಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಮಾನಸಾ ಅಪಿ ಶರೀರಂ ಪೀಡಯನ್ತಿ, ಶಾರೀರಾ ಅಪಿ ಮನಃ ಪೀಡಯನ್ತಿ; ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರಾಙ್ಮಾನಸಾ ಏವ ಮನಃ ಪೀಡಯನ್ತಿ ಪಶ್ಚಾಚ್ಛರೀರಮ್, ಏವಂ ಶಾರೀರಾ ಅಪಿ, ಇತಿ ನ ದೋಷಃ| ಆತ್ಮನಿ ತು ವ್ಯಾಧ್ಯಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಂ ನಾಸ್ತಿ, ನಿರ್ವಿಕಾರತ್ವಾತ್||೨೬||

ವ್ಯಾಧೀನ್ ನಿರ್ದಿಶ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಮ್| ಸಮ್ಯಕ್ ಶೋಧಯತೀತಿ ಸಂಶೋಧನಂ; ತದ್ದ್ವಿವಿಧಂ ಬಹಿರಾಶ್ರಯಮಭ್ಯನ್ತರಾಶ್ರಯಂ ಚ| ತತ್ರ ಬಹಿರಾಶ್ರಯಂ ಶಸ್ತ್ರಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಪ್ರಲೇಪಾದಯಃ; ಅಭ್ಯನ್ತರಾಶ್ರಯಂ ಚತುಷ್ಪ್ರಕಾರಂ- ವಮನಂ, ವಿರೇಚನಮ್, ಆಸ್ಥಾಪನಂ, ಶೋಣಿತಮೋಕ್ಷಣಂ ಚ; ಅನ್ಯೇ ತು ಶೋಣಿತಮೋಕ್ಷಣಮಿತ್ಯತ್ರ ಶಿರೋವಿರೇಚನಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ಯತ್ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಪೀತಲೀಢಾದಿಕಮನಿರ್ಹೃತ್ಯ ದೋಷಂ ಶಮಯತಿ ತತ್ ಸಂಶಮನಂ; ಯದುಕ್ತಂ- “ನ ಶೋಧಯತಿ ಯದ್ದೋಷಾನ್ ಸಮಾನ್ನೋದೀರಯತ್ಯಪಿ| ಸಮೀಕರೋತಿ ಕ್ರುದ್ಧಾಂಶ್ಚ ತತ್ ಸಂಶಮನಮುಚ್ಯತೇ”- ಇತಿ| ತದಪಿ ದ್ವಿವಿಧಂ ಬಾಹ್ಯಮಾಭ್ಯನ್ತರಂ ಚ| ತತ್ರ ಬಾಹ್ಯಮಾಲೇಪಪರಿಷೇಕಾವಗಾಹಾಭ್ಯಙ್ಗಶಿರೋಬಸ್ತಿಕವಲಗ್ರಹಗಣ್ಡೂಷಾದಿಕಮ್, ಆಭ್ಯನ್ತರಂ ತು ಪಾಚನಲೇಖನಬೃಂಹಣರಸಾಯನವಾಜೀಕರಣವಿಷಪ್ರಶಮನಾದಿಕಮ್| ಆಹಾರಶ್ಚತುರ್ವಿಧಃ, ಪೇಯಲೇಹ್ಯಾದ್ಯಭಕ್ಷ್ಯಭೇದಾತ್; ಸ ಪುನಸ್ತ್ರಿವಿಧಃ- ದೋಷಪ್ರಶಮನೋ, ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಶಮನಃ, ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಿಕರಶ್ಚೇತಿ| ದೋಷಸಂಶಮನತ್ವಾತ್ ಸಂಶಮನಗ್ರಹಣೇನೈವಾಹಾರೇ ಲಬ್ಧೇ ಪೃಥಕ್ಕರಣಂ ಸಂಶೋಧನಾದಿಷ್ವಾಹಾರಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಸೂಚನಾರ್ಥಮ್; ಅಥವಾ ಸ್ವಸ್ಥೇ ಪುರುಷೇ ದೋಷವ್ಯಾಧಿಪ್ರಶಮಾಭಾವಾದಾಹಾರಸ್ಯ ಪೃಥಗ್ಗ್ರಹಣಮ್| ಆಚಾರಃ ಕಾಯವಾಙ್ಮಾನಸಂ ಕರ್ಮ; ತತ್ರೋತ್ಕ್ಷೇಪಣಾವಕ್ಷೇಪಣಾದಿಕಂ ಕಾಯಿಕಂ ಕರ್ಮ, ಪಾಠಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಾದಿ ವಾಚಿಕಂ, ಧ್ಯೇಯಚಿನ್ತ್ಯಸಙ್ಕಲ್ಪಾದಿ ಮಾನಸಮ್| ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಯುಕ್ತಾ ಇತಿ ಆಯುರಾದೀನ್ ವೀಕ್ಷ್ಯ ಪ್ರಯುಕ್ತಾಃ||೨೭||

ಸಂಶೋಧನಾದಿಷ್ವಾಹಾರಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ- ಪ್ರಾಣಿನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮೂಲಮಿತಿ ಮೂಲಮಿವ ಮೂಲಂ, ಸಮ್ಭವಹೇತುತ್ವಾತ್; ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಂ ತಾವದಾಹಾರಾದೇವ ಜಾಯತೇ ಯದ್ಗರ್ಭಜನನಸಮರ್ಥಮ್| ನ ಕೇವಲಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಮೂಲಂ ಬಲವರ್ಣೋಜಸಾಂ ಚ| ಏತೇನ ಪ್ರಾಣಿನಾಮಾಹಾರಾದೇವೋತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಿತೀ ನಿದರ್ಶಿತೇ| ಬಲಂ ಕರ್ಮಸಾಧನಶಕ್ತಿರ್ವ್ಯಾಯಾಮಾನುಮೇಯಾ, ವರ್ಣೋ ಗೌರಾದಿಃ, ಓಜಃ ಸೋಮಾತ್ಮಕಂ ರಸಾದಿಶುಕ್ರಾನ್ತಸರ್ವಧಾತುಧಾಮಭೂತಂ ಹೃದಿಸ್ಥಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಬಲಂ ಶರೀರೋಪಚಯೋಽತ್ರಾಭಿಪ್ರೇತ ಇತಿ ವದನ್ತಿ| ಏವಂ ಪರಮಾರ್ಥತೋ ಬಲೌಜಸೋರ್ಭೇದೇಽಪಿ ದೋಷಧಾತುಮಲಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೇ ಚಿಕಿತ್ಸೈಕ್ಯಾರ್ಥಮಭೇದ ಉಕ್ತಃ| ಸ ಷಟ್ಸು ರಸೇಷ್ವಾಯತ್ತ ಇತಿ ಸ ಆಹಾರಃ, ರಸೇಷು ಮಧುರಾದಿಷು, ಆಯತ್ತಃ ಅಧೀನಃ| ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಪುನರೋಷಧಯ ಇತಿ ಓಷಧಿಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಾದ್ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮರಾಶಿದ್ವಯ ಏವ ವರ್ತತೇ, ನ ಪುನರ್ಯಾವದೋಷಧಿಮಾತ್ರೇ; ಅನ್ಯಥಾ ಹಿ ಪಾರ್ಥಿವೇಷ್ವಪ್ಯೋಷಧಿಶಬ್ದೋ ವರ್ತತ ಇತಿ ಪಾರ್ಥಿವಾನಾಮುಪಾದಾನಂ ಪೃಥಙ್ಗ ಸ್ಯಾತ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಪಾರ್ಥಿವೇಷ್ವಪಿ ಓಷಧಿಶಬ್ದೋ ವರ್ತತ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ತಾಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ ತಾ ಇತಿ ಓಷಧಯಃ| ಸ್ಥಾವರಾಣಾಂ ಬಹುತರೋಪಯೋಗಾತ್ ಪ್ರಾಗುಪಾದಾನಮ್||೨೮||

ತಾಸಾಮಿತಿ ದ್ವಿವಿಧಾನಾಮೋಷಧೀನಾಂ ಮಧ್ಯೇ| ಕೇ ತೇ ಚತ್ವಾರಃ ಪ್ರಕಾರಾ ಇತ್ಯಾಹ- ವನಸ್ಪತಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಾನೇವ ವಿವರಿತುಮಾಹ- ತಾಸ್ವಿತಿ; ತಾಸು ಮಧ್ಯೇ| ಅಪುಷ್ಪಾ ಇತಿ ಅವಿದ್ಯಮಾನಪುಷ್ಪಾಃ, ಫಲವನ್ತ ಇತಿ ಫಲಂ ಯೇಷಾಮಸ್ತಿ ತೇ ವನಸ್ಪತಯ ಇತಿ; ಕೇ ಪುನರೀದೃಶಾಃ? ಪ್ಲಕ್ಷೋದುಮ್ಬರಾದಯಃ| ಪುಷ್ಪಫಲವನ್ತೋ ವೃಕ್ಷಾ ಇತಿ ಉಭಯಯುಕ್ತಾ ವೃಕ್ಷಾಃ; ಕೇ ತೇ? ಆಮ್ರಜಮ್ಬೂಪ್ರಭೃತಯಃ| ಪ್ರತಾನವತ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರತಾನವತ್ಯೋ ವಿಸ್ತಾರವತ್ಯಃ ವೀರುಧಃ, ನ ಕೇವಲಂ ಪ್ರತಾನವತ್ಯೋ ವೀರುಧಃಸ್ತಮ್ಬಿನ್ಯಶ್ಚ ಗುಲ್ಮಿನ್ಯಶ್ಚ, ಗುಲ್ಮಃ ಪುನಃ ವರ್ತುಲಲತಾಸನ್ತತಿವಿಟಪಃ , ತಾಶ್ಚ ವಿದಾರೀಕೋಲವಲ್ಲೀಶಾಲಪರ್ಣೀಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀಪ್ರಭೃತಯಃ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಸ್ತಮ್ಬಿನ್ಯಶ್ಚ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಗುಲ್ಮಿನ್ಯಶ್ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ಫಲಪಾಕನಿಷ್ಟಾ ಇತಿ ನಿಷ್ಠಾ ನಾಶಃ, ಫಲಪಾಕೇನ ಪರಿಣತ್ಯಾ ನಾಶೋ ಯಾಸಾಂ ತಾಸ್ತಥೋಕ್ತಾಃ; ತೇ ಪುನರ್ಗೋಧೂಮಾದಯಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ನಿಷ್ಠಾಶಬ್ದಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ನನ್ತಿ, ಫಲನಿಷ್ಠಾಃ ಪಾಕನಿಷ್ಠಾ ಇತಿ; ತತ್ರ ಫಲನಿಷ್ಠಾಃ ಶಾಲಿತಿಲಕುಲತ್ಥಾದಯಃ, ಪಾಕನಿಷ್ಠಾಃ ಕವಕಾದಯಃ; ಕವಕಶ್ಛತ್ರಕ ಉಚ್ಯತೇ||೨೯||

ಜಙ್ಗಮಾಃ ಖಲ್ವಪೀತ್ಯಾದಿ|- ಖಲುಶಬ್ದಃ ಶಿಷ್ಯಸಮ್ಬೋಧನೇ, ಹೇ ಸುಶ್ರುತ, ಜಙ್ಗಮಾ ಅಪಿ ಚತುರ್ವಿಧಾಃ ಚತುಷ್ಪ್ರಕಾರಾಃ| ತಾನಾಹ- ಜರಾಯುಜೇತ್ಯಾದಿ| ಏತಚ್ಚ ಪೂರ್ವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್| ಜರಾಯುಜಾದಿಷು ಪೂರ್ವೋಕ್ತಸಂಸ್ವೇದಜಾದಿಕ್ರಮತ್ಯಾಗೋ ಯೋನಿಸಙ್ಕರಂ ಬೋಧಯತಿ; ತೇನ ಪಕ್ಷಿಷು ಬಲಾಕಾ ಜರಾಯುಜಾ ಅಣ್ಡಜಾ ಚೇತಿ, ಸರ್ಪಜಾತಿಷು ಅಹಿಪತಾಕಾ ಜರಾಯುಜಾ, ಸಂಸ್ವೇದಜೇಷ್ವಪಿ ಕಾಶ್ಚಿತ್ ಪಿಪೀಲಿಕಾ ಅಣ್ಡಜಾ ಉದ್ಭಿಜ್ಜಾಶ್ಚ| ವ್ಯಾಲಾದಯ ಇತಿ ವ್ಯಾಲಾ ಹಿಂಸ್ರಪಶುವ್ಯಾಘ್ರಾದಯಃ, ಅನ್ಯೇ ತು ಪಶುಗ್ರಹಣಾದೇವ ಹಿಂಸ್ರಪಶೂನಾಮಪಿ ಗ್ರಹಣಮಿತಿ ವ್ಯಾಲಶಬ್ದೇನ ಸರ್ಪವಿಶೇಷಮಾಹುಃ| ತದುಕ್ತಂ- ‘‘ಸರ್ಪಜಾತಿಷು ಅಹಿಪತಾಕಾ ಜರಾಯುಜಾ”- ಇತಿ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾದ್ ಬಲಾಕಾಜತುಕಾದಯಃ| ಇಹೋಪಕರಣಪ್ರಸ್ತಾವೇ ಪಶೂನಾಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಿತಿ ಪ್ರಾಙ್ನಿರ್ದೇಶಃ, ಪ್ರಾಗ್ಭೂತಗ್ರಾಮಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಪುರುಷಪ್ರಾಧಾನ್ಯಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್, ಅತ್ರ ಪುನರ್ಜರಾಯುಜಾಣ್ಡಜೇತ್ಯಾದಿಪಾಠ ಓಷಧಿತ್ವಖ್ಯಾಪನಾಯೇತಿ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| ಖಗಸರ್ಪೇತ್ಯಾದಿ ಖಗಾಃ ಪಕ್ಷಿಣಃ, ಸರ್ಪಾ ಮನ್ದಗಾಮಿನೋಽಜಗರಪ್ರಭೃತಯಃ, ಸರೀಸೃಪಾಃ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿನಃ ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪಾದಯಃ, ಮೀನಮಕರಾದಯೋ ವಾ; ಪ್ರಭೃತಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಕೂರ್ಮನಕ್ರಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ; ಕೇಚಿತ್ ಪ್ರಭೃತಿಶಬ್ದಮಪಠಿತ್ವಾ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟೇನಾದಿಶಬ್ದೇನ ಕೂರ್ಮಾದೀನ್ ಗೃಹ್ಣನ್ತಿ| ಕೃಮಿಕೀಟೇತ್ಯಾದಿ ಕೃಮಯಃ ಕೋಷ್ಠಪುರೀಷಾದಿಬಾಷ್ಪಸಮ್ಭವಾಃ, ಕೀಟಾ ವೃಶ್ಚಿಕಷಙ್ಬಿನ್ದುಪ್ರಭೃತಯಃ, ಪಿಪೀಲಿಕಾಶ್ಚಿಟಿಕಾಃ, ಪ್ರಭೃತಿಗ್ರಹಣಾದೇವಂವಿಧಾ ಅನ್ಯೇಽಪಿ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ| ಇನ್ದ್ರಗೋಪ ಇತ್ಯಾದಿ ಇನ್ದ್ರಗೋಪಾಃ ಪ್ರಾವೃಟ್ಕಾಲಜಾ ಅತಿರಕ್ತಕೃಮಯಃ ‘ಇನ್ದ್ರವಧೂ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ಪ್ರಭೃತಿಗ್ರಹಣಾದೀದೃಶಾ ಅನ್ಯೇಽಪಿ||೩೦||

ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಯೋರ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಯೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯೋಗಿನೋಽವಯವವಿಶೇಷಾನ್ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ- ತತ್ರ ಸ್ಥಾವರೇಭ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವರಸಾದಯ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರಹಣಾತ್ತೈಲಕ್ಷಾರಭಸ್ಮಕಣ್ಟಕಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಕೇಚಿತ್ ಕನ್ದಂ ಸೂತ್ರೇ ನ ಪಠನ್ತಿ, ಆದಿಶಬ್ದಾಚ್ಚ ಗೃಹ್ಣನ್ತಿ| ರೋಮರುಧಿರಾದಯ ಇತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾನ್ಮಾಂಸವಸಾಘೃತಾಸ್ಥಿಖುರಾದಯಃ||೩೧||

ರಸಾಧಿಕಾರಿಕಮೌಷಧಿವರ್ಗಂ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ, ಪರಿಶಿಷ್ಟಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಮಾಹ- ಪಾರ್ಥಿವಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪೃಥಿವ್ಯಾ ವಿಕಾರಾಃ ಪಾರ್ಥಿವಾಃ, ರಜತಂ ರೌಪ್ಯಂ, ಮಣಿಃ ಸ್ಫಟಿಕಾದಿಃ, ಮುಕ್ತಾ ಮೌಕ್ತಿಕಂ, ಮೃತ್ ಮೃತ್ತಿಕಾ, ಕಪಾಲಂ ಕರ್ಪರಮ್| ಸುವರ್ಣಸ್ಯೇಹ ಪಾರ್ಥಿವತ್ವಮೇವಾಙ್ಗೀಕ್ರಿಯತೇ ಗುರುತ್ವಕಾಠಿನ್ಯಸ್ಥೈರ್ಯಾದಿಹೇತುಭಿಃ| ಸೂತ್ರೇ ಆದಿಗ್ರಹಣಾಲ್ಲೋಹಮಲಸಿಕತಾಸುಧಾಹರಿತಾಲಲವಣಗೈರಿಕರಸಾಞ್ಜನಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಸ್ಥಿತಿಶೀಲತ್ವಾತ್ತಥಾ ಲೋಕದ್ವಿತ್ವಸಮಾಖ್ಯಾನೇಽಪೃಥಗುಕ್ತತ್ವಾಚ್ಚ ಸ್ಥಾವರಶಬ್ದೇನೈವ ಪಾರ್ಥಿವಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ, ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರ ಪ್ರಕರಣಾದ್ಯೇಷ್ವಾಹಾರೋಪಯೋಗಿತ್ವಂ ಫಲಮೂಲಾದ್ಯವಯವೇಷು ರಸಪ್ರಧಾನತಯಾ ತತ್ರೈವ ಚತುರ್ವಿಧೇ ವನಸ್ಪತ್ಯಾದಿಗಣೇ ಸ್ಥಾವರಶಬ್ದೋ ವರ್ತತೇ ನ ತು ಪಾರ್ಥಿವೇಷ್ವಪಿ, ತೇಷಾಮಾಹಾರೇಷು ಪ್ರಾಯೇಣಾನುಪಯೋಗಾತ್; ಅನ್ಯದಪಿ ಸಮಾಧಾನಾನ್ತರಮಸ್ತಿ, ತಚ್ಚ ವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನ ಲಿಖಿತಮ್||೩೨||

ಕಾಲಕೃತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾನ್ನಿಮೇಷಕಾಷ್ಠಾಕಲಾಮುಹೂರ್ತಾದಯಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇತದ್ಗದ್ಯಮನ್ಯಥಾ ಪಠನ್ತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ; ತಚ್ಚ ವರ್ತಮಾನಪ್ರತಿಷ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧಮಿತ್ಯಸ್ಮಾಭಿರುಪೇಕ್ಷಿತಮ್||೩೩||

ಏಷಾಂ ಪ್ರಯೋಜನಂ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ- ತ ಏತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಭಾವತ ಏವೇತಿ ಸ್ವಲಕ್ಷಣತ ಏವ| ದೂಷಯನ್ತಿ ಕಾಯವಾಕ್ಚಿತ್ತಾನೀತಿ ದೋಷಾ ವಾತಾದಯಃ; ತದಾರಬ್ಧಾಶ್ಚ ಜ್ವರಾದಯಃ| ಸಞ್ಚಯಃ ಸ್ಥಾನವೃದ್ಧಿಃ; ಪ್ರಕೋಪಣಂ ಪ್ರಕೋಪಃ, ಪ್ರಕೋಪಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಕೋಪಪ್ರಸರಸ್ಥಾನಸಂಶ್ರಯವ್ಯಕ್ತಿಭೇದಾಃ ಪಞ್ಚೋಚ್ಯನ್ತೇ; ಪ್ರಕೋಪಃ ಸ್ಥಾನಾದುನ್ಮಾರ್ಗಗಮನಂ; ಪ್ರಸರಃ ಪಞ್ಚದಶಪ್ರಕಾರೋ ವ್ರಣಪ್ರಶ್ನೇ ವಕ್ಷ್ಯತೇ; ಜ್ವರಾತೀಸಾರಾದೀನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ವ್ಯಕ್ತಿಃ, ಯಥಾ- ಸನ್ತಾಪಲಕ್ಷಣೋ ಜ್ವರಃ, ಸರಣಲಕ್ಷಣೋಽತಿಸಾರ ಇತ್ಯಾದಿ; ವಿಶೇಷಣಂ ಭೇದಃ, ಯಥಾ- ಅಷ್ಟೌ ಜ್ವರಾ ಇತ್ಯಾದಿ; ಪ್ರಶಮನಂ ಪ್ರಶಮಃ ಸ್ವಯಮುಪಶಮಃ; ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಂ ಕರ್ಮ ಪ್ರತೀಕಾರಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ಪ್ರಶಮಪ್ರತೀಕಾರಯೋರೇಕಾರ್ಥತಾಂ ಮನ್ಯಮಾನಾಃ ಪ್ರತೀಕಾರಂ ನ ಪಠನ್ತಿ; ತನ್ನ, ಯಸ್ಮಾಜ್ಜ್ವರಾದೀನಾಮಪ್ಯಸ್ತಿ ಸ್ವಭಾವೋಪಶಮಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಕಫಜ್ವರಪ್ರತೀಕಾರೋ ವಸನ್ತೇ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಚ, ಸ್ವಭಾವೇನ ಪ್ರಶಮಸ್ತು ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಚೇತ್ಯಾದಿ; ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಶಮನಪ್ರತೀಕಾರಯೋರರ್ಥಭೇದೋಽಸ್ತ್ಯೇವ| ಪ್ರಯೋಜನವನ್ತಶ್ಚೇತಿ ಚಿಕಿತ್ಸೋಪಕಾರಿಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತದ್ಯಥಾ ‘ಲಾಜೋತ್ಪಲೋಶೀರಕುಚನ್ದನಾನಿ ದತ್ತ್ವಾ ಪ್ರವಾತೇ ನಿಶಿ ವಾಸಯೇಚ್ಚ’ (ಉ. ತ. ಅ. ೪೮); ತಥಾ ‘ನಿವಾತೇ ದೇಶೇ ನಿಚಿತಂ ಕೃತ್ವಾ’ (ಸೂ. ಅ. ೧೧), ತಥಾ ‘ಮದನಫಲಾನಾಮಾತಪಪರಿಶುಷ್ಕಾಣಾಂ’- (ಸೂ. ಅ. ೪೩) ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಯೋಜನಂ ಜ್ಞಾತವ್ಯಮ್||೩೪||

ಇದಾನೀಂ ಗದ್ಯೇ ವಿಸ್ತರೇಣ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮರ್ಥಂ ಶ್ಲೋಕೈಃ ಪ್ರಕಟೀಕುರ್ವನ್ನಾಹ- ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಸುಶ್ರುತೇ ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರೇತಿ ವಿನಾಽಪಿ ಶ್ಲೋಕಾ ಭವನ್ತಿ, ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರ ಮನ್ದಮತೀನಾಂ ಗದ್ಯಪದ್ಯಭೇದಕಥನಾಯ ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾ ಇತಿ ಕೃತಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು ವೇದಾದಿಧರ್ಮಸಂವಾದಾರ್ಥಮಿತಿ ವದನ್ತಿ| ಅಥ ಕೇ ತೇ ಶ್ಲೋಕಾ ಇತ್ಯಾಹ- ಶಾರೀರಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ನ ಚಾತ್ರ ದ್ವಿರುಕ್ತಿಃ, ಪೂರ್ವೋಕ್ತಸ್ಯ ಗೂಢಾರ್ಥಸ್ಯಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿಕರತ್ವಾತ್ | ಶಾರೀರಾಣಾಮಿತಿ ಶರೀರಸಮ್ಭವಾನಾಮ್| ವಿಕಾರಾಣಾಮಿತಿ ವಿಕೃತಯೋ ವಿಕಾರಾಃ, ತೇನ ವಿಕಾರಾ ಅತ್ರ ಕುಪಿತಾ ದೋಷಾ ವ್ಯಾಧಯೋಽಪಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಏಷಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಃ| ವರ್ಗಶ್ಚತುರ್ವಿಧಃ ಚತುಷ್ಪ್ರಕಾರಃ, ಆಹಾರಾಚಾರಪಾರ್ಥಿವಕಾಲಕೃತಭೇದಾತ್; ‘ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಪಾರ್ಥಿವಕಾಲಕೃತಭೇದಾಚ್ಚತುರ್ವಿಧಃ’ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ; ಪಞ್ಜಿಕಾಕಾರಸ್ತ್ವಿದಂ ನ ಮನ್ಯತೇ| ಅತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಕೋಪಶಬ್ದಃ ಪ್ರಕೋಪಪ್ರಸರಸ್ಥಾನಸಂಶ್ರಯವ್ಯಕ್ತಿಭೇದೇಷು ವರ್ತತೇ| ಪ್ರಶಮಶಬ್ದೋಽತ್ರ ರೋಗೋಪಘಾತಮಾತ್ರಸ್ಯೋಪಲಕ್ಷಣಂ; ತೇನ ಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ಸಿದ್ಧಃ, ಯಾಪ್ಯಾನಾಂ ಯಾಪನಂ, ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಂ ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ||೩೫||

ಇದಾನೀಮಾಗನ್ತೂನಾಮಾಶ್ರಯಭೇದೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ವಕ್ತುಮಾಹ- ಆಗನ್ತವಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಮನಸ್ಯನ್ಯೇ ಇತಿ ಏಕೇ, ಶರೀರೇಽನ್ಯೇ ಇತ್ಯಪರೇ| ಶರೀರಪತಿತಾನಾಮಾಗನ್ತೂನಾಂ ಖಡ್ಗಾದ್ಯಭಿಘಾತಜಾನಾಂ ಶಾರೀರಾಣಾಮಿವ, ಮಾನಸಾನಾಂ ಮನಃಸಮ್ಭೂತಾನಾಂ ಶಬ್ದಾದಿವರ್ಗಃ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಾಃ; ಇಷ್ಟ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರೇತಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾತ್ವೇನ| ಸುಖಾವಹ ಇತಿ ಸುಖಕಾರೀ| ಅನ್ಯೇ ತು ಚಶಬ್ದಮನುಕ್ತಸಮುಚ್ಚಯಾರ್ಥಮಾಚಕ್ಷತೇ, ತೇನ ಧೈರ್ಯಸ್ಮೃತಿಪ್ರಭೃತಯೋಽಪಿ ಮಾನಸಾನ್ ಚಿಕಿತ್ಸಿತುಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ||೩೬-೩೭||

ಇದಾನೀಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮರ್ಥಮುಪಸಂಹರನ್ನಾಹ- ಏವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏವಮಿತಿ ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ| ಏತದಿತಿ ಪೂರ್ವನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ, ಚತುಷ್ಟಯಮಿತಿ ಚತುರವಯವಂ; ಯದ್ಯಪ್ಯತ್ರ ಪುರುಷಾದಯಃ ಪಞ್ಚ, ತಥಾಽಪಿ ಚತುಷ್ಟಯಂ ಜ್ಞೇಯಂ; ತಥಾಹಿ- ‘‘ನಾನ್ಯಃ ಕಾಲಃ ಕ್ರಿಯಾತೋಽಸ್ತಿ ಕ್ರಿಯಾ ನಾನ್ಯಾಽಥವೌಷಧಾತ್| ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ ಪುರುಷಸ್ಯಾತ್ರ(ಥ) ತತೋ ವ್ಯಾಧಿಚತುಷ್ಟಯಮ್|| ಕ್ರಿಯಾವಿಶಿಷ್ಟಃ ಕಾಲೋ ವಾ ಕಾಲೋ ವಾ ತಚ್ಚತುಷ್ಟಯಮ್’’- ಇತಿ; ಅತೋ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಃ| ತತ್ರ ಯೇನ ಯದುಪಗೃಹೀತಂ ತತ್ರ ತದುಪದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರೇತಿ ತಸ್ಮಿನ್ ಚತುಷ್ಟಯಮಧ್ಯೇ| ತತ್ಸಮ್ಭವದ್ರವ್ಯಸಮೂಹ ಇತಿ ತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸಮ್ಭವ ಉತ್ಪತ್ತಿಸ್ತದರ್ಥೋ ದ್ರವ್ಯಸಮೂಹಃ ಸ ತಥಾ| ಕಃ ಪುನರಸಾವಿತ್ಯಾಹ- ಭೂತಾದಿರಿತಿ|- ಭೂತಾನಿ ಆದೀನಿ ಪ್ರಥಮಾನಿ ಪ್ರಧಾನಾನಿ ವಾ ಯಸ್ಯ ಸ ಭೂತಾದಿರಿತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ; ತೇನ ಶುಕ್ರಾರ್ತವಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾನೀಹ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸಮ್ಭವದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಾದೀನಿ, ತೇಷಾಂ ಸಮೂಹಃ ಸಂಯೋಗವಿಶೇಷಃ, ಕಥಮ್ಭೂತಃ ಸಃ? ಭೂತಾದಿಃ; ಭೂತಂ ಮಹಾಭೂತಂ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಕಮ್, ಆದಿರ್ಮೂಲಕಾರಣಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ; ಅಥವಾ ತತ್ಸಮ್ಭವದ್ರವ್ಯಸಮೂಹಃ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಾದಿಸಂಯೋಗಃ ಸ ಭೂತಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಮಾದಿಃ ಮೂಲಕಾರಣಂ, ತತ್ರ ವ್ಯಕ್ತೀಭಾವಾತ್| ಭೂತಾದಿರಿತ್ಯತ್ರೈಕೇ ಭೂತಾನಾಮಾದಿರ್ಭೂತಾದಿಃ, ಅವ್ಯಕ್ತಾದಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ ‘ಸ ಏಷ ಕರ್ಮಪುರುಷಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಧಿಕೃತಃ’ (ಶಾ ೧) ಇತಿ ವದನ್ತಿ; ತನ್ನ, ಪಞ್ಜಿಕಯಾ ನಿರಸ್ತತ್ವಾತ್| ತದಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗವಿಕಲ್ಪಾಶ್ಚೇತಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಮಸ್ತಕಾದೀನಿ, ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಾನಿ ಚಿಬುಕಾದೀನಿ| ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಸಿರಾಸ್ನಾಯುಪ್ರಭೃತಯ ಇತಿ ತ್ವಚಃ ಸಪ್ತ, ಮಾಂಸಂ ಪೇಶೀಶತಾನಿ ಪಞ್ಚ, ಸಿರಾಶತಾನಿ ಸಪ್ತ, ಸ್ನಾಯುಶತಾನಿ ನವ; ಪ್ರಭೃತಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಸ್ರೋತೋಧಮನ್ಯಾದಯಃ| ಸರ್ವ ಏವೇತಿ ಸರ್ವಗ್ರಹಣಾದಾಗನ್ತುಮಾನಸಸ್ವಾಭಾವಿಕಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ದ್ರವ್ಯಂ ಸ್ಥಾವರಾದಿ, ರಸಾ ಮಧುರಾದಯಃ, ಗುಣಾ ಗುರ್ವಾದಯಃ, ವೀರ್ಯಾಣಿ ಶೀತೋಷ್ಣಾದೀನಿ, ದ್ವೌ ವಿಪಾಕೌ ಗುರುಲಘೂ; ಔಷಧಗ್ರಹಣಂ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಮ್, ಅತೋ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಃ| ಅಯಮರ್ಥಃ ಪುರುಷಾದಿಚತುಷ್ಟಯಪ್ರಸ್ತಾವೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ| ಕ್ರಿಯಾಗ್ರಹಣಾದಿತಿ ಕ್ರಿಯಾಕಾಲಶಬ್ದೋಪಾತ್ತಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ | ಸ್ನೇಹಾದೀನೀತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾತ್ ಸ್ವೇದನವಮನವಿರೇಚನಾಸ್ಥಾಪನಾನುವಾಸನಧೂಮನಸ್ಯಕವಲಗ್ರಹಗಣ್ಡೂಷಪಾಚನಸಂಶಮನಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ; ಛೇದ್ಯಾದೀನೀತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾದ್ಭೇದ್ಯಲೇಖ್ಯೈಷ್ಯಾಹಾರ್ಯವಿಸ್ರಾವ್ಯಸೀವ್ಯಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಕಾಲಗ್ರಹಣಾದಿತಿ ಸ್ನೇಹನಸ್ವೇದನವಮನವಿರೇಚನಾದೀನಾಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ತಥಾ ಶಸ್ತ್ರಾದಿಕರ್ಮಣಾಂ ಚ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸಮಯನಿರ್ದೇಶಃ| ತತ್ರ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ‘ಪ್ರತಪ್ತಚಾಮೀಕರಪೀತಲೋಹಿತೇ ಸವಿತರಿ’ (ಚಿ. ಅ. ೩೧) ಇತಿ ವಚನಾತ್ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶಃ, ಸರ್ವಸ್ವೇದಾನಾಂ ಜೀರ್ಣಾನ್ನಕಾಲಃ, ವಮನಸ್ಯ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣಕಾಲಃ, ವಿರೇಚನಸ್ಯ ಪ್ರಾತಃ, ಪ್ರಾತರಿತಿ ದಿನಸ್ಯಾದಿತ್ರಯೋ ಮುಹೂರ್ತಾಃ, ಆಸ್ಥಾಪನಂ ತು ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ತೃತೀಯೇ ಪ್ರಹರೇ, ಅನುವಾಸನಂ ಸಾಯಾಹ್ನೇ ಕ್ವಚಿತ್ಪ್ರದೋಷೇಽಪಿ, ತಥಾ ಭುಕ್ತವನ್ತಮಾತುರಮುಪವೇಶ್ಯೇತ್ಯಾದ್ಯನುಸರ್ತವ್ಯಮ್||೩೮||

ಅನೇನ ಚತುಷ್ಟಯೇನ ಸಕಲಮೇವ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ವ್ಯಾಪ್ತಮಿತಿ ನಿದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ- ಭವತಿ ಚಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಬೀಜಮಿವ ಬೀಜಂ, ಯಥೈಕಂ ಬೀಜಂ ಭೂಮೌ ನಿಕ್ಷಿಪ್ತಂ ಮೂಲಕಾಣ್ಡಶಾಖಾಪತ್ರೈರ್ದೂರತರವಿಸಾರಿತಮುಪಜಾಯತೇ, ತಥೇದಮಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಬೀಜಂ ಸೂತ್ರನಿದಾನಶಾರೀರಚಿಕಿತ್ಸಾಕಲ್ಪಸ್ಥಾನಾದ್ಯೈರ್ವಿಸ್ತೃತಮಾರೋಗ್ಯಫಲಂ ಭವತೀತಿ| ಸಮಾಸೇನ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ| ಸವಿಂಶಮಧ್ಯಾಯಶತಮಿತಿ ವಿಂಶತ್ಯಧಿಕಮಧ್ಯಾಯಶತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸವಿಂಶಮಿತಿ ಸಹಶಬ್ದೇನ ಕಿಂ ಪ್ರಯೋಜನಮ್? ಉಚ್ಯತೇ, ಸಹಶಬ್ದೇನಾತ್ರೋತ್ತರತನ್ತ್ರೇಣ ಸಹ ವಿಂಶತ್ಯಧಿಕಮಿತಿ ಉತ್ತರತನ್ತ್ರಸಹಿತತ್ವಂ ಪ್ರಕಾಶ್ಯತೇ| ನನು, ಅತ್ರ ಪಕ್ಷೇ ಬೀಜಕಥನೇನೈವಾದ್ಯಾಧ್ಯಾಯಸ್ಯ ಗತತ್ವಾತ್ ಕಥಂ ವಿಂಶತ್ಯಧಿಕಮಧ್ಯಾಯಶತಂ ಪೂರ್ಯತೇ? ನೈವಂ, ಸರ್ವತನ್ತ್ರೋಪಲಕ್ಷಣತ್ವಾತ್ತಸ್ಯೇತಿ ನಾತ್ರೋನತ್ವಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಸಶಬ್ದಮೂನಾರ್ಥಮಾಚಕ್ಷತೇ, ಯಥಾ- ಸಲವಣಂ ಸತಿಕ್ತಂ ಸಕ್ಷಾರಮಿತಿ| ಕಥಮತ್ರೋನತಾ? ಉಚ್ಯತೇ, ವೇದೋತ್ಪತ್ತಿಮಧ್ಯಾಯಂ ವಿಹಾಯ ವಿಂಶತ್ಯಧಿಕಮಧ್ಯಾಯಶತಂ ನ ಪೂರ್ಯತೇ, ಏಕೇನೋನತ್ವಾತ್; ತಸ್ಮಾದೂನವಿಂಶತ್ಯಧಿಕಮಧ್ಯಾಯಶತಮಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಭವಿಷ್ಯತೀತಿ| ಯದ್ಯೇವಂ ತರ್ಹಿ ಉತ್ತರತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಕಥಂ ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ? ಉಚ್ಯತೇ, ಅರ್ಥವಶಾತ್| ನನು, ಕಃ ಪುನರರ್ಥೋ ಯದ್ವಶಾತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ? ಉಚ್ಯತೇ - ಶೇಷಾ ಅರ್ಥಾ ಉತ್ತರೇ ತನ್ತ್ರೇ ಪ್ರತಿಪಾದನೀಯಾ ಇತಿ| ಉತ್ತರತನ್ತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಾವನ್ಯೋ ಯೋಽರ್ಥೋಽಸ್ತಿ ಸ ಚ ನ ಲಿಖಿತೋ ಗ್ರನ್ಥಗೌರವಭಯಾತ್||೩೯||

ತಚ್ಚ ಸವಿಂಶಮಿತ್ಯಾದಿ| ತಚ್ಚ ಸೋತ್ತರತನ್ತ್ರಂ ವಿಂಶತ್ಯಧಿಕಮಧ್ಯಾಯಶತಂ ಪಞ್ಚಸು ಸ್ಥಾನೇಷು| ನನು ಕಥಮೇತತ್? ಉತ್ತರತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಪಞ್ಚಭ್ಯಃ ಸ್ಥಾನೇಭ್ಯಃ ಪೃಥಗುಕ್ತತ್ವಾತ್; ನೈವಂ, ಕುತಃ? ಪಞ್ಚಸ್ವೇವೇತಿ ನಿಯಮಾಭಾವಾತ್| ಅತ ಏವಾಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ- ಉತ್ತರೇ ತನ್ತ್ರೇ ಶೇಷಾನರ್ಥಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯಾಮ ಇತಿ| ಶೇಷಾನರ್ಥಾನಿತಿ ಶೇಷಶಬ್ದೇನ ರಸಭೇದಾದಯಃ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಾದಯಶ್ಚ ಜ್ಞೇಯಾಃ||೪೦||

ಇದಾನೀಂ ವೇದೋತ್ಪತ್ತ್ಯಧ್ಯಾಯೇ ನಿದರ್ಶಿತಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಬೀಜೋಪದೇಶನ್ಯಾಯೇನ ಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ಪಾಠಾನುಶಂಸಾಮಾಹ- ಸ್ವಯಮ್ಭುವೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಯಮ್ಭುವಾ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ, ಪ್ರೋಕ್ತಮ್ ಉಪದಿಷ್ಟಮ್, ಇದಮಿತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಂ, ಸನಾತನಂ ನಿತ್ಯಂ, ಯಃ ಪಠೇತ್ ಅಧೀಯೀತ; ಅನ್ಯೇ ತು ಪಠಧಾತುರತ್ರ ಚತುರ್ಷ್ವರ್ಥೇಷು, ತಥಾಹಿ- ಪಾಠೇ, ಅರ್ಥಜ್ಞಾನೇ, ಕರ್ಮದರ್ಶನೇ, ಅಭ್ಯಾಸೇ ಚ| ಹಿ ಸ್ಫುಟಮ್| ಕಾಶಿಪತಿಪ್ರಕಾಶಿತಮ್ ಆದಿದೇವೇನ ಧನ್ವನ್ತರಿಣಾ ಪ್ರಕಾಶಿತಮ್| ಭುವಿ ಪೃಥಿವ್ಯಾಮ್| ಪೂಜಿತೋ ನೃಪೈರಿತಿ ನೃಪೈಃ ನರೇನ್ದ್ರೈಃ, ಏತೇನ ಐಹಿಕಂ ಫಲಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಅಸುಕ್ಷಯೇ ಪ್ರಾಣಕ್ಷಯೇ| ಶಕ್ರಸಲೋಕತಾಮ್ ಇನ್ದ್ರಸಮಾನಲೋಕತಾಂ ವ್ರಜತಿ, ಏತೇನ ಪಾರಲೌಕಿಕಂ ಶ್ರೇಯೋ ದರ್ಶಯತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಶಕ್ರಸುಲೋಕತಾಂ ವ್ರಜೇತ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ಸುಶಬ್ದಃ ಪೂಜಾವಚನಃ, ತೇನ ಶಕ್ರಲೋಕಪೂಜ್ಯತಾಂ ವ್ರಜೇತ್ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನ ಭುವಿ ನರೇನ್ದ್ರೈಃ ಸ್ವರ್ಗೇ ಚ ದೇವೈಃ ಪೂಜಿತೋ ಭವೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೪೧||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಣ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾನ್ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ವೇದೋತ್ಪತ್ತಿರ್ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||