૧. વેદોત્પત્ત્યધ્યાયઃ

સહસ્રાક્ષં ગણાધીશં સ્વગુરું ચ સરસ્વતીમ્| જનકં જનયિત્રીં ચ શાસ્ત્રાદૌ પ્રણમામ્યહમ્|| સમસ્તજનપદતિલકકલ્પે શ્રીભાદાનકદેશે નગરીવરમથુરાસમીપે અઙ્કોલાનામકં વૈદ્યસ્થાનમસ્તિ| યત્ર સૌરવંશજા બ્રાહ્મણાઃ સમસ્તભૂમિપતિમાન્યા અશ્વિનીકુમારસમાનાઃ પાર્વણચન્દ્રરુચિયશઃપ્રસાધિતદિઙ્મણ્ડલા વૈદ્યા અભૂવન્| તદન્વયે ગોવિન્દનામા ચિકિત્સકશિરોમણિરભૂત્, તતસ્તત્પુત્રો ભિષક્શિરોમુકુટમણિર્જયપાલઃ સમજનિ, તત્તનયશ્ચ સમસ્તશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞો ભરતપાલઃ સઞ્જાતઃ, તત્પુત્રઃ સ્વકુલનભસ્તલચન્દ્રમા વિવેકબૃહસ્પતિઃ શ્રીસહપાલદેવનૃપતિવલ્લભઃ શ્રીડલ્હણઃ સમભૂત્| તેન શ્રીજેજ્જટં ટીકાકારં શ્રીગયદાસભાસ્કરૌ ચ પઞ્જિકાકારૌ શ્રીમાધવબ્રહ્મદેવાદીન્ ટીપ્પનકારાંશ્ચોપજીવ્ય, આયુર્વેદશાસ્ત્રસુશ્રુતવ્યાખ્યાનાય નિબન્ધસઙ્ગ્રહઃ ક્રિયતે| યદ્યપિ સુશ્રુતોપરિ જેજ્જટાદિભિષ્ટીકા રચિતાઃ, તથાઽપિ તાસાં કુશાગ્રીયધિયામભિગમ્યત્વાદલ્પમેધસામનુગ્રહાય સુશ્રુતં વ્યાખ્યાતુકામસ્ય મમ પ્રયાસઃ સફલઃ|

અથાતો વેદોત્પત્તિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ| નનુ, કતમત્ સૂત્રમિદં? ચતુર્વિધાનિ હિ સૂત્રાણિ ભવન્તિ; તદ્યથા- પ્રતિસંસ્કર્તૃસૂત્રમ્, એકીયસૂત્રં, શિષ્યસૂત્રં, ગુરુસૂત્રં ચેતિ| ઇહ પ્રતિસંસ્કર્તૃસૂત્રં નાસ્ત્યેવેત્યેકે, અન્યે ત્વસ્તીતિ ભાષન્તે, યથા ચ તદસ્તિ તથેહૈવ નૈકટ્યેન કથયિષ્યામઃ; એકીયસૂત્રં યથા- ‘તત્ર લોહિતકપિલપાણ્ડુપીતનીલશુક્લેષ્વવનિપ્રદેશેષુ મધુરામ્લલવણકટુતિક્તકષાયાણિ યથાસઙ્ખ્યમુદકાનિ ભવન્તીત્યેકે ભાષન્તે’(સૂ. અ. ૪૫)- ઇતિ; શિષ્યસૂત્રં યથા- ‘વાયોઃ પ્રકૃતિભૂતસ્ય વ્યાપન્નસ્ય ચ લક્ષણમ્| સ્થાનં કર્મ ચ રોગાંશ્ચ વદસ્વ વદતાંવર’ (નિ. અ. ૧)- ઇતિ; ગુરુસૂત્રં યથા- ‘દેહે વિચરતસ્તસ્ય લક્ષણાનિ નિબોધ મે’ (નિ. અ. ૧)- ઇતિ; એવં સૂત્રાણામનેકત્વાત્ કસ્યેદં સૂત્રમ્? ઉચ્યતે- ગુરોરેવૈતત્ સૂત્રં, શિષ્યેણ ગ્રન્થં ચિકીર્ષતા લિખિતમ્| અન્યે તુ શિષ્યસ્યૈવેદં સૂત્રમિત્યાહુઃ, સ ત્વાત્મશિષ્યેષુ ધન્વન્તરિપ્રશિષ્યેષુ પ્રતિજ્ઞાં કૃતવાન્; તન્નેચ્છતિ ગયી| કિમેતત્ સ્વકપોલકલ્પિતં સુશ્રુતેનોક્તમ્, અથવા યથૈવ ગુરુણોદીરિતમિતિ પૃષ્ટઃ પ્રતિસંસ્કર્તા સુશ્રુતમુખેનેદમાહ- યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિરિતિ| ઇદં પ્રતિસંસ્કર્તૃસૂત્રં, યત્ર યત્ર પરોક્ષે લિટ્પ્રયોગસ્તત્ર તત્રૈવ પ્રતિસંસ્કર્તૃસૂત્રં જ્ઞાતવ્યમિતિ; પ્રતિસંસ્કર્તાઽપીહ નાગાર્જુન એવ| અથશબ્દોઽનન્તરાર્થ એવ| અતો યુષ્મચ્છલ્યતન્ત્રોપદેશકામિતાદનન્તરમ્| વેદોત્પત્તિમિતિ અસ્યાદૌ આયુઃશબ્દો લુપ્તો જ્ઞેયઃ; તેન, આયુર્વેદોત્પત્તિમિતિ| ઉત્પત્તિરત્રાભિવ્યક્તિઃ, ન ત્વભૂતપ્રાદુર્ભાવઃ| અધીયન્તેઽસ્મિન્નર્થા ઇત્યધ્યાયઃ| વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ વિર્વિશેષે, આઙ્ અભિવ્યાપ્તૌ, વ્યાખ્યાસ્યામઃ પ્રકથયિષ્યામઃ| અન્યે તુ, અથશબ્દઃ શિષ્યપ્રશ્નાનન્તર્યે , અતઃશબ્દો હેત્વર્થઃ, યત એતે શિષ્યાઃ પ્રજાહિતાર્થમાયુર્વેદં ગુરું પપ્રચ્છુઃ, અતો હેતોરિત્યર્થઃ; અપરે તુ વિર્વિવિધપ્રકારે, આઙ્ આભિમુખ્યે, શેષં સમમ્| એતેનાતઃ શલ્યતન્ત્રોપદેશકામિતાદનન્તરમ્, આયુર્વેદાભિવ્યક્તિમધિકૃત્ય કૃતો યોઽધ્યાયસ્તં વિશેષાભિવ્યાપ્ત્યા પ્રકથયિષ્યામઃ| દ્વિતીયવ્યાખ્યાનપક્ષેઽપીત્થં યોજનીયમ્| યથોવાચેતિ યાદૃગુક્તવાન્| ભગવાન્ ધન્વન્તરિરિતિ સમસ્તૈશ્વર્યમાહાત્મ્યયશઃશ્રીકામાર્થપ્રયત્નૈર્યુક્તો ‘ભગવાન્’ ઇત્યુચ્યતે; અન્યે તુ જ્ઞાનાતિશયવાન્ પુરુષાતિશયો ભગવાન્; અપરે તુ, અષ્ટગુણૈશ્વર્યવાનેવાત્ર ભગવાન્| અથાત ઇત્યાદિકં પ્રતિજ્ઞાસૂત્રં યદ્યપ્યધ્યાયાદૌ લિખિતં, તથઽપિ ‘વત્સ સુશ્રુત’ (સૂ. અ. ૧, સૂ. અ. ૧૪) ઇત્યનન્તરં દ્રષ્ટવ્યમ્; અન્યે તુ ‘અધ્યાપ્યાશ્ચ ભવન્તો વત્સાઃ’ (સૂ. અ. ૧, સૂ. અ. ૫) ઇત્યનન્તરં પઠન્તિ, તન્નેચ્છતિ ગયી| અત્ર કેચિદ્ ‘વેદોત્પત્તિં નામાધ્યાયં’ ઇતિ પઠન્તિ||૧-૨||

અથ ખલ્વિત્યાદિ| અથેતિ મઙ્ગલાર્થઃ, તત્તુ શ્રોતૃવ્યાખ્યાત્રોઃ ક્રિયાફલસિદ્ધિં કથયતિ| ખલુ વાક્યશોભાર્થઃ, અન્યે તુ નિશ્ચયાર્થઃ| અમરવરં દેવશ્રેષ્ઠં, પૂર્વજન્મન્યમૃતોદ્ધરણાત્; અન્યે તુ બ્રહ્મણોઽવતારત્વાત્| ઋષિગણપરિવૃતં દેવર્ષિબ્રહ્મર્ષિરાજર્ષિસમૂહૈર્વેષ્ટિતં, તપોજ્ઞાનબાહુલ્યાદુપાદેયવાક્યત્વાચ્ચ| આશ્રમસ્થં વાનપ્રસ્થાશ્રમસ્થમ્, એતેન રાજ્યચિન્તાપરિત્યાગાદનાકુલચિત્તત્વં રાજર્ષિત્વં ચ સૂચિતમ્| કાશિરાજં વારાણસીજનપદનૃપતિં, કાશિરાજસ્ય નિર્વાણપદાભિલાષિત્વાત્તત્પુત્રત્વમાપન્નમિતિ કાશિરાજમ્| કાશિરાજાનામનેકત્વાદ્વિશેષણમાહ- દિવોદાસમ્|- દિવિતિશબ્દેનાત્ર તત્સ્થાનદેવાઃ કથ્યન્તે, તૈઃ પૂજાકામ્યયા સમ્પ્રદીયતે યસ્મૈ સ દિવોદાસસ્તમ્; અન્યે તુ દાસ(શ)તિ કર્માણિ યત્નેન કરોતીતિ દાસઃ(શઃ), દિવઃ સ્વર્ગસ્ય દાસો દિવોદાસ(શ)સ્તમ્| સર્વજનપ્રસિદ્ધં વિશેષણમાહ- ધન્વન્તરિમિતિ|- ધનુઃ શલ્યશાસ્ત્રં, તસ્ય અન્તં પારમ્ ઇયર્તિ ગચ્છતીતિ ધન્વન્તરિઃ , તમ્; અપરા વ્યુત્પત્તિર્વિસ્તરભયાન્ન લિખિતા| ઔપધેનવાદયઃ સુશ્રુતાન્તાઃ સપ્ત શિષ્યા ઊચુઃ ઉક્તવન્તઃ| પ્રભૃતિશબ્દેન ભોજાદયઃ| અન્યે તુ ‘ગોપુરરક્ષિતૌ’ ઇતિ નામદ્વયં મન્યન્તે, ઇત્યૌપધેનવાદયોઽષ્ટૌ; પ્રભૃતિગ્રહણાન્નિમિકાઙ્કાયનગાર્ગ્યગાલવાઃ; એવમેતાન્ દ્વાદશ શિષ્યાનાહુઃ| નનુ, પ્રશ્નકર્તૃતયા સુશ્રુતસ્ય મુખ્યત્વાદાદાવસ્ય નામગ્રહણમુચિતં સ્યાત્, કથમૌપધેનવાદિનામાન્યાદાવુક્તાનિ? સત્યં, દેવર્ષયસ્તે રાજર્ષીણાં પૂજ્યા ઇતિ ન દોષઃ||૩||

ઋષયસ્તે તં કાશિરાજં પ્રતિ કિમૂચુરિત્યાહ- ભગવન્નિત્યાદિ|- ભગવન્નિતિ સમ્બોધને| તત્ર શારીરા વાતાદિવૈષમ્યનિમિત્તાઃ, માનસા રજસ્તમઃસમ્ભૂતાઃ કામાદયઃ, આગન્તવો વ્યાઘ્રાદિકૃતાઃ શસ્ત્રાદિકૃતાશ્ચ| સ્વાભાવિકાનામત્રાગ્રહણમસ્મિઞ્છાસ્ત્રે તત્પ્રતીકારસ્યાપ્રાધાન્યસૂચનાર્થમ્; અથવા ‘આત્મનશ્ચ પ્રાણયાત્રાર્થં’ ઇત્યત્રૈવાવરોધાચ્ચ, ઋષીણાં હિ શારીરમાનસાગન્તુવ્યાધ્યસમ્ભવાત્ કેવલં સ્વાભાવિકવ્યાધિનિષેધેનૈવ પ્રાણયાત્રાઽભિપ્રેતા| ઉપદ્રુતાન્ ઉપસૃષ્ટાન્| સનાથાનપિ સમિત્રાદિકાનપિ| અનાથવત્ એકાકિજનવત્| વિચેષ્ટમાનાન્ વિરુદ્ધાં ક્રિયાં કુર્વાણાન્| એતેનાયુર્વેદં વિના મિત્રાદયોઽપ્યનર્થકા ઇતિ| વિક્રોશતશ્ચ વિશેષાદાર્તસ્વરૈ રુદતશ્ચ| નઃ અસ્માકમ્| આત્મનશ્ચ પ્રાણયાત્રાર્થં પ્રાણાનામગ્નીષોમાદીનાં યાત્રાર્થં વ્યવહારાર્થં સ્વસ્થવૃત્તાનુવર્તનાર્થમ્| અત્ર કેચિત્ ‘આત્મપ્રજાહિતહેતોઃ’ ઇતિ પઠન્તિ| ઉપદિશ્યમાનં સઙ્ક્ષેપતઃ કથ્યમાનમ્| અત્રાયત્તમિતિ અત્રાયુર્વેદોપદેશે, આયત્તં અધીનમ્| ઐહિકમ્ ઇહલોકભવમ્, આમુષ્મિકં પરલોકભવં, શ્રેયઃ કલ્યાણલાભઃ| અર્થકામૌ મિત્રાદિલાભો યશશ્ચ ઐહિકં શ્રેયઃ; સ્વર્ગાદિ વિશિષ્ટં જન્માન્તરજ્ઞાનાદયશ્ચ આમુષ્મિકં શ્રેયઃ, અમરત્વં ચ| તદિતિ હેતૌ, યસ્માદાયુર્વેદોપદેશાદ્વિવિધં શ્રેય આયત્તં, તસ્માત્; ઉપપન્નાઃ સ્મઃ સમીપમાગતાઃ સ્મઃ; શિષ્યત્વેન છાત્રભાવેનેતિ||૪||

તેષામૌપધેનવાદીનાં સમીપગતાનાં કાશિરાજેન કિં કૃતમિત્યાહ- તાનુવાચ ભગવાનિતિ| સ્વાગતં શોભનમાગતં, વઃ યુષ્માકમ્| અમીમાંસ્યાઃ અવિચારણીયાઃ, પ્રસિદ્ધજાત્યાદિવત્ત્વાત્| અધ્યાપ્યાશ્ચ અધ્યાપનાર્હાશ્ચ| વત્સા ઇતિ પક્ષપાતાતિશયત્વસૂચકં સમ્બોધનમ્; અથવા વત્સાઃ પ્રથમવયસો ગવાં પુત્રાઃ, વત્સા ઇવ વત્સાઃ; અનેન વિશેષણેન પ્રથમવયસ્ત્વં પુત્રસાદૃશ્યં દમનીયત્વં ચ સૂચયતિ||૫||

ઇદાનીમાયુર્વેદસ્ય સામાન્યં લક્ષણં દર્શયન્નાહ- ઇહ ખલ્વિત્યાદિ|- ઇહ ખલ્વિતિ વાક્યાલઙ્કારે, વક્ષ્યમાણં વાક્યમલઙ્કરોતિ; અન્યે તુ ઇહ મયિ સૂત્રકારે, ખલુ એવાર્થઃ; એતેન મય્યેવ આયુર્વેદોઽષ્ટાઙ્ગો નાન્યેષુ સૂત્રકારેષુ, અન્યેષામેકૈકસ્યૈવાઙ્ગસ્ય પ્રણેતૃત્વાત્| ઇહેતિ વાક્યોપક્રમે, ખલુ સમ્બોધને, ઇત્યપરે| ઉપાઙ્ગમ્ અઙ્ગમેવાલ્પત્વાદુપાઙ્ગં; તદ્યથા- દેહસ્ય બાહુજઙ્ઘે શિર ઇત્યઙ્ગાનિ, કરચરણનાસિકાદીન્યુપાઙ્ગાનિ, એતેનોપાઙ્ગમિત્યુક્તમ્; ઉપાઙ્ગમઙ્ગસમીપમિત્યેકે| અનુત્પાદ્યૈવ પ્રજાઃ લોકસૃષ્ટેઃ પ્રાક્, આયુર્વેદં પ્રદર્શ્ય પ્રજાઃ પશ્ચાત્ સૃષ્ટવાનિત્યર્થઃ| કૃતવાન્ સંસ્કૃતવાન્, ન તુ પૂર્વમુત્પાદિતવાન્; કુતઃ? નિત્યત્વાત્| સ્વયમ્ભૂઃ બ્રહ્મા| તતોઽલ્પાયુષ્ટ્વમિતિ તતઃ પ્રાક્તનકરણાદનન્તરમધર્મપ્રવૃત્તૌ સત્યામ્, અલ્પાયુષ્ટ્વમ્ અલ્પજીવિતત્વમ્, અલ્પમેધસ્ત્વં સ્વલ્પબુદ્ધિત્વં, ભૂયઃ પુનઃ, અષ્ટધા અષ્ટભિઃ પ્રકારૈઃ||૬||

અથ કે તેઽષ્ટૌ પ્રકારાઃ? ઇત્યાહ- તદ્યથેત્યાદિ| શલ્યમિતિ શલ્યાહરણપ્રધાનં તન્ત્રં શલ્યતન્ત્રમ્| શલાકાયાઃ કર્મ શાલાક્યં, તત્પ્રધાનં તન્ત્રમપિ શાલાક્યમ્| કાયોઽત્રાગ્નિરુચ્યતે, તસ્ય ચિકિત્સા કાયચિકિત્સા; અથવા કાયો દેહઃ, તસ્ય ચિકિત્સા કાયચિકિત્સા| ભૂતાનિ દેવાસુરગન્ધર્વયક્ષરક્ષઃપિતૃનાગપિશાચા અષ્ટૌ, તાનિ વેત્ત્યનયેતિ ભૂતવિદ્યા; અથવા ભૂતાવેશાપાકરણાર્થા વિદ્યા ભૂતવિદ્યા| કુમારાઃ બાલાઃ, તેષાં ભૃતિર્ધારણં પોષણં ચ, તસ્યા ભૃત્યા ઇદં તન્ત્રમિતિ કૌમારભૃત્યમ્| અગદો વિષપ્રતીકારઃ, તદર્થં તન્ત્રમગદતન્ત્રમ્; અન્યે વિષગરવૈરોધિકસમ્પ્રયોગો ગદઃ, ગદસ્યાભાવઃ અગદઃ, અગદાય તન્ત્રમગદતન્ત્રમિત્યાચક્ષતે| રસાનાં રસરક્તાદીનામયનમાપ્યાયનં રસાયનં, તદર્થં તન્ત્રં રસાયનતન્ત્રમ્; અથવા રસાનાં રસવીર્યવિપાકાદીનામાયુઃપ્રભૃતિકારણાનામયનં વિશિષ્ટલાભોપાયો રસાયનં, તદર્થં તન્ત્રં રસાયનતન્ત્રમ્| વાજીકરણતન્ત્રમિતિ યેન સ્ત્રીષુ વિષયે વાજીવ નરઃ સામર્થ્યં પ્રાપ્નોતિ તદ્ વાજીકરણં, યેનાત્યર્થં વ્યજ્યતે સ્ત્રીષુ તદ્ વાજીકરણમ્; અન્યે તુ વજનં વાજો વેગઃ પ્રકરણાચ્છુક્રસ્ય , સ વિદ્યતે યેષાં તે વાજિનઃ, અવાજિનો વાજિનઃ ક્રિયન્તેઽનેનેતિ વાજીકરણમ્; અન્યે તુ વાજીશબ્દેન શુક્રમભિધીયતે, તેન શુક્રરહિતસ્ય વાજી શુક્રં ક્રિયતેઽનેનેતિ વાજીકરણં, તદર્થં તન્ત્રં વાજીકરણતન્ત્રમ્| ઇતિશબ્દોઽષ્ટાઙ્ગપરિસમાપ્તૌ||૭||

અથેત્યાદિ|- અથેત્યાનન્તર્યે, અસ્ય આયુર્વેદસ્ય, પ્રત્યઙ્ગલક્ષણસમાસઃ એકમેકમઙ્ગં પ્રતિ લક્ષણસઙ્ક્ષેપઃ|૮|-

કિં તદેકમેકમઙ્ગં પ્રતિ લક્ષણં સઙ્ક્ષેપેણેત્યાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્ર તેષ્વઙ્ગેષુ| નામશબ્દઃ પ્રતિપાદને, શલ્યં પ્રતિપાદ્યતે કથ્યત ઇત્યર્થઃ| વિવિધતૃણાદીનાં પૂયાસ્રાવાન્તાનાં દુષ્ટવ્રણસ્યાન્તર્મધ્યાદુદ્ધરણાર્થમુદ્ધરણપ્રયોજનં, તથા ગર્ભશલ્યસ્યાપિ| ઉદ્ધરણાર્થમિત્યસ્યાગ્રે ‘ષષ્ટ્યા વિધાનૈઃ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- અપતર્પણાદ્યૈ રક્ષાવિધાનાન્તૈર્દ્વિવ્રણીયોક્તૈરિત્યર્થઃ| પ્રણિધાનાર્થં નિવેશનાર્થમ્| ન કેવલં કાષ્ઠતૃણાદિ શલ્યં, કિન્તુ ‘‘અતિપ્રવૃદ્ધં મલદોષજં વા શરીરિણાં સ્થાવરજઙ્ગમાનામ્| યત્કિઞ્ચિદાબાધકરં શરીરે તત્ સર્વમેવ પ્રવદન્તિ શલ્યમ્’’- ઇતિ||૮(૧)||

શાલાક્યમિત્યાદિ| જત્રુ ગ્રીવામૂલમ્, અન્યે વક્ષોંઽસસન્ધિમાહુઃ| વદનમત્ર મુખકુહરમાહુઃ| ઘ્રાણાદિસંશ્રિતાનામિત્યત્ર આદિશબ્દાચ્છિરઃકપાલાદિસંશ્રિતાનામ્||૮(૨)||

કાયચિકિત્સેત્યાદિ| કેચિજ્જ્વરાનન્તરમતિસારં પઠન્તિ; તન્ન, પઞ્જિકયા દૂષિતત્વાત્||૮(૩)||

ભૂતવિદ્યેત્યાદિ| અસુરાઃ દૈત્યાઃ, ગન્ધર્વા દેવગાયકાઃ, યક્ષાઃ ધનદાદયઃ, રક્ષાંસિ રાવણપ્રભૃતીનિ, પિતરઃ અગ્નિષ્વાત્તાદયઃ, પિશાચાઃ પિશિતાશનાઃ; એતે ગ્રહણાદ્ ગ્રહાઃ પ્રોચ્યન્તે| શાન્તિકર્મબલિહરણાદિગ્રહોપશમનાર્થં શાન્તિકર્માદિભિરષ્ટગ્રહોપશમનપ્રયોજનમ્||૮(૪)||

કૌમારભૃત્યમિત્યાદિ| દુષ્ટસ્તન્યગ્રહસમુત્થાનાં ચેતિ દુષ્ટસ્તન્યેન દુષ્ટગ્રહેણ ચ જાતાનામિત્યર્થઃ; તત્ર દુષ્ટસ્તન્યેન શારીરાઃ, દુષ્ટગ્રહેણાગન્તવઃ||૮(૫)||

અગદતન્ત્રમિત્યાદિ| કીટા વૃશ્ચિકાદયઃ; લૂતા મર્કટઃ, કીટભેદો વા| વિવિધવિષસંયોગોપશમનાર્થમિતિ વિવિધાનાં નાનાપ્રકારાણાં સ્થાવરજઙ્ગમાનાં વિષાણાં, સંયોગઃ સઙ્ગમઃ, તદુપશમાય| અન્યે તુ ‘વિવિધવિષસંયોગવિષોપહતોપશમાર્થં ચ’ ઇતિ પઠન્તિ| સંયોગવિષં સમાનમધુઘૃતાદિ||૮(૬)||

રસાયનતન્ત્રમિત્યાદિ| વયઃસ્થાપનં વર્ષશતમાયુઃસ્થાપનમ્| આયુષ્કરં શતાધિકમપિ કરોતિ| અન્યે તુ વયઃસ્થાપનં જરાપહરણં, તારુણ્યં બહુકાલં સ્થાપયતીત્યર્થઃ||૮(૭)||

વાજીકરણતન્ત્રમિત્યાદિ| અલ્પરેતસઃ પ્રકૃત્યૈવ સ્તોકરેતસઃ, તેષામાપ્યાયનનિમિત્તં; દુષ્ટરેતસો વાતાદિદુષ્ટરેતસઃ, તેષાં પ્રસાદનિમિત્તં; ક્ષીણરેતસઃ કારણૈઃ સ્વમાનાદલ્પીભૂતરેતસઃ, તેષામુપચયનિમિત્તં; વિશુષ્કરેતસઃ સ્વમાનાદત્યર્થં ક્ષીણરેતસઃ, તેષાં જનનનિમિત્તમ્| અથવાઽલ્પરેતસઃ પઞ્ચવિંશતિમપ્રાપ્તાઃ, ક્ષીણરેતસસ્તુ મધ્યવયસઃ કારણાદલ્પીભૂતરેતસઃ, શુષ્કરેતસો વૃદ્ધાઃ| પ્રહર્ષજનનાર્થં ચેતિ સ્વસ્થસ્ય શુક્રવૃદ્ધિસ્રુતિકરણાર્થં ચેત્યર્થઃ||૮(૮)||

એવમયમિતિ|- એવમનેન પ્રકારેણ| અત્રેતિ એષુ મધ્યે| કિમઙ્ગં કસ્મૈ શિષ્યાયોપદિશ્યતાં વ્યાખ્યાયતામ્| ઇતિશબ્દઃ સામાન્યેન||૯||

ત ઊચુઃ તે શિષ્યા ધન્વન્તરિં પ્રતિ ઊચુઃ ઉક્તવન્તઃ| શલ્યજ્ઞાનં મૂલં કૃત્વા શલ્યજ્ઞાનમાદૌ કૃત્વા| સઃ ધન્વન્તરિઃ, ઉવાચ ઉક્તવાન્, એવમસ્ત્વિતિ એવં ભવત્વિતિ| ‘સ હોવાચ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; તૈઃ શિષ્યૈઃ સહેત્યર્થઃ||૧૦-૧૧||

પ્રક્ષ્યતિ પૃચ્છાં કરિષ્યતિ||૧૨-૧૩||

‘વત્સ સુશ્રુત’ ઇતિ સમ્બોધને| અસ્યાગ્રે ‘અથાત’ ઇત્યાદિકા પ્રતિજ્ઞા જ્ઞાતવ્યેતિ પૂર્વમેવોક્તમ્| ઇહ ખલ્વિત્યધિકારે, ઇહ ખલુ આયુર્વેદોત્પત્ત્યધિકારે ઇત્યર્થઃ| વ્યાધિશબ્દોઽયં દુષ્ટેષુ વાતાદિષુ, તત્કાર્યેષુ જ્વરાદિષુ ક્લેશેષુ, રાગાદિષુ દુઃખેષુ સંસારાનુવૃત્તિજનકેષુ ચ, વર્તતે; પરિમોક્ષો નિવૃત્તિઃ| નનુ, વ્યાધિપરિમોક્ષસ્વસ્થરક્ષણાભ્યામન્યદપિ પ્રયોજનમસ્તિ, કિં તત્? યાપ્યવ્યાધિતરક્ષા રસાયનાદાયુરુત્કર્ષશ્ચ, તદિદં વક્તવ્યમ્; ઉચ્યતે- સ્વસ્થસ્ય રક્ષણં ચેતિ ચકારોઽનુક્તસમુચ્ચયાર્થઃ, તેન યાપ્યવ્યાધિતરક્ષણં રસાયનાદાયુરુત્કર્ષશ્ચ; અથવા સાધ્યવ્યાધૌ ક્રિયૈકત્વાદ્ યાપ્યાવરોધઃ, રસાયનાદાયુરુત્કર્ષસ્તુ સ્વસ્થરક્ષયૈવ ગૃહ્યતે||૧૪||

આયુર્વેદસ્ય નિરુક્તિં દર્શયન્નાહ- આયુરસ્મિન્નિત્યાદિ| આયુઃ શરીરેન્દ્રિયસત્વાત્મસંયોગઃ, તદસ્મિન્નાયુર્વેદે વિદ્યતે અસ્તીત્યાયુર્વેદઃ; અથવા આયુર્વિદ્યતે જ્ઞાયતે અનેનેત્યાયુર્વેદઃ; આયુર્વિદ્યતે વિચાર્યતે અનેન વેત્યાયુર્વેદઃ; આયુરનેન વિન્દતિ પ્રાપ્નોતીતિ વાઽઽયુર્વેદઃ||૧૫||

તસ્યાઙ્ગવરમિત્યાદિ|- અઙ્ગવરમ્ અઙ્ગશ્રેષ્ઠમ્| આદ્યમ્ આદિભવમ્| પ્રત્યક્ષાગમાનુમાનોપમાનૈરવિરુદ્ધમિતિ અનેન શલ્યેનાઙ્ગવરેણ યોઽર્થઃ પ્રતિપાદ્યતે સ ખલુ પ્રત્યક્ષાદિભિરપિ તથાઽવગમ્યત ઇત્યર્થઃ| પ્રત્યક્ષમિતિ યત્કિઞ્ચિદેવાર્થસ્ય સાક્ષાત્કારિજ્ઞાનં તદેવ પ્રત્યક્ષં, તથાહિ- “મનોઽક્ષગતમભ્રાન્તં વસ્તુ પ્રત્યક્ષમુચ્યતે| ઇન્દ્રિયાણામસઞ્જ્ઞાનં વસ્તુતત્ત્વે ભ્રમઃ સ્મૃતઃ”- ઇતિ; પ્રત્યક્ષાવિરુદ્ધં યથા- સૂર્યાવલોકનાન્નાસાન્તઃ સૂત્રવર્તિપ્રવેશનાચ્ચ ક્ષુતઃ પ્રાદુર્ભાવઃ| આગમો વેદઃ, આપ્તાનાં શાસ્ત્રં વા; તથાહિ- “સિદ્ધં સિદ્ધૈઃ પ્રમાણૈસ્તુ હિતં ચાત્ર પરત્ર ચ| આગમઃ શાસ્ત્રમાપ્તાનામાપ્તાસ્તત્ત્વાર્થવેદિનઃ”- ઇતિ; આગમાવિરુદ્ધં યથા- પુરાણાદિષ્વપિ શ્રૂયતે- “રુદ્રેણ યજ્ઞસ્ય શિરશ્છિન્નમશ્વિભ્યાં સંહિતમ્” ઇતિ| આગમસ્ય પ્રત્યક્ષફલત્વાદ્ વરીયસ્ત્વં, તેનાનુમાનાત્ પૂર્વં નિર્દિષ્ટવાન્| અનુ પશ્ચાદવ્યભિચારિલિઙ્ગાલ્લિઙ્ગી મીયતે જ્ઞાયતે યેન તદનુમાનં; તેનાનુમાનેનાવિરુદ્ધં યથા- પ્રનષ્ટે શલ્યે ચન્દનઘૃતોપદિગ્ધાયાં ત્વચિ વિશોષણવિલયનાભ્યામનુમીયતે- અત્ર શલ્યમિતિ| પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાત્ સૂક્ષ્મવ્યવહિતવિપ્રકૃષ્ટસ્યાર્થસ્ય સાધનમુપમાનં; તેનાવિરુદ્ધં યથા- માષવન્મષકઃ, તિલમાત્રસ્તિલકાલકઃ, વિદારીકન્દવદ્ વિદારીરોગઃ, શાલૂકવત્ પનસિકેત્યાદિ| ઉચ્યમાનમ્ ઉપદિશ્યમાનમ્| મયા ધન્વન્તરિણેત્યર્થઃ||૧૬||

શલ્યાઙ્ગસ્યાદ્યત્વં પ્રતિપાદયન્નાહ- એતદ્ધીત્યાદિ|- હિશબ્દોઽવધારણે, એતેનૈતદેવાઙ્ગં પ્રથમમાદ્યં પ્રધાનં વા| કસ્માત્ પ્રથમં? પ્રાગભિઘાતવ્રણસંરોહાત્|- શારીરવ્યાધીનાં પ્રાગેવ દેવાસુરસઙ્ગ્રામેઽભિઘાતવ્રણોત્પત્તિઃ, તત્સંરોહાત્| દ્વિતીયહેતુમાહ- યજ્ઞશિરઃસન્ધાનાચ્ચેતિ| અત્રાપિ પ્રાગિતિ સમ્બધ્યતે| અન્યે ત્વત્ર યજ્ઞશિરઃસન્ધાનાચ્ચેતિ| અત્રાપિ પ્રાગિતિ સમ્બધ્યતે| અન્યે ત્વત્ર ‘યજ્ઞપ્રધાનશિરઃસન્ધાનાચ્ચ’ ઇતિ પઠન્તિ| યતઃ પ્રાગ્યજ્ઞસ્ય પ્રધાનભૂતસ્ય શિરસઃ સન્ધાનં તસ્માદિદમાદ્યમ્| અત્રૈવ પારમ્પર્યોપદેશમાહ- શ્રૂયતે હીત્યાદિ યાવત્સંહિતમિતિ| અત્ર કેચિત્ ‘સંહિતં’ ઇત્યત્ર ‘સન્ધિતં’ ઇતિ પઠન્તિ||૧૭||

ઇદાનીં વરત્વે પ્રતિજ્ઞાતં હેતું પ્રતિપાદયન્નાહ- અષ્ટાસ્વિત્યાદિ| એતદેવાધિકમિતિ એતદેવાધિકં નાન્યચ્છાલાક્યાદિ| કસ્માત્? આશુક્રિયાકરણાત્| કુતોઽસ્ય પુનરાશુક્રિયાકરણત્વં? યન્ત્રાદિપ્રણિધાનાત્, ન હિ યન્ત્રાદિષુ પ્રણિધાને મન્દા ક્રિયા કર્તું યુક્તા, મન્દકારિત્વે હ્યાતુરસ્ય વ્યાપત્તિઃ સ્યાત્| વરત્વે દ્વિતીયં હેતુમાહ- સર્વતન્ત્રસામાન્યાચ્ચ; શાલાક્યાદિતન્ત્રતુલ્યત્વાચ્ચ| ‘અધિકક્રિયાકરણાત્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| અધિકક્રિયાકરણમપ્યસ્ય યન્ત્રાદિપ્રણિધાનાત્ સર્વતન્ત્રસામાન્યાચ્ચ હેતુભ્યામ્| અન્યે તુ વરત્વે આશુક્રિયાકરણાદિતિ હેતુત્રયમાહુઃ; આશુક્રિયાકરણાત્ શીઘ્રં છેદાદિક્રિયાકરણાદિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૧૮||

અતઃ શિષ્યોત્સાહનાય યથાભૂતાં પ્રશંસામાહ- તદિદમિત્યાદિ|- તદિદં શલ્યતન્ત્રં; શાશ્વતમ્ અવિનાશિ, અથવા શાશ્વતશબ્દેન મોક્ષોઽભિધીયતે, તત્સમ્પાદનાચ્છાશ્વતં; પુણ્યં પુણ્યહેતુત્વાત્; સ્વર્ગસ્ય નિમિત્તં સ્વર્ગાય હિતં વા સ્વર્ગ્યં; યશસો નિમિત્તં યશસે હિતં વા યશસ્યમ્; આયુષો નિમિત્તમાયુષે હિતં વા આયુષ્યં; વૃત્તિકરં ચેતિ નિર્વાહકરમ્||૧૯||

ઇદાનીં ક્રમાગતિં પ્રતિપાદયન્નાહ- બ્રહ્મા પ્રોવાચેત્યાદિ| પ્રોવાચ પ્રથમં કથિતવાન્| તસ્માત્ પ્રજાપતિરધિજગે ઇતિ પ્રજાપતિર્દક્ષઃ, અધિજગે અધીતવાન્| મયા ત્વિહેતિ સ્વર્ગે બ્રહ્મણૈવાર્થિભ્યઃ પ્રથમં દત્તં, મયા ધન્વન્તરિણા પુનરિહ મર્ત્યલોકે પ્રદેયં પ્રથમં દાતવ્યમિતિ||૨૦||

અથ કાશિરાજઃ શિષ્યપ્રતીત્યર્થં શ્લોકમાહ- ભવતિ ચાત્રેત્યાદિ| આદિદેવઃ શઙ્કરઃ; અન્યે તુ, આદિદેવા બ્રહ્માદયઃ, કર્મદેવાઃ શતક્રતુપ્રભૃતયઃ, પ્રજનનદેવાસ્તુ પ્રયોજનજનિતાઃ સ્કન્દાદયઃ, તેષામહમાદિદેવઃ; આદિદેવત્વેઽપિ કાશિરાજત્વમુપપન્નમવતારાન્તરમાપન્નત્વાત્| જરારુજામૃત્યુહરોઽમરાણામિતિ એતેનૈતદુક્તં- દેવાનામપિ પુરા જરાદયસ્તસ્થુઃ, તે ચ મયા આદિદેવેન હૃતાઃ| પ્રાપ્તોઽસ્મિ ગાં ભૂય ઇહોપદેષ્ટુમિતિ પૂર્વમહં દેવકાર્યાર્થં સ્વર્ગં પ્રાપ્તઃ, ઇદાનીં ગાં પૃથિવીં, ભૂયઃ પુનઃ, પ્રાપ્તોઽસ્મિ આગતોઽસ્મિ; ઇહ મર્ત્યલોકે, મનુષ્યકાર્યાર્થમુપદેષ્ટુમ્| અન્યે ‘શલ્યં મહચ્છાસ્ત્રવરં ગૃહીત્વા’ ઇતિ પઠન્તિ| સ્વમાહાત્મ્યપ્રકાશનમપિ પરાર્થત્વાદ્યથાભૂતત્વાચ્ચ ન દોષાય||૨૧||

અસ્મિઞ્છાસ્ત્રે પઞ્ચમહાભૂતેત્યાદિ| પઞ્ચમહાભૂતાનિ પૃથિવ્યાદીનિ, શરીરી આત્મા, સમવાયઃ સંયોગઃ| અન્યે તુ ‘તત્રાસ્મિઞ્છાસ્ત્રે’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્રેત્યનેન શલ્યતન્ત્રમધિક્રિયતે, તસ્મિન્ શલ્યશાસ્ત્રે, અસ્મિન્નિતિ અસ્મિન્નધિકારે; કિં વિશેષવતિ? ઉચ્યતે- ક્રિયાધિકારે વ્યાધ્યધિષ્ઠાનપ્રસ્તાવે ચ| તસ્મિન્ ક્રિયેતિ તસ્મિન્નિતિ પૂર્વનિર્દિષ્ટે પુરુષે, ક્રિયા શાસ્ત્રોદિતં કર્મ, કિં તત્? ભેષજશસ્ત્રક્ષારાગ્નિનિર્વર્ત્યં સ્વાસ્થ્યવૃત્તિકરં ચ| કસ્માત્ તસ્મિન્નેવ ક્રિયેત્યાહ- સોઽધિષ્ઠાનમિતિ|- યસ્માત્ સઃ પુરુષઃ, અધિષ્ઠાનં આશ્રયઃ; કસ્ય? વ્યાધેઃ સ્વાસ્થ્યસ્ય ચ| અધિષ્ઠાનત્વે હેતુમાહ- કસ્માદિતિ| લોકસ્ય જગતઃ, દ્વૈવિધ્યાદ્ દ્વિપ્રકારત્વાત્| લોકો હીત્યાદિ હિ યસ્માદર્થે| સ્થાવરો વૃક્ષાદિઃ, જઙ્ગમો મનુષ્યાદિઃ| ચિકિત્સોપયોગિધર્મદ્વયં પ્રતિપાદયિતુમાહ- દ્વિવિધાત્મક એવેત્યાદિ| અગ્નિભૂતાધિદૈવતસ્વભાવમાગ્નેયં, સોમભૂતાધિદૈવતસ્વભાવં સૌમ્યમ્| અન્યે દ્વિવિધાત્મકો દ્વિવિધહેતુક ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ; તન્ન, પઞ્જિકયા દૂષિતત્વાત્| નનુ, સર્વભૂતાનાં સર્વત્ર સાન્નિધ્યમસ્તિ તત્ કથં દ્વિવિધાત્મક ઇત્યાહ- તદ્ભૂયસ્ત્વાદિતિ| તદ્બાહુલ્યાદિત્યર્થઃ| પ્રાયેણ હિ સર્વં દ્રવ્યં શીતમુષ્ણં ન તૃતીયો રાશિરસ્તિ, અતો દ્વાવેવ અગ્નીષોમૌ ભૂયાંસૌ | અધુનાઽવિશેષેણ દ્વિતીયં પક્ષમાહ- પઞ્ચાત્મકો વેતિ|- વાશબ્દઃ પક્ષાન્તરે; તેન સ દ્વિવિધોઽપિ લોકઃ પઞ્ચાત્મકઃ પઞ્ચસ્વભાવ ઇત્યયં વા પક્ષઃ| ઇદાનીં જઙ્ગમાન્ પૃથક્કર્તુમાહ- તત્રેત્યાદિ|- તત્ર તયોઃ સ્થાવરજઙ્ગમયોર્મધ્યે, ચતુર્વિધઃ ચતુષ્પ્રકારઃ, ભૂતગ્રામઃ પ્રાણિસમૂહઃ| અથ કે તે ચત્વારઃ પ્રકારા ઇત્યાહ- સંસ્વેદજેત્યાદિ|- ભુવઃ શરીરસ્ય ચ સંસ્વેદાદૂષ્મણો જાતાઃ સંસ્વેદજાઃ; જરાયોર્જાતા જરાયુજાઃ, જરાયુર્ગર્ભાશયઃ; અણ્ડાજ્જાતાઃ અણ્ડજાઃ, અણ્ડં પ્રાણ્યાધારો વર્તુલં; ભુવમુદ્ભિદ્ય જાતા ઉદ્ભિજ્જાઃ; સઞ્જ્ઞાશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| ચતુર્ધા નિપતિતાનામૂષ્માણં વિના કસ્યચિત્ સિદ્ધિર્નાસ્તીતિ સંસ્વેદજસ્ય પ્રાઙ્નિર્દેશઃ; કેચિદન્યથાક્રમં પઠન્તિ; તન્ન, પઞ્જિકયા દૂષિતત્વાત્| લોકદ્વૈવિધ્યાદિતિ પ્રાગુદ્દિષ્ટહેત્વર્થં સ્ફુટીકુર્વન્નાહ- તત્ર પુરુષ ઇતિ|- તત્ર તયોઃ સ્થાવરજઙ્ગમયોર્મધ્યે પુરુષઃ પ્રાધાન્યેન ગુણેન પૃથક્ ક્રિયતે| યદ્યપ્યત્ર પઞ્ચમહાભૂતશરીરિસમવાયઃ પુરુષ ઇતિ સામાન્યેન પુરુષશબ્દેન પશ્વાદિરપિ વાચ્યઃ, તથાઽપિ મનુષ્યજાતિરેવાત્ર પુરુષશબ્દેનોચ્યતે, તસ્યોપકાર્યત્વાત્; ઇતરસ્ય ચાપ્રાધાન્યમ્, ઉપકરણત્વાત્| અત એવાહ- તસ્યોપકરણમન્યદિતિ|- તસ્ય મનુષ્યજાતેઃ પુરુષસ્ય, અન્યત્ સ્થાવરસંસ્વેદજાદિ, ઉપકરણમ્| ઉપકરણત્વાદપ્રધાનત્વમિત્યત આહ- તસ્માત્ પુરુષોઽધિષ્ઠાનમ્| તત્ર પુરુષઃ પ્રધાનમિત્યત્ર ‘તેષુ ચતુર્ષુ સંસ્વેદજાદિષુ મધ્યે’ ઇત્યન્યે વ્યાખ્યાનયન્તિ||૨૨||

નનુ, કે તે વ્યાધયો યેષાં પુરુષોઽધિષ્ઠાનમિત્યાહ- તદ્દુઃખેત્યાદિ|- તચ્છબ્દેનાનન્તરનિર્દિષ્ટઃ પુરુષોઽધિક્રિયતે, દુઃખં કાયવાઙ્માનસી પીડા| વિવિધં દુઃખમાદધતીતિ વ્યાધયઃ, તસ્ય પુરુષસ્ય દુઃખાય સંયોગો યેષામાગન્તુપ્રભૃતીનાં તે વ્યાધયઃ; અથવા તસ્ય પુરુષસ્ય યેષુ સત્સુ, યૈર્વા કરણભૂતૈઃ, યેભ્યો વા દુઃખં જાયતે, તે વ્યાધયઃ| એતૌ વાક્યાર્થૌ ન્યાય્યૌ| અન્યે તુ તસ્ય પુરુષસ્ય દુઃખાનાં વેદનાનાં યે સંયોગાસ્તે વ્યાધયઃ; અપરે તુ દુર્દુષ્ટાનિ ખાનિ સ્રોતાંસિ દુઃખાનિ, તસ્ય પુરુષસ્ય દુઃખાનાં દુષ્ટસ્રોતસાં નિમિત્તં સંયોગો યેષાં તે તથોક્તાઃ| એતાવન્યાય્યૌ, પઞ્જિકયા દૂષિતત્વાત્||૨૩||

તે ચતુર્વિધા ઇત્યાદિ| પૂર્વમુત્પન્નત્વાદાગન્તોઃ પ્રાગભિધાનં; તતઃ શારીરાઃ, શરીરસ્ય પ્રાધાન્યાત્; તતઃ શેષાવિતિ| સ્વભાવેન ભવન્તીતિ સ્વાભાવિકાઃ, સ્વભાવો હ્યત્ર સહજો ધર્મઃ| આગન્તુપ્રભૃતયઃ પૂર્વં વ્યાખ્યાતાઃ| સ્વાભાવિકાશ્ચેતિ ચકારઃ સ્વાભાવિકસ્ય વ્યાધેરાગન્તુપ્રભૃતિભિઃ સહાતુલ્યબલતાં સૂચયતિ| ઇતિશબ્દશ્ચતુષ્પ્રકારસમાપ્તૌ||૨૪||

ઇદાનીમાગન્તુપ્રભૃતીનેવ વિવરિતુમાહ- તેષામિત્યાદિ| અભિઘાતનિમિત્તા ઇતિ અભિઘાતઃ અભિહનનં શરાદિપ્રહારઃ, સ એવ નિમિત્તં યેષાં તે તથોક્તાઃ||૨૫(૧)||

અન્નપાનમૂલા ઇતિ સામર્થ્યાદ્વિષમાન્નહેતવઃ, ન હ્યન્નસામ્યં વ્યાધિહેતુઃ| તચ્ચાન્નવૈષમ્યં સ્વસ્થવૃત્તવૈષમ્યમુપલક્ષયતિ, તેન કાલવૈષમ્યં કાયવાઙ્મનોવિહારવૈષમ્યમિન્દ્રિયાર્થવૈષમ્યં ચ લક્ષયતિ| ‘શારીરાણાં વિકારાણામેષ વર્ગશ્ચતુર્વિધઃ| પ્રકોપે પ્રશમે ચૈવ હેતુરુક્તશ્ચિકિત્સકૈઃ’- ઇત્યેષાં ગ્રહણમકૃત્વા, અન્નગ્રહણેનૈતાનુપલક્ષયન્નેતલ્લક્ષયતિ- યથાઽન્નમેવૈષાં સમ્ભવે પ્રધાનહેતુસ્તથા નાન્યે| વાતપિત્તકફશોણિતસન્નિપાતવૈષમ્યનિમિત્તા ઇતિ વાતાદીનાં સન્નિપાતાન્તાનાં વૈષમ્યં વિષમતા તદેવ નિમિત્તં યેષાં તે તથોક્તાઃ; તે પુનર્વાતાદીનાં સઞ્ચયાદિજ્ઞાપકા વાતપૂર્ણકોષ્ઠતાદયો વ્યાધયઃ| તચ્ચ વૈષમ્યં ક્ષયેણ વૃદ્ધ્યા વા| દોષપ્રસ્તાવે દૂષ્યશોણિતગ્રહણે હેતુર્વક્તવ્યઃ? ઉચ્યતે- એતદ્ધિ શલ્યતન્ત્રં, શલ્યતન્ત્રે ચ વ્રણઃ પ્રધાનભૂતઃ, વ્રણે ચ દૂષ્યેષુ મધ્યે રક્તસ્ય પ્રાધાન્યમિતિ શોણિતોપાદાનમ્; અન્યે તુ દોષદૂષિતત્વાદ્રક્તમપિ વ્યાધ્યુત્પત્તિનિમિત્તં ભવતિ, વક્ષ્યતિ ચૈવં- “દોષદૂષિતેષ્વત્યર્થં ધાતુષુ સઞ્જ્ઞા ક્રિયતે- રસજોઽયં, શોણિતજોઽયમ્” (સૂ. અ. ૨૪) ઇત્યાદિ; શોણિતજોઽયમિત્યાદિવ્યપદેશો ઘૃતાદિદગ્ધવત્| અન્યનિબન્ધકારૈર્બહૂક્તં, તચ્ચ શિષ્યબુદ્ધિવ્યાકુલત્વહેતુત્વાદસ્માભિરુપેક્ષિતમ્||૨૫(૨)||

માનસાન્ પ્રતિપાદયન્નાહ- માનસાસ્ત્વિત્યાદિ| ક્રોધઃ પરાભિદ્રોહલક્ષણઃ, શોકઃ પુત્રાદિવિયોગે ચિત્તોદ્વેગઃ, ભયં પરસ્માત્ત્રાસઃ, હર્ષ ઉત્સેકઃ, નિર્નિમિત્તમન્યસ્ય દોષોત્પાદનેનાત્મનઃ પ્રીતિજનનં વા હર્ષઃ, અસિદ્ધિભયાદ્વિવિધેષુ કર્મસુ સાદોઽપ્રવૃત્તિઃ વિષાદઃ, ઈર્ષ્યા પરસમ્પત્તાવસહિષ્ણુતા, છિદ્રાન્વેષિતયા પરગુણેષુ દોષારોપણમસૂયા, દૈન્યં ક્લિષ્ટચિત્તતા, માત્સર્યં પરગુણેષ્વમાધ્યસ્થ્યં ક્રૌર્યં વા, કામ ઇન્દ્રિયાર્થેષ્વભિકાઙ્ક્ષા, લોભઃ પરસ્વગ્રહણાભિલાષઃ, આદિગ્રહણાન્માનમદદમ્ભાદયઃ| ઇચ્છાદ્વેષભેદૈર્ભવન્તીતિ ઇચ્છા સાતિશયોઽર્થાભિલાષઃ, સા ચ નાનાવસ્ત્વવલમ્બિની નાનાકામતશ્ચ ભિન્ના ભવતિ; તત્ર હર્ષશોકદૈન્યકામલોભાદય ઇચ્છાભેદેન; દ્વેષઃ અપ્રીતિઃ,સોઽપિ નાનાવસ્ત્વવલમ્બી નાનારૂપો ભવતિ, ક્રોધભયવિષાદેર્ષ્યાસૂયામાત્સર્યાણિ દ્વેષભેદેન| અન્યે તુ ‘માનસાઃ ક્રોધશોકભયદૈન્યેર્ષ્યાસૂયામાત્સર્યકામાદયઃ’ ઇતિ પઠન્તિ||૨૫(૩)||

સ્વાભાવિકાન્ વ્યાખ્યાતુમાહ- સ્વાભાવિકાસ્ત્વિત્યાદિ| ક્ષુદ્ ભોક્તુમિચ્છા, પિપાસા પાતુમિચ્છા, જરા વાર્ધક્યં, મૃત્યુઃ શરીરેન્દ્રિયાત્મમનસાં વિયોગઃ, નિદ્રા મેધ્યાનાડીમનઃસંયોગાદ્દેહેન્દ્રિયાણાં સુખભોગઃ; પ્રકૃતિગ્રહણાત્ પ્રકૃતિભવા રોગા ગૃહ્યન્તે, તે ચ કદાચિત્ સ્વાભાવિકાઃ કદાચિદ્દોષજાઃ| તત્ર, યદા પ્રવૃદ્ધપિત્તસ્ય ક્ષીણશ્લેષ્મણો ભસ્મકાનલેન બુભુક્ષા ભવતિ સા પ્રતીકાર્યા દોષજત્વાત્, પિપાસાઽપિ યદા દોષૈઃ ક્રિયતે તસ્યા અપિ દોષતઃ પ્રસાધનં કર્તવ્યં, જરાઽપિ યદાઽકાલે ભવતિ સા પ્રતિકાર્યા, મૃત્યુરપ્યકાલજઃ પ્રતિકાર્યઃ, નિદ્રાઽપિ દોષજા પ્રતીકારાદુપશમં યાતિ; તત્ર યદૈતે સર્વે દોષેભ્યો જાયન્તે તદા શારીરાઃ પ્રતીકાર્યાશ્ચ; યદા તુ સ્વભાવતસ્તદા નિષ્પ્રતીકારા રસાયનતોઽપિ ન પ્રતીકાર્યાઃ| ત એતે સ્વભાવસમ્ભૂતત્વાત્ સ્વાભાવિકાઃ કથ્યન્તે| યદ્યપિ ક્ષુત્પિપાસાજરાસુ સ્વભાવસમ્ભૂતાસ્વપિ પિત્તજત્વં નિદ્રાયાં શ્લેષ્મતમોભવત્વમસ્તિ; તથાઽપ્યલ્પદોષારબ્ધત્વાદદોષજત્વમુચ્યતે, એકતણ્ડુલાહારિણામનશનવ્યપદેશવત્| મૃત્યુસ્તુ મહદ્ભિરપિ સ્વભાવાનુવર્તિભિર્દોષૈરારબ્ધોઽપિ ન દોષજવ્યપદેશં લભતે; યથા રાજાનુવર્તિભિર્મહદ્ભિરપિ પુરુષૈઃ સમ્પાદિતં જયાદિકં રાજવ્યપદેશં લભતે- રાજ્ઞા જિતમિતિ, તદ્વદત્રાપિ; આગન્તુમૃત્યોઃ સમ્ભવત્વાચ્ચ નાવશ્યં દોષજવ્યપદેશં લભતે| અન્યે ‘નિદ્રાપ્રકૃતય’ ઇત્યત્ર ‘નિદ્રાપ્રભૃતય’ ઇતિ પઠન્તિ; પ્રભૃતિગ્રહણાદ્રાત્રિજાગરણાદય ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૨૫(૪)||

વ્યાધીનામાશ્રયમાહ- ત એતે ઇત્યાદિ| ત એતે અનન્તરોક્તા વ્યાધયઃ| તત્ર મનોઽધિષ્ઠાનાઃ ક્રોધાદયઃ, શરીરાધિષ્ઠાના જ્વરાદયઃ, ઉભયાધિષ્ઠાના અપસ્મારાદયઃ| યદ્યપિ માનસા અપિ શરીરં પીડયન્તિ, શારીરા અપિ મનઃ પીડયન્તિ; તથાઽપિ પ્રાઙ્માનસા એવ મનઃ પીડયન્તિ પશ્ચાચ્છરીરમ્, એવં શારીરા અપિ, ઇતિ ન દોષઃ| આત્મનિ તુ વ્યાધ્યધિષ્ઠાનત્વં નાસ્તિ, નિર્વિકારત્વાત્||૨૬||

વ્યાધીન્ નિર્દિશ્ય ચિકિત્સાં નિર્દેષ્ટુમાહ- તેષામિત્યાદિ| તેષાં વ્યાધીનામ્| સમ્યક્ શોધયતીતિ સંશોધનં; તદ્દ્વિવિધં બહિરાશ્રયમભ્યન્તરાશ્રયં ચ| તત્ર બહિરાશ્રયં શસ્ત્રક્ષારાગ્નિપ્રલેપાદયઃ; અભ્યન્તરાશ્રયં ચતુષ્પ્રકારં- વમનં, વિરેચનમ્, આસ્થાપનં, શોણિતમોક્ષણં ચ; અન્યે તુ શોણિતમોક્ષણમિત્યત્ર શિરોવિરેચનં મન્યન્તે| યત્ કિઞ્ચિત્ પીતલીઢાદિકમનિર્હૃત્ય દોષં શમયતિ તત્ સંશમનં; યદુક્તં- “ન શોધયતિ યદ્દોષાન્ સમાન્નોદીરયત્યપિ| સમીકરોતિ ક્રુદ્ધાંશ્ચ તત્ સંશમનમુચ્યતે”- ઇતિ| તદપિ દ્વિવિધં બાહ્યમાભ્યન્તરં ચ| તત્ર બાહ્યમાલેપપરિષેકાવગાહાભ્યઙ્ગશિરોબસ્તિકવલગ્રહગણ્ડૂષાદિકમ્, આભ્યન્તરં તુ પાચનલેખનબૃંહણરસાયનવાજીકરણવિષપ્રશમનાદિકમ્| આહારશ્ચતુર્વિધઃ, પેયલેહ્યાદ્યભક્ષ્યભેદાત્; સ પુનસ્ત્રિવિધઃ- દોષપ્રશમનો, વ્યાધિપ્રશમનઃ, સ્વસ્થવૃત્તિકરશ્ચેતિ| દોષસંશમનત્વાત્ સંશમનગ્રહણેનૈવાહારે લબ્ધે પૃથક્કરણં સંશોધનાદિષ્વાહારસ્ય પ્રાધાન્યસૂચનાર્થમ્; અથવા સ્વસ્થે પુરુષે દોષવ્યાધિપ્રશમાભાવાદાહારસ્ય પૃથગ્ગ્રહણમ્| આચારઃ કાયવાઙ્માનસં કર્મ; તત્રોત્ક્ષેપણાવક્ષેપણાદિકં કાયિકં કર્મ, પાઠસ્વાધ્યાયાદિ વાચિકં, ધ્યેયચિન્ત્યસઙ્કલ્પાદિ માનસમ્| સમ્યક્પ્રયુક્તા ઇતિ આયુરાદીન્ વીક્ષ્ય પ્રયુક્તાઃ||૨૭||

સંશોધનાદિષ્વાહારસ્ય પ્રાધાન્યં દર્શયિતુમાહ- પ્રાણિનામિત્યાદિ| મૂલમિતિ મૂલમિવ મૂલં, સમ્ભવહેતુત્વાત્; શુક્રશોણિતં તાવદાહારાદેવ જાયતે યદ્ગર્ભજનનસમર્થમ્| ન કેવલં પ્રાણિનાં મૂલં બલવર્ણોજસાં ચ| એતેન પ્રાણિનામાહારાદેવોત્પત્તિસ્થિતી નિદર્શિતે| બલં કર્મસાધનશક્તિર્વ્યાયામાનુમેયા, વર્ણો ગૌરાદિઃ, ઓજઃ સોમાત્મકં રસાદિશુક્રાન્તસર્વધાતુધામભૂતં હૃદિસ્થમ્| અન્યે તુ બલં શરીરોપચયોઽત્રાભિપ્રેત ઇતિ વદન્તિ| એવં પરમાર્થતો બલૌજસોર્ભેદેઽપિ દોષધાતુમલક્ષયવૃદ્ધિવિજ્ઞાનીયે ચિકિત્સૈક્યાર્થમભેદ ઉક્તઃ| સ ષટ્સુ રસેષ્વાયત્ત ઇતિ સ આહારઃ, રસેષુ મધુરાદિષુ, આયત્તઃ અધીનઃ| દ્રવ્યાણિ પુનરોષધય ઇતિ ઓષધિશબ્દોઽત્ર સાન્નિધ્યાદ્ વક્ષ્યમાણસ્થાવરજઙ્ગમરાશિદ્વય એવ વર્તતે, ન પુનર્યાવદોષધિમાત્રે; અન્યથા હિ પાર્થિવેષ્વપ્યોષધિશબ્દો વર્તત ઇતિ પાર્થિવાનામુપાદાનં પૃથઙ્ગ સ્યાત્| અન્યે તુ પાર્થિવેષ્વપિ ઓષધિશબ્દો વર્તત ઇત્યાહુઃ| તાસ્ત્વિત્યાદિ તા ઇતિ ઓષધયઃ| સ્થાવરાણાં બહુતરોપયોગાત્ પ્રાગુપાદાનમ્||૨૮||

તાસામિતિ દ્વિવિધાનામોષધીનાં મધ્યે| કે તે ચત્વારઃ પ્રકારા ઇત્યાહ- વનસ્પતય ઇત્યાદિ| તાનેવ વિવરિતુમાહ- તાસ્વિતિ; તાસુ મધ્યે| અપુષ્પા ઇતિ અવિદ્યમાનપુષ્પાઃ, ફલવન્ત ઇતિ ફલં યેષામસ્તિ તે વનસ્પતય ઇતિ; કે પુનરીદૃશાઃ? પ્લક્ષોદુમ્બરાદયઃ| પુષ્પફલવન્તો વૃક્ષા ઇતિ ઉભયયુક્તા વૃક્ષાઃ; કે તે? આમ્રજમ્બૂપ્રભૃતયઃ| પ્રતાનવત્ય ઇત્યાદિ પ્રતાનવત્યો વિસ્તારવત્યઃ વીરુધઃ, ન કેવલં પ્રતાનવત્યો વીરુધઃસ્તમ્બિન્યશ્ચ ગુલ્મિન્યશ્ચ, ગુલ્મઃ પુનઃ વર્તુલલતાસન્તતિવિટપઃ , તાશ્ચ વિદારીકોલવલ્લીશાલપર્ણીપૃશ્નિપર્ણીપ્રભૃતયઃ| કેચિત્ ‘સ્તમ્બિન્યશ્ચ’ ઇત્યત્ર ‘ગુલ્મિન્યશ્ચ’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| ફલપાકનિષ્ટા ઇતિ નિષ્ઠા નાશઃ, ફલપાકેન પરિણત્યા નાશો યાસાં તાસ્તથોક્તાઃ; તે પુનર્ગોધૂમાદયઃ| અન્યે તુ નિષ્ઠાશબ્દં પ્રત્યેકં સમ્બધ્નન્તિ, ફલનિષ્ઠાઃ પાકનિષ્ઠા ઇતિ; તત્ર ફલનિષ્ઠાઃ શાલિતિલકુલત્થાદયઃ, પાકનિષ્ઠાઃ કવકાદયઃ; કવકશ્છત્રક ઉચ્યતે||૨૯||

જઙ્ગમાઃ ખલ્વપીત્યાદિ|- ખલુશબ્દઃ શિષ્યસમ્બોધને, હે સુશ્રુત, જઙ્ગમા અપિ ચતુર્વિધાઃ ચતુષ્પ્રકારાઃ| તાનાહ- જરાયુજેત્યાદિ| એતચ્ચ પૂર્વં વ્યાખ્યાતમ્| જરાયુજાદિષુ પૂર્વોક્તસંસ્વેદજાદિક્રમત્યાગો યોનિસઙ્કરં બોધયતિ; તેન પક્ષિષુ બલાકા જરાયુજા અણ્ડજા ચેતિ, સર્પજાતિષુ અહિપતાકા જરાયુજા, સંસ્વેદજેષ્વપિ કાશ્ચિત્ પિપીલિકા અણ્ડજા ઉદ્ભિજ્જાશ્ચ| વ્યાલાદય ઇતિ વ્યાલા હિંસ્રપશુવ્યાઘ્રાદયઃ, અન્યે તુ પશુગ્રહણાદેવ હિંસ્રપશૂનામપિ ગ્રહણમિતિ વ્યાલશબ્દેન સર્પવિશેષમાહુઃ| તદુક્તં- ‘‘સર્પજાતિષુ અહિપતાકા જરાયુજા”- ઇતિ| આદિગ્રહણાદ્ બલાકાજતુકાદયઃ| ઇહોપકરણપ્રસ્તાવે પશૂનાં પ્રાધાન્યમિતિ પ્રાઙ્નિર્દેશઃ, પ્રાગ્ભૂતગ્રામપ્રસઙ્ગેન પુરુષપ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થમ્, અત્ર પુનર્જરાયુજાણ્ડજેત્યાદિપાઠ ઓષધિત્વખ્યાપનાયેતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્| ખગસર્પેત્યાદિ ખગાઃ પક્ષિણઃ, સર્પા મન્દગામિનોઽજગરપ્રભૃતયઃ, સરીસૃપાઃ શીઘ્રગામિનઃ કૃષ્ણસર્પાદયઃ, મીનમકરાદયો વા; પ્રભૃતિગ્રહણાત્ કૂર્મનક્રાદીનાં ગ્રહણં; કેચિત્ પ્રભૃતિશબ્દમપઠિત્વા લુપ્તનિર્દિષ્ટેનાદિશબ્દેન કૂર્માદીન્ ગૃહ્ણન્તિ| કૃમિકીટેત્યાદિ કૃમયઃ કોષ્ઠપુરીષાદિબાષ્પસમ્ભવાઃ, કીટા વૃશ્ચિકષઙ્બિન્દુપ્રભૃતયઃ, પિપીલિકાશ્ચિટિકાઃ, પ્રભૃતિગ્રહણાદેવંવિધા અન્યેઽપિ દૃશ્યન્તે| ઇન્દ્રગોપ ઇત્યાદિ ઇન્દ્રગોપાઃ પ્રાવૃટ્કાલજા અતિરક્તકૃમયઃ ‘ઇન્દ્રવધૂ’ ઇતિ લોકે, પ્રભૃતિગ્રહણાદીદૃશા અન્યેઽપિ||૩૦||

સ્થાવરજઙ્ગમયોર્નિર્દિષ્ટયોશ્ચિકિત્સોપયોગિનોઽવયવવિશેષાન્ દર્શયિતુમાહ- તત્ર સ્થાવરેભ્ય ઇત્યાદિ| સ્વરસાદય ઇત્યાદિગ્રહણાત્તૈલક્ષારભસ્મકણ્ટકપ્રભૃતીનાં ગ્રહણમ્| કેચિત્ કન્દં સૂત્રે ન પઠન્તિ, આદિશબ્દાચ્ચ ગૃહ્ણન્તિ| રોમરુધિરાદય ઇત્યાદિશબ્દાન્માંસવસાઘૃતાસ્થિખુરાદયઃ||૩૧||

રસાધિકારિકમૌષધિવર્ગં સ્થાવરજઙ્ગમં પ્રતિપાદ્ય, પરિશિષ્ટં પ્રતિપાદયિતુમાહ- પાર્થિવા ઇત્યાદિ| પૃથિવ્યા વિકારાઃ પાર્થિવાઃ, રજતં રૌપ્યં, મણિઃ સ્ફટિકાદિઃ, મુક્તા મૌક્તિકં, મૃત્ મૃત્તિકા, કપાલં કર્પરમ્| સુવર્ણસ્યેહ પાર્થિવત્વમેવાઙ્ગીક્રિયતે ગુરુત્વકાઠિન્યસ્થૈર્યાદિહેતુભિઃ| સૂત્રે આદિગ્રહણાલ્લોહમલસિકતાસુધાહરિતાલલવણગૈરિકરસાઞ્જનપ્રભૃતીનાં ગ્રહણમ્| યદ્યપિ સ્થિતિશીલત્વાત્તથા લોકદ્વિત્વસમાખ્યાનેઽપૃથગુક્તત્વાચ્ચ સ્થાવરશબ્દેનૈવ પાર્થિવા ઉચ્યન્તે, તથાઽપ્યત્ર પ્રકરણાદ્યેષ્વાહારોપયોગિત્વં ફલમૂલાદ્યવયવેષુ રસપ્રધાનતયા તત્રૈવ ચતુર્વિધે વનસ્પત્યાદિગણે સ્થાવરશબ્દો વર્તતે ન તુ પાર્થિવેષ્વપિ, તેષામાહારેષુ પ્રાયેણાનુપયોગાત્; અન્યદપિ સમાધાનાન્તરમસ્તિ, તચ્ચ વિસ્તરભયાન્ન લિખિતમ્||૩૨||

કાલકૃતા ઇત્યાદિ| આદિગ્રહણાન્નિમેષકાષ્ઠાકલામુહૂર્તાદયઃ| અન્યે ત્વેતદ્ગદ્યમન્યથા પઠન્તિ વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ; તચ્ચ વર્તમાનપ્રતિષ્વપ્રસિદ્ધમિત્યસ્માભિરુપેક્ષિતમ્||૩૩||

એષાં પ્રયોજનં દર્શયિતુમાહ- ત એત ઇત્યાદિ| સ્વભાવત એવેતિ સ્વલક્ષણત એવ| દૂષયન્તિ કાયવાક્ચિત્તાનીતિ દોષા વાતાદયઃ; તદારબ્ધાશ્ચ જ્વરાદયઃ| સઞ્ચયઃ સ્થાનવૃદ્ધિઃ; પ્રકોપણં પ્રકોપઃ, પ્રકોપશબ્દેન પ્રકોપપ્રસરસ્થાનસંશ્રયવ્યક્તિભેદાઃ પઞ્ચોચ્યન્તે; પ્રકોપઃ સ્થાનાદુન્માર્ગગમનં; પ્રસરઃ પઞ્ચદશપ્રકારો વ્રણપ્રશ્ને વક્ષ્યતે; જ્વરાતીસારાદીનાં સામાન્યલક્ષણં વ્યક્તિઃ, યથા- સન્તાપલક્ષણો જ્વરઃ, સરણલક્ષણોઽતિસાર ઇત્યાદિ; વિશેષણં ભેદઃ, યથા- અષ્ટૌ જ્વરા ઇત્યાદિ; પ્રશમનં પ્રશમઃ સ્વયમુપશમઃ; હેતુવ્યાધિવિપરીતં કર્મ પ્રતીકારઃ; અન્યે તુ પ્રશમપ્રતીકારયોરેકાર્થતાં મન્યમાનાઃ પ્રતીકારં ન પઠન્તિ; તન્ન, યસ્માજ્જ્વરાદીનામપ્યસ્તિ સ્વભાવોપશમઃ; તદ્યથા- કફજ્વરપ્રતીકારો વસન્તે પૂર્વાહ્ણે ચ, સ્વભાવેન પ્રશમસ્તુ ગ્રીષ્મે મધ્યાહ્ને ચેત્યાદિ; તસ્માત્ પ્રશમનપ્રતીકારયોરર્થભેદોઽસ્ત્યેવ| પ્રયોજનવન્તશ્ચેતિ ચિકિત્સોપકારિણ ઇત્યર્થઃ| તદ્યથા ‘લાજોત્પલોશીરકુચન્દનાનિ દત્ત્વા પ્રવાતે નિશિ વાસયેચ્ચ’ (ઉ. ત. અ. ૪૮); તથા ‘નિવાતે દેશે નિચિતં કૃત્વા’ (સૂ. અ. ૧૧), તથા ‘મદનફલાનામાતપપરિશુષ્કાણાં’- (સૂ. અ. ૪૩) ઇત્યાદિ પ્રયોજનં જ્ઞાતવ્યમ્||૩૪||

ઇદાનીં ગદ્યે વિસ્તરેણ પ્રતિપાદિતમર્થં શ્લોકૈઃ પ્રકટીકુર્વન્નાહ- ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકા ઇત્યાદિ| યદ્યપિ સુશ્રુતે ભવન્તિ ચાત્રેતિ વિનાઽપિ શ્લોકા ભવન્તિ, તથાઽપ્યત્ર મન્દમતીનાં ગદ્યપદ્યભેદકથનાય ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકા ઇતિ કૃતમ્; અન્યે તુ વેદાદિધર્મસંવાદાર્થમિતિ વદન્તિ| અથ કે તે શ્લોકા ઇત્યાહ- શારીરાણામિત્યાદિ| ન ચાત્ર દ્વિરુક્તિઃ, પૂર્વોક્તસ્ય ગૂઢાર્થસ્યાભિવ્યક્તિકરત્વાત્ | શારીરાણામિતિ શરીરસમ્ભવાનામ્| વિકારાણામિતિ વિકૃતયો વિકારાઃ, તેન વિકારા અત્ર કુપિતા દોષા વ્યાધયોઽપિ ગૃહ્યન્તે| એષઃ પૂર્વોક્તઃ| વર્ગશ્ચતુર્વિધઃ ચતુષ્પ્રકારઃ, આહારાચારપાર્થિવકાલકૃતભેદાત્; ‘સ્થાવરજઙ્ગમપાર્થિવકાલકૃતભેદાચ્ચતુર્વિધઃ’ ઇતિ જેજ્જટઃ; પઞ્જિકાકારસ્ત્વિદં ન મન્યતે| અત્રાપિ પ્રકોપશબ્દઃ પ્રકોપપ્રસરસ્થાનસંશ્રયવ્યક્તિભેદેષુ વર્તતે| પ્રશમશબ્દોઽત્ર રોગોપઘાતમાત્રસ્યોપલક્ષણં; તેન સાધ્યાનાં સિદ્ધઃ, યાપ્યાનાં યાપનં, સ્વસ્થવૃત્તં ચ ગૃહ્યતે||૩૫||

ઇદાનીમાગન્તૂનામાશ્રયભેદેન ચિકિત્સાં વક્તુમાહ- આગન્તવસ્ત્વિત્યાદિ| મનસ્યન્યે ઇતિ એકે, શરીરેઽન્યે ઇત્યપરે| શરીરપતિતાનામાગન્તૂનાં ખડ્ગાદ્યભિઘાતજાનાં શારીરાણામિવ, માનસાનાં મનઃસમ્ભૂતાનાં શબ્દાદિવર્ગઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ; ઇષ્ટ ઇત્યભિપ્રેતશ્ચિકિત્સાત્વેન| સુખાવહ ઇતિ સુખકારી| અન્યે તુ ચશબ્દમનુક્તસમુચ્ચયાર્થમાચક્ષતે, તેન ધૈર્યસ્મૃતિપ્રભૃતયોઽપિ માનસાન્ ચિકિત્સિતું નિર્દિષ્ટાઃ||૩૬-૩૭||

ઇદાનીં વ્યાખ્યાતમર્થમુપસંહરન્નાહ- એવમિત્યાદિ| એવમિતિ અનેન પ્રકારેણ| એતદિતિ પૂર્વનિર્દિષ્ટં, ચતુષ્ટયમિતિ ચતુરવયવં; યદ્યપ્યત્ર પુરુષાદયઃ પઞ્ચ, તથાઽપિ ચતુષ્ટયં જ્ઞેયં; તથાહિ- ‘‘નાન્યઃ કાલઃ ક્રિયાતોઽસ્તિ ક્રિયા નાન્યાઽથવૌષધાત્| પ્રાધાન્યાત્ પુરુષસ્યાત્ર(થ) તતો વ્યાધિચતુષ્ટયમ્|| ક્રિયાવિશિષ્ટઃ કાલો વા કાલો વા તચ્ચતુષ્ટયમ્’’- ઇતિ; અતો ન સઙ્ખ્યાતિરેકઃ| તત્ર યેન યદુપગૃહીતં તત્ર તદુપદર્શયિતુમાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્રેતિ તસ્મિન્ ચતુષ્ટયમધ્યે| તત્સમ્ભવદ્રવ્યસમૂહ ઇતિ તસ્ય પુરુષસ્ય સમ્ભવ ઉત્પત્તિસ્તદર્થો દ્રવ્યસમૂહઃ સ તથા| કઃ પુનરસાવિત્યાહ- ભૂતાદિરિતિ|- ભૂતાનિ આદીનિ પ્રથમાનિ પ્રધાનાનિ વા યસ્ય સ ભૂતાદિરિતિ વાક્યાર્થઃ; તેન શુક્રાર્તવપઞ્ચમહાભૂતાનીહ ગૃહ્યન્તે| અન્યે ત્વન્યથા વ્યાખ્યાનયન્તિ- તસ્ય પુરુષસ્ય સમ્ભવદ્રવ્યાણિ શુક્રશોણિતાદીનિ, તેષાં સમૂહઃ સંયોગવિશેષઃ, કથમ્ભૂતઃ સઃ? ભૂતાદિઃ; ભૂતં મહાભૂતં પૃથિવ્યાદિકમ્, આદિર્મૂલકારણં યસ્ય સ તથા; અથવા તત્સમ્ભવદ્રવ્યસમૂહઃ શુક્રશોણિતાદિસંયોગઃ સ ભૂતાનાં પ્રાણિનામાદિઃ મૂલકારણં, તત્ર વ્યક્તીભાવાત્| ભૂતાદિરિત્યત્રૈકે ભૂતાનામાદિર્ભૂતાદિઃ, અવ્યક્તાદારભ્ય યાવત્ ‘સ એષ કર્મપુરુષશ્ચિકિત્સાધિકૃતઃ’ (શા ૧) ઇતિ વદન્તિ; તન્ન, પઞ્જિકયા નિરસ્તત્વાત્| તદઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવિકલ્પાશ્ચેતિ અઙ્ગાનિ મસ્તકાદીનિ, પ્રત્યઙ્ગાનિ ચિબુકાદીનિ| ત્વઙ્માંસસિરાસ્નાયુપ્રભૃતય ઇતિ ત્વચઃ સપ્ત, માંસં પેશીશતાનિ પઞ્ચ, સિરાશતાનિ સપ્ત, સ્નાયુશતાનિ નવ; પ્રભૃતિગ્રહણાત્ સ્રોતોધમન્યાદયઃ| સર્વ એવેતિ સર્વગ્રહણાદાગન્તુમાનસસ્વાભાવિકાનાં ગ્રહણમ્| દ્રવ્યં સ્થાવરાદિ, રસા મધુરાદયઃ, ગુણા ગુર્વાદયઃ, વીર્યાણિ શીતોષ્ણાદીનિ, દ્વૌ વિપાકૌ ગુરુલઘૂ; ઔષધગ્રહણં ક્રિયાવિશેષણમ્, અતો ન સઙ્ખ્યાતિરેકઃ| અયમર્થઃ પુરુષાદિચતુષ્ટયપ્રસ્તાવે વ્યાખ્યાતઃ| ક્રિયાગ્રહણાદિતિ ક્રિયાકાલશબ્દોપાત્તાદિત્યર્થઃ | સ્નેહાદીનીત્યાદિશબ્દાત્ સ્વેદનવમનવિરેચનાસ્થાપનાનુવાસનધૂમનસ્યકવલગ્રહગણ્ડૂષપાચનસંશમનાદીનાં ગ્રહણં; છેદ્યાદીનીત્યાદિશબ્દાદ્ભેદ્યલેખ્યૈષ્યાહાર્યવિસ્રાવ્યસીવ્યાદીનાં ગ્રહણમ્| કાલગ્રહણાદિતિ સ્નેહનસ્વેદનવમનવિરેચનાદીનાં કર્મણાં તથા શસ્ત્રાદિકર્મણાં ચ વક્ષ્યમાણસમયનિર્દેશઃ| તત્ર સ્નેહસ્ય ‘પ્રતપ્તચામીકરપીતલોહિતે સવિતરિ’ (ચિ. અ. ૩૧) ઇતિ વચનાત્ કાલનિર્દેશઃ, સર્વસ્વેદાનાં જીર્ણાન્નકાલઃ, વમનસ્ય પૂર્વાહ્ણકાલઃ, વિરેચનસ્ય પ્રાતઃ, પ્રાતરિતિ દિનસ્યાદિત્રયો મુહૂર્તાઃ, આસ્થાપનં તુ મધ્યાહ્ને તૃતીયે પ્રહરે, અનુવાસનં સાયાહ્ને ક્વચિત્પ્રદોષેઽપિ, તથા ભુક્તવન્તમાતુરમુપવેશ્યેત્યાદ્યનુસર્તવ્યમ્||૩૮||

અનેન ચતુષ્ટયેન સકલમેવ શાસ્ત્રં વ્યાપ્તમિતિ નિદર્શયિતુમાહ- ભવતિ ચાત્રેત્યાદિ| બીજમિવ બીજં, યથૈકં બીજં ભૂમૌ નિક્ષિપ્તં મૂલકાણ્ડશાખાપત્રૈર્દૂરતરવિસારિતમુપજાયતે, તથેદમપિ ચિકિત્સિતબીજં સૂત્રનિદાનશારીરચિકિત્સાકલ્પસ્થાનાદ્યૈર્વિસ્તૃતમારોગ્યફલં ભવતીતિ| સમાસેન સઙ્ક્ષેપેણ| સવિંશમધ્યાયશતમિતિ વિંશત્યધિકમધ્યાયશતમિત્યર્થઃ| સવિંશમિતિ સહશબ્દેન કિં પ્રયોજનમ્? ઉચ્યતે, સહશબ્દેનાત્રોત્તરતન્ત્રેણ સહ વિંશત્યધિકમિતિ ઉત્તરતન્ત્રસહિતત્વં પ્રકાશ્યતે| નનુ, અત્ર પક્ષે બીજકથનેનૈવાદ્યાધ્યાયસ્ય ગતત્વાત્ કથં વિંશત્યધિકમધ્યાયશતં પૂર્યતે? નૈવં, સર્વતન્ત્રોપલક્ષણત્વાત્તસ્યેતિ નાત્રોનત્વમ્| અન્યે તુ સશબ્દમૂનાર્થમાચક્ષતે, યથા- સલવણં સતિક્તં સક્ષારમિતિ| કથમત્રોનતા? ઉચ્યતે, વેદોત્પત્તિમધ્યાયં વિહાય વિંશત્યધિકમધ્યાયશતં ન પૂર્યતે, એકેનોનત્વાત્; તસ્માદૂનવિંશત્યધિકમધ્યાયશતમસ્ય વ્યાખ્યા ભવિષ્યતીતિ| યદ્યેવં તર્હિ ઉત્તરતન્ત્રસ્ય કથં પ્રાપ્તિઃ? ઉચ્યતે, અર્થવશાત્| નનુ, કઃ પુનરર્થો યદ્વશાત્ પ્રાપ્તિઃ? ઉચ્યતે - શેષા અર્થા ઉત્તરે તન્ત્રે પ્રતિપાદનીયા ઇતિ| ઉત્તરતન્ત્રપ્રાપ્તાવન્યો યોઽર્થોઽસ્તિ સ ચ ન લિખિતો ગ્રન્થગૌરવભયાત્||૩૯||

તચ્ચ સવિંશમિત્યાદિ| તચ્ચ સોત્તરતન્ત્રં વિંશત્યધિકમધ્યાયશતં પઞ્ચસુ સ્થાનેષુ| નનુ કથમેતત્? ઉત્તરતન્ત્રસ્ય પઞ્ચભ્યઃ સ્થાનેભ્યઃ પૃથગુક્તત્વાત્; નૈવં, કુતઃ? પઞ્ચસ્વેવેતિ નિયમાભાવાત્| અત એવાગ્રે વક્ષ્યતિ- ઉત્તરે તન્ત્રે શેષાનર્થાન્ વક્ષ્યામ ઇતિ| શેષાનર્થાનિતિ શેષશબ્દેન રસભેદાદયઃ સ્વસ્થવૃત્તાદયશ્ચ જ્ઞેયાઃ||૪૦||

ઇદાનીં વેદોત્પત્ત્યધ્યાયે નિદર્શિતસ્ય ચિકિત્સાબીજોપદેશન્યાયેન શાસ્ત્રસ્ય પાઠાનુશંસામાહ- સ્વયમ્ભુવેત્યાદિ| સ્વયમ્ભુવા બ્રહ્મણા, પ્રોક્તમ્ ઉપદિષ્ટમ્, ઇદમિતિ શાસ્ત્રં, સનાતનં નિત્યં, યઃ પઠેત્ અધીયીત; અન્યે તુ પઠધાતુરત્ર ચતુર્ષ્વર્થેષુ, તથાહિ- પાઠે, અર્થજ્ઞાને, કર્મદર્શને, અભ્યાસે ચ| હિ સ્ફુટમ્| કાશિપતિપ્રકાશિતમ્ આદિદેવેન ધન્વન્તરિણા પ્રકાશિતમ્| ભુવિ પૃથિવ્યામ્| પૂજિતો નૃપૈરિતિ નૃપૈઃ નરેન્દ્રૈઃ, એતેન ઐહિકં ફલં દર્શયતિ| અસુક્ષયે પ્રાણક્ષયે| શક્રસલોકતામ્ ઇન્દ્રસમાનલોકતાં વ્રજતિ, એતેન પારલૌકિકં શ્રેયો દર્શયતિ| અન્યે તુ ‘શક્રસુલોકતાં વ્રજેત્’ ઇતિ પઠન્તિ; સુશબ્દઃ પૂજાવચનઃ, તેન શક્રલોકપૂજ્યતાં વ્રજેત્ પ્રાપ્નુયાદિત્યર્થઃ| એતેન ભુવિ નરેન્દ્રૈઃ સ્વર્ગે ચ દેવૈઃ પૂજિતો ભવેદિત્યર્થઃ||૪૧||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્ણ)ણવિરચિતાયાન્નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને વેદોત્પત્તિર્નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||