Adhikarana ਮਙ੍ਗਲਾਚਰਣਂ · Śloka
Show commentary
ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸਂ ਗਣਾਧੀਸ਼ਂ ਸ੍ਵਗੁਰੁਂ ਚ ਸਰਸ੍ਵਤੀਮ੍| ਜਨਕਂ ਜਨਯਿਤ੍ਰੀਂ ਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦੌ ਪ੍ਰਣਮਾਮ੍ਯਹਮ੍|| ਸਮਸ੍ਤਜਨਪਦਤਿਲਕਕਲ੍ਪੇ ਸ਼੍ਰੀਭਾਦਾਨਕਦੇਸ਼ੇ ਨਗਰੀਵਰਮਥੁਰਾਸਮੀਪੇ ਅਙ੍ਕੋਲਾਨਾਮਕਂ ਵੈਦ੍ਯਸ੍ਥਾਨਮਸ੍ਤਿ| ਯਤ੍ਰ ਸੌਰਵਂਸ਼ਜਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਃ ਸਮਸ੍ਤਭੂਮਿਪਤਿਮਾਨ੍ਯਾ ਅਸ਼੍ਵਿਨੀਕੁਮਾਰਸਮਾਨਾਃ ਪਾਰ੍ਵਣਚਨ੍ਦ੍ਰਰੁਚਿਯਸ਼ਃਪ੍ਰਸਾਧਿਤਦਿਙ੍ਮਣ੍ਡਲਾ ਵੈਦ੍ਯਾ ਅਭੂਵਨ੍| ਤਦਨ੍ਵਯੇ ਗੋਵਿਨ੍ਦਨਾਮਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਸ਼ਿਰੋਮਣਿਰਭੂਤ੍, ਤਤਸ੍ਤਤ੍ਪੁਤ੍ਰੋ ਭਿਸਕ੍ਸ਼ਿਰੋਮੁਕੁਟਮਣਿਰ੍ਜਯਪਾਲਃ ਸਮਜਨਿ, ਤਤ੍ਤਨਯਸ਼੍ਚ ਸਮਸ੍ਤਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੋ ਭਰਤਪਾਲਃ ਸਞ੍ਜਾਤਃ, ਤਤ੍ਪੁਤ੍ਰਃ ਸ੍ਵਕੁਲਨਭਸ੍ਤਲਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ ਵਿਵੇਕਬਹਸ੍ਪਤਿਃ ਸ਼੍ਰੀਸਹਪਾਲਦੇਵਨਪਤਿਵਲ੍ਲਭਃ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹਣਃ ਸਮਭੂਤ੍| ਤੇਨ ਸ਼੍ਰੀਜੇਜ੍ਜਟਂ ਟੀਕਾਕਾਰਂ ਸ਼੍ਰੀਗਯਦਾਸਭਾਸ੍ਕਰੌ ਚ ਪਞ੍ਜਿਕਾਕਾਰੌ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਬ੍ਰਹ੍ਮਦੇਵਾਦੀਨ੍ ਟੀਪ੍ਪਨਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚੋਪਜੀਵ੍ਯ, ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਾਯ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਪਰਿ ਜੇਜ੍ਜਟਾਦਿਭਿਸ੍ਟੀਕਾ ਰਚਿਤਾਃ, ਤਥਾਪਿ ਤਾਸਾਂ ਕੁਸ਼ਾਗ੍ਰੀਯਧਿਯਾਮਭਿਗਮ੍ਯਤ੍ਵਾਦਲ੍ਪਮੇਧਸਾਮਨੁਗ੍ਰਹਾਯ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਕਾਮਸ੍ਯ ਮਮ ਪ੍ਰਯਾਸਃ ਸਫਲਃ|
Adhikarana ੨ (੧-੨) · Śloka ੨
ਅਥਾਤੋ ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातो वेदोत्पत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
Show commentary
ਅਥਾਤੋ ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਕਤਮਤ੍ ਸੂਤ੍ਰਮਿਦਂ? ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਨਿ ਹਿ ਸੂਤ੍ਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਰ੍ਤਸੂਤ੍ਰਮ੍, ਏਕੀਯਸੂਤ੍ਰਂ, ਸ਼ਿਸ੍ਯਸੂਤ੍ਰਂ, ਗੁਰੁਸੂਤ੍ਰਂ ਚੇਤਿ| ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਰ੍ਤਸੂਤ੍ਰਂ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵੇਤ੍ਯੇਕੇ, ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਸ੍ਤੀਤਿ ਭਾਸਨ੍ਤੇ, ਯਥਾ ਚ ਤਦਸ੍ਤਿ ਤਥੇਹੈਵ ਨੈਕਟ੍ਯੇਨ ਕਥਯਿਸ੍ਯਾਮਃ; ਏਕੀਯਸੂਤ੍ਰਂ ਯਥਾ- ‘ਤਤ੍ਰ ਲੋਹਿਤਕਪਿਲਪਾਣ੍ਡੁਪੀਤਨੀਲਸ਼ੁਕ੍ਲੇਸ੍ਵਵਨਿਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਸੁ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਣਿ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮੁਦਕਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯੇਕੇ ਭਾਸਨ੍ਤੇ’(ਸੂ. ਅ. ੪੫)- ਇਤਿ; ਸ਼ਿਸ੍ਯਸੂਤ੍ਰਂ ਯਥਾ- ‘ਵਾਯੋਃ ਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਚ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਸ੍ਥਾਨਂ ਕਰ੍ਮ ਚ ਰੋਗਾਂਸ਼੍ਚ ਵਦਸ੍ਵ ਵਦਤਾਂਵਰ’ (ਨਿ. ਅ. ੧)- ਇਤਿ; ਗੁਰੁਸੂਤ੍ਰਂ ਯਥਾ- ‘ਦੇਹੇ ਵਿਚਰਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਨਿਬੋਧ ਮੇ’ (ਨਿ. ਅ. ੧)- ਇਤਿ; ਏਵਂ ਸੂਤ੍ਰਾਣਾਮਨੇਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਸ੍ਯੇਦਂ ਸੂਤ੍ਰਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਗੁਰੋਰੇਵੈਤਤ੍ ਸੂਤ੍ਰਂ, ਸ਼ਿਸ੍ਯੇਣ ਗ੍ਰਨ੍ਥਂ ਚਿਕੀਰ੍ਸਤਾ ਲਿਖਿਤਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ਼ਿਸ੍ਯਸ੍ਯੈਵੇਦਂ ਸੂਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ, ਸ ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਸ਼ਿਸ੍ਯੇਸੁ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਪ੍ਰਸ਼ਿਸ੍ਯੇਸੁ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਂ ਕਤਵਾਨ੍; ਤਨ੍ਨੇਚ੍ਛਤਿ ਗਯੀ| ਕਿਮੇਤਤ੍ ਸ੍ਵਕਪੋਲਕਲ੍ਪਿਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨੋਕ੍ਤਮ੍, ਅਥਵਾ ਯਥੈਵ ਗੁਰੁਣੋਦੀਰਿਤਮਿਤਿ ਪਸ੍ਟਃ ਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਰ੍ਤਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਮੁਖੇਨੇਦਮਾਹ- ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰਿਤਿ| ਇਦਂ ਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਰ੍ਤਸੂਤ੍ਰਂ, ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਪਰੋਕ੍ਸੇ ਲਿਟ੍ਪ੍ਰਯੋਗਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰੈਵ ਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਰ੍ਤਸੂਤ੍ਰਂ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮਿਤਿ; ਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਰ੍ਤਾਪੀਹ ਨਾਗਾਰ੍ਜੁਨ ਏਵ| ਅਥਸ਼ਬ੍ਦੋਨਨ੍ਤਰਾਰ੍ਥ ਏਵ| ਅਤੋ ਯੁਸ੍ਮਚ੍ਛਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੋਪਦੇਸ਼ਕਾਮਿਤਾਦਨਨ੍ਤਰਮ੍| ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਿਤਿ ਅਸ੍ਯਾਦੌ ਆਯੁਃਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੁਪ੍ਤੋ ਜ੍ਞੇਯਃ; ਤੇਨ, ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਿਤਿ| ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਤ੍ਰਾਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਃ, ਨ ਤ੍ਵਭੂਤਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਃ| ਅਧੀਯਨ੍ਤੇਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥਾ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਯਃ| ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ ਵਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇ, ਆਙ੍ ਅਭਿਵ੍ਯਾਪ੍ਤੌ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ਪ੍ਰਕਥਯਿਸ੍ਯਾਮਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ, ਅਥਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਨਨ੍ਤਰ੍ਯੇ , ਅਤਃਸ਼ਬ੍ਦੋ ਹੇਤ੍ਵਰ੍ਥਃ, ਯਤ ਏਤੇ ਸ਼ਿਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਜਾਹਿਤਾਰ੍ਥਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਗੁਰੁਂ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਃ, ਅਤੋ ਹੇਤੋਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਪਰੇ ਤੁ ਵਿਰ੍ਵਿਵਿਧਪ੍ਰਕਾਰੇ, ਆਙ੍ ਆਭਿਮੁਖ੍ਯੇ, ਸ਼ੇਸਂ ਸਮਮ੍| ਏਤੇਨਾਤਃ ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੋਪਦੇਸ਼ਕਾਮਿਤਾਦਨਨ੍ਤਰਮ੍, ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਾਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਮਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤੋ ਯੋਧ੍ਯਾਯਸ੍ਤਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਭਿਵ੍ਯਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕਥਯਿਸ੍ਯਾਮਃ| ਦ੍ਵਿਤੀਯਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਪਕ੍ਸੇਪੀਤ੍ਥਂ ਯੋਜਨੀਯਮ੍| ਯਥੋਵਾਚੇਤਿ ਯਾਦਗੁਕ੍ਤਵਾਨ੍| ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰਿਤਿ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਯਸ਼ਃਸ਼੍ਰੀਕਾਮਾਰ੍ਥਪ੍ਰਯਤ੍ਨੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ‘ਭਗਵਾਨ੍’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਜ੍ਞਾਨਾਤਿਸ਼ਯਵਾਨ੍ ਪੁਰੁਸਾਤਿਸ਼ਯੋ ਭਗਵਾਨ੍; ਅਪਰੇ ਤੁ, ਅਸ੍ਟਗੁਣੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਵਾਨੇਵਾਤ੍ਰ ਭਗਵਾਨ੍| ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਸੂਤ੍ਰਂ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਧ੍ਯਾਯਾਦੌ ਲਿਖਿਤਂ, ਤਥਪਿ ‘ਵਤ੍ਸ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ’ (ਸੂ. ਅ. ੧, ਸੂ. ਅ. ੧੪) ਇਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਅਧ੍ਯਾਪ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤੋ ਵਤ੍ਸਾਃ’ (ਸੂ. ਅ. ੧, ਸੂ. ਅ. ੫) ਇਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਨ੍ਨੇਚ੍ਛਤਿ ਗਯੀ| ਅਤ੍ਰ ਕੇਚਿਦ੍ ‘ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਨਾਮਾਧ੍ਯਾਯਂ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ||੧-੨||
Adhikarana ੩ (੩) · Śloka ੩
ਅਥ ਖਲੁ ਭਗਵਨ੍ਤਮਮਰਵਰਮਸਿਗਣਪਰਿਵਤਮਾਸ਼੍ਰਮਸ੍ਥਂ ਕਾਸ਼ਿਰਾਜਂ ਦਿਵੋਦਾਸਂ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਮੌਪਧੇਨਵਵੈਤਰਣੌਰਭ੍ਰਪੌਸ੍ਕਲਾਵਤਕਰਵੀਰ੍ਯ(ਰ)ਗੋਪੁਰਰਕ੍ਸਿਤਸੁਸ਼੍ਰੁਤਪ੍ਰਭਤਯ ਊਚੁਃ ||੩||
View original
अथ खलु भगवन्तममरवरमृषिगणपरिवृतमाश्रमस्थं काशिराजं दिवोदासं धन्वन्तरिमौपधेनववैतरणौरभ्रपौष्कलावतकरवीर्य(र)गोपुररक्षितसुश्रुतप्रभृतय ऊचुः ||३||
Show commentary
ਅਥ ਖਲ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਥੇਤਿ ਮਙ੍ਗਲਾਰ੍ਥਃ, ਤਤ੍ਤੁ ਸ਼੍ਰੋਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤ੍ਰੋਃ ਕ੍ਰਿਯਾਫਲਸਿਦ੍ਧਿਂ ਕਥਯਤਿ| ਖਲੁ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੋਭਾਰ੍ਥਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਰ੍ਥਃ| ਅਮਰਵਰਂ ਦੇਵਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ, ਪੂਰ੍ਵਜਨ੍ਮਨ੍ਯਮਤੋਦ੍ਧਰਣਾਤ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋਵਤਾਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਿਗਣਪਰਿਵਤਂ ਦੇਵਰ੍ਸਿਬ੍ਰਹ੍ਮਰ੍ਸਿਰਾਜਰ੍ਸਿਸਮੂਹੈਰ੍ਵੇਸ੍ਟਿਤਂ, ਤਪੋਜ੍ਞਾਨਬਾਹੁਲ੍ਯਾਦੁਪਾਦੇਯਵਾਕ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਆਸ਼੍ਰਮਸ੍ਥਂ ਵਾਨਪ੍ਰਸ੍ਥਾਸ਼੍ਰਮਸ੍ਥਮ੍, ਏਤੇਨ ਰਾਜ੍ਯਚਿਨ੍ਤਾਪਰਿਤ੍ਯਾਗਾਦਨਾਕੁਲਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਂ ਰਾਜਰ੍ਸਿਤ੍ਵਂ ਚ ਸੂਚਿਤਮ੍| ਕਾਸ਼ਿਰਾਜਂ ਵਾਰਾਣਸੀਜਨਪਦਨਪਤਿਂ, ਕਾਸ਼ਿਰਾਜਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਾਣਪਦਾਭਿਲਾਸਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤਤ੍ਪੁਤ੍ਰਤ੍ਵਮਾਪਨ੍ਨਮਿਤਿ ਕਾਸ਼ਿਰਾਜਮ੍| ਕਾਸ਼ਿਰਾਜਾਨਾਮਨੇਕਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਣਮਾਹ- ਦਿਵੋਦਾਸਮ੍|- ਦਿਵਿਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨਦੇਵਾਃ ਕਥ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤੈਃ ਪੂਜਾਕਾਮ੍ਯਯਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦੀਯਤੇ ਯਸ੍ਮੈ ਸ ਦਿਵੋਦਾਸਸ੍ਤਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਦਾਸ(ਸ਼)ਤਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਯਤ੍ਨੇਨ ਕਰੋਤੀਤਿ ਦਾਸਃ(ਸ਼ਃ), ਦਿਵਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਦਾਸੋ ਦਿਵੋਦਾਸ(ਸ਼)ਸ੍ਤਮ੍| ਸਰ੍ਵਜਨਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮਾਹ- ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਮਿਤਿ|- ਧਨੁਃ ਸ਼ਲ੍ਯਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ, ਤਸ੍ਯ ਅਨ੍ਤਂ ਪਾਰਮ੍ ਇਯਰ੍ਤਿ ਗਚ੍ਛਤੀਤਿ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ , ਤਮ੍; ਅਪਰਾ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਵਿਸ੍ਤਰਭਯਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਾ| ਔਪਧੇਨਵਾਦਯਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਨ੍ਤਾਃ ਸਪ੍ਤ ਸ਼ਿਸ੍ਯਾ ਊਚੁਃ ਉਕ੍ਤਵਨ੍ਤਃ| ਪ੍ਰਭਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਭੋਜਾਦਯਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਗੋਪੁਰਰਕ੍ਸਿਤੌ’ ਇਤਿ ਨਾਮਦ੍ਵਯਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਇਤ੍ਯੌਪਧੇਨਵਾਦਯੋਸ੍ਟੌ; ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਨ੍ਨਿਮਿਕਾਙ੍ਕਾਯਨਗਾਰ੍ਗ੍ਯਗਾਲਵਾਃ; ਏਵਮੇਤਾਨ੍ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਸ਼ਿਸ੍ਯਾਨਾਹੁਃ| ਨਨੁ, ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਕਰ੍ਤਤਯਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਯ ਮੁਖ੍ਯਤ੍ਵਾਦਾਦਾਵਸ੍ਯ ਨਾਮਗ੍ਰਹਣਮੁਚਿਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਕਥਮੌਪਧੇਨਵਾਦਿਨਾਮਾਨ੍ਯਾਦਾਵੁਕ੍ਤਾਨਿ? ਸਤ੍ਯਂ, ਦੇਵਰ੍ਸਯਸ੍ਤੇ ਰਾਜਰ੍ਸੀਣਾਂ ਪੂਜ੍ਯਾ ਇਤਿ ਨ ਦੋਸਃ||੩||
Adhikarana ੪ (੪) · Śloka ੪
ਭਗਵਨ੍! ਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸਾਗਨ੍ਤੁਭਿਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਰ੍ਵਿਵਿਧਵੇਦਨਾਭਿਘਾਤੋਪਦ੍ਰੁਤਾਨ੍ ਸਨਾਥਾਨਪ੍ਯਨਾਥਵਦ੍ਵਿਚੇਸ੍ਟਮਾਨਾਨ੍ ਵਿਕ੍ਰੋਸ਼ਤਸ਼੍ਚ ਮਾਨਵਾਨਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਮਨਸਿ ਨਃ ਪੀਡਾ ਭਵਤਿ, ਤੇਸਾਂ ਸੁਖੈਸਿਣਾਂ ਰੋਗੋਪਸ਼ਮਾਰ੍ਥਮਾਤ੍ਮਨਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਯਾਤ੍ਰਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਜਾਹਿਤਹੇਤੋਰਾਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮ ਇਹੋਪਦਿਸ਼੍ਯਮਾਨਮ੍, ਅਤ੍ਰਾਯਤ੍ਤਮੈਹਿਕਮਾਮੁਸ੍ਮਿਕਂ ਚ ਸ਼੍ਰੇਯਃ; ਤਦ੍ਭਗਵਨ੍ਤਮੁਪਪਨ੍ਨਾਃ ਸ੍ਮਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨੇਤਿ ||੪||
View original
भगवन्! शारीरमानसागन्तुभिर्व्याधिभिर्विविधवेदनाभिघातोपद्रुतान् सनाथानप्यनाथवद्विचेष्टमानान् विक्रोशतश्च मानवानभिसमीक्ष्य मनसि नः पीडा भवति, तेषां सुखैषिणां रोगोपशमार्थमात्मनश्च प्राणयात्रार्थं प्रजाहितहेतोरायुर्वेदं श्रोतुमिच्छाम इहोपदिश्यमानम्, अत्रायत्तमैहिकमामुष्मिकं च श्रेयः; तद्भगवन्तमुपपन्नाः स्मः शिष्यत्वेनेति ||४||
Show commentary
ਸਯਸ੍ਤੇ ਤਂ ਕਾਸ਼ਿਰਾਜਂ ਪ੍ਰਤਿ ਕਿਮੂਚੁਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਭਗਵਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਭਗਵਨ੍ਨਿਤਿ ਸਮ੍ਬੋਧਨੇ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਾਰੀਰਾ ਵਾਤਾਦਿਵੈਸਮ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ, ਮਾਨਸਾ ਰਜਸ੍ਤਮਃਸਮ੍ਭੂਤਾਃ ਕਾਮਾਦਯਃ, ਆਗਨ੍ਤਵੋ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦਿਕਤਾਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਕਤਾਸ਼੍ਚ| ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਨਾਮਤ੍ਰਾਗ੍ਰਹਣਮਸ੍ਮਿਞ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਸ੍ਯਾਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਸੂਚਨਾਰ੍ਥਮ੍; ਅਥਵਾ ‘ਆਤ੍ਮਨਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਯਾਤ੍ਰਾਰ੍ਥਂ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰੈਵਾਵਰੋਧਾਚ੍ਚ, ਸੀਣਾਂ ਹਿ ਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸਾਗਨ੍ਤੁਵ੍ਯਾਧ੍ਯਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ ਕੇਵਲਂ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਵ੍ਯਾਧਿਨਿਸੇਧੇਨੈਵ ਪ੍ਰਾਣਯਾਤ੍ਰਾਭਿਪ੍ਰੇਤਾ| ਉਪਦ੍ਰੁਤਾਨ੍ ਉਪਸਸ੍ਟਾਨ੍| ਸਨਾਥਾਨਪਿ ਸਮਿਤ੍ਰਾਦਿਕਾਨਪਿ| ਅਨਾਥਵਤ੍ ਏਕਾਕਿਜਨਵਤ੍| ਵਿਚੇਸ੍ਟਮਾਨਾਨ੍ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਕੁਰ੍ਵਾਣਾਨ੍| ਏਤੇਨਾਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਵਿਨਾ ਮਿਤ੍ਰਾਦਯੋਪ੍ਯਨਰ੍ਥਕਾ ਇਤਿ| ਵਿਕ੍ਰੋਸ਼ਤਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਾਰ੍ਤਸ੍ਵਰੈ ਰੁਦਤਸ਼੍ਚ| ਨਃ ਅਸ੍ਮਾਕਮ੍| ਆਤ੍ਮਨਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਯਾਤ੍ਰਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਮਗ੍ਨੀਸੋਮਾਦੀਨਾਂ ਯਾਤ੍ਰਾਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਾਨੁਵਰ੍ਤਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਆਤ੍ਮਪ੍ਰਜਾਹਿਤਹੇਤੋਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਉਪਦਿਸ਼੍ਯਮਾਨਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਤਃ ਕਥ੍ਯਮਾਨਮ੍| ਅਤ੍ਰਾਯਤ੍ਤਮਿਤਿ ਅਤ੍ਰਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਦੇਸ਼ੇ, ਆਯਤ੍ਤਂ ਅਧੀਨਮ੍| ਐਹਿਕਮ੍ ਇਹਲੋਕਭਵਮ੍, ਆਮੁਸ੍ਮਿਕਂ ਪਰਲੋਕਭਵਂ, ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਕਲ੍ਯਾਣਲਾਭਃ| ਅਰ੍ਥਕਾਮੌ ਮਿਤ੍ਰਾਦਿਲਾਭੋ ਯਸ਼ਸ਼੍ਚ ਐਹਿਕਂ ਸ਼੍ਰੇਯਃ; ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਦਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰਜ੍ਞਾਨਾਦਯਸ਼੍ਚ ਆਮੁਸ੍ਮਿਕਂ ਸ਼੍ਰੇਯਃ, ਅਮਰਤ੍ਵਂ ਚ| ਤਦਿਤਿ ਹੇਤੌ, ਯਸ੍ਮਾਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਦੇਸ਼ਾਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਸ਼੍ਰੇਯ ਆਯਤ੍ਤਂ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍; ਉਪਪਨ੍ਨਾਃ ਸ੍ਮਃ ਸਮੀਪਮਾਗਤਾਃ ਸ੍ਮਃ; ਸ਼ਿਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਛਾਤ੍ਰਭਾਵੇਨੇਤਿ||੪||
Adhikarana ੫ (੫) · Śloka ੫
ਤਾਨੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍- ਸ੍ਵਾਗਤਂ ਵਃ; ਸਰ੍ਵ ਏਵਾਮੀਮਾਂਸ੍ਯਾ ਅਧ੍ਯਾਪ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤੋ ਵਤ੍ਸਾਃ ||੫||
View original
तानुवाच भगवान्- स्वागतं वः; सर्व एवामीमांस्या अध्याप्याश्च भवन्तो वत्साः ||५||
Show commentary
ਤੇਸਾਮੌਪਧੇਨਵਾਦੀਨਾਂ ਸਮੀਪਗਤਾਨਾਂ ਕਾਸ਼ਿਰਾਜੇਨ ਕਿਂ ਕਤਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਤਾਨੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨਿਤਿ| ਸ੍ਵਾਗਤਂ ਸ਼ੋਭਨਮਾਗਤਂ, ਵਃ ਯੁਸ੍ਮਾਕਮ੍| ਅਮੀਮਾਂਸ੍ਯਾਃ ਅਵਿਚਾਰਣੀਯਾਃ, ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਜਾਤ੍ਯਾਦਿਵਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਧ੍ਯਾਪ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਅਧ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਹਾਸ਼੍ਚ| ਵਤ੍ਸਾ ਇਤਿ ਪਕ੍ਸਪਾਤਾਤਿਸ਼ਯਤ੍ਵਸੂਚਕਂ ਸਮ੍ਬੋਧਨਮ੍; ਅਥਵਾ ਵਤ੍ਸਾਃ ਪ੍ਰਥਮਵਯਸੋ ਗਵਾਂ ਪੁਤ੍ਰਾਃ, ਵਤ੍ਸਾ ਇਵ ਵਤ੍ਸਾਃ; ਅਨੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸਣੇਨ ਪ੍ਰਥਮਵਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਪੁਤ੍ਰਸਾਦਸ਼੍ਯਂ ਦਮਨੀਯਤ੍ਵਂ ਚ ਸੂਚਯਤਿ||੫||
Adhikarana ੬ (੬) · Śloka ੬
ਇਹ ਖਲ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਨਾਮੋਪਾਙ੍ਗਮਥਰ੍ਵਵੇਦਸ੍ਯਾਨੁਤ੍ਪਾਦ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸ਼੍ਲੋਕਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਮਧ੍ਯਾਯਸਹਸ੍ਰਂ ਚ ਕਤਵਾਨ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਃ, ਤਤੋਲ੍ਪਾਯੁਸ੍ਟ੍ਵਮਲ੍ਪਮੇਧਸ੍ਤ੍ਵਂ ਚਾਲੋਕ੍ਯ ਨਰਾਣਾਂ ਭੂਯੋਸ੍ਟਧਾ ਪ੍ਰਣੀਤਵਾਨ੍ ||੬||
View original
इह खल्वायुर्वेदं नामोपाङ्गमथर्ववेदस्यानुत्पाद्यैव प्रजाः श्लोकशतसहस्रमध्यायसहस्रं च कृतवान् स्वयम्भूः, ततोऽल्पायुष्ट्वमल्पमेधस्त्वं चालोक्य नराणां भूयोऽष्टधा प्रणीतवान् ||६||
Show commentary
ਇਦਾਨੀਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਇਹ ਖਲ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਇਹ ਖਲ੍ਵਿਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਲਙ੍ਕਾਰੇ, ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਵਾਕ੍ਯਮਲਙ੍ਕਰੋਤਿ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਇਹ ਮਯਿ ਸੂਤ੍ਰਕਾਰੇ, ਖਲੁ ਏਵਾਰ੍ਥਃ; ਏਤੇਨ ਮਯ੍ਯੇਵ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋਸ੍ਟਾਙ੍ਗੋ ਨਾਨ੍ਯੇਸੁ ਸੂਤ੍ਰਕਾਰੇਸੁ, ਅਨ੍ਯੇਸਾਮੇਕੈਕਸ੍ਯੈਵਾਙ੍ਗਸ੍ਯ ਪ੍ਰਣੇਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਇਹੇਤਿ ਵਾਕ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮੇ, ਖਲੁ ਸਮ੍ਬੋਧਨੇ, ਇਤ੍ਯਪਰੇ| ਉਪਾਙ੍ਗਮ੍ ਅਙ੍ਗਮੇਵਾਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦੁਪਾਙ੍ਗਂ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਦੇਹਸ੍ਯ ਬਾਹੁਜਙ੍ਘੇ ਸ਼ਿਰ ਇਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ, ਕਰਚਰਣਨਾਸਿਕਾਦੀਨ੍ਯੁਪਾਙ੍ਗਾਨਿ, ਏਤੇਨੋਪਾਙ੍ਗਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍; ਉਪਾਙ੍ਗਮਙ੍ਗਸਮੀਪਮਿਤ੍ਯੇਕੇ| ਅਨੁਤ੍ਪਾਦ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਜਾਃ ਲੋਕਸਸ੍ਟੇਃ ਪ੍ਰਾਕ੍, ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਃ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਸਸ੍ਟਵਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਤਵਾਨ੍ ਸਂਸ੍ਕਤਵਾਨ੍, ਨ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਮੁਤ੍ਪਾਦਿਤਵਾਨ੍; ਕੁਤਃ? ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਃ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ| ਤਤੋਲ੍ਪਾਯੁਸ੍ਟ੍ਵਮਿਤਿ ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਕਰਣਾਦਨਨ੍ਤਰਮਧਰ੍ਮਪ੍ਰਵਤ੍ਤੌ ਸਤ੍ਯਾਮ੍, ਅਲ੍ਪਾਯੁਸ੍ਟ੍ਵਮ੍ ਅਲ੍ਪਜੀਵਿਤਤ੍ਵਮ੍, ਅਲ੍ਪਮੇਧਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧਿਤ੍ਵਂ, ਭੂਯਃ ਪੁਨਃ, ਅਸ੍ਟਧਾ ਅਸ੍ਟਭਿਃ ਪ੍ਰਕਾਰੈਃ||੬||
Adhikarana ੭ (੭) · Śloka ੭
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ਼ਲ੍ਯਂ, ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਂ, ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾ, ਭੂਤਵਿਦ੍ਯਾ, ਕੌਮਾਰਭਤ੍ਯਮ੍, ਅਗਦਤਨ੍ਤ੍ਰਂ, ਰਸਾਯਨਤਨ੍ਤ੍ਰਂ, ਵਾਜੀਕਰਣਤਨ੍ਤ੍ਰਮਿਤਿ ||੭||
View original
तद्यथा- शल्यं, शालाक्यं, कायचिकित्सा, भूतविद्या, कौमारभृत्यम्, अगदतन्त्रं, रसायनतन्त्रं, वाजीकरणतन्त्रमिति ||७||
Show commentary
ਅਥ ਕੇ ਤੇਸ੍ਟੌ ਪ੍ਰਕਾਰਾਃ? ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤਦ੍ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਲ੍ਯਮਿਤਿ ਸ਼ਲ੍ਯਾਹਰਣਪ੍ਰਧਾਨਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਸ਼ਲਾਕਾਯਾਃ ਕਰ੍ਮ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਂ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮਪਿ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਮ੍| ਕਾਯੋਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾ; ਅਥਵਾ ਕਾਯੋ ਦੇਹਃ, ਤਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾ| ਭੂਤਾਨਿ ਦੇਵਾਸੁਰਗਨ੍ਧਰ੍ਵਯਕ੍ਸਰਕ੍ਸਃਪਿਤਨਾਗਪਿਸ਼ਾਚਾ ਅਸ੍ਟੌ, ਤਾਨਿ ਵੇਤ੍ਤ੍ਯਨਯੇਤਿ ਭੂਤਵਿਦ੍ਯਾ; ਅਥਵਾ ਭੂਤਾਵੇਸ਼ਾਪਾਕਰਣਾਰ੍ਥਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਭੂਤਵਿਦ੍ਯਾ| ਕੁਮਾਰਾਃ ਬਾਲਾਃ, ਤੇਸਾਂ ਭਤਿਰ੍ਧਾਰਣਂ ਪੋਸਣਂ ਚ, ਤਸ੍ਯਾ ਭਤ੍ਯਾ ਇਦਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮਿਤਿ ਕੌਮਾਰਭਤ੍ਯਮ੍| ਅਗਦੋ ਵਿਸਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ, ਤਦਰ੍ਥਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮਗਦਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਵਿਸਗਰਵੈਰੋਧਿਕਸਮ੍ਪ੍ਰਯੋਗੋ ਗਦਃ, ਗਦਸ੍ਯਾਭਾਵਃ ਅਗਦਃ, ਅਗਦਾਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮਗਦਤਨ੍ਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਰਸਾਨਾਂ ਰਸਰਕ੍ਤਾਦੀਨਾਮਯਨਮਾਪ੍ਯਾਯਨਂ ਰਸਾਯਨਂ, ਤਦਰ੍ਥਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਰਸਾਯਨਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍; ਅਥਵਾ ਰਸਾਨਾਂ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਦੀਨਾਮਾਯੁਃਪ੍ਰਭਤਿਕਾਰਣਾਨਾਮਯਨਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਲਾਭੋਪਾਯੋ ਰਸਾਯਨਂ, ਤਦਰ੍ਥਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਰਸਾਯਨਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਵਾਜੀਕਰਣਤਨ੍ਤ੍ਰਮਿਤਿ ਯੇਨ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੁ ਵਿਸਯੇ ਵਾਜੀਵ ਨਰਃ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਤਦ੍ ਵਾਜੀਕਰਣਂ, ਯੇਨਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਜ੍ਯਤੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੁ ਤਦ੍ ਵਾਜੀਕਰਣਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਜਨਂ ਵਾਜੋ ਵੇਗਃ ਪ੍ਰਕਰਣਾਚ੍ਛੁਕ੍ਰਸ੍ਯ , ਸ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਵਾਜਿਨਃ, ਅਵਾਜਿਨੋ ਵਾਜਿਨਃ ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇਨੇਨੇਤਿ ਵਾਜੀਕਰਣਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਾਜੀਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਭਿਧੀਯਤੇ, ਤੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰਰਹਿਤਸ੍ਯ ਵਾਜੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇਨੇਨੇਤਿ ਵਾਜੀਕਰਣਂ, ਤਦਰ੍ਥਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਵਾਜੀਕਰਣਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋਸ੍ਟਾਙ੍ਗਪਰਿਸਮਾਪ੍ਤੌ||੭||
Adhikarana ੮ (੮) · Śloka ੮
ਅਥਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਲਕ੍ਸਣਸਮਾਸਃ |੮|
View original
अथास्य प्रत्यङ्गलक्षणसमासः |८|
Show commentary
ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਅਥੇਤ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰ੍ਯੇ, ਅਸ੍ਯ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਲਕ੍ਸਣਸਮਾਸਃ ਏਕਮੇਕਮਙ੍ਗਂ ਪ੍ਰਤਿ ਲਕ੍ਸਣਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਃ|੮|-
Adhikarana ੯ (੮(੧)) · Śloka ੮
ਤਤ੍ਰ, ਸ਼ਲ੍ਯਂ ਨਾਮ ਵਿਵਿਧਤਣਕਾਸ੍ਠਪਾਸਾਣਪਾਂਸ਼ੁਲੋਹਲੋਸ੍ਟਾਸ੍ਥਿਬਾਲਨਖਪੂਯਾਸ੍ਰਾਵਦੁਸ੍ਟਵ੍ਰਣਾਨ੍ਤਰ੍ਗਰ੍ਭਸ਼ਲ੍ਯੋਦ੍ਧਰਣਾਰ੍ਥਂ , ਯਨ੍ਤ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਪ੍ਰਣਿਧਾਨਵ੍ਰਣਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਾਰ੍ਥਂ ਚ (੧) |੮|
View original
तत्र, शल्यं नाम विविधतृणकाष्ठपाषाणपांशुलोहलोष्टास्थिबालनखपूयास्रावदुष्टव्रणान्तर्गर्भशल्योद्धरणार्थं , यन्त्रशस्त्रक्षाराग्निप्रणिधानव्रणविनिश्चयार्थं च (१) |८|
Show commentary
ਕਿਂ ਤਦੇਕਮੇਕਮਙ੍ਗਂ ਪ੍ਰਤਿ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣੇਤ੍ਯਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੇਸ੍ਵਙ੍ਗੇਸੁ| ਨਾਮਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨੇ, ਸ਼ਲ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਤੇ ਕਥ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਵਿਧਤਣਾਦੀਨਾਂ ਪੂਯਾਸ੍ਰਾਵਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਦੁਸ੍ਟਵ੍ਰਣਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਮਧ੍ਯਾਦੁਦ੍ਧਰਣਾਰ੍ਥਮੁਦ੍ਧਰਣਪ੍ਰਯੋਜਨਂ, ਤਥਾ ਗਰ੍ਭਸ਼ਲ੍ਯਸ੍ਯਾਪਿ| ਉਦ੍ਧਰਣਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ‘ਸਸ੍ਟ੍ਯਾ ਵਿਧਾਨੈਃ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਅਪਤਰ੍ਪਣਾਦ੍ਯੈ ਰਕ੍ਸਾਵਿਧਾਨਾਨ੍ਤੈਰ੍ਦ੍ਵਿਵ੍ਰਣੀਯੋਕ੍ਤੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਣਿਧਾਨਾਰ੍ਥਂ ਨਿਵੇਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਨ ਕੇਵਲਂ ਕਾਸ੍ਠਤਣਾਦਿ ਸ਼ਲ੍ਯਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ‘‘ਅਤਿਪ੍ਰਵਦ੍ਧਂ ਮਲਦੋਸਜਂ ਵਾ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਾਨਾਮ੍| ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਬਾਧਕਰਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਸ਼ਲ੍ਯਮ੍’’- ਇਤਿ||੮(੧)||
Adhikarana ੧੦ (੮(੨)) · Śloka ੮
ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਂ ਨਾਮੋਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਗਤਾਨਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣਨਯਨਵਦਨਘ੍ਰਾਣਾਦਿਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮੁਪਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਮ੍ (੨) |੮|
View original
शालाक्यं नामोर्ध्वजत्रुगतानां श्रवणनयनवदनघ्राणादिसंश्रितानां व्याधीनामुपशमनार्थम् (२) |८|
Show commentary
ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਤ੍ਰੁ ਗ੍ਰੀਵਾਮੂਲਮ੍, ਅਨ੍ਯੇ ਵਕ੍ਸੋਂਸਸਨ੍ਧਿਮਾਹੁਃ| ਵਦਨਮਤ੍ਰ ਮੁਖਕੁਹਰਮਾਹੁਃ| ਘ੍ਰਾਣਾਦਿਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਚ੍ਛਿਰਃਕਪਾਲਾਦਿਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਮ੍||੮(੨)||
Adhikarana ੧੧ (੮(੩)) · Śloka ੮
ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਨਾਮ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਜ੍ਵਰਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ਼ੋਸੋਨ੍ਮਾਦਾਪਸ੍ਮਾਰਕੁਸ੍ਠਮੇਹਾਤਿਸਾਰਾਦੀਨਾਮੁਪਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਮ੍ (੩) |੮|
View original
कायचिकित्सा नाम सर्वाङ्गसंश्रितानां व्याधीनां ज्वररक्तपित्तशोषोन्मादापस्मारकुष्ठमेहातिसारादीनामुपशमनार्थम् (३) |८|
Show commentary
ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੇਚਿਜ੍ਜ੍ਵਰਾਨਨ੍ਤਰਮਤਿਸਾਰਂ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨ, ਪਞ੍ਜਿਕਯਾ ਦੂਸਿਤਤ੍ਵਾਤ੍||੮(੩)||
Adhikarana ੧੨ (੮(੪)) · Śloka ੮
ਭੂਤਵਿਦ੍ਯਾ ਨਾਮ ਦੇਵਾਸੁਰਗਨ੍ਧਰ੍ਵਯਕ੍ਸਰਕ੍ਸਃਪਿਤਪਿਸ਼ਾਚਨਾਗਗ੍ਰਹਾਦ੍ਯੁਪਸਸ੍ਟਚੇਤਸਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਰ੍ਮਬਲਿਹਰਣਾਦਿਗ੍ਰਹੋਪਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਮ੍ (੪) |੮|
View original
भूतविद्या नाम देवासुरगन्धर्वयक्षरक्षःपितृपिशाचनागग्रहाद्युपसृष्टचेतसां शान्तिकर्मबलिहरणादिग्रहोपशमनार्थम् (४) |८|
Show commentary
ਭੂਤਵਿਦ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸੁਰਾਃ ਦੈਤ੍ਯਾਃ, ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾ ਦੇਵਗਾਯਕਾਃ, ਯਕ੍ਸਾਃ ਧਨਦਾਦਯਃ, ਰਕ੍ਸਾਂਸਿ ਰਾਵਣਪ੍ਰਭਤੀਨਿ, ਪਿਤਰਃ ਅਗ੍ਨਿਸ੍ਵਾਤ੍ਤਾਦਯਃ, ਪਿਸ਼ਾਚਾਃ ਪਿਸ਼ਿਤਾਸ਼ਨਾਃ; ਏਤੇ ਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ ਗ੍ਰਹਾਃ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਰ੍ਮਬਲਿਹਰਣਾਦਿਗ੍ਰਹੋਪਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਰ੍ਮਾਦਿਭਿਰਸ੍ਟਗ੍ਰਹੋਪਸ਼ਮਨਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍||੮(੪)||
Adhikarana ੧੩ (੮(੫)) · Śloka ੮
ਕੌਮਾਰਭਤ੍ਯਂ ਨਾਮ ਕੁਮਾਰਭਰਣਧਾਤ੍ਰੀਕ੍ਸੀਰਦੋਸਸਂਸ਼ੋਧਨਾਰ੍ਥਂ ਦੁਸ੍ਟਸ੍ਤਨ੍ਯਗ੍ਰਹਸਮੁਤ੍ਥਾਨਾਂ ਚ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮੁਪਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਮ੍ (੫) |੮|
View original
कौमारभृत्यं नाम कुमारभरणधात्रीक्षीरदोषसंशोधनार्थं दुष्टस्तन्यग्रहसमुत्थानां च व्याधीनामुपशमनार्थम् (५) |८|
Show commentary
ਕੌਮਾਰਭਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੁਸ੍ਟਸ੍ਤਨ੍ਯਗ੍ਰਹਸਮੁਤ੍ਥਾਨਾਂ ਚੇਤਿ ਦੁਸ੍ਟਸ੍ਤਨ੍ਯੇਨ ਦੁਸ੍ਟਗ੍ਰਹੇਣ ਚ ਜਾਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਤਤ੍ਰ ਦੁਸ੍ਟਸ੍ਤਨ੍ਯੇਨ ਸ਼ਾਰੀਰਾਃ, ਦੁਸ੍ਟਗ੍ਰਹੇਣਾਗਨ੍ਤਵਃ||੮(੫)||
Adhikarana ੧੪ (੮(੬)) · Śloka ੮
ਅਗਦਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਨਾਮ ਸਰ੍ਪਕੀਟਲੂਤਾਮੂਸਕਾਦਿਦਸ੍ਟਵਿਸਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਰ੍ਥਂ ਵਿਵਿਧਵਿਸਸਂਯੋਗੋਪਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਂ ਚ (੬) |੮|
View original
अगदतन्त्रं नाम सर्पकीटलूतामूषकादिदष्टविषव्यञ्जनार्थं विविधविषसंयोगोपशमनार्थं च (६) |८|
Show commentary
ਅਗਦਤਨ੍ਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੀਟਾ ਵਸ਼੍ਚਿਕਾਦਯਃ; ਲੂਤਾ ਮਰ੍ਕਟਃ, ਕੀਟਭੇਦੋ ਵਾ| ਵਿਵਿਧਵਿਸਸਂਯੋਗੋਪਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਵਿਵਿਧਾਨਾਂ ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਾਣਾਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਾਨਾਂ ਵਿਸਾਣਾਂ, ਸਂਯੋਗਃ ਸਙ੍ਗਮਃ, ਤਦੁਪਸ਼ਮਾਯ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਵਿਵਿਧਵਿਸਸਂਯੋਗਵਿਸੋਪਹਤੋਪਸ਼ਮਾਰ੍ਥਂ ਚ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਸਂਯੋਗਵਿਸਂ ਸਮਾਨਮਧੁਘਤਾਦਿ||੮(੬)||
Adhikarana ੧੫ (੮(੭)) · Śloka ੮
ਰਸਾਯਨਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਨਾਮ ਵਯਃਸ੍ਥਾਪਨਮਾਯੁਰ੍ਮੇਧਾਬਲਕਰਂ ਰੋਗਾਪਹਰਣਸਮਰ੍ਥਂ ਚ (੭) |੮|
View original
रसायनतन्त्रं नाम वयःस्थापनमायुर्मेधाबलकरं रोगापहरणसमर्थं च (७) |८|
Show commentary
ਰਸਾਯਨਤਨ੍ਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਯਃਸ੍ਥਾਪਨਂ ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਮਾਯੁਃਸ੍ਥਾਪਨਮ੍| ਆਯੁਸ੍ਕਰਂ ਸ਼ਤਾਧਿਕਮਪਿ ਕਰੋਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਯਃਸ੍ਥਾਪਨਂ ਜਰਾਪਹਰਣਂ, ਤਾਰੁਣ੍ਯਂ ਬਹੁਕਾਲਂ ਸ੍ਥਾਪਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੮(੭)||
Adhikarana ੧੬ (੮(੮)) · Śloka ੮
ਵਾਜੀਕਰਣਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਨਾਮਾਲ੍ਪਦੁਸ੍ਟਕ੍ਸੀਣਵਿਸ਼ੁਸ੍ਕਰੇਤਸਾਮਾਪ੍ਯਾਯਨਪ੍ਰਸਾਦੋਪਚਯਜਨਨਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਹਰ੍ਸਜਨਨਾਰ੍ਥਂ ਚ (੮) ||੮||
View original
वाजीकरणतन्त्रं नामाल्पदुष्टक्षीणविशुष्करेतसामाप्यायनप्रसादोपचयजनननिमित्तं प्रहर्षजननार्थं च (८) ||८||
Show commentary
ਵਾਜੀਕਰਣਤਨ੍ਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਲ੍ਪਰੇਤਸਃ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯੈਵ ਸ੍ਤੋਕਰੇਤਸਃ, ਤੇਸਾਮਾਪ੍ਯਾਯਨਨਿਮਿਤ੍ਤਂ; ਦੁਸ੍ਟਰੇਤਸੋ ਵਾਤਾਦਿਦੁਸ੍ਟਰੇਤਸਃ, ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਸਾਦਨਿਮਿਤ੍ਤਂ; ਕ੍ਸੀਣਰੇਤਸਃ ਕਾਰਣੈਃ ਸ੍ਵਮਾਨਾਦਲ੍ਪੀਭੂਤਰੇਤਸਃ, ਤੇਸਾਮੁਪਚਯਨਿਮਿਤ੍ਤਂ; ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਕਰੇਤਸਃ ਸ੍ਵਮਾਨਾਦਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕ੍ਸੀਣਰੇਤਸਃ, ਤੇਸਾਂ ਜਨਨਨਿਮਿਤ੍ਤਮ੍| ਅਥਵਾਲ੍ਪਰੇਤਸਃ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ, ਕ੍ਸੀਣਰੇਤਸਸ੍ਤੁ ਮਧ੍ਯਵਯਸਃ ਕਾਰਣਾਦਲ੍ਪੀਭੂਤਰੇਤਸਃ, ਸ਼ੁਸ੍ਕਰੇਤਸੋ ਵਦ੍ਧਾਃ| ਪ੍ਰਹਰ੍ਸਜਨਨਾਰ੍ਥਂ ਚੇਤਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਦ੍ਧਿਸ੍ਰੁਤਿਕਰਣਾਰ੍ਥਂ ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੮(੮)||
Adhikarana ੧੭ (੯) · Śloka ੯
ਏਵਮਯਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋਸ੍ਟਾਙ੍ਗ ਉਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ; ਅਤ੍ਰ ਕਸ੍ਮੈ ਕਿਮੁਚ੍ਯਤਾਮਿਤਿ ||੯||
View original
एवमयमायुर्वेदोऽष्टाङ्ग उपदिश्यते; अत्र कस्मै किमुच्यतामिति ||९||
Show commentary
ਏਵਮਯਮਿਤਿ|- ਏਵਮਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ| ਅਤ੍ਰੇਤਿ ਏਸੁ ਮਧ੍ਯੇ| ਕਿਮਙ੍ਗਂ ਕਸ੍ਮੈ ਸ਼ਿਸ੍ਯਾਯੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤਾਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਤਾਮ੍| ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ||੯||
Adhikarana ੧੮ (੧੦-੧੧) · Śloka ੧੧
ਤ ਊਚੁਃ- ਅਸ੍ਮਾਕਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਸ਼ਲ੍ਯਜ੍ਞਾਨਂ ਮੂਲਂ ਕਤ੍ਵੋਪਦਿਸ਼ਤੁ ਭਗਵਾਨਿਤਿ ||੧੦||
ਸ ਉਵਾਚੈਵਮਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ ||੧੧||
View original
त ऊचुः- अस्माकं सर्वेषामेव शल्यज्ञानं मूलं कृत्वोपदिशतु भगवानिति ||१०||
स उवाचैवमस्त्विति ||११||
Show commentary
ਤ ਊਚੁਃ ਤੇ ਸ਼ਿਸ੍ਯਾ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਂ ਪ੍ਰਤਿ ਊਚੁਃ ਉਕ੍ਤਵਨ੍ਤਃ| ਸ਼ਲ੍ਯਜ੍ਞਾਨਂ ਮੂਲਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸ਼ਲ੍ਯਜ੍ਞਾਨਮਾਦੌ ਕਤ੍ਵਾ| ਸਃ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ, ਉਵਾਚ ਉਕ੍ਤਵਾਨ੍, ਏਵਮਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ ਏਵਂ ਭਵਤ੍ਵਿਤਿ| ‘ਸ ਹੋਵਾਚ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤੈਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯੈਃ ਸਹੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੦-੧੧||
Adhikarana ੧੯ (੧੨-੧੩) · Śloka ੧੩
ਤ ਊਚੁਰ੍ਭੂਯੋਪਿ ਭਗਵਨ੍ਤਮ੍- ਅਸ੍ਮਾਕਮੇਕਮਤੀਨਾਂ ਮਤਮਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋ ਭਗਵਨ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕ੍ਸ੍ਯਤਿ, ਅਸ੍ਮੈ ਚੋਪਦਿਸ਼੍ਯਮਾਨਂ ਵਯਮਪ੍ਯੁਧਾਰਯਿਸ੍ਯਾਮਃ ||੧੨||
ਸ ਉਵਾਚੈਵਮਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ ||੧੩||
View original
त ऊचुर्भूयोऽपि भगवन्तम्- अस्माकमेकमतीनां मतमभिसमीक्ष्य सुश्रुतो भगवन्तं प्रक्ष्यति, अस्मै चोपदिश्यमानं वयमप्युधारयिष्यामः ||१२||
स उवाचैवमस्त्विति ||१३||
Show commentary
ਪ੍ਰਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਪਚ੍ਛਾਂ ਕਰਿਸ੍ਯਤਿ||੧੨-੧੩||
Adhikarana ੨੦ (੧੪) · Śloka ੧੪
ਵਤ੍ਸ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ! ਇਹ ਖਲ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਪ੍ਰਯੋਜਨਂ- ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪਸਸ੍ਟਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧਿਪਰਿਮੋਕ੍ਸਃ, ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਰਕ੍ਸਣਂ ਚ ||੧੪||
View original
वत्स सुश्रुत! इह खल्वायुर्वेदप्रयोजनं- व्याध्युपसृष्टानां व्याधिपरिमोक्षः, स्वस्थस्य रक्षणं च ||१४||
Show commentary
‘ਵਤ੍ਸ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ’ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬੋਧਨੇ| ਅਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ‘ਅਥਾਤ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਾ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯੇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵੋਕ੍ਤਮ੍| ਇਹ ਖਲ੍ਵਿਤ੍ਯਧਿਕਾਰੇ, ਇਹ ਖਲੁ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਧਿਕਾਰੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵ੍ਯਾਧਿਸ਼ਬ੍ਦੋਯਂ ਦੁਸ੍ਟੇਸੁ ਵਾਤਾਦਿਸੁ, ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯੇਸੁ ਜ੍ਵਰਾਦਿਸੁ ਕ੍ਲੇਸ਼ੇਸੁ, ਰਾਗਾਦਿਸੁ ਦੁਃਖੇਸੁ ਸਂਸਾਰਾਨੁਵਤ੍ਤਿਜਨਕੇਸੁ ਚ, ਵਰ੍ਤਤੇ; ਪਰਿਮੋਕ੍ਸੋ ਨਿਵਤ੍ਤਿਃ| ਨਨੁ, ਵ੍ਯਾਧਿਪਰਿਮੋਕ੍ਸਸ੍ਵਸ੍ਥਰਕ੍ਸਣਾਭ੍ਯਾਮਨ੍ਯਦਪਿ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮਸ੍ਤਿ, ਕਿਂ ਤਤ੍? ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਧਿਤਰਕ੍ਸਾ ਰਸਾਯਨਾਦਾਯੁਰੁਤ੍ਕਰ੍ਸਸ਼੍ਚ, ਤਦਿਦਂ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮ੍; ਉਚ੍ਯਤੇ- ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਰਕ੍ਸਣਂ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੋਨੁਕ੍ਤਸਮੁਚ੍ਚਯਾਰ੍ਥਃ, ਤੇਨ ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਧਿਤਰਕ੍ਸਣਂ ਰਸਾਯਨਾਦਾਯੁਰੁਤ੍ਕਰ੍ਸਸ਼੍ਚ; ਅਥਵਾ ਸਾਧ੍ਯਵ੍ਯਾਧੌ ਕ੍ਰਿਯੈਕਤ੍ਵਾਦ੍ ਯਾਪ੍ਯਾਵਰੋਧਃ, ਰਸਾਯਨਾਦਾਯੁਰੁਤ੍ਕਰ੍ਸਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਸ੍ਥਰਕ੍ਸਯੈਵ ਗਹ੍ਯਤੇ||੧੪||
Adhikarana ੨੧ (੧੫) · Śloka ੧੫
‘ਆਯੁਰਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਤੇ, ਅਨੇਨ ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਨ੍ਦਨ੍ਤਿ’ ਇਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ ||੧੫||
View original
‘आयुरस्मिन् विद्यते, अनेन वाऽऽयुर्विन्दन्ति’ इत्यायुर्वेदः ||१५||
Show commentary
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਆਯੁਰਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਯੁਃ ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਤ੍ਵਾਤ੍ਮਸਂਯੋਗਃ, ਤਦਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਯੁਰ੍ਵੇਦੇ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਅਸ੍ਤੀਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ; ਅਥਵਾ ਆਯੁਰ੍ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਅਨੇਨੇਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ; ਆਯੁਰ੍ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਵਿਚਾਰ੍ਯਤੇ ਅਨੇਨ ਵੇਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ; ਆਯੁਰਨੇਨ ਵਿਨ੍ਦਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤੀਤਿ ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ||੧੫||
Adhikarana ੨੨ (੧੬) · Śloka ੧੬
ਤਸ੍ਯਾਙ੍ਗਵਰਮਾਦ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਗਮਾਨੁਮਾਨੋਪਮਾਨੈਰਵਿਰੁਦ੍ਧਮੁਚ੍ਯਮਾਨਮੁਪਧਾਰਯ ||੧੬||
View original
तस्याङ्गवरमाद्यं प्रत्यक्षागमानुमानोपमानैरविरुद्धमुच्यमानमुपधारय ||१६||
Show commentary
ਤਸ੍ਯਾਙ੍ਗਵਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਅਙ੍ਗਵਰਮ੍ ਅਙ੍ਗਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮ੍| ਆਦ੍ਯਮ੍ ਆਦਿਭਵਮ੍| ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਗਮਾਨੁਮਾਨੋਪਮਾਨੈਰਵਿਰੁਦ੍ਧਮਿਤਿ ਅਨੇਨ ਸ਼ਲ੍ਯੇਨਾਙ੍ਗਵਰੇਣ ਯੋਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਤੇ ਸ ਖਲੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਦਿਭਿਰਪਿ ਤਥਾਵਗਮ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਮਿਤਿ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਸਾਕ੍ਸਾਤ੍ਕਾਰਿਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦੇਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਂ, ਤਥਾਹਿ- “ਮਨੋਕ੍ਸਗਤਮਭ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਵਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਸ੍ਤੁਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਭ੍ਰਮਃ ਸ੍ਮਤਃ”- ਇਤਿ; ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਯਥਾ- ਸੂਰ੍ਯਾਵਲੋਕਨਾਨ੍ਨਾਸਾਨ੍ਤਃ ਸੂਤ੍ਰਵਰ੍ਤਿਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਾਚ੍ਚ ਕ੍ਸੁਤਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਃ| ਆਗਮੋ ਵੇਦਃ, ਆਪ੍ਤਾਨਾਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਵਾ; ਤਥਾਹਿ- “ਸਿਦ੍ਧਂ ਸਿਦ੍ਧੈਃ ਪ੍ਰਮਾਣੈਸ੍ਤੁ ਹਿਤਂ ਚਾਤ੍ਰ ਪਰਤ੍ਰ ਚ| ਆਗਮਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਾਪ੍ਤਾਨਾਮਾਪ੍ਤਾਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਵੇਦਿਨਃ”- ਇਤਿ; ਆਗਮਾਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਯਥਾ- ਪੁਰਾਣਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ- “ਰੁਦ੍ਰੇਣ ਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਮਸ਼੍ਵਿਭ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਮ੍” ਇਤਿ| ਆਗਮਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਫਲਤ੍ਵਾਦ੍ ਵਰੀਯਸ੍ਤ੍ਵਂ, ਤੇਨਾਨੁਮਾਨਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਵਾਨ੍| ਅਨੁ ਪਸ਼੍ਚਾਦਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਲਿਙ੍ਗਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗੀ ਮੀਯਤੇ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਯੇਨ ਤਦਨੁਮਾਨਂ; ਤੇਨਾਨੁਮਾਨੇਨਾਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਯਥਾ- ਪ੍ਰਨਸ੍ਟੇ ਸ਼ਲ੍ਯੇ ਚਨ੍ਦਨਘਤੋਪਦਿਗ੍ਧਾਯਾਂ ਤ੍ਵਚਿ ਵਿਸ਼ੋਸਣਵਿਲਯਨਾਭ੍ਯਾਮਨੁਮੀਯਤੇ- ਅਤ੍ਰ ਸ਼ਲ੍ਯਮਿਤਿ| ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਵ੍ਯਵਹਿਤਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਸਾਧਨਮੁਪਮਾਨਂ; ਤੇਨਾਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਯਥਾ- ਮਾਸਵਨ੍ਮਸਕਃ, ਤਿਲਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤਿਲਕਾਲਕਃ, ਵਿਦਾਰੀਕਨ੍ਦਵਦ੍ ਵਿਦਾਰੀਰੋਗਃ, ਸ਼ਾਲੂਕਵਤ੍ ਪਨਸਿਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਚ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਉਪਦਿਸ਼੍ਯਮਾਨਮ੍| ਮਯਾ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੬||
Adhikarana ੨੩ (੧੭) · Śloka ੧੭
ਏਤਦ੍ਧ੍ਯਙ੍ਗਂ ਪ੍ਰਥਮਂ, ਪ੍ਰਾਗਭਿਘਾਤਵ੍ਰਣਸਂਰੋਹਾਦ੍ਯਜ੍ਞਸ਼ਿਰਃਸਨ੍ਧਾਨਾਚ੍ਚ |
ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਹਿ ਯਥਾ- “ਰੁਦ੍ਰੇਣ ਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਮਿਤਿ, ਤਤੋ ਦੇਵਾ ਅਸ਼੍ਵਿਨਾਵਭਿਗਮ੍ਯੋਚੁਃ- ਭਗਵਨ੍ਤੌ ਨਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤਮੌ ਯੁਵਾਂ ਭਵਿਸ੍ਯਥਃ, ਭਵਦ੍ਭ੍ਯਾਂ ਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰਃ ਸਨ੍ਧਾਤਵ੍ਯਮਿਤਿ |
ਤਾਵੂਚਤੁਰੇਵਮਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ |
ਅਥ ਤਯੋਰਰ੍ਥੇ ਦੇਵਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਂ ਯਜ੍ਞਭਾਗੇਨ ਪ੍ਰਾਸਾਦਯਨ੍ |
ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰਃ ਸਂਹਿਤਮ੍” ਇਤਿ ||੧੭||
View original
एतद्ध्यङ्गं प्रथमं, प्रागभिघातव्रणसंरोहाद्यज्ञशिरःसन्धानाच्च |
श्रूयते हि यथा- “रुद्रेण यज्ञस्य शिरश्छिन्नमिति, ततो देवा अश्विनावभिगम्योचुः- भगवन्तौ नः श्रेष्ठतमौ युवां भविष्यथः, भवद्भ्यां यज्ञस्य शिरः सन्धातव्यमिति |
तावूचतुरेवमस्त्विति |
अथ तयोरर्थे देवा इन्द्रं यज्ञभागेन प्रासादयन् |
ताभ्यां यज्ञस्य शिरः संहितम्” इति ||१७||
Show commentary
ਸ਼ਲ੍ਯਾਙ੍ਗਸ੍ਯਾਦ੍ਯਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਏਤਦ੍ਧੀਤ੍ਯਾਦਿ|- ਹਿਸ਼ਬ੍ਦੋਵਧਾਰਣੇ, ਏਤੇਨੈਤਦੇਵਾਙ੍ਗਂ ਪ੍ਰਥਮਮਾਦ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਵਾ| ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਥਮਂ? ਪ੍ਰਾਗਭਿਘਾਤਵ੍ਰਣਸਂਰੋਹਾਤ੍|- ਸ਼ਾਰੀਰਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਦੇਵਾਸੁਰਸਙ੍ਗ੍ਰਾਮੇਭਿਘਾਤਵ੍ਰਣੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ, ਤਤ੍ਸਂਰੋਹਾਤ੍| ਦ੍ਵਿਤੀਯਹੇਤੁਮਾਹ- ਯਜ੍ਞਸ਼ਿਰਃਸਨ੍ਧਾਨਾਚ੍ਚੇਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਪ੍ਰਾਗਿਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਯਜ੍ਞਸ਼ਿਰਃਸਨ੍ਧਾਨਾਚ੍ਚੇਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਪ੍ਰਾਗਿਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਤ੍ਰ ‘ਯਜ੍ਞਪ੍ਰਧਾਨਸ਼ਿਰਃਸਨ੍ਧਾਨਾਚ੍ਚ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਯਤਃ ਪ੍ਰਾਗ੍ਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰਸਃ ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਤਸ੍ਮਾਦਿਦਮਾਦ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰੈਵ ਪਾਰਮ੍ਪਰ੍ਯੋਪਦੇਸ਼ਮਾਹ- ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ ਯਾਵਤ੍ਸਂਹਿਤਮਿਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਸਂਹਿਤਂ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਸਨ੍ਧਿਤਂ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ||੧੭||
Adhikarana ੨੪ (੧੮) · Śloka ੧੮
ਅਸ੍ਟਾਸ੍ਵਪਿ ਚਾਯੁਰ੍ਵੇਦਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸ੍ਵੇਤਦੇਵਾਧਿਕਮਭਿਮਤਮ੍, ਆਸ਼ੁਕ੍ਰਿਯਾਕਰਣਾਦ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਪ੍ਰਣਿਧਾਨਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸਾਮਾਨ੍ਯਾਚ੍ਚ ||੧੮||
View original
अष्टास्वपि चायुर्वेदतन्त्रेष्वेतदेवाधिकमभिमतम्, आशुक्रियाकरणाद्यन्त्रशस्त्रक्षाराग्निप्रणिधानात् सर्वतन्त्रसामान्याच्च ||१८||
Show commentary
ਇਦਾਨੀਂ ਵਰਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਂ ਹੇਤੁਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਸ੍ਟਾਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਦੇਵਾਧਿਕਮਿਤਿ ਏਤਦੇਵਾਧਿਕਂ ਨਾਨ੍ਯਚ੍ਛਾਲਾਕ੍ਯਾਦਿ| ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਆਸ਼ੁਕ੍ਰਿਯਾਕਰਣਾਤ੍| ਕੁਤੋਸ੍ਯ ਪੁਨਰਾਸ਼ੁਕ੍ਰਿਯਾਕਰਣਤ੍ਵਂ? ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿਪ੍ਰਣਿਧਾਨਾਤ੍, ਨ ਹਿ ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿਸੁ ਪ੍ਰਣਿਧਾਨੇ ਮਨ੍ਦਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕਰ੍ਤੁਂ ਯੁਕ੍ਤਾ, ਮਨ੍ਦਕਾਰਿਤ੍ਵੇ ਹ੍ਯਾਤੁਰਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਵਰਤ੍ਵੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਸਰ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸਾਮਾਨ੍ਯਾਚ੍ਚ; ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਾਦਿਤਨ੍ਤ੍ਰਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ‘ਅਧਿਕਕ੍ਰਿਯਾਕਰਣਾਤ੍’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਅਧਿਕਕ੍ਰਿਯਾਕਰਣਮਪ੍ਯਸ੍ਯ ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿਪ੍ਰਣਿਧਾਨਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸਾਮਾਨ੍ਯਾਚ੍ਚ ਹੇਤੁਭ੍ਯਾਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਰਤ੍ਵੇ ਆਸ਼ੁਕ੍ਰਿਯਾਕਰਣਾਦਿਤਿ ਹੇਤੁਤ੍ਰਯਮਾਹੁਃ; ਆਸ਼ੁਕ੍ਰਿਯਾਕਰਣਾਤ੍ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਛੇਦਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਕਰਣਾਦਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੧੮||
Adhikarana ੨੫ (੧੯) · Śloka ੧੯
ਤਦਿਦਂ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗ੍ਯਂ ਯਸ਼ਸ੍ਯਮਾਯੁਸ੍ਯਂ ਵਤ੍ਤਿਕਰਂ ਚੇਤਿ ||੧੯||
View original
तदिदं शाश्वतं पुण्यं स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं वृत्तिकरं चेति ||१९||
Show commentary
ਅਤਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯੋਤ੍ਸਾਹਨਾਯ ਯਥਾਭੂਤਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾਮਾਹ- ਤਦਿਦਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤਦਿਦਂ ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਂ; ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਮ੍ ਅਵਿਨਾਸ਼ਿ, ਅਥਵਾ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮੋਕ੍ਸੋਭਿਧੀਯਤੇ, ਤਤ੍ਸਮ੍ਪਾਦਨਾਚ੍ਛਾਸ਼੍ਵਤਂ; ਪੁਣ੍ਯਂ ਪੁਣ੍ਯਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍; ਸ੍ਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਯ ਹਿਤਂ ਵਾ ਸ੍ਵਰ੍ਗ੍ਯਂ; ਯਸ਼ਸੋ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਯਸ਼ਸੇ ਹਿਤਂ ਵਾ ਯਸ਼ਸ੍ਯਮ੍; ਆਯੁਸੋ ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਾਯੁਸੇ ਹਿਤਂ ਵਾ ਆਯੁਸ੍ਯਂ; ਵਤ੍ਤਿਕਰਂ ਚੇਤਿ ਨਿਰ੍ਵਾਹਕਰਮ੍||੧੯||
Adhikarana ੨੬ (੨੦) · Śloka ੨੦
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਤਤਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰਧਿਜਗੇ, ਤਸ੍ਮਾਦਸ਼੍ਵਿਨੌ, ਅਸ਼੍ਵਿਭ੍ਯਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਃ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਦਹਂ, ਮਯਾ ਤ੍ਵਿਹ ਪ੍ਰਦੇਯਮਰ੍ਥਿਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਜਾਹਿਤਹੇਤੋਃ ||੨੦||
View original
ब्रह्मा प्रोवाच ततः प्रजापतिरधिजगे, तस्मादश्विनौ, अश्विभ्यामिन्द्रः, इन्द्रादहं, मया त्विह प्रदेयमर्थिभ्यः प्रजाहितहेतोः ||२०||
Show commentary
ਇਦਾਨੀਂ ਕ੍ਰਮਾਗਤਿਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪ੍ਰੋਵਾਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਪ੍ਰਥਮਂ ਕਥਿਤਵਾਨ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰਧਿਜਗੇ ਇਤਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਦਕ੍ਸਃ, ਅਧਿਜਗੇ ਅਧੀਤਵਾਨ੍| ਮਯਾ ਤ੍ਵਿਹੇਤਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੈਵਾਰ੍ਥਿਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਥਮਂ ਦਤ੍ਤਂ, ਮਯਾ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਣਾ ਪੁਨਰਿਹ ਮਰ੍ਤ੍ਯਲੋਕੇ ਪ੍ਰਦੇਯਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਦਾਤਵ੍ਯਮਿਤਿ||੨੦||
Adhikarana ੨੭ (੨੧) · Śloka ੨੧
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਅਹਂ ਹਿ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰਾਦਿਦੇਵੋ ਜਰਾਰੁਜਾਮਤ੍ਯੁਹਰੋਮਰਾਣਾਮ੍ |
ਸ਼ਲ੍ਯਾਙ੍ਗਮਙ੍ਗੈਰਪਰੈਰੁਪੇਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋਸ੍ਮਿ ਗਾਂ ਭੂਯ ਇਹੋਪਦੇਸ੍ਟੁਮ੍ ||੨੧||
View original
भवति चात्र- अहं हि धन्वन्तरिरादिदेवो जरारुजामृत्युहरोऽमराणाम् |
शल्याङ्गमङ्गैरपरैरुपेतं प्राप्तोऽस्मि गां भूय इहोपदेष्टुम् ||२१||
Show commentary
ਅਥ ਕਾਸ਼ਿਰਾਜਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯਪ੍ਰਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ਼੍ਲੋਕਮਾਹ- ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਦਿਦੇਵਃ ਸ਼ਙ੍ਕਰਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ, ਆਦਿਦੇਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਯਃ, ਕਰ੍ਮਦੇਵਾਃ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁਪ੍ਰਭਤਯਃ, ਪ੍ਰਜਨਨਦੇਵਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਯੋਜਨਜਨਿਤਾਃ ਸ੍ਕਨ੍ਦਾਦਯਃ, ਤੇਸਾਮਹਮਾਦਿਦੇਵਃ; ਆਦਿਦੇਵਤ੍ਵੇਪਿ ਕਾਸ਼ਿਰਾਜਤ੍ਵਮੁਪਪਨ੍ਨਮਵਤਾਰਾਨ੍ਤਰਮਾਪਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਜਰਾਰੁਜਾਮਤ੍ਯੁਹਰੋਮਰਾਣਾਮਿਤਿ ਏਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ- ਦੇਵਾਨਾਮਪਿ ਪੁਰਾ ਜਰਾਦਯਸ੍ਤਸ੍ਥੁਃ, ਤੇ ਚ ਮਯਾ ਆਦਿਦੇਵੇਨ ਹਤਾਃ| ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋਸ੍ਮਿ ਗਾਂ ਭੂਯ ਇਹੋਪਦੇਸ੍ਟੁਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਮਹਂ ਦੇਵਕਾਰ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ, ਇਦਾਨੀਂ ਗਾਂ ਪਥਿਵੀਂ, ਭੂਯਃ ਪੁਨਃ, ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋਸ੍ਮਿ ਆਗਤੋਸ੍ਮਿ; ਇਹ ਮਰ੍ਤ੍ਯਲੋਕੇ, ਮਨੁਸ੍ਯਕਾਰ੍ਯਾਰ੍ਥਮੁਪਦੇਸ੍ਟੁਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਸ਼ਲ੍ਯਂ ਮਹਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਵਰਂ ਗਹੀਤ੍ਵਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਸ੍ਵਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਮਪਿ ਪਰਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਦ੍ਯਥਾਭੂਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਨ ਦੋਸਾਯ||੨੧||
Adhikarana ੨੮ (੨੨) · Śloka ੨੨
ਅਸ੍ਮਿਞ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਸ਼ਰੀਰਿਸਮਵਾਯਃ ਪੁਰੁਸ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ |
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕ੍ਰਿਯਾ, ਸੋਧਿਸ੍ਠਾਨਂ; ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਲੋਕਸ੍ਯ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਾਤ ; ਲੋਕੋ ਹਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਸ੍ਥਾਵਰੋ ਜਙ੍ਗਮਸ਼੍ਚ; ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਤ੍ਮਕ ਏਵਾਗ੍ਨੇਯਃ, ਸੌਮ੍ਯਸ਼੍ਚ, ਤਦ੍ਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍; ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕੋ ਵਾ; ਤਤ੍ਰ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੋ ਭੂਤਗ੍ਰਾਮਃ ਸਂਸ੍ਵੇਦਜਜਰਾਯੁਜਾਣ੍ਡਜੋਦ੍ਭਿਜ੍ਜਸਞ੍ਜ੍ਞਃ ; ਤਤ੍ਰ ਪੁਰੁਸਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਤਸ੍ਯੋਪਕਰਣਮਨ੍ਯਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੁਰੁਸੋਧਿਸ੍ਠਾਨਮ੍ ||੨੨||
View original
अस्मिञ्छास्त्रे पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुष इत्युच्यते |
तस्मिन् क्रिया, सोऽधिष्ठानं; कस्मात्? लोकस्य द्वैविध्यात ; लोको हि द्विविधः स्थावरो जङ्गमश्च; द्विविधात्मक एवाग्नेयः, सौम्यश्च, तद्भूयस्त्वात्; पञ्चात्मको वा; तत्र चतुर्विधो भूतग्रामः संस्वेदजजरायुजाण्डजोद्भिज्जसञ्ज्ञः ; तत्र पुरुषः प्रधानं, तस्योपकरणमन्यत्; तस्मात् पुरुषोऽधिष्ठानम् ||२२||
Show commentary
ਅਸ੍ਮਿਞ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੀਨਿ, ਸ਼ਰੀਰੀ ਆਤ੍ਮਾ, ਸਮਵਾਯਃ ਸਂਯੋਗਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਮਿਞ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰੇ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਨੇਨ ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਮਧਿਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼ਲ੍ਯਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ, ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧਿਕਾਰੇ; ਕਿਂ ਵਿਸ਼ੇਸਵਤਿ? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਕ੍ਰਿਯਾਧਿਕਾਰੇ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇ ਚ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕ੍ਰਿਯੇਤਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੇ ਪੁਰੁਸੇ, ਕ੍ਰਿਯਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਦਿਤਂ ਕਰ੍ਮ, ਕਿਂ ਤਤ੍? ਭੇਸਜਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਵਤ੍ਤਿਕਰਂ ਚ| ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਕ੍ਰਿਯੇਤ੍ਯਾਹ- ਸੋਧਿਸ੍ਠਾਨਮਿਤਿ|- ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਃ ਪੁਰੁਸਃ, ਅਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਆਸ਼੍ਰਯਃ; ਕਸ੍ਯ? ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਸ੍ਯ ਚ| ਅਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਕਸ੍ਮਾਦਿਤਿ| ਲੋਕਸ੍ਯ ਜਗਤਃ, ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਲੋਕੋ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ ਹਿ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ| ਸ੍ਥਾਵਰੋ ਵਕ੍ਸਾਦਿਃ, ਜਙ੍ਗਮੋ ਮਨੁਸ੍ਯਾਦਿਃ| ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਯੋਗਿਧਰ੍ਮਦ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਮਾਹ- ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਤ੍ਮਕ ਏਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਗ੍ਨਿਭੂਤਾਧਿਦੈਵਤਸ੍ਵਭਾਵਮਾਗ੍ਨੇਯਂ, ਸੋਮਭੂਤਾਧਿਦੈਵਤਸ੍ਵਭਾਵਂ ਸੌਮ੍ਯਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਤ੍ਮਕੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਹੇਤੁਕ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨ, ਪਞ੍ਜਿਕਯਾ ਦੂਸਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਨੁ, ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਮਸ੍ਤਿ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਤ੍ਮਕ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤਦ੍ਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਾਦਿਤਿ| ਤਦ੍ਬਾਹੁਲ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਹਿ ਸਰ੍ਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸ਼ੀਤਮੁਸ੍ਣਂ ਨ ਤਤੀਯੋ ਰਾਸ਼ਿਰਸ੍ਤਿ, ਅਤੋ ਦ੍ਵਾਵੇਵ ਅਗ੍ਨੀਸੋਮੌ ਭੂਯਾਂਸੌ | ਅਧੁਨਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਪਕ੍ਸਮਾਹ- ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕੋ ਵੇਤਿ|- ਵਾਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪਕ੍ਸਾਨ੍ਤਰੇ; ਤੇਨ ਸ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਪਿ ਲੋਕਃ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕਃ ਪਞ੍ਚਸ੍ਵਭਾਵ ਇਤ੍ਯਯਂ ਵਾ ਪਕ੍ਸਃ| ਇਦਾਨੀਂ ਜਙ੍ਗਮਾਨ੍ ਪਥਕ੍ਕਰ੍ਤੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤਤ੍ਰ ਤਯੋਃ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ, ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਕਾਰਃ, ਭੂਤਗ੍ਰਾਮਃ ਪ੍ਰਾਣਿਸਮੂਹਃ| ਅਥ ਕੇ ਤੇ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪ੍ਰਕਾਰਾ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸਂਸ੍ਵੇਦਜੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਭੁਵਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਚ ਸਂਸ੍ਵੇਦਾਦੂਸ੍ਮਣੋ ਜਾਤਾਃ ਸਂਸ੍ਵੇਦਜਾਃ; ਜਰਾਯੋਰ੍ਜਾਤਾ ਜਰਾਯੁਜਾਃ, ਜਰਾਯੁਰ੍ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਃ; ਅਣ੍ਡਾਜ੍ਜਾਤਾਃ ਅਣ੍ਡਜਾਃ, ਅਣ੍ਡਂ ਪ੍ਰਾਣ੍ਯਾਧਾਰੋ ਵਰ੍ਤੁਲਂ; ਭੁਵਮੁਦ੍ਭਿਦ੍ਯ ਜਾਤਾ ਉਦ੍ਭਿਜ੍ਜਾਃ; ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਨਿਪਤਿਤਾਨਾਮੂਸ੍ਮਾਣਂ ਵਿਨਾ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਸਂਸ੍ਵੇਦਜਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਙ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ; ਕੇਚਿਦਨ੍ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨ, ਪਞ੍ਜਿਕਯਾ ਦੂਸਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਲੋਕਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਾਦਿਤਿ ਪ੍ਰਾਗੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਹੇਤ੍ਵਰ੍ਥਂ ਸ੍ਫੁਟੀਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਪੁਰੁਸ ਇਤਿ|- ਤਤ੍ਰ ਤਯੋਃ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਪੁਰੁਸਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਗੁਣੇਨ ਪਥਕ੍ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਸ਼ਰੀਰਿਸਮਵਾਯਃ ਪੁਰੁਸ ਇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਪੁਰੁਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪਸ਼੍ਵਾਦਿਰਪਿ ਵਾਚ੍ਯਃ, ਤਥਾਪਿ ਮਨੁਸ੍ਯਜਾਤਿਰੇਵਾਤ੍ਰ ਪੁਰੁਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ, ਤਸ੍ਯੋਪਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਇਤਰਸ੍ਯ ਚਾਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮ੍, ਉਪਕਰਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤ ਏਵਾਹ- ਤਸ੍ਯੋਪਕਰਣਮਨ੍ਯਦਿਤਿ|- ਤਸ੍ਯ ਮਨੁਸ੍ਯਜਾਤੇਃ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ, ਅਨ੍ਯਤ੍ ਸ੍ਥਾਵਰਸਂਸ੍ਵੇਦਜਾਦਿ, ਉਪਕਰਣਮ੍| ਉਪਕਰਣਤ੍ਵਾਦਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਤ ਆਹ- ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੁਰੁਸੋਧਿਸ੍ਠਾਨਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਪੁਰੁਸਃ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਤੇਸੁ ਚਤੁਰ੍ਸੁ ਸਂਸ੍ਵੇਦਜਾਦਿਸੁ ਮਧ੍ਯੇ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੨੨||
Adhikarana ੨੯ (੨੩) · Śloka ੨੩
ਤਦ੍ਦੁਃਖਸਂਯੋਗਾ ਵ੍ਯਾਧਯ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ||੨੩||
View original
तद्दुःखसंयोगा व्याधय उच्यन्ते ||२३||
Show commentary
ਨਨੁ, ਕੇ ਤੇ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਯੇਸਾਂ ਪੁਰੁਸੋਧਿਸ੍ਠਾਨਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਤਦ੍ਦੁਃਖੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤਚ੍ਛਬ੍ਦੇਨਾਨਨ੍ਤਰਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ ਪੁਰੁਸੋਧਿਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਦੁਃਖਂ ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਾਨਸੀ ਪੀਡਾ| ਵਿਵਿਧਂ ਦੁਃਖਮਾਦਧਤੀਤਿ ਵ੍ਯਾਧਯਃ, ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਦੁਃਖਾਯ ਸਂਯੋਗੋ ਯੇਸਾਮਾਗਨ੍ਤੁਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਤੇ ਵ੍ਯਾਧਯਃ; ਅਥਵਾ ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਯੇਸੁ ਸਤ੍ਸੁ, ਯੈਰ੍ਵਾ ਕਰਣਭੂਤੈਃ, ਯੇਭ੍ਯੋ ਵਾ ਦੁਃਖਂ ਜਾਯਤੇ, ਤੇ ਵ੍ਯਾਧਯਃ| ਏਤੌ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥੌ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯੌ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਦੁਃਖਾਨਾਂ ਵੇਦਨਾਨਾਂ ਯੇ ਸਂਯੋਗਾਸ੍ਤੇ ਵ੍ਯਾਧਯਃ; ਅਪਰੇ ਤੁ ਦੁਰ੍ਦੁਸ੍ਟਾਨਿ ਖਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਦੁਃਖਾਨਿ, ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਦੁਃਖਾਨਾਂ ਦੁਸ੍ਟਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਸਂਯੋਗੋ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥੋਕ੍ਤਾਃ| ਏਤਾਵਨ੍ਯਾਯ੍ਯੌ, ਪਞ੍ਜਿਕਯਾ ਦੂਸਿਤਤ੍ਵਾਤ੍||੨੩||
Adhikarana ੩੦ (੨੪) · Śloka ੨੪
ਤੇ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਃ- ਆਗਨ੍ਤਵਃ, ਸ਼ਾਰੀਰਾਃ, ਮਾਨਸਾਃ, ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ||੨੪||
View original
ते चतुर्विधाः- आगन्तवः, शारीराः, मानसाः, स्वाभाविकाश्चेति ||२४||
Show commentary
ਤੇ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਰ੍ਵਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਤ੍ਵਾਦਾਗਨ੍ਤੋਃ ਪ੍ਰਾਗਭਿਧਾਨਂ; ਤਤਃ ਸ਼ਾਰੀਰਾਃ, ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍; ਤਤਃ ਸ਼ੇਸਾਵਿਤਿ| ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਃ, ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਹ੍ਯਤ੍ਰ ਸਹਜੋ ਧਰ੍ਮਃ| ਆਗਨ੍ਤੁਪ੍ਰਭਤਯਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ| ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਕਾਰਃ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰਾਗਨ੍ਤੁਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ ਸਹਾਤੁਲ੍ਯਬਲਤਾਂ ਸੂਚਯਤਿ| ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਕਾਰਸਮਾਪ੍ਤੌ||੨੪||
Adhikarana ੩੧ (੨੫(੧)) · Śloka ੨੫
ਤੇਸਾਮਾਗਨ੍ਤਵੋਭਿਘਾਤਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ |੨੫|
View original
तेषामागन्तवोऽभिघातनिमित्ताः |२५|
Show commentary
ਇਦਾਨੀਮਾਗਨ੍ਤੁਪ੍ਰਭਤੀਨੇਵ ਵਿਵਰਿਤੁਮਾਹ- ਤੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭਿਘਾਤਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਇਤਿ ਅਭਿਘਾਤਃ ਅਭਿਹਨਨਂ ਸ਼ਰਾਦਿਪ੍ਰਹਾਰਃ, ਸ ਏਵ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥੋਕ੍ਤਾਃ||੨੫(੧)||
Adhikarana ੩੨ (੨੫(੨)) · Śloka ੨੫
ਸ਼ਾਰੀਰਾਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਨਪਾਨਮੂਲਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸ਼ੋਣਿਤਸਨ੍ਨਿਪਾਤਵੈਸਮ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ |੨੫|
View original
शारीरास्त्वन्नपानमूला वातपित्तकफशोणितसन्निपातवैषम्यनिमित्ताः |२५|
Show commentary
ਅਨ੍ਨਪਾਨਮੂਲਾ ਇਤਿ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਮਾਨ੍ਨਹੇਤਵਃ, ਨ ਹ੍ਯਨ੍ਨਸਾਮ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਹੇਤੁਃ| ਤਚ੍ਚਾਨ੍ਨਵੈਸਮ੍ਯਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਵੈਸਮ੍ਯਮੁਪਲਕ੍ਸਯਤਿ, ਤੇਨ ਕਾਲਵੈਸਮ੍ਯਂ ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨੋਵਿਹਾਰਵੈਸਮ੍ਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਵੈਸਮ੍ਯਂ ਚ ਲਕ੍ਸਯਤਿ| ‘ਸ਼ਾਰੀਰਾਣਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਮੇਸ ਵਰ੍ਗਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ| ਪ੍ਰਕੋਪੇ ਪ੍ਰਸ਼ਮੇ ਚੈਵ ਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਕੈਃ’- ਇਤ੍ਯੇਸਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮਕਤ੍ਵਾ, ਅਨ੍ਨਗ੍ਰਹਣੇਨੈਤਾਨੁਪਲਕ੍ਸਯਨ੍ਨੇਤਲ੍ਲਕ੍ਸਯਤਿ- ਯਥਾਨ੍ਨਮੇਵੈਸਾਂ ਸਮ੍ਭਵੇ ਪ੍ਰਧਾਨਹੇਤੁਸ੍ਤਥਾ ਨਾਨ੍ਯੇ| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸ਼ੋਣਿਤਸਨ੍ਨਿਪਾਤਵੈਸਮ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਇਤਿ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਵਿਸਮਤਾ ਤਦੇਵ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥੋਕ੍ਤਾਃ; ਤੇ ਪੁਨਰ੍ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸਞ੍ਚਯਾਦਿਜ੍ਞਾਪਕਾ ਵਾਤਪੂਰ੍ਣਕੋਸ੍ਠਤਾਦਯੋ ਵ੍ਯਾਧਯਃ| ਤਚ੍ਚ ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਕ੍ਸਯੇਣ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਾ| ਦੋਸਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇ ਦੂਸ੍ਯਸ਼ੋਣਿਤਗ੍ਰਹਣੇ ਹੇਤੁਰ੍ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਏਤਦ੍ਧਿ ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਂ, ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚ ਵ੍ਰਣਃ ਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤਃ, ਵ੍ਰਣੇ ਚ ਦੂਸ੍ਯੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਿਤਿ ਸ਼ੋਣਿਤੋਪਾਦਾਨਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਦੋਸਦੂਸਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ਰਕ੍ਤਮਪਿ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਭਵਤਿ, ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਚੈਵਂ- “ਦੋਸਦੂਸਿਤੇਸ੍ਵਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਧਾਤੁਸੁ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ- ਰਸਜੋਯਂ, ਸ਼ੋਣਿਤਜੋਯਮ੍” (ਸੂ. ਅ. ੨੪) ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਸ਼ੋਣਿਤਜੋਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ੋ ਘਤਾਦਿਦਗ੍ਧਵਤ੍| ਅਨ੍ਯਨਿਬਨ੍ਧਕਾਰੈਰ੍ਬਹੂਕ੍ਤਂ, ਤਚ੍ਚ ਸ਼ਿਸ੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਵ੍ਯਾਕੁਲਤ੍ਵਹੇਤੁਤ੍ਵਾਦਸ੍ਮਾਭਿਰੁਪੇਕ੍ਸਿਤਮ੍||੨੫(੨)||
Adhikarana ੩੩ (੨੫(੩)) · Śloka ੨੫
ਮਾਨਸਾਸ੍ਤੁ ਕ੍ਰੋਧਸ਼ੋਕਭਯਹਰ੍ਸਵਿਸਾਦੇਰ੍ਸ੍ਯਾਭ੍ਯਸੂਯਾਦੈਨ੍ਯਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਕਾਮਲੋਭਪ੍ਰਭਤਯ ਇਚ੍ਛਾਦ੍ਵੇਸਭੇਦੈਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ |੨੫|
View original
मानसास्तु क्रोधशोकभयहर्षविषादेर्ष्याभ्यसूयादैन्यमात्सर्यकामलोभप्रभृतय इच्छाद्वेषभेदैर्भवन्ति |२५|
Show commentary
ਮਾਨਸਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਮਾਨਸਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਰੋਧਃ ਪਰਾਭਿਦ੍ਰੋਹਲਕ੍ਸਣਃ, ਸ਼ੋਕਃ ਪੁਤ੍ਰਾਦਿਵਿਯੋਗੇ ਚਿਤ੍ਤੋਦ੍ਵੇਗਃ, ਭਯਂ ਪਰਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਰਾਸਃ, ਹਰ੍ਸ ਉਤ੍ਸੇਕਃ, ਨਿਰ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਨ੍ਯਸ੍ਯ ਦੋਸੋਤ੍ਪਾਦਨੇਨਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰੀਤਿਜਨਨਂ ਵਾ ਹਰ੍ਸਃ, ਅਸਿਦ੍ਧਿਭਯਾਦ੍ਵਿਵਿਧੇਸੁ ਕਰ੍ਮਸੁ ਸਾਦੋਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਵਿਸਾਦਃ, ਈਰ੍ਸ੍ਯਾ ਪਰਸਮ੍ਪਤ੍ਤਾਵਸਹਿਸ੍ਣੁਤਾ, ਛਿਦ੍ਰਾਨ੍ਵੇਸਿਤਯਾ ਪਰਗੁਣੇਸੁ ਦੋਸਾਰੋਪਣਮਸੂਯਾ, ਦੈਨ੍ਯਂ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਚਿਤ੍ਤਤਾ, ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਂ ਪਰਗੁਣੇਸ੍ਵਮਾਧ੍ਯਸ੍ਥ੍ਯਂ ਕ੍ਰੌਰ੍ਯਂ ਵਾ, ਕਾਮ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਸ੍ਵਭਿਕਾਙ੍ਕ੍ਸਾ, ਲੋਭਃ ਪਰਸ੍ਵਗ੍ਰਹਣਾਭਿਲਾਸਃ, ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਨ੍ਮਾਨਮਦਦਮ੍ਭਾਦਯਃ| ਇਚ੍ਛਾਦ੍ਵੇਸਭੇਦੈਰ੍ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਇਚ੍ਛਾ ਸਾਤਿਸ਼ਯੋਰ੍ਥਾਭਿਲਾਸਃ, ਸਾ ਚ ਨਾਨਾਵਸ੍ਤ੍ਵਵਲਮ੍ਬਿਨੀ ਨਾਨਾਕਾਮਤਸ਼੍ਚ ਭਿਨ੍ਨਾ ਭਵਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਹਰ੍ਸਸ਼ੋਕਦੈਨ੍ਯਕਾਮਲੋਭਾਦਯ ਇਚ੍ਛਾਭੇਦੇਨ; ਦ੍ਵੇਸਃ ਅਪ੍ਰੀਤਿਃ,ਸੋਪਿ ਨਾਨਾਵਸ੍ਤ੍ਵਵਲਮ੍ਬੀ ਨਾਨਾਰੂਪੋ ਭਵਤਿ, ਕ੍ਰੋਧਭਯਵਿਸਾਦੇਰ੍ਸ੍ਯਾਸੂਯਾਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਾਣਿ ਦ੍ਵੇਸਭੇਦੇਨ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਮਾਨਸਾਃ ਕ੍ਰੋਧਸ਼ੋਕਭਯਦੈਨ੍ਯੇਰ੍ਸ੍ਯਾਸੂਯਾਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਕਾਮਾਦਯਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ||੨੫(੩)||
Adhikarana ੩੪ (੨੫(੪)) · Śloka ੨੫
ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਜਰਾਮਤ੍ਯੁਨਿਦ੍ਰਾਪ੍ਰਕ(ਭ)ਤਯਃ ||੨੫||
View original
स्वाभाविकास्तु क्षुत्पिपासाजरामृत्युनिद्राप्रकृ(भृ)तयः ||२५||
Show commentary
ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਮਾਹ- ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੁਦ੍ ਭੋਕ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛਾ, ਪਿਪਾਸਾ ਪਾਤੁਮਿਚ੍ਛਾ, ਜਰਾ ਵਾਰ੍ਧਕ੍ਯਂ, ਮਤ੍ਯੁਃ ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਮਨਸਾਂ ਵਿਯੋਗਃ, ਨਿਦ੍ਰਾ ਮੇਧ੍ਯਾਨਾਡੀਮਨਃਸਂਯੋਗਾਦ੍ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸੁਖਭੋਗਃ; ਪ੍ਰਕਤਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਤਿਭਵਾ ਰੋਗਾ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤੇ ਚ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਃ ਕਦਾਚਿਦ੍ਦੋਸਜਾਃ| ਤਤ੍ਰ, ਯਦਾ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਸੀਣਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਭਸ੍ਮਕਾਨਲੇਨ ਬੁਭੁਕ੍ਸਾ ਭਵਤਿ ਸਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰ੍ਯਾ ਦੋਸਜਤ੍ਵਾਤ੍, ਪਿਪਾਸਾਪਿ ਯਦਾ ਦੋਸੈਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਸ੍ਯਾ ਅਪਿ ਦੋਸਤਃ ਪ੍ਰਸਾਧਨਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਜਰਾਪਿ ਯਦਾਕਾਲੇ ਭਵਤਿ ਸਾ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ੍ਯਾ, ਮਤ੍ਯੁਰਪ੍ਯਕਾਲਜਃ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ੍ਯਃ, ਨਿਦ੍ਰਾਪਿ ਦੋਸਜਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਾਦੁਪਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਯਦੈਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਦੋਸੇਭ੍ਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਦਾ ਸ਼ਾਰੀਰਾਃ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ; ਯਦਾ ਤੁ ਸ੍ਵਭਾਵਤਸ੍ਤਦਾ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਾ ਰਸਾਯਨਤੋਪਿ ਨ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰ੍ਯਾਃ| ਤ ਏਤੇ ਸ੍ਵਭਾਵਸਮ੍ਭੂਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਃ ਕਥ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਜਰਾਸੁ ਸ੍ਵਭਾਵਸਮ੍ਭੂਤਾਸ੍ਵਪਿ ਪਿਤ੍ਤਜਤ੍ਵਂ ਨਿਦ੍ਰਾਯਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਤਮੋਭਵਤ੍ਵਮਸ੍ਤਿ; ਤਥਾਪ੍ਯਲ੍ਪਦੋਸਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਦਦੋਸਜਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਏਕਤਣ੍ਡੁਲਾਹਾਰਿਣਾਮਨਸ਼ਨਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਵਤ੍| ਮਤ੍ਯੁਸ੍ਤੁ ਮਹਦ੍ਭਿਰਪਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾਨੁਵਰ੍ਤਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਰਾਰਬ੍ਧੋਪਿ ਨ ਦੋਸਜਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਂ ਲਭਤੇ; ਯਥਾ ਰਾਜਾਨੁਵਰ੍ਤਿਭਿਰ੍ਮਹਦ੍ਭਿਰਪਿ ਪੁਰੁਸੈਃ ਸਮ੍ਪਾਦਿਤਂ ਜਯਾਦਿਕਂ ਰਾਜਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਂ ਲਭਤੇ- ਰਾਜ੍ਞਾ ਜਿਤਮਿਤਿ, ਤਦ੍ਵਦਤ੍ਰਾਪਿ; ਆਗਨ੍ਤੁਮਤ੍ਯੋਃ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਨਾਵਸ਼੍ਯਂ ਦੋਸਜਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਂ ਲਭਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਨਿਦ੍ਰਾਪ੍ਰਕਤਯ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਨਿਦ੍ਰਾਪ੍ਰਭਤਯ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਰਾਤ੍ਰਿਜਾਗਰਣਾਦਯ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੨੫(੪)||
Adhikarana ੩੫ (੨੬) · Śloka ੨੬
ਤ ਏਤੇ ਮਨਃਸ਼ਰੀਰਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾਃ ||੨੬||
View original
त एते मनःशरीराधिष्ठानाः ||२६||
Show commentary
ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮਾਸ਼੍ਰਯਮਾਹ- ਤ ਏਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ ਏਤੇ ਅਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਾ ਵ੍ਯਾਧਯਃ| ਤਤ੍ਰ ਮਨੋਧਿਸ੍ਠਾਨਾਃ ਕ੍ਰੋਧਾਦਯਃ, ਸ਼ਰੀਰਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾ ਜ੍ਵਰਾਦਯਃ, ਉਭਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾ ਅਪਸ੍ਮਾਰਾਦਯਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਮਾਨਸਾ ਅਪਿ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪੀਡਯਨ੍ਤਿ, ਸ਼ਾਰੀਰਾ ਅਪਿ ਮਨਃ ਪੀਡਯਨ੍ਤਿ; ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਾਙ੍ਮਾਨਸਾ ਏਵ ਮਨਃ ਪੀਡਯਨ੍ਤਿ ਪਸ਼੍ਚਾਚ੍ਛਰੀਰਮ੍, ਏਵਂ ਸ਼ਾਰੀਰਾ ਅਪਿ, ਇਤਿ ਨ ਦੋਸਃ| ਆਤ੍ਮਨਿ ਤੁ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵਂ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਤ੍ਵਾਤ੍||੨੬||
Adhikarana ੩੬ (੨੭) · Śloka ੨੭
ਤੇਸਾਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਸਂਸ਼ਮਨਾਹਾਰਾਚਾਰਾਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾ ਨਿਗ੍ਰਹਹੇਤਵਃ ||੨੭||
View original
तेषां संशोधनसंशमनाहाराचाराः सम्यक्प्रयुक्ता निग्रहहेतवः ||२७||
Show commentary
ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਤੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਸਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮ੍| ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ਼ੋਧਯਤੀਤਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ; ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਬਹਿਰਾਸ਼੍ਰਯਮਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਯਂ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਬਹਿਰਾਸ਼੍ਰਯਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਪ੍ਰਲੇਪਾਦਯਃ; ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਯਂ ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਕਾਰਂ- ਵਮਨਂ, ਵਿਰੇਚਨਮ੍, ਆਸ੍ਥਾਪਨਂ, ਸ਼ੋਣਿਤਮੋਕ੍ਸਣਂ ਚ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ਼ੋਣਿਤਮੋਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪੀਤਲੀਢਾਦਿਕਮਨਿਰ੍ਹਤ੍ਯ ਦੋਸਂ ਸ਼ਮਯਤਿ ਤਤ੍ ਸਂਸ਼ਮਨਂ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਨ ਸ਼ੋਧਯਤਿ ਯਦ੍ਦੋਸਾਨ੍ ਸਮਾਨ੍ਨੋਦੀਰਯਤ੍ਯਪਿ| ਸਮੀਕਰੋਤਿ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾਂਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ ਸਂਸ਼ਮਨਮੁਚ੍ਯਤੇ”- ਇਤਿ| ਤਦਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਬਾਹ੍ਯਮਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਬਾਹ੍ਯਮਾਲੇਪਪਰਿਸੇਕਾਵਗਾਹਾਭ੍ਯਙ੍ਗਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤਿਕਵਲਗ੍ਰਹਗਣ੍ਡੂਸਾਦਿਕਮ੍, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਤੁ ਪਾਚਨਲੇਖਨਬਂਹਣਰਸਾਯਨਵਾਜੀਕਰਣਵਿਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਦਿਕਮ੍| ਆਹਾਰਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ, ਪੇਯਲੇਹ੍ਯਾਦ੍ਯਭਕ੍ਸ੍ਯਭੇਦਾਤ੍; ਸ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ- ਦੋਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨੋ, ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਸ਼ਮਨਃ, ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਿਕਰਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਦੋਸਸਂਸ਼ਮਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਂਸ਼ਮਨਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵਾਹਾਰੇ ਲਬ੍ਧੇ ਪਥਕ੍ਕਰਣਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਦਿਸ੍ਵਾਹਾਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਸੂਚਨਾਰ੍ਥਮ੍; ਅਥਵਾ ਸ੍ਵਸ੍ਥੇ ਪੁਰੁਸੇ ਦੋਸਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਸ਼ਮਾਭਾਵਾਦਾਹਾਰਸ੍ਯ ਪਥਗ੍ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਆਚਾਰਃ ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਾਨਸਂ ਕਰ੍ਮ; ਤਤ੍ਰੋਤ੍ਕ੍ਸੇਪਣਾਵਕ੍ਸੇਪਣਾਦਿਕਂ ਕਾਯਿਕਂ ਕਰ੍ਮ, ਪਾਠਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਾਦਿ ਵਾਚਿਕਂ, ਧ੍ਯੇਯਚਿਨ੍ਤ੍ਯਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਦਿ ਮਾਨਸਮ੍| ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾ ਇਤਿ ਆਯੁਰਾਦੀਨ੍ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਃ||੨੭||
Adhikarana ੩੭ (੨੮) · Śloka ੨੮
ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਪੁਨਰ੍ਮੂਲਮਾਹਾਰੋ ਬਲਵਰ੍ਣੌਜਸਾਂ ਚ |
ਸ ਸਟ੍ਸੁ ਰਸੇਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤਃ; ਰਸਾਃ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਃ; ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਪੁਨਰੋਸਧਯਃ |
ਤਾਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ- ਸ੍ਥਾਵਰਾ ਜਙ੍ਗਮਾਸ਼੍ਚ ||੨੮||
View original
प्राणिनां पुनर्मूलमाहारो बलवर्णौजसां च |
स षट्सु रसेष्वायत्तः; रसाः पुनर्द्रव्याश्रयाः; द्रव्याणि पुनरोषधयः |
तास्तु द्विविधाः- स्थावरा जङ्गमाश्च ||२८||
Show commentary
ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਦਿਸ੍ਵਾਹਾਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ- ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਲਮਿਤਿ ਮੂਲਮਿਵ ਮੂਲਂ, ਸਮ੍ਭਵਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍; ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਂ ਤਾਵਦਾਹਾਰਾਦੇਵ ਜਾਯਤੇ ਯਦ੍ਗਰ੍ਭਜਨਨਸਮਰ੍ਥਮ੍| ਨ ਕੇਵਲਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਮੂਲਂ ਬਲਵਰ੍ਣੋਜਸਾਂ ਚ| ਏਤੇਨ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮਾਹਾਰਾਦੇਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਥਿਤੀ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਿਤੇ| ਬਲਂ ਕਰ੍ਮਸਾਧਨਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਨੁਮੇਯਾ, ਵਰ੍ਣੋ ਗੌਰਾਦਿਃ, ਓਜਃ ਸੋਮਾਤ੍ਮਕਂ ਰਸਾਦਿਸ਼ੁਕ੍ਰਾਨ੍ਤਸਰ੍ਵਧਾਤੁਧਾਮਭੂਤਂ ਹਦਿਸ੍ਥਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਬਲਂ ਸ਼ਰੀਰੋਪਚਯੋਤ੍ਰਾਭਿਪ੍ਰੇਤ ਇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਏਵਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤੋ ਬਲੌਜਸੋਰ੍ਭੇਦੇਪਿ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸੈਕ੍ਯਾਰ੍ਥਮਭੇਦ ਉਕ੍ਤਃ| ਸ ਸਟ੍ਸੁ ਰਸੇਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤ ਇਤਿ ਸ ਆਹਾਰਃ, ਰਸੇਸੁ ਮਧੁਰਾਦਿਸੁ, ਆਯਤ੍ਤਃ ਅਧੀਨਃ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਪੁਨਰੋਸਧਯ ਇਤਿ ਓਸਧਿਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਾਦ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਰਾਸ਼ਿਦ੍ਵਯ ਏਵ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਨ ਪੁਨਰ੍ਯਾਵਦੋਸਧਿਮਾਤ੍ਰੇ; ਅਨ੍ਯਥਾ ਹਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵੇਸ੍ਵਪ੍ਯੋਸਧਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨਾਮੁਪਾਦਾਨਂ ਪਥਙ੍ਗ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪਾਰ੍ਥਿਵੇਸ੍ਵਪਿ ਓਸਧਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਰ੍ਤਤ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਤਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ ਤਾ ਇਤਿ ਓਸਧਯਃ| ਸ੍ਥਾਵਰਾਣਾਂ ਬਹੁਤਰੋਪਯੋਗਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਗੁਪਾਦਾਨਮ੍||੨੮||
Adhikarana ੩੮ (੨੯) · Śloka ੨੯
ਤਾਸਾਂ ਸ੍ਥਾਵਰਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਃ- ਵਨਸ੍ਪਤਯੋ, ਵਕ੍ਸਾ, ਵੀਰੁਧ, ਓਸਧਯ ਇਤਿ |
ਤਾਸੁ, ਅਪੁਸ੍ਪਾਃ ਫਲਵਨ੍ਤੋ ਵਨਸ੍ਪਤਯਃ, ਪੁਸ੍ਪਫਲਵਨ੍ਤੋ ਵਕ੍ਸਾਃ, ਪ੍ਰਤਾਨਵਤ੍ਯਃ ਸ੍ਤਮ੍ਬਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਵੀਰੁਧਃ, ਫਲਪਾਕਨਿਸ੍ਠਾ ਓਸਧਯ ਇਤਿ ||੨੯||
View original
तासां स्थावराश्चतुर्विधाः- वनस्पतयो, वृक्षा, वीरुध, ओषधय इति |
तासु, अपुष्पाः फलवन्तो वनस्पतयः, पुष्पफलवन्तो वृक्षाः, प्रतानवत्यः स्तम्बिन्यश्च वीरुधः, फलपाकनिष्ठा ओषधय इति ||२९||
Show commentary
ਤਾਸਾਮਿਤਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਨਾਮੋਸਧੀਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ| ਕੇ ਤੇ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪ੍ਰਕਾਰਾ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਵਨਸ੍ਪਤਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਨੇਵ ਵਿਵਰਿਤੁਮਾਹ- ਤਾਸ੍ਵਿਤਿ; ਤਾਸੁ ਮਧ੍ਯੇ| ਅਪੁਸ੍ਪਾ ਇਤਿ ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਪੁਸ੍ਪਾਃ, ਫਲਵਨ੍ਤ ਇਤਿ ਫਲਂ ਯੇਸਾਮਸ੍ਤਿ ਤੇ ਵਨਸ੍ਪਤਯ ਇਤਿ; ਕੇ ਪੁਨਰੀਦਸ਼ਾਃ? ਪ੍ਲਕ੍ਸੋਦੁਮ੍ਬਰਾਦਯਃ| ਪੁਸ੍ਪਫਲਵਨ੍ਤੋ ਵਕ੍ਸਾ ਇਤਿ ਉਭਯਯੁਕ੍ਤਾ ਵਕ੍ਸਾਃ; ਕੇ ਤੇ? ਆਮ੍ਰਜਮ੍ਬੂਪ੍ਰਭਤਯਃ| ਪ੍ਰਤਾਨਵਤ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਤਾਨਵਤ੍ਯੋ ਵਿਸ੍ਤਾਰਵਤ੍ਯਃ ਵੀਰੁਧਃ, ਨ ਕੇਵਲਂ ਪ੍ਰਤਾਨਵਤ੍ਯੋ ਵੀਰੁਧਃਸ੍ਤਮ੍ਬਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਗੁਲ੍ਮਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ, ਗੁਲ੍ਮਃ ਪੁਨਃ ਵਰ੍ਤੁਲਲਤਾਸਨ੍ਤਤਿਵਿਟਪਃ , ਤਾਸ਼੍ਚ ਵਿਦਾਰੀਕੋਲਵਲ੍ਲੀਸ਼ਾਲਪਰ੍ਣੀਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣੀਪ੍ਰਭਤਯਃ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਸ੍ਤਮ੍ਬਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਗੁਲ੍ਮਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਫਲਪਾਕਨਿਸ੍ਟਾ ਇਤਿ ਨਿਸ੍ਠਾ ਨਾਸ਼ਃ, ਫਲਪਾਕੇਨ ਪਰਿਣਤ੍ਯਾ ਨਾਸ਼ੋ ਯਾਸਾਂ ਤਾਸ੍ਤਥੋਕ੍ਤਾਃ; ਤੇ ਪੁਨਰ੍ਗੋਧੂਮਾਦਯਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਨਿਸ੍ਠਾਸ਼ਬ੍ਦਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਨਨ੍ਤਿ, ਫਲਨਿਸ੍ਠਾਃ ਪਾਕਨਿਸ੍ਠਾ ਇਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਫਲਨਿਸ੍ਠਾਃ ਸ਼ਾਲਿਤਿਲਕੁਲਤ੍ਥਾਦਯਃ, ਪਾਕਨਿਸ੍ਠਾਃ ਕਵਕਾਦਯਃ; ਕਵਕਸ਼੍ਛਤ੍ਰਕ ਉਚ੍ਯਤੇ||੨੯||
Adhikarana ੩੯ (੩੦) · Śloka ੩੦
ਜਙ੍ਗਮਾ ਖਲ੍ਵਪਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਃ- ਜਰਾਯੁਜਾਣ੍ਡਜਸ੍ਵੇਦਜੋਦ੍ਭਿਜ੍ਜਾਃ |
ਤਤ੍ਰ ਪਸ਼ੁਮਨੁਸ੍ਯਵ੍ਯਾਲਾਦਯੋ ਜਰਾਯੁਜਾਃ, ਖਗਸਰ੍ਪਸਰੀਸਪਪ੍ਰਭਤਯੋਣ੍ਡਜਾਃ, ਕਮਿਕੀਟਪਿਪੀਲਿਕਾਪ੍ਰਭਤਯਃ ਸ੍ਵੇਦਜਾਃ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਗੋਪਮਣ੍ਡੂਕਪ੍ਰਭਤਯ ਉਦ੍ਭਿਜ੍ਜਾਃ ||੩੦||
View original
जङ्गमा खल्वपि चतुर्विधाः- जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जाः |
तत्र पशुमनुष्यव्यालादयो जरायुजाः, खगसर्पसरीसृपप्रभृतयोऽण्डजाः, कृमिकीटपिपीलिकाप्रभृतयः स्वेदजाः, इन्द्रगोपमण्डूकप्रभृतय उद्भिज्जाः ||३०||
Show commentary
ਜਙ੍ਗਮਾਃ ਖਲ੍ਵਪੀਤ੍ਯਾਦਿ|- ਖਲੁਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯਸਮ੍ਬੋਧਨੇ, ਹੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ, ਜਙ੍ਗਮਾ ਅਪਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਃ ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਕਾਰਾਃ| ਤਾਨਾਹ- ਜਰਾਯੁਜੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍| ਜਰਾਯੁਜਾਦਿਸੁ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਸਂਸ੍ਵੇਦਜਾਦਿਕ੍ਰਮਤ੍ਯਾਗੋ ਯੋਨਿਸਙ੍ਕਰਂ ਬੋਧਯਤਿ; ਤੇਨ ਪਕ੍ਸਿਸੁ ਬਲਾਕਾ ਜਰਾਯੁਜਾ ਅਣ੍ਡਜਾ ਚੇਤਿ, ਸਰ੍ਪਜਾਤਿਸੁ ਅਹਿਪਤਾਕਾ ਜਰਾਯੁਜਾ, ਸਂਸ੍ਵੇਦਜੇਸ੍ਵਪਿ ਕਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪਿਪੀਲਿਕਾ ਅਣ੍ਡਜਾ ਉਦ੍ਭਿਜ੍ਜਾਸ਼੍ਚ| ਵ੍ਯਾਲਾਦਯ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਲਾ ਹਿਂਸ੍ਰਪਸ਼ੁਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦਯਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪਸ਼ੁਗ੍ਰਹਣਾਦੇਵ ਹਿਂਸ੍ਰਪਸ਼ੂਨਾਮਪਿ ਗ੍ਰਹਣਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਰ੍ਪਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹੁਃ| ਤਦੁਕ੍ਤਂ- ‘‘ਸਰ੍ਪਜਾਤਿਸੁ ਅਹਿਪਤਾਕਾ ਜਰਾਯੁਜਾ”- ਇਤਿ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ ਬਲਾਕਾਜਤੁਕਾਦਯਃ| ਇਹੋਪਕਰਣਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇ ਪਸ਼ੂਨਾਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਙ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ, ਪ੍ਰਾਗ੍ਭੂਤਗ੍ਰਾਮਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਪੁਰੁਸਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍, ਅਤ੍ਰ ਪੁਨਰ੍ਜਰਾਯੁਜਾਣ੍ਡਜੇਤ੍ਯਾਦਿਪਾਠ ਓਸਧਿਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਯੇਤਿ ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਖਗਸਰ੍ਪੇਤ੍ਯਾਦਿ ਖਗਾਃ ਪਕ੍ਸਿਣਃ, ਸਰ੍ਪਾ ਮਨ੍ਦਗਾਮਿਨੋਜਗਰਪ੍ਰਭਤਯਃ, ਸਰੀਸਪਾਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਾਮਿਨਃ ਕਸ੍ਣਸਰ੍ਪਾਦਯਃ, ਮੀਨਮਕਰਾਦਯੋ ਵਾ; ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਕੂਰ੍ਮਨਕ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਂ; ਕੇਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਭਤਿਸ਼ਬ੍ਦਮਪਠਿਤ੍ਵਾ ਲੁਪ੍ਤਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੇਨਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕੂਰ੍ਮਾਦੀਨ੍ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ| ਕਮਿਕੀਟੇਤ੍ਯਾਦਿ ਕਮਯਃ ਕੋਸ੍ਠਪੁਰੀਸਾਦਿਬਾਸ੍ਪਸਮ੍ਭਵਾਃ, ਕੀਟਾ ਵਸ਼੍ਚਿਕਸਙ੍ਬਿਨ੍ਦੁਪ੍ਰਭਤਯਃ, ਪਿਪੀਲਿਕਾਸ਼੍ਚਿਟਿਕਾਃ, ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਦੇਵਂਵਿਧਾ ਅਨ੍ਯੇਪਿ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਗੋਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਗੋਪਾਃ ਪ੍ਰਾਵਟ੍ਕਾਲਜਾ ਅਤਿਰਕ੍ਤਕਮਯਃ ‘ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਧੂ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ, ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਦੀਦਸ਼ਾ ਅਨ੍ਯੇਪਿ||੩੦||
Adhikarana ੪੦ (੩੧) · Śloka ੩੧
ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਵਰੇਭ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ਪਤ੍ਰਪੁਸ੍ਪਫਲਮੂਲਕਨ੍ਦਨਿਰ੍ਯਾਸਸ੍ਵਰਸਾਦਯਃ ਪ੍ਰਯੋਜਨਵਨ੍ਤਃ; ਜਙ੍ਗਮੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚਰ੍ਮਨਖਰੋਮਰੁਧਿਰਾਦਯਃ ||੩੧||
View original
तत्र स्थावरेभ्यस्त्वक्पत्रपुष्पफलमूलकन्दनिर्यासस्वरसादयः प्रयोजनवन्तः; जङ्गमेभ्यश्चर्मनखरोमरुधिरादयः ||३१||
Show commentary
ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਯੋਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਯੋਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਯੋਗਿਨੋਵਯਵਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਵਰੇਭ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਰਸਾਦਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ਤੈਲਕ੍ਸਾਰਭਸ੍ਮਕਣ੍ਟਕਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਕੇਚਿਤ੍ ਕਨ੍ਦਂ ਸੂਤ੍ਰੇ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਚ੍ਚ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ| ਰੋਮਰੁਧਿਰਾਦਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਮਾਂਸਵਸਾਘਤਾਸ੍ਥਿਖੁਰਾਦਯਃ||੩੧||
Adhikarana ੪੧ (੩੨) · Śloka ੩੨
ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਃ ਸੁਵਰ੍ਣਰਜਤਮਣਿਮੁਕ੍ਤਾਮਨਃਸ਼ਿਲਾਮਤ੍ਕਪਾਲਾਦਯਃ ||੩੨||
View original
पार्थिवाः सुवर्णरजतमणिमुक्तामनःशिलामृत्कपालादयः ||३२||
Show commentary
ਰਸਾਧਿਕਾਰਿਕਮੌਸਧਿਵਰ੍ਗਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ, ਪਰਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਮਾਹ- ਪਾਰ੍ਥਿਵਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਥਿਵ੍ਯਾ ਵਿਕਾਰਾਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਃ, ਰਜਤਂ ਰੌਪ੍ਯਂ, ਮਣਿਃ ਸ੍ਫਟਿਕਾਦਿਃ, ਮੁਕ੍ਤਾ ਮੌਕ੍ਤਿਕਂ, ਮਤ੍ ਮਤ੍ਤਿਕਾ, ਕਪਾਲਂ ਕਰ੍ਪਰਮ੍| ਸੁਵਰ੍ਣਸ੍ਯੇਹ ਪਾਰ੍ਥਿਵਤ੍ਵਮੇਵਾਙ੍ਗੀਕ੍ਰਿਯਤੇ ਗੁਰੁਤ੍ਵਕਾਠਿਨ੍ਯਸ੍ਥੈਰ੍ਯਾਦਿਹੇਤੁਭਿਃ| ਸੂਤ੍ਰੇ ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਲ੍ਲੋਹਮਲਸਿਕਤਾਸੁਧਾਹਰਿਤਾਲਲਵਣਗੈਰਿਕਰਸਾਞ੍ਜਨਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸ੍ਥਿਤਿਸ਼ੀਲਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥਾ ਲੋਕਦ੍ਵਿਤ੍ਵਸਮਾਖ੍ਯਾਨੇਪਥਗੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ੍ਥਾਵਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਵ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਰਣਾਦ੍ਯੇਸ੍ਵਾਹਾਰੋਪਯੋਗਿਤ੍ਵਂ ਫਲਮੂਲਾਦ੍ਯਵਯਵੇਸੁ ਰਸਪ੍ਰਧਾਨਤਯਾ ਤਤ੍ਰੈਵ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੇ ਵਨਸ੍ਪਤ੍ਯਾਦਿਗਣੇ ਸ੍ਥਾਵਰਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਰ੍ਤਤੇ ਨ ਤੁ ਪਾਰ੍ਥਿਵੇਸ੍ਵਪਿ, ਤੇਸਾਮਾਹਾਰੇਸੁ ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਨੁਪਯੋਗਾਤ੍; ਅਨ੍ਯਦਪਿ ਸਮਾਧਾਨਾਨ੍ਤਰਮਸ੍ਤਿ, ਤਚ੍ਚ ਵਿਸ੍ਤਰਭਯਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਮ੍||੩੨||
Adhikarana ੪੨ (੩੩) · Śloka ੩੩
ਕਾਲਕਤਾਃਪ੍ਰਵਾਤਨਿਵਾਤਾਤਪਚ੍ਛਾਯਾਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾਤਮਃਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਾਹੋਰਾਤ੍ਰਪਕ੍ਸਮਾਸਰ੍ਤ੍ਵਯਨਾਦਯਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਵਿਸ਼ੇਸਾਃ ||੩੩||
View original
कालकृताःप्रवातनिवातातपच्छायाज्योत्स्नातमःशीतोष्णवर्षाहोरात्रपक्षमासर्त्वयनादयः संवत्सरविशेषाः ||३३||
Show commentary
ਕਾਲਕਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਨ੍ਨਿਮੇਸਕਾਸ੍ਠਾਕਲਾਮੁਹੂਰ੍ਤਾਦਯਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਤਦ੍ਗਦ੍ਯਮਨ੍ਯਥਾ ਪਠਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ; ਤਚ੍ਚ ਵਰ੍ਤਮਾਨਪ੍ਰਤਿਸ੍ਵਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮਿਤ੍ਯਸ੍ਮਾਭਿਰੁਪੇਕ੍ਸਿਤਮ੍||੩੩||
Adhikarana ੪੩ (੩੪) · Śloka ੩੪
ਤ ਏਤੇ ਸ੍ਵਭਾਵਤ ਏਵ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਞ੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਪ੍ਰਤੀਕਾਰਹੇਤਵਃ ਪ੍ਰਯੋਜਨਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ||੩੪||
View original
त एते स्वभावत एव दोषाणां सञ्चयप्रकोपप्रशमप्रतीकारहेतवः प्रयोजनवन्तश्च ||३४||
Show commentary
ਏਸਾਂ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ- ਤ ਏਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਭਾਵਤ ਏਵੇਤਿ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਤ ਏਵ| ਦੂਸਯਨ੍ਤਿ ਕਾਯਵਾਕ੍ਚਿਤ੍ਤਾਨੀਤਿ ਦੋਸਾ ਵਾਤਾਦਯਃ; ਤਦਾਰਬ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਜ੍ਵਰਾਦਯਃ| ਸਞ੍ਚਯਃ ਸ੍ਥਾਨਵਦ੍ਧਿਃ; ਪ੍ਰਕੋਪਣਂ ਪ੍ਰਕੋਪਃ, ਪ੍ਰਕੋਪਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸਰਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯਵ੍ਯਕ੍ਤਿਭੇਦਾਃ ਪਞ੍ਚੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਪ੍ਰਕੋਪਃ ਸ੍ਥਾਨਾਦੁਨ੍ਮਾਰ੍ਗਗਮਨਂ; ਪ੍ਰਸਰਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਪ੍ਰਕਾਰੋ ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ; ਜ੍ਵਰਾਤੀਸਾਰਾਦੀਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਃ, ਯਥਾ- ਸਨ੍ਤਾਪਲਕ੍ਸਣੋ ਜ੍ਵਰਃ, ਸਰਣਲਕ੍ਸਣੋਤਿਸਾਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਭੇਦਃ, ਯਥਾ- ਅਸ੍ਟੌ ਜ੍ਵਰਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਪ੍ਰਸ਼ਮਃ ਸ੍ਵਯਮੁਪਸ਼ਮਃ; ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਂ ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪ੍ਰਸ਼ਮਪ੍ਰਤੀਕਾਰਯੋਰੇਕਾਰ੍ਥਤਾਂ ਮਨ੍ਯਮਾਨਾਃ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨ, ਯਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਮਪ੍ਯਸ੍ਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵੋਪਸ਼ਮਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਕਫਜ੍ਵਰਪ੍ਰਤੀਕਾਰੋ ਵਸਨ੍ਤੇ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਚ, ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਪ੍ਰਸ਼ਮਸ੍ਤੁ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਪ੍ਰਤੀਕਾਰਯੋਰਰ੍ਥਭੇਦੋਸ੍ਤ੍ਯੇਵ| ਪ੍ਰਯੋਜਨਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਕਾਰਿਣ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ ‘ਲਾਜੋਤ੍ਪਲੋਸ਼ੀਰਕੁਚਨ੍ਦਨਾਨਿ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਵਾਤੇ ਨਿਸ਼ਿ ਵਾਸਯੇਚ੍ਚ’ (ਉ. ਤ. ਅ. ੪੮); ਤਥਾ ‘ਨਿਵਾਤੇ ਦੇਸ਼ੇ ਨਿਚਿਤਂ ਕਤ੍ਵਾ’ (ਸੂ. ਅ. ੧੧), ਤਥਾ ‘ਮਦਨਫਲਾਨਾਮਾਤਪਪਰਿਸ਼ੁਸ੍ਕਾਣਾਂ’- (ਸੂ. ਅ. ੪੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮ੍||੩੪||
Adhikarana ੪੪ (੩੫) · Śloka ੩੫
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਸ਼ਾਰੀਰਾਣਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਮੇਸ ਵਰ੍ਗਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ |
ਪ੍ਰਕੋਪੇ ਪ੍ਰਸ਼ਮੇ ਚੈਵ ਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਕੈਃ ||੩੫||
View original
भवन्ति चात्र श्लोकाः- शारीराणां विकाराणामेष वर्गश्चतुर्विधः |
प्रकोपे प्रशमे चैव हेतुरुक्तश्चिकित्सकैः ||३५||
Show commentary
ਇਦਾਨੀਂ ਗਦ੍ਯੇ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮਰ੍ਥਂ ਸ਼੍ਲੋਕੈਃ ਪ੍ਰਕਟੀਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰੇਤਿ ਵਿਨਾਪਿ ਸ਼੍ਲੋਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਮਨ੍ਦਮਤੀਨਾਂ ਗਦ੍ਯਪਦ੍ਯਭੇਦਕਥਨਾਯ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾ ਇਤਿ ਕਤਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵੇਦਾਦਿਧਰ੍ਮਸਂਵਾਦਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਅਥ ਕੇ ਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਾ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸ਼ਾਰੀਰਾਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਚਾਤ੍ਰ ਦ੍ਵਿਰੁਕ੍ਤਿਃ, ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਸ੍ਯ ਗੂਢਾਰ੍ਥਸ੍ਯਾਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਕਰਤ੍ਵਾਤ੍ | ਸ਼ਾਰੀਰਾਣਾਮਿਤਿ ਸ਼ਰੀਰਸਮ੍ਭਵਾਨਾਮ੍| ਵਿਕਾਰਾਣਾਮਿਤਿ ਵਿਕਤਯੋ ਵਿਕਾਰਾਃ, ਤੇਨ ਵਿਕਾਰਾ ਅਤ੍ਰ ਕੁਪਿਤਾ ਦੋਸਾ ਵ੍ਯਾਧਯੋਪਿ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਏਸਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਃ| ਵਰ੍ਗਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਕਾਰਃ, ਆਹਾਰਾਚਾਰਪਾਰ੍ਥਿਵਕਾਲਕਤਭੇਦਾਤ੍; ‘ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਪਾਰ੍ਥਿਵਕਾਲਕਤਭੇਦਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ’ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ; ਪਞ੍ਜਿਕਾਕਾਰਸ੍ਤ੍ਵਿਦਂ ਨ ਮਨ੍ਯਤੇ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਪ੍ਰਕੋਪਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸਰਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯਵ੍ਯਕ੍ਤਿਭੇਦੇਸੁ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਪ੍ਰਸ਼ਮਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਰੋਗੋਪਘਾਤਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯੋਪਲਕ੍ਸਣਂ; ਤੇਨ ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਸਿਦ੍ਧਃ, ਯਾਪ੍ਯਾਨਾਂ ਯਾਪਨਂ, ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਂ ਚ ਗਹ੍ਯਤੇ||੩੫||
Adhikarana ੪੫ (੩੬-੩੭) · Śloka ੩੭
ਆਗਨ੍ਤਵਸ੍ਤੁ ਯੇ ਰੋਗਾਸ੍ਤੇ ਦ੍ਵਿਧਾ ਨਿਪਤਨ੍ਤਿ ਹਿ |
ਮਨਸ੍ਯਨ੍ਯੇ ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਯੇ ਤੇਸਾਂ ਤੁ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ||੩੬||
ਸ਼ਰੀਰਪਤਿਤਾਨਾਂ ਤੁ ਸ਼ਾਰੀਰਵਦੁਪਕ੍ਰਮਃ |
ਮਾਨਸਾਨਾਂ ਤੁ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਰਿਸ੍ਟੋ ਵਰ੍ਗਃ ਸੁਖਾਵਹਃ ||੩੭||
View original
आगन्तवस्तु ये रोगास्ते द्विधा निपतन्ति हि |
मनस्यन्ये शरीरेऽन्ये तेषां तु द्विविधा क्रिया ||३६||
शरीरपतितानां तु शारीरवदुपक्रमः |
मानसानां तु शब्दादिरिष्टो वर्गः सुखावहः ||३७||
Show commentary
ਇਦਾਨੀਮਾਗਨ੍ਤੂਨਾਮਾਸ਼੍ਰਯਭੇਦੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ- ਆਗਨ੍ਤਵਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਨਸ੍ਯਨ੍ਯੇ ਇਤਿ ਏਕੇ, ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਯੇ ਇਤ੍ਯਪਰੇ| ਸ਼ਰੀਰਪਤਿਤਾਨਾਮਾਗਨ੍ਤੂਨਾਂ ਖਡ੍ਗਾਦ੍ਯਭਿਘਾਤਜਾਨਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਾਣਾਮਿਵ, ਮਾਨਸਾਨਾਂ ਮਨਃਸਮ੍ਭੂਤਾਨਾਂ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਵਰ੍ਗਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਾਃ; ਇਸ੍ਟ ਇਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰੇਤਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਤ੍ਵੇਨ| ਸੁਖਾਵਹ ਇਤਿ ਸੁਖਕਾਰੀ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਚਸ਼ਬ੍ਦਮਨੁਕ੍ਤਸਮੁਚ੍ਚਯਾਰ੍ਥਮਾਚਕ੍ਸਤੇ, ਤੇਨ ਧੈਰ੍ਯਸ੍ਮਤਿਪ੍ਰਭਤਯੋਪਿ ਮਾਨਸਾਨ੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੁਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ||੩੬-੩੭||
Adhikarana ੪੬ (੩੮) · Śloka ੩੮
ਏਵਮੇਤਤ੍ ਪੁਰੁਸੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰੌਸਧਂ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲ ਇਤਿ ਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਸਮਾਸੇਨ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍ |
ਤਤ੍ਰ ਪੁਰੁਸਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਤਤ੍ਸਮ੍ਭਵਦ੍ਰਵ੍ਯਸਮੂਹੋ ਭੂਤਾਦਿਰੁਕ੍ਤਸ੍ਤਦਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਵਿਕਲ੍ਪਾਸ਼੍ਚ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਾਸ੍ਥਿਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਪ੍ਰਭਤਯਃ, ਵ੍ਯਾਧਿਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸ਼ੋਣਿਤਸਨ੍ਨਿਪਾਤਵੈਸਮ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ, ਔਸਧਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਗੁਣਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਨਾਮਾਦੇਸ਼ਃ, ਕ੍ਰਿਯਾਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਾਦੀਨਿ ਚ੍ਛੇਦ੍ਯਾਦੀਨਿ ਚ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ, ਕਾਲਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਾਨਾਮਾਦੇਸ਼ਃ ||੩੮||
View original
एवमेतत् पुरुषो व्याधिरौषधं क्रियाकाल इति चतुष्टयं समासेन व्याख्यातम् |
तत्र पुरुषग्रहणात् तत्सम्भवद्रव्यसमूहो भूतादिरुक्तस्तदङ्गप्रत्यङ्गविकल्पाश्च त्वङ्मांसास्थिसिरास्नायुप्रभृतयः, व्याधिग्रहणाद्वातपित्तकफशोणितसन्निपातवैषम्यनिमित्ताः सर्व एव व्याधयो व्याख्याताः, औषधग्रहणाद्द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकानामादेशः, क्रियाग्रहणात् स्नेहादीनि च्छेद्यादीनि च कर्माणि व्याख्यातानि, कालग्रहणात् सर्वक्रियाकालानामादेशः ||३८||
Show commentary
ਇਦਾਨੀਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮਰ੍ਥਮੁਪਸਂਹਰਨ੍ਨਾਹ- ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਮਿਤਿ ਅਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ| ਏਤਦਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ, ਚਤੁਸ੍ਟਯਮਿਤਿ ਚਤੁਰਵਯਵਂ; ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਤ੍ਰ ਪੁਰੁਸਾਦਯਃ ਪਞ੍ਚ, ਤਥਾਪਿ ਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਜ੍ਞੇਯਂ; ਤਥਾਹਿ- ‘‘ਨਾਨ੍ਯਃ ਕਾਲਃ ਕ੍ਰਿਯਾਤੋਸ੍ਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾ ਨਾਨ੍ਯਾਥਵੌਸਧਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯਾਤ੍ਰ(ਥ) ਤਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਚਤੁਸ੍ਟਯਮ੍|| ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਃ ਕਾਲੋ ਵਾ ਕਾਲੋ ਵਾ ਤਚ੍ਚਤੁਸ੍ਟਯਮ੍’’- ਇਤਿ; ਅਤੋ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਕਃ| ਤਤ੍ਰ ਯੇਨ ਯਦੁਪਗਹੀਤਂ ਤਤ੍ਰ ਤਦੁਪਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਚਤੁਸ੍ਟਯਮਧ੍ਯੇ| ਤਤ੍ਸਮ੍ਭਵਦ੍ਰਵ੍ਯਸਮੂਹ ਇਤਿ ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਤਦਰ੍ਥੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਮੂਹਃ ਸ ਤਥਾ| ਕਃ ਪੁਨਰਸਾਵਿਤ੍ਯਾਹ- ਭੂਤਾਦਿਰਿਤਿ|- ਭੂਤਾਨਿ ਆਦੀਨਿ ਪ੍ਰਥਮਾਨਿ ਪ੍ਰਧਾਨਾਨਿ ਵਾ ਯਸ੍ਯ ਸ ਭੂਤਾਦਿਰਿਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਃ; ਤੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਨੀਹ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਾਦੀਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਸਮੂਹਃ ਸਂਯੋਗਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਕਥਮ੍ਭੂਤਃ ਸਃ? ਭੂਤਾਦਿਃ; ਭੂਤਂ ਮਹਾਭੂਤਂ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਿਕਮ੍, ਆਦਿਰ੍ਮੂਲਕਾਰਣਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ; ਅਥਵਾ ਤਤ੍ਸਮ੍ਭਵਦ੍ਰਵ੍ਯਸਮੂਹਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਾਦਿਸਂਯੋਗਃ ਸ ਭੂਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮਾਦਿਃ ਮੂਲਕਾਰਣਂ, ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਕ੍ਤੀਭਾਵਾਤ੍| ਭੂਤਾਦਿਰਿਤ੍ਯਤ੍ਰੈਕੇ ਭੂਤਾਨਾਮਾਦਿਰ੍ਭੂਤਾਦਿਃ, ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ ‘ਸ ਏਸ ਕਰ੍ਮਪੁਰੁਸਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਧਿਕਤਃ’ (ਸ਼ਾ ੧) ਇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨ, ਪਞ੍ਜਿਕਯਾ ਨਿਰਸ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਦਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਵਿਕਲ੍ਪਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਅਙ੍ਗਾਨਿ ਮਸ੍ਤਕਾਦੀਨਿ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਚਿਬੁਕਾਦੀਨਿ| ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਪ੍ਰਭਤਯ ਇਤਿ ਤ੍ਵਚਃ ਸਪ੍ਤ, ਮਾਂਸਂ ਪੇਸ਼ੀਸ਼ਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚ, ਸਿਰਾਸ਼ਤਾਨਿ ਸਪ੍ਤ, ਸ੍ਨਾਯੁਸ਼ਤਾਨਿ ਨਵ; ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਸ੍ਰੋਤੋਧਮਨ੍ਯਾਦਯਃ| ਸਰ੍ਵ ਏਵੇਤਿ ਸਰ੍ਵਗ੍ਰਹਣਾਦਾਗਨ੍ਤੁਮਾਨਸਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸ੍ਥਾਵਰਾਦਿ, ਰਸਾ ਮਧੁਰਾਦਯਃ, ਗੁਣਾ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯਃ, ਵੀਰ੍ਯਾਣਿ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਦੀਨਿ, ਦ੍ਵੌ ਵਿਪਾਕੌ ਗੁਰੁਲਘੂ; ਔਸਧਗ੍ਰਹਣਂ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍, ਅਤੋ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਕਃ| ਅਯਮਰ੍ਥਃ ਪੁਰੁਸਾਦਿਚਤੁਸ੍ਟਯਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਃ| ਕ੍ਰਿਯਾਗ੍ਰਹਣਾਦਿਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਸ਼ਬ੍ਦੋਪਾਤ੍ਤਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ | ਸ੍ਨੇਹਾਦੀਨੀਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਸ੍ਵੇਦਨਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨੁਵਾਸਨਧੂਮਨਸ੍ਯਕਵਲਗ੍ਰਹਗਣ੍ਡੂਸਪਾਚਨਸਂਸ਼ਮਨਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਂ; ਛੇਦ੍ਯਾਦੀਨੀਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਭੇਦ੍ਯਲੇਖ੍ਯੈਸ੍ਯਾਹਾਰ੍ਯਵਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯਸੀਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਕਾਲਗ੍ਰਹਣਾਦਿਤਿ ਸ੍ਨੇਹਨਸ੍ਵੇਦਨਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਦੀਨਾਂ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਤਥਾ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਕਰ੍ਮਣਾਂ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸਮਯਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ‘ਪ੍ਰਤਪ੍ਤਚਾਮੀਕਰਪੀਤਲੋਹਿਤੇ ਸਵਿਤਰਿ’ (ਚਿ. ਅ. ੩੧) ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍ ਕਾਲਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ, ਸਰ੍ਵਸ੍ਵੇਦਾਨਾਂ ਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਨਕਾਲਃ, ਵਮਨਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣਕਾਲਃ, ਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਤਃ, ਪ੍ਰਾਤਰਿਤਿ ਦਿਨਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਰਯੋ ਮੁਹੂਰ੍ਤਾਃ, ਆਸ੍ਥਾਪਨਂ ਤੁ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਤਤੀਯੇ ਪ੍ਰਹਰੇ, ਅਨੁਵਾਸਨਂ ਸਾਯਾਹ੍ਨੇ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਪ੍ਰਦੋਸੇਪਿ, ਤਥਾ ਭੁਕ੍ਤਵਨ੍ਤਮਾਤੁਰਮੁਪਵੇਸ਼੍ਯੇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਨੁਸਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍||੩੮||
Adhikarana ੪੭ (੩੯) · Śloka ੩੯
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਬੀਜਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਯੈਤਤ੍ਸਮਾਸੇਨ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ |
ਸਵਿਂਸ਼ਮਧ੍ਯਾਯਸ਼ਤਮਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ ||੩੯||
View original
भवति चात्र- बीजं चिकित्सितस्यैतत्समासेन प्रकीर्तितम् |
सविंशमध्यायशतमस्य व्याख्या भविष्यति ||३९||
Show commentary
ਅਨੇਨ ਚਤੁਸ੍ਟਯੇਨ ਸਕਲਮੇਵ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮਿਤਿ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ- ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬੀਜਮਿਵ ਬੀਜਂ, ਯਥੈਕਂ ਬੀਜਂ ਭੂਮੌ ਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਂ ਮੂਲਕਾਣ੍ਡਸ਼ਾਖਾਪਤ੍ਰੈਰ੍ਦੂਰਤਰਵਿਸਾਰਿਤਮੁਪਜਾਯਤੇ, ਤਥੇਦਮਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਬੀਜਂ ਸੂਤ੍ਰਨਿਦਾਨਸ਼ਾਰੀਰਚਿਕਿਤ੍ਸਾਕਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਿਸ੍ਤਤਮਾਰੋਗ੍ਯਫਲਂ ਭਵਤੀਤਿ| ਸਮਾਸੇਨ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ| ਸਵਿਂਸ਼ਮਧ੍ਯਾਯਸ਼ਤਮਿਤਿ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਧਿਕਮਧ੍ਯਾਯਸ਼ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਵਿਂਸ਼ਮਿਤਿ ਸਹਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਿਂ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਸਹਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰੋਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਸਹ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਧਿਕਮਿਤਿ ਉਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਸਹਿਤਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼੍ਯਤੇ| ਨਨੁ, ਅਤ੍ਰ ਪਕ੍ਸੇ ਬੀਜਕਥਨੇਨੈਵਾਦ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯਸ੍ਯ ਗਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਥਂ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਧਿਕਮਧ੍ਯਾਯਸ਼ਤਂ ਪੂਰ੍ਯਤੇ? ਨੈਵਂ, ਸਰ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੋਪਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਾਤ੍ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਨਾਤ੍ਰੋਨਤ੍ਵਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸਸ਼ਬ੍ਦਮੂਨਾਰ੍ਥਮਾਚਕ੍ਸਤੇ, ਯਥਾ- ਸਲਵਣਂ ਸਤਿਕ੍ਤਂ ਸਕ੍ਸਾਰਮਿਤਿ| ਕਥਮਤ੍ਰੋਨਤਾ? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵਿਹਾਯ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਧਿਕਮਧ੍ਯਾਯਸ਼ਤਂ ਨ ਪੂਰ੍ਯਤੇ, ਏਕੇਨੋਨਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਦੂਨਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਧਿਕਮਧ੍ਯਾਯਸ਼ਤਮਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਭਵਿਸ੍ਯਤੀਤਿ| ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਤਰ੍ਹਿ ਉਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਕਥਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਅਰ੍ਥਵਸ਼ਾਤ੍| ਨਨੁ, ਕਃ ਪੁਨਰਰ੍ਥੋ ਯਦ੍ਵਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ - ਸ਼ੇਸਾ ਅਰ੍ਥਾ ਉਤ੍ਤਰੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨੀਯਾ ਇਤਿ| ਉਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਵਨ੍ਯੋ ਯੋਰ੍ਥੋਸ੍ਤਿ ਸ ਚ ਨ ਲਿਖਿਤੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਗੌਰਵਭਯਾਤ੍||੩੯||
Adhikarana ੪੮ (੪੦) · Śloka ੪੦
ਤਚ੍ਚ ਸਵਿਂਸ਼ਮਧ੍ਯਾਯਸ਼ਤਂ ਪਞ੍ਚਸੁ ਸ੍ਥਾਨੇਸੁ |
ਤਤ੍ਰ ਸੂਤ੍ਰਨਿਦਾਨਸ਼ਾਰੀਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਕਲ੍ਪੇਸ੍ਵਰ੍ਥਵਸ਼ਾਤ੍ ਸਂਵਿਭਜ੍ਯੋਤ੍ਤਰੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸ਼ੇਸਾਨਰ੍ਥਾਨ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ ||੪੦||
View original
तच्च सविंशमध्यायशतं पञ्चसु स्थानेषु |
तत्र सूत्रनिदानशारीरचिकित्सितकल्पेष्वर्थवशात् संविभज्योत्तरे तन्त्रे शेषानर्थान् वक्ष्यामः ||४०||
Show commentary
ਤਚ੍ਚ ਸਵਿਂਸ਼ਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਚ੍ਚ ਸੋਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਧਿਕਮਧ੍ਯਾਯਸ਼ਤਂ ਪਞ੍ਚਸੁ ਸ੍ਥਾਨੇਸੁ| ਨਨੁ ਕਥਮੇਤਤ੍? ਉਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਭ੍ਯਃ ਸ੍ਥਾਨੇਭ੍ਯਃ ਪਥਗੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਨੈਵਂ, ਕੁਤਃ? ਪਞ੍ਚਸ੍ਵੇਵੇਤਿ ਨਿਯਮਾਭਾਵਾਤ੍| ਅਤ ਏਵਾਗ੍ਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- ਉਤ੍ਤਰੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸ਼ੇਸਾਨਰ੍ਥਾਨ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ| ਸ਼ੇਸਾਨਰ੍ਥਾਨਿਤਿ ਸ਼ੇਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਸਭੇਦਾਦਯਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਾਦਯਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞੇਯਾਃ||੪੦||
Adhikarana ੪੯ (੪੧) · Śloka ੪੧
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਿਦਂ ਸਨਾਤਨਂ ਪਠੇਦ੍ਧਿ ਯਃ ਕਾਸ਼ਿਪਤਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਮ੍ |
ਸ ਪੁਣ੍ਯਕਰ੍ਮਾ ਭੁਵਿ ਪੂਜਿਤੋ ਨਪੈਰਸੁਕ੍ਸਯੇ ਸ਼ਕ੍ਰਸਲੋਕਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ||੪੧||
View original
भवति चात्र- स्वयम्भुवा प्रोक्तमिदं सनातनं पठेद्धि यः काशिपतिप्रकाशितम् |
स पुण्यकर्मा भुवि पूजितो नृपैरसुक्षये शक्रसलोकतां व्रजेत् ||४१||
Show commentary
ਇਦਾਨੀਂ ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਧ੍ਯਾਯੇ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਿਤਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਬੀਜੋਪਦੇਸ਼ਨ੍ਯਾਯੇਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪਾਠਾਨੁਸ਼ਂਸਾਮਾਹ- ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ, ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮ੍ ਉਪਦਿਸ੍ਟਮ੍, ਇਦਮਿਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ, ਸਨਾਤਨਂ ਨਿਤ੍ਯਂ, ਯਃ ਪਠੇਤ੍ ਅਧੀਯੀਤ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪਠਧਾਤੁਰਤ੍ਰ ਚਤੁਰ੍ਸ੍ਵਰ੍ਥੇਸੁ, ਤਥਾਹਿ- ਪਾਠੇ, ਅਰ੍ਥਜ੍ਞਾਨੇ, ਕਰ੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਨੇ, ਅਭ੍ਯਾਸੇ ਚ| ਹਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍| ਕਾਸ਼ਿਪਤਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਮ੍ ਆਦਿਦੇਵੇਨ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਣਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਮ੍| ਭੁਵਿ ਪਥਿਵ੍ਯਾਮ੍| ਪੂਜਿਤੋ ਨਪੈਰਿਤਿ ਨਪੈਃ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰੈਃ, ਏਤੇਨ ਐਹਿਕਂ ਫਲਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਸੁਕ੍ਸਯੇ ਪ੍ਰਾਣਕ੍ਸਯੇ| ਸ਼ਕ੍ਰਸਲੋਕਤਾਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਸਮਾਨਲੋਕਤਾਂ ਵ੍ਰਜਤਿ, ਏਤੇਨ ਪਾਰਲੌਕਿਕਂ ਸ਼੍ਰੇਯੋ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਸ਼ਕ੍ਰਸੁਲੋਕਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਸੁਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੂਜਾਵਚਨਃ, ਤੇਨ ਸ਼ਕ੍ਰਲੋਕਪੂਜ੍ਯਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤੇਨ ਭੁਵਿ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰੈਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਚ ਦੇਵੈਃ ਪੂਜਿਤੋ ਭਵੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪੧||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੧
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੧||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने वेदोत्पत्तिर्नाम प्रथमोऽध्यायः ||१||
Show commentary
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਣ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਨ੍ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧||