Adhikarana ൧ (൧-൨) · Śloka ൨
അഥാതഃ സര്പദഷ്ടവിഷവിജ്ഞാനീയം കല്പം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातः सर्पदष्टविषविज्ञानीयं कल्पं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ജങ്ഗമവിഷാശ്രയേഷു മഹാവിഷത്വേന സര്പസ്യൈവാത്ര പ്രാധാന്യാത്തദ്ദഷ്ടവിജ്ഞാനം പ്രതിപാദയിതുകാമഃ പ്രാഹ- അഥാത ഇത്യാദി||൧-൨||
Adhikarana ൨ (൩) · Śloka ൩
ധന്വന്തരിം മഹാപ്രാജ്ഞം സര്വശാസ്ത്രവിശാരദമ് | പാദയോരുപസങ്ഗൃഹ്യ സുശ്രുതഃ പരിപൃച്ഛതി ||൩||
धन्वन्तरिं महाप्राज्ञं सर्वशास्त्रविशारदम् | पादयोरुपसङ्गृह्य सुश्रुतः परिपृच्छति ||३||
🔊 Audio coming soon
പാദയോരുപസങ്ഗൃഹ്യ പാദപതനം കൃത്വേത്യര്ഥഃ||൩||
Adhikarana ൩ (൪) · Śloka ൪
സര്പസങ്ഖ്യാം വിഭാഗം ച ദഷ്ടലക്ഷണമേവ ച | ജ്ഞാനം ച വിഷവേഗാനാം ഭഗവന് ! വക്തുമര്ഹസി ||൪||
सर्पसङ्ख्यां विभागं च दष्टलक्षणमेव च | ज्ञानं च विषवेगानां भगवन् ! वक्तुमर्हसि ||४||
🔊 Audio coming soon
കിം പരിപൃച്ഛതീത്യാഹ- സര്പസങ്ഖ്യാമിത്യാദി| സങ്ഖ്യാ ഗണനാ, വിഭാഗോ വിശേഷഭാഗഃ പൃഥക്കരണമ്| അര്ഹസി യോഗ്യോ ഭവസി||൪||
Adhikarana ൪ (൫-൮) · Śloka ൯
തസ്യ തദ്വചനം ശ്രുത്വാ പ്രാബ്രവീദ്ഭിഷജാം വരഃ | അസങ്ഖ്യാ വാസുകിശ്രേഷ്ഠാ വിഖ്യാതാസ്തക്ഷകാദയഃ ||൫|| മഹീധരാശ്ച നാഗേന്ദ്രാ ഹുതാഗ്നിസമതേജസഃ | യേ ചാപ്യജസ്രം ഗര്ജന്തി വര്ഷന്തി ച തപന്തി ച ||൬|| സസാഗരഗിരിദ്വീപാ യൈരിയം ധാര്യതേ മഹീ | ക്രുദ്ധാ നിഃശ്വാസദൃഷ്ടിഭ്യാം യേ ഹന്യുരഖിലം ജഗത് ||൭|| നമസ്തേഭ്യോऽസ്തി നോ തേഷാം കാര്യം കിഞ്ചിച്ചികിത്സയാ | യേ തു ദംഷ്ട്രാവിഷാ ഭൌമാ യേ ദശന്തി ച മാനുഷാന് ||൮|| തേഷാം സങ്ഖ്യാം പ്രവക്ഷ്യാമി യഥാവദനുപൂര്വശഃ |൯|
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्राब्रवीद्भिषजां वरः | असङ्ख्या वासुकिश्रेष्ठा विख्यातास्तक्षकादयः ||५|| महीधराश्च नागेन्द्रा हुताग्निसमतेजसः | ये चाप्यजस्रं गर्जन्ति वर्षन्ति च तपन्ति च ||६|| ससागरगिरिद्वीपा यैरियं धार्यते मही | क्रुद्धा निःश्वासदृष्टिभ्यां ये हन्युरखिलं जगत् ||७|| नमस्तेभ्योऽस्ति नो तेषां कार्यं किञ्चिच्चिकित्सया | ये तु दंष्ट्राविषा भौमा ये दशन्ति च मानुषान् ||८|| तेषां सङ्ख्यां प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः |९|
🔊 Audio coming soon
തസ്യ തദ്വചനമിത്യാദി| വാസുകിശ്രേഷ്ഠാ വാസുകിഃ ശ്രേഷ്ഠോ യേഷാം തേ തഥാ| അസ്തി നോ തേഷാം കാര്യം കിഞ്ചിച്ചികിത്സയേതി തേഷാം തക്ഷകാദീനാം ചികിത്സയാ കിഞ്ചിത് കാര്യം നാസ്തി| യേ തു ദംഷ്ട്രേത്യാദി| അനുപൂര്വശഃ അനുക്രമേണ||൫-൮||-
Adhikarana ൫ (൯-൧൨) · Śloka ൧൩
അശീതിസ്ത്വേവ സര്പാണാം ഭിദ്യതേ പഞ്ചധാ തു സാ ||൯|| ദര്വീകരാ മണ്ഡലിനോ രാജിമന്തസ്തഥൈവ ച | നിര്വിഷാ വൈകരഞ്ജാശ്ച ത്രിവിധാസ്തേ പുനഃ സ്മൃതാഃ ||൧൦|| ദര്വീകരാ മണ്ഡലിനോ രാജിമന്തശ്ച പന്നഗാഃ | തേഷു ദര്വീകരാ ജ്ഞേയാ വിംശതിഃ ഷട് ച പന്നഗാഃ ||൧൧|| ദ്വാവിംശതിര്മണ്ഡലിനോ രാജിമന്തസ്തഥാ ദശ | നിര്വിഷാ ദ്വാദശ ജ്ഞേയാ വൈകരഞ്ജാസ്ത്രയസ്തഥാ ||൧൨|| വൈകരഞ്ജോദ്ഭവാഃ സപ്ത ചിത്രാ മണ്ഡലിരാജിലാഃ |൧൩|
अशीतिस्त्वेव सर्पाणां भिद्यते पञ्चधा तु सा ||९|| दर्वीकरा मण्डलिनो राजिमन्तस्तथैव च | निर्विषा वैकरञ्जाश्च त्रिविधास्ते पुनः स्मृताः ||१०|| दर्वीकरा मण्डलिनो राजिमन्तश्च पन्नगाः | तेषु दर्वीकरा ज्ञेया विंशतिः षट् च पन्नगाः ||११|| द्वाविंशतिर्मण्डलिनो राजिमन्तस्तथा दश | निर्विषा द्वादश ज्ञेया वैकरञ्जास्त्रयस्तथा ||१२|| वैकरञ्जोद्भवाः सप्त चित्रा मण्डलिराजिलाः |१३|
🔊 Audio coming soon
അശീതിരിത്യാദി| സാ അശീതിഃ| ദര്വീകരാഃ ഫണാവന്തഃ, മണ്ഡലിനഃ ഫണാവര്ജിതാ വിവിധമണ്ഡലൈശ്ചിത്രിതാഃ, രാജിമന്തോ രേഖായുക്താഃ ഫണാവര്ജിതാ ഈഷദ്വിഷാ ഗമാലാദയഃ, നിര്വിഷാ വിഷരഹിതാഃ ദുന്ദുഭിഗൌരാഹികാദയഃ; കേചിത് `നിര്’ ശബ്ദമീഷദര്ഥേ വ്യാഖ്യാനയന്തി, തേന നിര്വിഷാ ഈഷദ്വിഷാഃ; യഥാ- അനുദരാ കന്യേതി| വൈകരഞ്ജാഃ സങ്കീര്ണജാതാഃ, പൃഥഗ്ജാതീയസര്പിണീപൃഥഗ്ജാതീയസര്പാഭ്യാം ജാതാ വൈകരഞ്ജാഃ | ഏഷ്വേവ നിര്വിഷവൈകരഞ്ജയോരന്തര്ഭാവാത് കഥമശീതിഃ പൂര്യത ഇത്യാഹ- തേഷ്വിത്യാദി| ചിത്രാ മണ്ഡലിരാജിലാ വൈകരഞ്ജോദ്ഭവാഃ സപ്ത ഭവന്തി; തത്ര മണ്ഡലിനശ്ചത്വാരഃ, രാജിലാസ്ത്രയഃ| അത്രായമേവ പാഠോ ന്യായ്യഃ, ജേജ്ജടഗയദാസപ്രഭൃതിഭിരങ്ഗീകൃതത്വാത്||൯-൧൨||-
Adhikarana ൬ (൧൩) · Śloka ൧൪
പാദാഭിമൃഷ്ടാ ദുഷ്ടാ വാ ക്രുദ്ധാ ഗ്രാസാര്ഥിനോऽപി വാ ||൧൩|| തേ ദശന്തി മഹാക്രോധാസ്ത്രിവിധം ഭീമദര്ശനാഃ |൧൪|
पादाभिमृष्टा दुष्टा वा क्रुद्धा ग्रासार्थिनोऽपि वा ||१३|| ते दशन्ति महाक्रोधास्त्रिविधं भीमदर्शनाः |१४|
🔊 Audio coming soon
സങ്ക്ഷേപേണ വിഭാഗം പ്രതിപാദ്യ ദഷ്ടസ്യ ദംശനപൂര്വകത്വാദ്ദംശനലക്ഷണം പ്രതിപാദയിതുകാമോ ദംശസ്യ കാരണാനി നിര്ദിശന്നാഹ- പാദാഭിമൃഷ്ടാ ഇത്യാദി| അഭിമൃഷ്ടാ മര്ദിതാഃ, ദുഷ്ടാഃ സ്വഭാവദുഷ്ടാഃ, ക്രുദ്ധാഃ കുപിതാഃ, അപിശബ്ദോऽത്രാനുക്തസമുച്ചയേ, തേനാത്യാസന്നഭീതശങ്കിതക്രാന്താദയോ ഗ്രാഹ്യാഃ| തേ ദശന്തി മഹാക്രോധാസ്ത്രിവിധം ഭീമദര്ശനാ ഇതി സര്പാ മഹാക്രോധാഃ പ്രചണ്ഡകോപാഃ, അത ഏവ ഭീമദര്ശനാഃ; ത്രിവിധം യഥാ ഭവത്യേവം ദശന്തി ഭക്ഷയന്തി||൧൩||-
Adhikarana ൭ (൧൪-൧൯) · Śloka ൧൯
സര്പിതം രദിതം ചാപി തൃതീയമഥ നിര്വിഷമ് | സര്പാങ്ഗാഭിഹതം കേചിദിച്ഛന്തി ഖലു തദ്വിദഃ ||൧൪|| പദാനി യത്ര ദന്താനാമേകം ദ്വേ വാ ബഹൂനി വാ | നിമഗ്നാന്യല്പരക്താനി യാന്യുദ്വൃത്യ കരോതി ഹി ||൧൫|| ചഞ്ചുമാലകയുക്താനി വൈകൃത്യകരണാനി ച | സങ്ക്ഷിപ്താനി സശോഫാനി വിദ്യാത്തത് സര്പിതം ഭിഷക് ||൧൬|| രാജ്യഃ സലോഹിതാ യത്ര നീലാഃ പീതാഃ സിതാസ്തഥാ | വിജ്ഞേയം രദിതം തത്തു ജ്ഞേയമല്പവിഷം ച തത് ||൧൭|| അശോഫമല്പദുഷ്ടാസൃക് പ്രകൃതിസ്ഥസ്യ ദേഹിനഃ | പദം പദാനി വാ വിദ്യാദവിഷം തച്ചികിത്സകഃ ||൧൮|| സര്പസ്പൃഷ്ടസ്യ ഭീരോര്ഹി ഭയേന കുപിതോऽനിലഃ | കസ്യചിത് കുരുതേ ശോഫം സര്പാങ്ഗാഭിഹതം തു തത് ||൧൯||
सर्पितं रदितं चापि तृतीयमथ निर्विषम् | सर्पाङ्गाभिहतं केचिदिच्छन्ति खलु तद्विदः ||१४|| पदानि यत्र दन्तानामेकं द्वे वा बहूनि वा | निमग्नान्यल्परक्तानि यान्युद्वृत्य करोति हि ||१५|| चञ्चुमालकयुक्तानि वैकृत्यकरणानि च | सङ्क्षिप्तानि सशोफानि विद्यात्तत् सर्पितं भिषक् ||१६|| राज्यः सलोहिता यत्र नीलाः पीताः सितास्तथा | विज्ञेयं रदितं तत्तु ज्ञेयमल्पविषं च तत् ||१७|| अशोफमल्पदुष्टासृक् प्रकृतिस्थस्य देहिनः | पदं पदानि वा विद्यादविषं तच्चिकित्सकः ||१८|| सर्पस्पृष्टस्य भीरोर्हि भयेन कुपितोऽनिलः | कस्यचित् कुरुते शोफं सर्पाङ्गाभिहतं तु तत् ||१९||
🔊 Audio coming soon
ഏതദേവ ദംശത്രൈവിധ്യമുദ്ദിഷ്ടം നിര്ദിശന്നാഹ- സര്പിതമിത്യാദി| തേഷാം ലക്ഷണമാഹ- പദാനീത്യാദി| പദാനി ക്ഷതാനി| ഏകമിത്യാദി| പദേഷു യഥോത്തരം വിഷബാഹുല്യമ്| നിമഗ്നാനി അനുദ്ഗതാനി| യാന്യുദ്വൃത്യ കരോതി ഹി യാനി പദാന്യുദ്വൃത്യ ഉന്മോഠ്യ സര്പഃ കരോതി| ചഞ്ചുമാലകയുക്താനീതി ഉപരി പിഡകാസദൃശൈരാചിതാനീത്യര്ഥഃ; ഗയീ തു ചഞ്ചുമാലികാഃ സര്പദഷ്ടസ്ഥാനസ്യ പാര്ശ്വേ വടപ്രരോഹാഗ്രതുല്യാ വിഷോത്പന്നാ അങ്കുരാ ഭവന്തീതി വ്യാഖ്യാനയതി| വൈകൃത്യകരണാനി വികാരഭാവവിധായകാനി| സങ്ക്ഷിപ്താനീത്യാദി| സങ്ക്ഷിപ്താനി സൂക്ഷ്മാണി| സര്പിതമ് അത്യവഗാഢമ്| രാജ്യ ഇത്യാദി| രാജ്യോ രേഖാഃ, രദിതം വിലിഖിതമനവഗാഢമ്, അത ഏവാല്പവിഷമ്| അശോഫമിത്യാദി| പ്രകൃതിസ്ഥസ്യേതി കായവാക്ചിത്തേഷു സ്വേന ഭാവേനാവസ്ഥിതസ്യ| പദം പദാനി വേതി ഏകം പദം ബഹൂനി വാ പദാനീത്യര്ഥഃ| സര്പസ്പൃഷ്ടസ്യേത്യാദി| തുശബ്ദശ്ചാര്ഥേ, തേന കണ്ടകാദിവിദ്ധേऽപി ശങ്കാവിഷം ഭവതി||൧൪-൧൯||
Adhikarana ൮ (൨൦-൨൧) · Śloka ൨൧
വ്യാധിതോദ്വിഗ്നദഷ്ടാനി ജ്ഞേയാന്യല്പവിഷാണി തു | തഥാऽതിവൃദ്ധബാലാഭിദഷ്ടമല്പവിഷം സ്മൃതമ് ||൨൦|| സുപര്ണദേവബ്രഹ്മര്ഷിയക്ഷസിദ്ധനിഷേവിതേ | വിഷഘ്നൌഷധിയുക്തേ ച ദേശേ ന ക്രമതേ വിഷമ് ||൨൧||
व्याधितोद्विग्नदष्टानि ज्ञेयान्यल्पविषाणि तु | तथाऽतिवृद्धबालाभिदष्टमल्पविषं स्मृतम् ||२०|| सुपर्णदेवब्रह्मर्षियक्षसिद्धनिषेविते | विषघ्नौषधियुक्ते च देशे न क्रमते विषम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
സര്പാവസ്ഥാവിശേഷതോऽല്പവിഷത്വമുദ്ദിശന്നാഹ- വ്യാധിതേത്യാദി| ദഷ്ടാനി ഭക്ഷ്യസ്ഥാനാനി| വിശിഷ്ടദേവസേവിതേ വിശിഷ്ടൌഷധിസേവിതേ ച ദേശേऽവിഷത്വമുദ്ദിശന്നാഹ- സുപര്ണേത്യാദി| സുപര്ണോ ഗരുഡഃ| ഭൂതാഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധാഃ||൨൦-൨൧||
Adhikarana ൯ (൨൨-൨൪) · Śloka ൨൪
രഥാങ്ഗലാങ്ഗലച്ഛത്രസ്വസ്തികാങ്കുശധാരിണഃ | ജ്ഞേയാ ദര്വീകരാഃ സര്പാഃ ഫണിനഃ ശീഘ്രഗാമിനഃ ||൨൨|| മണ്ഡലൈര്വിവിധൈശ്ചിത്രാഃ പൃഥവോ മന്ദഗാമിനഃ | ജ്ഞേയാ മണ്ഡലിനഃ സര്പാ ജ്വലനാര്കസമപ്രഭാഃ ||൨൩|| സ്നിഗ്ധാ വിവിധവര്ണാഭിസ്തിര്യഗൂര്ധ്വം ച രാജിഭിഃ | ചിത്രിതാ ഇവ യേ ഭാന്തി രാജിമന്തസ്തു തേ സ്മൃതാഃ ||൨൪||
रथाङ्गलाङ्गलच्छत्रस्वस्तिकाङ्कुशधारिणः | ज्ञेया दर्वीकराः सर्पाः फणिनः शीघ्रगामिनः ||२२|| मण्डलैर्विविधैश्चित्राः पृथवो मन्दगामिनः | ज्ञेया मण्डलिनः सर्पा ज्वलनार्कसमप्रभाः ||२३|| स्निग्धा विविधवर्णाभिस्तिर्यगूर्ध्वं च राजिभिः | चित्रिता इव ये भान्ति राजिमन्तस्तु ते स्मृताः ||२४||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ചികിത്സോപയോഗിദര്വീകരാദിലിങ്ഗമുദ്ദിശന്നാഹ- രഥാങ്ഗേത്യാദി| രഥാങ്ഗം ചക്രം, ലാങ്ഗലം ഹലം, ധാരിണ ഇതി യതോ രഥാങ്ഗാദീനാമാകൃതിം ധാരയന്തി| മണ്ഡലൈരിത്യാദി| പൃഥവോ വിസ്തീര്ണാഃ||൨൨-൨൪||
Adhikarana ൧൦ (൨൫-൨൮) · Śloka ൨൮
മുക്താരൂപ്യപ്രഭാ യേ ച കപിലാ യേ ച പന്നഗാഃ | സുഗന്ധയഃ സുവര്ണാഭാസ്തേ ജാത്യാ ബ്രാഹ്മണാഃ സ്മൃതാഃ ||൨൫|| ക്ഷത്രിയാഃ സ്നിഗ്ധവര്ണാസ്തു പന്നഗാ ഭൃശകോപനാഃ | സൂര്യചന്ദ്രാകൃതിച്ഛത്രലക്ഷ്മ തേഷാം തഥാऽമ്ബുജമ് ||൨൬|| കൃഷ്ണാ വജ്രനിഭാ യേ ച ലോഹിതാ വര്ണതസ്തഥാ | ധൂമ്രാഃ പാരാവതാഭാശ്ച വൈശ്യാസ്തേ പന്നഗാഃ സ്മൃതാഃ ||൨൭|| മഹിഷദ്വീപിവര്ണാഭാസ്തഥൈവ പരുഷത്വചഃ | ഭിന്നവര്ണാശ്ച യേ കേചിച്ഛൂദ്രാസ്തേ പരികീര്തിതാഃ ||൨൮||
मुक्तारूप्यप्रभा ये च कपिला ये च पन्नगाः | सुगन्धयः सुवर्णाभास्ते जात्या ब्राह्मणाः स्मृताः ||२५|| क्षत्रियाः स्निग्धवर्णास्तु पन्नगा भृशकोपनाः | सूर्यचन्द्राकृतिच्छत्रलक्ष्म तेषां तथाऽम्बुजम् ||२६|| कृष्णा वज्रनिभा ये च लोहिता वर्णतस्तथा | धूम्राः पारावताभाश्च वैश्यास्ते पन्नगाः स्मृताः ||२७|| महिषद्वीपिवर्णाभास्तथैव परुषत्वचः | भिन्नवर्णाश्च ये केचिच्छूद्रास्ते परिकीर्तिताः ||२८||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ബ്രാഹ്മണാദിജാതിപരിജ്ഞാനായാഹ- മുക്താരൂപ്യേത്യാദി| സൂര്യാദിവത്തേഷാം ലക്ഷ്മ ചിഹ്നം, തഥാ അമ്ബുജഃ ശങ്ഖഃ| തഥാ ച വൃദ്ധവാഗ്ഭടഃ- “ഭോഗേऽര്ധചന്ദ്രശ്രീവത്സശങ്ഖചക്രഹലാങ്കിതാഃ”- ഇതി| ദ്വീപീ ചിത്രകഃ||൨൫-൨൮||
Adhikarana ൧൧ (൨൯) · Śloka ൩൧
കോപയന്ത്യനിലം ജന്തോഃ ഫണിനഃ സര്വ ഏവ തു | പിത്തം മണ്ഡലിനശ്ചാപി കഫം ചാനേകരാജയഃ ||൨൯|| അപത്യമസവര്ണാഭ്യാം ദ്വിദോഷകരലക്ഷണമ് | ജ്ഞേയൌ ദോഷൈശ്ച ദമ്പത്യോ... |൩൧|
कोपयन्त्यनिलं जन्तोः फणिनः सर्व एव तु | पित्तं मण्डलिनश्चापि कफं चानेकराजयः ||२९|| अपत्यमसवर्णाभ्यां द्विदोषकरलक्षणम् | ज्ञेयौ दोषैश्च दम्पत्यो... |३१|
🔊 Audio coming soon
അപത്യമിത്യാദി| അസമാനവര്ണാഭ്യാം സര്പസര്പിണീഭ്യാം യത് അപത്യം വൈകരഞ്ജാഖ്യം, തദ്ദ്വിദോഷകരലക്ഷണം ജ്ഞേയം; ദ്വിദോഷകരാണി ലക്ഷണാനി യത്ര തദ്ദ്വിദോഷകരലക്ഷണം; ഏതേന വൈകരഞ്ജസ്യ ദ്വിദോഷകര്തൃത്വമുക്തമ്| അപത്യേ യൌ ദ്വിദോഷൌ തൌ കയോരിത്യാഹ- ജ്ഞേയാവിതി|- ജ്ഞേയൌ ജ്ഞാതവ്യൌ| ദമ്പത്യോഃ പിതൃമാത്രോരിത്യര്ഥഃ||൨൯||-
Adhikarana ൧൨ (൩൦-൩൧) · Śloka ൩൧
...ര്വിശേഷശ്ചാത്ര വക്ഷ്യതേ ||൩൦|| രജന്യാഃ പശ്ചിമേ യാമേ സര്പാശ്ചിത്രാശ്ചരന്തി ഹി | ശേഷേഷൂക്താ മണ്ഡലിനോ ദിവാ ദര്വീകരാഃ സ്മൃതാഃ ||൩൧||
...र्विशेषश्चात्र वक्ष्यते ||३०|| रजन्याः पश्चिमे यामे सर्पाश्चित्राश्चरन्ति हि | शेषेषूक्ता मण्डलिनो दिवा दर्वीकराः स्मृताः ||३१||
🔊 Audio coming soon
ഏഷാം മധ്യേ കേ കസ്മിന് കാലേ വിചരന്തീത്യാഹ- വിശേഷ ഇത്യാദി| പശ്ചിമേ യാമേ ചതുര്ഥേ പ്രഹര ഇത്യര്ഥഃ| ചിത്രാ അത്ര രാജിമന്തഃ| ശേഷേഷു പ്രഹരേഷു `രജന്യാ ഏവ’ ഇതി ശേഷഃ||൩൦-൩൧||
Adhikarana ൧൩ (൩൨) · Śloka ൩൨
ദര്വീകരാസ്തു തരുണാ വൃദ്ധാ മണ്ഡലിനസ്തഥാ | രാജിമന്തോ വയോമധ്യാ ജായന്തേ മൃത്യുഹേതവഃ ||൩൨||
दर्वीकरास्तु तरुणा वृद्धा मण्डलिनस्तथा | राजिमन्तो वयोमध्या जायन्ते मृत्युहेतवः ||३२||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം ദര്വീകരാദീനാമുഗ്രവിഷത്വേ വയോऽവസ്ഥാമുദ്ദിശന്നാഹ- ദര്വീകരാ ഇത്യാദി| ദര്വീകരാദയോ മൃത്യുഹേതവോ ജായന്തേ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ||൩൨||
Adhikarana ൧൪ (൩൩) · Śloka ൩൩
നകുലാകുലിതാ ബാലാ വാരിവിപ്രഹതാഃ കൃശാഃ | വൃദ്ധാ മുക്തത്വചോ ഭീതാഃ സര്പാസ്ത്വല്പവിഷാഃ സ്മൃതാഃ ||൩൩||
नकुलाकुलिता बाला वारिविप्रहताः कृशाः | वृद्धा मुक्तत्वचो भीताः सर्पास्त्वल्पविषाः स्मृताः ||३३||
🔊 Audio coming soon
തേഷാമേവാല്പവിഷത്വേ ഹേതുമാഹ- നകുലാകുലിതാ ഇത്യാദി| നകുലേന ആകുലിതാഃ കദര്ഥിതാഃ; വാരിവിപ്രഹതാ വാരിണാ ജലേന വിശേഷേണ പ്രഹതാ അഭിഭൂതാഃ; മുക്തത്വചോ മുക്തകഞ്ചുകാഃ, തഥാ ഭീതാഃ സര്പാ അല്പവിഷാ ഭവന്തി||൩൩||
Adhikarana ൧൫ (൩൪) · Śloka ൩൪
തത്ര, ദര്വീകരാഃ- കൃഷ്ണസര്പോ, മഹാകൃഷ്ണഃ, കൃഷ്ണോദരഃ ശ്വേതകപോതോ, മഹാകപോതോ, ബലാഹകോ, മഹാസര്പഃ, ശങ്ഖകപാലോ , ലോഹിതാക്ഷോ, ഗവേധുകഃ, പരിസര്പഃ, ഖണ്ഡഫണഃ, കകുദഃ, പദ്മോ, മഹാപദ്മോ, ദര്ഭപുഷ്പോ, ദധിമുഖഃ, പുണ്ഡരീകോ, ഭ്രൂകുടീമുഖോ, വിഷ്കിരഃ, പുഷ്പാഭികീര്ണോ, ഗിരിസര്പഃ, ഋജുസര്പഃ, ശ്വേതോദരോ, മഹാശിരാ, അലഗര്ദ, ആശീവിഷ ഇതി (൧); മണ്ഡലിനസ്തു- ആദര്ശമണ്ഡലഃ, ശ്വേതമണ്ഡലോ, രക്തമണ്ഡലഃ, ചിത്രമണ്ഡലഃ, പൃഷതോ, രോധ്രപുഷ്പോ, മിലിന്ദകോ, ഗോനസോ, വൃദ്ധഗോനസഃ, പനസോ, മഹാപനസോ, വേണുപത്രകഃ, ശിശുകോ മദനഃ, പാലിന്ദിരഃ, പിങ്ഗലഃ , തന്തുകഃ പുഷ്പപാണ്ഡുഃ, ഷഡങ്ഗോ, അഗ്നികോ ബഭ്രുഃ, കഷായഃ, കലുഷഃ പാരാവതോ, ഹസ്താഭരണഃ, ചിത്രകഃ, ഏണീപദ ഇതി (൨); രാജിമന്തസ്തു- പുണ്ഡരീകോ രാജിചിത്രോ, അങ്ഗുലരാജിഃ, ബിന്ദുരാജിഃ, കര്ദമകഃ, തൃണശോഷകഃ, സര്ഷപകഃ ശ്വേതഹനുഃ, ദര്ഭപുഷ്പശ്ചക്രകോ, ഗോധൂമകഃ, കിക്കിസാദ ഇതി (൩); നിര്വിഷാസ്തു- ഗലഗോലീ, ശൂകപത്രോ, അജഗരോ, ദിവ്യകോ, വര്ഷാഹികഃ, പുഷ്പശകലീ, ജ്യോതീരഥഃ, ക്ഷീരികാപുഷ്പകോ, അഹിപതാകോ, അന്ധാഹികോ, ഗൌരാഹികോ, വൃക്ഷേശയ ഇതി (൪); വൈകരഞ്ജാസ്തു ത്രയാണാം ദര്വീകരാദീനാം വ്യതികരാജ്ജാതാഃ, തദ്യഥാ- മാകുലിഃ, പോടഗലഃ, സ്നിഗ്ധരാജിരിതി | തത്ര, കൃഷ്ണസര്പേണ ഗോനസ്യാം വൈപരീത്യേന വാ ജാതോ മാകുലിഃ; രാജിലേന ഗോനസ്യാം വൈപരീത്യേന വാ ജാതഃ പോടഗലഃ; കൃഷ്ണസര്പേണ രാജിമത്യാം വൈപരീത്യേന വാ ജാതഃ സ്നിഗ്ധരാജിരിതി | തേഷാമാദ്യസ്യ പിതൃവദ്വിഷോത്കര്ഷോ, ദ്വയോര്മാതൃവദിത്യേകേ (൫) |൩൪|
तत्र, दर्वीकराः- कृष्णसर्पो, महाकृष्णः, कृष्णोदरः श्वेतकपोतो, महाकपोतो, बलाहको, महासर्पः, शङ्खकपालो , लोहिताक्षो, गवेधुकः, परिसर्पः, खण्डफणः, ककुदः, पद्मो, महापद्मो, दर्भपुष्पो, दधिमुखः, पुण्डरीको, भ्रूकुटीमुखो, विष्किरः, पुष्पाभिकीर्णो, गिरिसर्पः, ऋजुसर्पः, श्वेतोदरो, महाशिरा, अलगर्द, आशीविष इति (१); मण्डलिनस्तु- आदर्शमण्डलः, श्वेतमण्डलो, रक्तमण्डलः, चित्रमण्डलः, पृषतो, रोध्रपुष्पो, मिलिन्दको, गोनसो, वृद्धगोनसः, पनसो, महापनसो, वेणुपत्रकः, शिशुको मदनः, पालिन्दिरः, पिङ्गलः , तन्तुकः पुष्पपाण्डुः, षडङ्गो, अग्निको बभ्रुः, कषायः, कलुषः पारावतो, हस्ताभरणः, चित्रकः, एणीपद इति (२); राजिमन्तस्तु- पुण्डरीको राजिचित्रो, अङ्गुलराजिः, बिन्दुराजिः, कर्दमकः, तृणशोषकः, सर्षपकः श्वेतहनुः, दर्भपुष्पश्चक्रको, गोधूमकः, किक्किसाद इति (३); निर्विषास्तु- गलगोली, शूकपत्रो, अजगरो, दिव्यको, वर्षाहिकः, पुष्पशकली, ज्योतीरथः, क्षीरिकापुष्पको, अहिपताको, अन्धाहिको, गौराहिको, वृक्षेशय इति (४); वैकरञ्जास्तु त्रयाणां दर्वीकरादीनां व्यतिकराज्जाताः, तद्यथा- माकुलिः, पोटगलः, स्निग्धराजिरिति | तत्र, कृष्णसर्पेण गोनस्यां वैपरीत्येन वा जातो माकुलिः; राजिलेन गोनस्यां वैपरीत्येन वा जातः पोटगलः; कृष्णसर्पेण राजिमत्यां वैपरीत्येन वा जातः स्निग्धराजिरिति | तेषामाद्यस्य पितृवद्विषोत्कर्षो, द्वयोर्मातृवदित्येके (५) |३४|
🔊 Audio coming soon
തജ്ജാതമേവ വ്യതികരം വിവൃണ്വന്നാഹ- തത്ര കൃഷ്ണസര്പേണേത്യാദി| വൈപരീത്യേന വേതി ഗോനസേന പുംസാ കൃഷ്ണസര്പിണ്യാം സ്ത്രിയാമിത്യര്ഥഃ| രാജിലേനേത്യാദി| വൈപരിത്യം പൂര്വവ്യാഖ്യാവജ്ജ്ഞേയമ്| കൃഷ്ണസര്പേണേത്യാദി| ഏഷാം മധ്യേ യേऽപ്രസിദ്ധാഃ സര്പഭേദാസ്തേ സര്വേ നാനാദേശവാസിഭ്യഃ സര്പഹേലികാദിഭ്യോ ജ്ഞേയാഃ| തേഷാം വ്യതികരജാനാം സമതയാ ദ്വിവിധത്വേ പ്രാപ്തേ ദമ്പത്യോരേകസ്യ വിഷമുത്കര്ഷം ഭവതീതി ദര്ശയന്നാഹ- തേഷാമിത്യാദി| ആദ്യസ്യ മാകുലേഃ, പിതൃവത് കൃഷ്ണസര്പവത്| ദ്വയോഃ പോടഗലസ്നിഗ്ധരാജികയോഃ; തത്ര പോടഗലസ്യ മാതാ ഗോനസീ, സ്നിഗ്ധരാജികസ്യ മാതാ രാജിമതീ|(൧-൫)|൩൪|
Adhikarana ൧൬ (൩൪) · Śloka ൩൪
ത്രയാണാം വൈകരഞ്ജാനാം പുനര്ദിവ്യേലകരോധ്രപുഷ്പകരാജിചിത്രകപോടഗലപുഷ്പാഭികീര്ണദര്ഭപുഷ്പവേല്ലിതകാഃ സപ്ത; തേഷാമാദ്യാസ്ത്രയോ രാജിലവത്, ശേഷാ മണ്ഡലിവത്, ഏവമേതേഷാം സര്പാണാമശീതിര്വ്യാഖ്യാതാ ||൩൪||
त्रयाणां वैकरञ्जानां पुनर्दिव्येलकरोध्रपुष्पकराजिचित्रकपोटगलपुष्पाभिकीर्णदर्भपुष्पवेल्लितकाः सप्त; तेषामाद्यास्त्रयो राजिलवत्, शेषा मण्डलिवत्, एवमेतेषां सर्पाणामशीतिर्व्याख्याता ||३४||
🔊 Audio coming soon
വൈകരഞ്ജേഭ്യസ്ത്രിഭ്യോ ജാതാനാം ദിവ്യേലകപ്രഭൃതീനാം വിഷം കേഷാമനുയായി ഭവതീതി ദര്ശയന്നാഹ- ത്രയാണാമിത്യാദി||൩൪||
Adhikarana ൧൭ (൩൫) · Śloka ൩൫
തത്ര മഹാനേത്രജിഹ്വാസ്യശിരസഃ പുമാംസഃ, സൂക്ഷ്മനേത്രജിഹ്വാസ്യശിരസഃ സ്ത്രിയഃ, ഉഭയലക്ഷണാ മന്ദവിഷാ അക്രോധാ നപുംസകാ ഇതി ||൩൫||
तत्र महानेत्रजिह्वास्यशिरसः पुमांसः, सूक्ष्मनेत्रजिह्वास्यशिरसः स्त्रियः, उभयलक्षणा मन्दविषा अक्रोधा नपुंसका इति ||३५||
🔊 Audio coming soon
സര്പാണാം പുരുഷാദിലക്ഷണമുദ്ദിശന്നാഹ- തത്രേത്യാദി||൩൫||
Adhikarana ൧൮ (൩൬) · Śloka ൩൬
തത്ര സര്വേഷാം സര്പാണാം സാമാന്യത ഏവ ദഷ്ടലക്ഷണം വക്ഷ്യാമഃ | കിം കാരണം? വിഷം ഹി നിശിതനിസ്ത്രിംശാശനിഹുതവഹദേശ്യമാശുകാരി മുഹര്തമപ്യുപേക്ഷിതമാതുരമതിപാതയതി, ന ചാവകാശോऽസ്തി വാക്സമൂഹമുപസര്തും പ്രത്യേകമപി ദഷ്ടലക്ഷണേऽഭിഹിതേ സര്വത്ര ത്രൈവിധ്യം ഭവതി, തസ്മാത് ത്രൈവിധ്യമേവ വക്ഷ്യാമഃ; ഏതദ്ധ്യാതുരഹിതമസമ്മോഹകരം ച, അപി ചാത്രൈവ സര്വസര്പവ്യഞ്ജനാവരോധഃ ||൩൬||
तत्र सर्वेषां सर्पाणां सामान्यत एव दष्टलक्षणं वक्ष्यामः | किं कारणं? विषं हि निशितनिस्त्रिंशाशनिहुतवहदेश्यमाशुकारि मुहर्तमप्युपेक्षितमातुरमतिपातयति, न चावकाशोऽस्ति वाक्समूहमुपसर्तुं प्रत्येकमपि दष्टलक्षणेऽभिहिते सर्वत्र त्रैविध्यं भवति, तस्मात् त्रैविध्यमेव वक्ष्यामः; एतद्ध्यातुरहितमसम्मोहकरं च, अपि चात्रैव सर्वसर्पव्यञ्जनावरोधः ||३६||
🔊 Audio coming soon
നിശിതനിസ്ത്രിംശഃ തീക്ഷ്ണഃ ഖങ്ഗഃ, അശനിഃ വജ്രം, ഹുതവഹോ വഹ്നിഃ, ദേശ്യം തുല്യം; ആശുകാരി ശീഘ്രവ്യാപകമ്| അതിപാതയതി ശീഘ്രം മാരയതീത്യര്ഥഃ| ന ചാവകാശ ഇത്യാദി അവകാശഃ കാലവിലമ്ബഃ| ഉപസര്തുമ് അനുസര്തുമ്| പ്രത്യേകമപീത്യാദി| തസ്മാത് പ്രതിസര്പദഷ്ടലക്ഷണം ന കൃതമിതി ഭാവഃ| ഏതത്ത്രൈവിധ്യമസമ്മോഹകരം ചേതി അഭ്രാന്തിജനകം, `വൈദ്യസ്യ’ ഇതി ശേഷഃ;| തദുക്തം,- “മുഹ്യന്തി വിസ്തരേ മന്ദാഃ” ഇതി||൩൬||
Adhikarana ൧൯ (൩൭) · Śloka ൩൭
തത്ര, ദര്വീകരവിഷേണ ത്വങ്നയനനഖദശനവദനമൂത്രപുരീഷദംശകൃഷ്ണത്വം രൌക്ഷ്യം ശിരസോ ഗൌരവം സന്ധിവേദനാ കടീപൃഷ്ഠഗ്രീവാദൌര്ബല്യം ജൃമ്ഭണം വേപഥുഃ സ്വരാവസാദോ ഘുര്ഘുരകോ ജഡതാ ശുഷ്കോദ്ഗാരഃ കാസശ്വാസൌ ഹിക്കാ വായോരൂര്ധ്വഗമനം ശൂലോദ്വേഷ്ടനം തൃഷ്ണാ ലാലാസ്രാവഃ ഫേനാഗമനം സ്രോതോऽവരോധസ്താസ്താശ്ച വാതവേദനാ ഭവന്തി; മണ്ഡലിവിഷേണ ത്വഗാദീനാം പീതത്വം ശീതാഭിലാഷഃ പരിധൂപനം ദാഹസ്തൃഷ്ണാ മദോ മൂര്ച്ഛാ ജ്വരഃ ശോണിതാഗമനമൂര്ധ്വമധശ്ച മാംസാനാമവശാതനം ശ്വയഥുര്ദംശകോഥഃ പീതരൂപദര്ശനമാശുകോപസ്താസ്താശ്ച പിത്തവേദനാ ഭവന്തി; രാജിമദ്വിഷേണ ശുക്ലത്വം ത്വഗാദീനാം ശീതജ്വരോ രോമഹര്ഷഃ സ്തബ്ധത്വം ഗാത്രാണാമാദംശശോഫഃ സാന്ദ്രകഫപ്രസേകശ്ഛര്ദിരഭീക്ഷ്ണമക്ഷ്ണോഃ കണ്ഡൂഃ കണ്ഠേ ശ്വയഥുര്ഘുര്ഘുരക ഉച്ഛ്വാസനിരോധസ്തമഃപ്രവേശസ്താസ്താശ്ച കഫവേദനാ ഭവന്തി ||൩൭||
तत्र, दर्वीकरविषेण त्वङ्नयननखदशनवदनमूत्रपुरीषदंशकृष्णत्वं रौक्ष्यं शिरसो गौरवं सन्धिवेदना कटीपृष्ठग्रीवादौर्बल्यं जृम्भणं वेपथुः स्वरावसादो घुर्घुरको जडता शुष्कोद्गारः कासश्वासौ हिक्का वायोरूर्ध्वगमनं शूलोद्वेष्टनं तृष्णा लालास्रावः फेनागमनं स्रोतोऽवरोधस्तास्ताश्च वातवेदना भवन्ति; मण्डलिविषेण त्वगादीनां पीतत्वं शीताभिलाषः परिधूपनं दाहस्तृष्णा मदो मूर्च्छा ज्वरः शोणितागमनमूर्ध्वमधश्च मांसानामवशातनं श्वयथुर्दंशकोथः पीतरूपदर्शनमाशुकोपस्तास्ताश्च पित्तवेदना भवन्ति; राजिमद्विषेण शुक्लत्वं त्वगादीनां शीतज्वरो रोमहर्षः स्तब्धत्वं गात्राणामादंशशोफः सान्द्रकफप्रसेकश्छर्दिरभीक्ष्णमक्ष्णोः कण्डूः कण्ठे श्वयथुर्घुर्घुरक उच्छ्वासनिरोधस्तमःप्रवेशस्तास्ताश्च कफवेदना भवन्ति ||३७||
🔊 Audio coming soon
ദര്വീകരാദിസര്പഗണഭേദാനാം സാമാന്യലക്ഷണോപദേശേന വിശിഷ്ടലക്ഷണമവബുധ്യതേ, തത്സാമാന്യം ത്രിവിധലക്ഷണമുദ്ദിശന്നാഹ- തത്ര ദര്വീകരേത്യാദി| ദര്വീകരവിഷേണ ത്വങ്നഖാദികൃഷ്ണത്വാദിലക്ഷണാനി ഭവന്തീതി സമ്ബന്ധഃ| സ്വരാവസാദഃ സ്വരഭങ്ഗഃ, ഘുര്ഘുരകോ മാര്ജാരശബ്ദാനുകാരീ അവ്യക്തോ ധ്വനിവിശേഷഃ, ജഡതാ നിഃസ്പന്ദതാ, ശൂലോദ്വേഷ്ടനം ശൂലേന കൃത്വാऽങ്ഗമോടനം താസ്താ വാതവേദനാഃ തോദനഭേദനാദികാഃ| മണ്ഡലീത്യാദി| പരിധൂപനം സര്വാങ്ഗസന്താപഃ, മദഃ പൂഗഫലഖാദനേനേവ മത്തത്വം, മാംസാനാമവശാതനം ശടിതത്വാദ്ഗലനം, ദംശകോഥഃ ദംശസ്യ പൂതിഭാവഃ, പീതരൂപദര്ശനം സര്വം വസ്തു പീതാഭം പശ്യതി, താസ്താശ്ച പിത്തവേദനാ ഊഷചോഷാദികാഃ| രാജിമദ്വിഷേണേത്യാദി| ആദംശശോഫ ആസമന്തതോ ദംശസ്യ ശോഫാ ഇത്യര്ഥഃ, പ്രസേകഃ ക്ഷരണം, ഘുര്ഘുരകഃ അവ്യക്തഃ ശബ്ദവിശേഷഃ, തമ അന്ധകാരഃ; താസ്താഃ കണ്ഡ്വാദ്യാഃ||൩൭||
Adhikarana ൨൦ (൩൮) · Śloka ൩൮
പുരുഷാഭിദഷ്ട ഊര്ധ്വം പ്രേക്ഷതേ, അധസ്താത് സ്ത്രിയാ സിരാശ്ചോത്തിഷ്ഠന്തി ലലാടേ, നപുംസകാഭിദഷ്ടസ്തിര്യക്പ്രേക്ഷീ ഭവതി, ഗര്ഭിണ്യാ പാണ്ഡുമുഖോധ്മാതശ്ച, സൂതികയാ കുക്ഷിശൂലാര്തഃ സരുധിരം മേഹത്യുപജിഹ്വികാ ചാസ്യ ഭവതി, ഗ്രാസാര്ഥിനാऽന്നം കാങ്ക്ഷതി, വൃദ്ധേന ചിരാന്മന്ദാശ്ച വേഗാഃ, ബാലേനാശു മൃദവശ്ച, നിര്വിഷേണാവിഷലിങ്ഗം, അന്ധാഹികേനാന്ധത്വമിത്യേകേ, ഗ്രസനാത് അജഗരഃ ശരീരപ്രാണഹരോ ന വിഷാത് | തത്ര സദ്യഃപ്രാണഹരാഹിദഷ്ടഃ പതതി ശാസ്ത്രാശനിഹത ഇവ ഭൂമൌ, സ്രസ്താങ്ഗഃ സ്വപിതി ||൩൮||
पुरुषाभिदष्ट ऊर्ध्वं प्रेक्षते, अधस्तात् स्त्रिया सिराश्चोत्तिष्ठन्ति ललाटे, नपुंसकाभिदष्टस्तिर्यक्प्रेक्षी भवति, गर्भिण्या पाण्डुमुखोध्मातश्च, सूतिकया कुक्षिशूलार्तः सरुधिरं मेहत्युपजिह्विका चास्य भवति, ग्रासार्थिनाऽन्नं काङ्क्षति, वृद्धेन चिरान्मन्दाश्च वेगाः, बालेनाशु मृदवश्च, निर्विषेणाविषलिङ्गं, अन्धाहिकेनान्धत्वमित्येके, ग्रसनात् अजगरः शरीरप्राणहरो न विषात् | तत्र सद्यःप्राणहराहिदष्टः पतति शास्त्राशनिहत इव भूमौ, स्रस्ताङ्गः स्वपिति ||३८||
🔊 Audio coming soon
അധുനാ പുരുഷാദ്യഭിദഷ്ടലക്ഷണമാഹ- പുരുഷാഭിദഷ്ട ഇത്യാദി| പ്രേക്ഷതേ ഇതി പൂര്വസ്മാദധസ്താദിത്യനേന ച സമ്ബന്ധനീയമ്| നപുംസകാഭിദഷ്ട ഇത്യാദി| സൂതികാ പ്രസൂതാ| മേഹതി മൂത്രയതി| വൃദ്ധേന ദഷ്ടസ്യ ചിരകാലേന വേഗാസ്തേ ച മന്ദാ ഭവന്തി| ബാലേനേത്യാദി| അന്ധേന അഹിനാ ദഷ്ടസ്യാന്ധത്വം ച ദൃശ്യതേ ഇത്യേകേ, അന്യേ പുനരവിഷപ്രകരണാദവിഷ ഏവായമിത്യാഹുഃ| അന്ധാഹിഃ ജലബിലശായീതി പ്രസിദ്ധഃ, അപരേ പുനരപരമേവാന്ധാഹിമാഹുഃ| ഗ്രസനാദിത്യാദി| ഗ്രസനാത് ഗിലനാത്; ശരീരപ്രാണഹരഃ ശരീരഹരഃ പ്രാണഹരശ്ച ഭവതി, ന വിഷാത്||൩൮||
Adhikarana ൨൧ (൩൯) · Śloka ൩൯
തത്ര സര്വേഷാം സര്പാണാം വിഷസ്യ സപ്ത വേഗാ ഭവന്തി | തത്ര, ദര്വീകരാണാം പ്രഥമേ വേഗേ വിഷം ശോണിതം ദൂഷയതി, തത് പ്രദുഷ്ടം കൃഷ്ണതാമുപൈതി, തേന കാര്ഷ്ണ്യം പിപീലികാപരിസര്പണമിവ ചാങ്ഗേ ഭവതി; ദ്വിതീയേ മാംസം ദൂഷയതി, തേനാത്യര്ഥം കൃഷ്ണതാ ശോഫോ ഗ്രന്ഥയശ്ചാങ്ഗേ ഭവന്തി; തൃതീയേ മേദോ ദൂഷയതി, തേന ദംശക്ലേദഃ ശിരോഗൌരവം സ്വേദശ്ചക്ഷുര്ഗ്രഹണം ച; ചതുര്ഥേ കോഷ്ഠമനുപ്രവിശ്യ കഫപ്രധാനാന് ദോഷാന് ദൂഷയതി, തേന തന്ദ്രാപ്രസേകസന്ധിവിശ്ലേഷാ ഭവന്തി; പഞ്ചമേऽസ്ഥീന്യനുപ്രവിശതി പ്രാണമഗ്നിം ച ദൂഷയതി, തേന പര്വഭേദോ ഹിക്കാ ദാഹശ്ച ഭവതി; ഷഷ്ഠേ മജ്ജാനമനുപ്രവിശതി ഗ്രഹണീം ചാത്യര്ഥം ദൂഷയതി, തേന ഗാത്രാണാം ഗൌരവമതീസാരോ ഹൃത്പീഡാ മൂര്ച്ഛാ ച ഭവതി; സപ്തമേ ശുക്രമനുപ്രവിശതി വ്യാനം ചാത്യര്ഥം കോപയതി കഫം ച സൂക്ഷ്മസ്രോതോഭ്യഃ പ്രച്യാവയതി, തേന ശ്ലേഷ്മവര്തിപ്രാദുര്ഭാവഃ കടീപൃഷ്ഠഭങ്ഗഃ സര്വചേഷ്ടാവിഘാതോ ലാലാസ്വേദയോരതിപ്രവൃത്തിരുച്ഛ്വാസനിരോധശ്ച ഭവതി | മണ്ഡലിനാം പ്രഥമേ വേഗേ വിഷം ശോണിതം ദൂഷയതി, തത് പ്രദുഷ്ടം പീതതാമുപൈതി, തത്ര പരിദാഹഃ പീതാവഭാസതാ ചാങ്ഗാനാം ഭവതി; ദ്വിതീയേ മാംസം ദൂഷയതി, തേനാത്യര്ഥം പീതതാ പരിദാഹോ ദംശേ ശ്വയഥുശ്ച ഭവതി; തൃതീയേ മേദോ ദൂഷയതി, തേന പൂര്വവച്ചക്ഷുര്ഗ്രഹണം തൃഷ്ണാ ദംശക്ലേദഃ സ്വേദശ്ച; ചതുര്ഥേ കോഷ്ഠമനുപ്രവിശ്യ ജ്വരമാപാദയതി; പഞ്ചമേ പരിദാഹം സര്വഗാത്രേഷു കരോതി, ഷഷ്ഠസപ്തമയോഃ പൂര്വവത് | രാജിമതാം പ്രഥമേ വേഗേ വിഷം ശോണിതം ദൂഷയതി തത് പ്രദുഷ്ടം പാണ്ഡുതാമുപൈതി, തേന രോമഹര്ഷഃ ശുക്ലാവഭാസശ്ച പുരുഷോ ഭവതി; ദ്വിതീയേ മാംസം ദൂഷയതി, തേന പാണ്ഡുതാऽത്യര്ഥം ജാഡ്യം ശിരഃശോഫശ്ച ഭവതി; തൃതീയേ മേദോ ദൂഷയതി, തേന ചക്ഷുര്ഗ്രഹണം ദംശക്ലേദഃ സ്വേദോ ഘ്രാണാക്ഷിസ്രാവശ്ച ഭവതി; ചതുര്ഥേ കോഷ്ഠമനുപ്രവിശ്യ മന്യാസ്തമ്ഭം ശിരോഗൌരവം ചാപാദയതി; പഞ്ചമേ വാക്സങ്ഗം ശീതജ്വരം ച കരോതി; ഷഷ്ഠസപ്തമയോഃ പൂര്വവദിതി ||൩൯||
तत्र सर्वेषां सर्पाणां विषस्य सप्त वेगा भवन्ति | तत्र, दर्वीकराणां प्रथमे वेगे विषं शोणितं दूषयति, तत् प्रदुष्टं कृष्णतामुपैति, तेन कार्ष्ण्यं पिपीलिकापरिसर्पणमिव चाङ्गे भवति; द्वितीये मांसं दूषयति, तेनात्यर्थं कृष्णता शोफो ग्रन्थयश्चाङ्गे भवन्ति; तृतीये मेदो दूषयति, तेन दंशक्लेदः शिरोगौरवं स्वेदश्चक्षुर्ग्रहणं च; चतुर्थे कोष्ठमनुप्रविश्य कफप्रधानान् दोषान् दूषयति, तेन तन्द्राप्रसेकसन्धिविश्लेषा भवन्ति; पञ्चमेऽस्थीन्यनुप्रविशति प्राणमग्निं च दूषयति, तेन पर्वभेदो हिक्का दाहश्च भवति; षष्ठे मज्जानमनुप्रविशति ग्रहणीं चात्यर्थं दूषयति, तेन गात्राणां गौरवमतीसारो हृत्पीडा मूर्च्छा च भवति; सप्तमे शुक्रमनुप्रविशति व्यानं चात्यर्थं कोपयति कफं च सूक्ष्मस्रोतोभ्यः प्रच्यावयति, तेन श्लेष्मवर्तिप्रादुर्भावः कटीपृष्ठभङ्गः सर्वचेष्टाविघातो लालास्वेदयोरतिप्रवृत्तिरुच्छ्वासनिरोधश्च भवति | मण्डलिनां प्रथमे वेगे विषं शोणितं दूषयति, तत् प्रदुष्टं पीततामुपैति, तत्र परिदाहः पीतावभासता चाङ्गानां भवति; द्वितीये मांसं दूषयति, तेनात्यर्थं पीतता परिदाहो दंशे श्वयथुश्च भवति; तृतीये मेदो दूषयति, तेन पूर्ववच्चक्षुर्ग्रहणं तृष्णा दंशक्लेदः स्वेदश्च; चतुर्थे कोष्ठमनुप्रविश्य ज्वरमापादयति; पञ्चमे परिदाहं सर्वगात्रेषु करोति, षष्ठसप्तमयोः पूर्ववत् | राजिमतां प्रथमे वेगे विषं शोणितं दूषयति तत् प्रदुष्टं पाण्डुतामुपैति, तेन रोमहर्षः शुक्लावभासश्च पुरुषो भवति; द्वितीये मांसं दूषयति, तेन पाण्डुताऽत्यर्थं जाड्यं शिरःशोफश्च भवति; तृतीये मेदो दूषयति, तेन चक्षुर्ग्रहणं दंशक्लेदः स्वेदो घ्राणाक्षिस्रावश्च भवति; चतुर्थे कोष्ठमनुप्रविश्य मन्यास्तम्भं शिरोगौरवं चापादयति; पञ्चमे वाक्सङ्गं शीतज्वरं च करोति; षष्ठसप्तमयोः पूर्ववदिति ||३९||
🔊 Audio coming soon
വേഗോ വിഷവേഗോ വിഷഗതിഃ| തത്ര ദര്വീകരാണാമിത്യാദി| ചക്ഷുര്ഗ്രഹണം ദൃഷ്ട്യവരോധഃ| പഞ്ചമേ ഇത്യാദി| ഗ്രഹണീ പിത്തധരാ കലാ| പൂര്വവദിതി ദര്വീകാരവിഷസ്യ ഷഷ്ഠസപ്തമയോര്വേഗയോര്യാനി ലക്ഷണാനി താനി ഭവന്തീത്യര്ഥഃ | ഏവം രാജിമതാമപി ഷഷ്ഠസപ്തമവേഗയോരതിദേശാര്ഥോ ബോദ്ധവ്യഃ||൩൯||
Adhikarana ൨൨ (൪൦) · Śloka ൪൦
ഭവന്തി ചാത്ര- ധാത്വന്തരേഷു യാഃ സപ്ത കലാഃ സമ്പരികീര്തിതാഃ | താസ്വേകൈകാമതിക്രമ്യ വേഗം പ്രകുരുതേ വിഷമ് ||൪൦||
भवन्ति चात्र- धात्वन्तरेषु याः सप्त कलाः सम्परिकीर्तिताः | तास्वेकैकामतिक्रम्य वेगं प्रकुरुते विषम् ||४०||
🔊 Audio coming soon
കുതഃ പുനഃ സപ്തൈവ വേഗാ ഇത്യാഹ- ഭവന്തീത്യാദി| ധാത്വന്തരേഷു ധാതുമധ്യേഷു, ധാതുഗ്രഹണമാശയോപലക്ഷണം; തേനായമര്ഥഃ- ധാത്വാശയാന്തരമര്യാദാ യാഃ കലാഃ സപ്ത പ്രാഗുക്താ ഗര്ഭവ്യാകരണേ താസ്വേകൈകാമതിക്രമ്യ സപ്തസു ധാതുഷു സപ്ത വേഗാ ഭവന്തി| തദ്യഥാ- രസരക്തയോരന്തരസ്ഥാം കലാമതിക്രമ്യ രക്തേ പ്രഥമവേഗഃ, രക്തമാംസയോരന്തരസ്ഥാം കലാമതിക്രമ്യ ദ്വിതീയഃ, മാംസമേദസോരന്തരസ്ഥാം കലാമതിക്രമ്യ തൃതീയഃ, മേദഃകഫയോരന്തരസ്ഥാം കലാമതിക്രമ്യ ചതുര്ഥഃ, കഫപുരീഷയോരന്തരസ്ഥാം കലാമതിക്രമ്യ പഞ്ചമഃ, പുരീഷപിത്തയോരന്തരസ്ഥാം കലാമതിക്രമ്യ ഷഷ്ഠഃ, പിത്തശുക്രയോരന്തരസ്ഥാം കലാമതിക്രമ്യ സപ്തമ ഇതി| യൈവ കലാ പുരീഷധരാ സൈവാസ്ഥിധരേതി പഞ്ചമേ അസ്ഥന്യനുപ്രവിശതീത്യവിരുദ്ധം; ഏവം യൈവ പിത്തധരാ സൈവ മജ്ജധരേതി ഷഷ്ഠേ മജ്ജാനമനുപ്രവിശതീത്യവിരുദ്ധമ്||൪൦||
Adhikarana ൨൩ (൪൧) · Śloka ൪൧
യേനാന്തരേണ തു കലാം കാലകല്പം ഭിനത്തി ഹി | സമീരണേനോഹ്യമാനം തത്തു വേഗാന്തരം സ്മൃതമ് ||൪൧||
येनान्तरेण तु कलां कालकल्पं भिनत्ति हि | समीरणेनोह्यमानं तत्तु वेगान्तरं स्मृतम् ||४१||
🔊 Audio coming soon
വേഗമഭിധായ വേഗാന്തരമാഹ- യേനാന്തരേണേത്യാദി| യേനാന്തരേണ യേന കാലേന, കലാമ് ഉക്തലക്ഷണാം, കാലകല്പം മൃത്യുസദൃശം വിഷം, ഭിനത്തി വിദാരയതി, സമീരണേനോഹ്യമാനം വായുനാ പ്രേര്യമാണം തത്തു വേഗാന്തരം ഭൂതസ്യ ഭവിഷ്യതശ്ച വേഗസ്യ മധ്യഭൂതഃ കാലസ്താവത്പ്രമാണ ഇത്യര്ഥഃ||൪൧||
Adhikarana ൨൪ (൪൨-൪൫) · Śloka ൪൫
ശൂനാങ്ഗഃ പ്രഥമേ വേഗേ പശുര്ധ്യായതി ദുഃഖിതഃ | ലാലാസ്രാവോ ദ്വിതീയേ തു കൃഷ്ണാങ്ഗഃ പീഡ്യതേ ഹൃദി ||൪൨|| തൃതീയേ ച ശിരോദുഃഖം കണ്ഠഗ്രീവം ച ഭജ്യതേ | ചതുര്ഥേ വേപതേ മൂഢഃ ഖാദന് ദന്താന് ജഹാത്യസൂന് ||൪൩|| കേചിദ്വേഗത്രയം പ്രാഹുരന്തം ചൈതേഷു തദ്വിദഃ | ധ്യായതി പ്രഥമേ വേഗേ പക്ഷീ മുഹ്യത്യതഃ പരമ് ||൪൪|| ദ്വിതീയേ വിഹ്വലഃ പ്രോക്തസ്തൃതീയേ മൃത്യുമൃച്ഛതി | കേചിദേകം വിഹങ്ഗേഷു വിഷവേഗമുശന്തി ഹി | മാര്ജാരനകുലാദീനാം വിഷം നാതിപ്രവര്തതേ ||൪൫||
शूनाङ्गः प्रथमे वेगे पशुर्ध्यायति दुःखितः | लालास्रावो द्वितीये तु कृष्णाङ्गः पीड्यते हृदि ||४२|| तृतीये च शिरोदुःखं कण्ठग्रीवं च भज्यते | चतुर्थे वेपते मूढः खादन् दन्तान् जहात्यसून् ||४३|| केचिद्वेगत्रयं प्राहुरन्तं चैतेषु तद्विदः | ध्यायति प्रथमे वेगे पक्षी मुह्यत्यतः परम् ||४४|| द्वितीये विह्वलः प्रोक्तस्तृतीये मृत्युमृच्छति | केचिदेकं विहङ्गेषु विषवेगमुशन्ति हि | मार्जारनकुलादीनां विषं नातिप्रवर्तते ||४५||
🔊 Audio coming soon
മനുഷ്യസ്യ സപ്തവിഷവേഗപ്രസങ്ഗേന പശുപക്ഷിഷ്വപി വേഗപ്രസങ്ഖ്യാമുദ്ദിശന്നാഹ- ശൂനാങ്ഗ ഇത്യാദി| ഹൃഷ്ടാങ്ഗ ഉദ്ധര്ഷിതശരീരഃ, കേചിദ്വേഗത്രയമിത്യാഹുഃ| കേചിദാചാര്യാ `ധ്യായതി പ്രഥമേ’ ഇത്യാദിപാഠം ന പഠന്തി||൪൨-൪൫||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൪
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം കല്പസ്ഥാനേ സര്പദഷ്ടവിഷവിജ്ഞാനീയം നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ ||൪||
इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने सर्पदष्टविषविज्ञानीयं नाम चतुर्थोऽध्यायः ||४||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം കല്പസ്ഥാനേ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||