Adhikarana ೧ (೧-೨) · Śloka ೨
ಅಥಾತಃ ಸರ್ಪದಷ್ಟವಿಷವಿಜ್ಞಾನೀಯಂ ಕಲ್ಪಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||
अथातः सर्पदष्टविषविज्ञानीयं कल्पं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ಜಙ್ಗಮವಿಷಾಶ್ರಯೇಷು ಮಹಾವಿಷತ್ವೇನ ಸರ್ಪಸ್ಯೈವಾತ್ರ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ತದ್ದಷ್ಟವಿಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಕಾಮಃ ಪ್ರಾಹ- ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ||೧-೨||
Adhikarana ೨ (೩) · Śloka ೩
ಧನ್ವನ್ತರಿಂ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞಂ ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರವಿಶಾರದಮ್ | ಪಾದಯೋರುಪಸಙ್ಗೃಹ್ಯ ಸುಶ್ರುತಃ ಪರಿಪೃಚ್ಛತಿ ||೩||
धन्वन्तरिं महाप्राज्ञं सर्वशास्त्रविशारदम् | पादयोरुपसङ्गृह्य सुश्रुतः परिपृच्छति ||३||
🔊 Audio coming soon
ಪಾದಯೋರುಪಸಙ್ಗೃಹ್ಯ ಪಾದಪತನಂ ಕೃತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ||೩||
Adhikarana ೩ (೪) · Śloka ೪
ಸರ್ಪಸಙ್ಖ್ಯಾಂ ವಿಭಾಗಂ ಚ ದಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮೇವ ಚ | ಜ್ಞಾನಂ ಚ ವಿಷವೇಗಾನಾಂ ಭಗವನ್ ! ವಕ್ತುಮರ್ಹಸಿ ||೪||
सर्पसङ्ख्यां विभागं च दष्टलक्षणमेव च | ज्ञानं च विषवेगानां भगवन् ! वक्तुमर्हसि ||४||
🔊 Audio coming soon
ಕಿಂ ಪರಿಪೃಚ್ಛತೀತ್ಯಾಹ- ಸರ್ಪಸಙ್ಖ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಗಣನಾ, ವಿಭಾಗೋ ವಿಶೇಷಭಾಗಃ ಪೃಥಕ್ಕರಣಮ್| ಅರ್ಹಸಿ ಯೋಗ್ಯೋ ಭವಸಿ||೪||
Adhikarana ೪ (೫-೮) · Śloka ೯
ತಸ್ಯ ತದ್ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಪ್ರಾಬ್ರವೀದ್ಭಿಷಜಾಂ ವರಃ | ಅಸಙ್ಖ್ಯಾ ವಾಸುಕಿಶ್ರೇಷ್ಠಾ ವಿಖ್ಯಾತಾಸ್ತಕ್ಷಕಾದಯಃ ||೫|| ಮಹೀಧರಾಶ್ಚ ನಾಗೇನ್ದ್ರಾ ಹುತಾಗ್ನಿಸಮತೇಜಸಃ | ಯೇ ಚಾಪ್ಯಜಸ್ರಂ ಗರ್ಜನ್ತಿ ವರ್ಷನ್ತಿ ಚ ತಪನ್ತಿ ಚ ||೬|| ಸಸಾಗರಗಿರಿದ್ವೀಪಾ ಯೈರಿಯಂ ಧಾರ್ಯತೇ ಮಹೀ | ಕ್ರುದ್ಧಾ ನಿಃಶ್ವಾಸದೃಷ್ಟಿಭ್ಯಾಂ ಯೇ ಹನ್ಯುರಖಿಲಂ ಜಗತ್ ||೭|| ನಮಸ್ತೇಭ್ಯೋಽಸ್ತಿ ನೋ ತೇಷಾಂ ಕಾರ್ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಯಾ | ಯೇ ತು ದಂಷ್ಟ್ರಾವಿಷಾ ಭೌಮಾ ಯೇ ದಶನ್ತಿ ಚ ಮಾನುಷಾನ್ ||೮|| ತೇಷಾಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯಥಾವದನುಪೂರ್ವಶಃ |೯|
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्राब्रवीद्भिषजां वरः | असङ्ख्या वासुकिश्रेष्ठा विख्यातास्तक्षकादयः ||५|| महीधराश्च नागेन्द्रा हुताग्निसमतेजसः | ये चाप्यजस्रं गर्जन्ति वर्षन्ति च तपन्ति च ||६|| ससागरगिरिद्वीपा यैरियं धार्यते मही | क्रुद्धा निःश्वासदृष्टिभ्यां ये हन्युरखिलं जगत् ||७|| नमस्तेभ्योऽस्ति नो तेषां कार्यं किञ्चिच्चिकित्सया | ये तु दंष्ट्राविषा भौमा ये दशन्ति च मानुषान् ||८|| तेषां सङ्ख्यां प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः |९|
🔊 Audio coming soon
ತಸ್ಯ ತದ್ವಚನಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಾಸುಕಿಶ್ರೇಷ್ಠಾ ವಾಸುಕಿಃ ಶ್ರೇಷ್ಠೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ| ಅಸ್ತಿ ನೋ ತೇಷಾಂ ಕಾರ್ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಯೇತಿ ತೇಷಾಂ ತಕ್ಷಕಾದೀನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಯಾ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕಾರ್ಯಂ ನಾಸ್ತಿ| ಯೇ ತು ದಂಷ್ಟ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅನುಪೂರ್ವಶಃ ಅನುಕ್ರಮೇಣ||೫-೮||-
Adhikarana ೫ (೯-೧೨) · Śloka ೧೩
ಅಶೀತಿಸ್ತ್ವೇವ ಸರ್ಪಾಣಾಂ ಭಿದ್ಯತೇ ಪಞ್ಚಧಾ ತು ಸಾ ||೯|| ದರ್ವೀಕರಾ ಮಣ್ಡಲಿನೋ ರಾಜಿಮನ್ತಸ್ತಥೈವ ಚ | ನಿರ್ವಿಷಾ ವೈಕರಞ್ಜಾಶ್ಚ ತ್ರಿವಿಧಾಸ್ತೇ ಪುನಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ||೧೦|| ದರ್ವೀಕರಾ ಮಣ್ಡಲಿನೋ ರಾಜಿಮನ್ತಶ್ಚ ಪನ್ನಗಾಃ | ತೇಷು ದರ್ವೀಕರಾ ಜ್ಞೇಯಾ ವಿಂಶತಿಃ ಷಟ್ ಚ ಪನ್ನಗಾಃ ||೧೧|| ದ್ವಾವಿಂಶತಿರ್ಮಣ್ಡಲಿನೋ ರಾಜಿಮನ್ತಸ್ತಥಾ ದಶ | ನಿರ್ವಿಷಾ ದ್ವಾದಶ ಜ್ಞೇಯಾ ವೈಕರಞ್ಜಾಸ್ತ್ರಯಸ್ತಥಾ ||೧೨|| ವೈಕರಞ್ಜೋದ್ಭವಾಃ ಸಪ್ತ ಚಿತ್ರಾ ಮಣ್ಡಲಿರಾಜಿಲಾಃ |೧೩|
अशीतिस्त्वेव सर्पाणां भिद्यते पञ्चधा तु सा ||९|| दर्वीकरा मण्डलिनो राजिमन्तस्तथैव च | निर्विषा वैकरञ्जाश्च त्रिविधास्ते पुनः स्मृताः ||१०|| दर्वीकरा मण्डलिनो राजिमन्तश्च पन्नगाः | तेषु दर्वीकरा ज्ञेया विंशतिः षट् च पन्नगाः ||११|| द्वाविंशतिर्मण्डलिनो राजिमन्तस्तथा दश | निर्विषा द्वादश ज्ञेया वैकरञ्जास्त्रयस्तथा ||१२|| वैकरञ्जोद्भवाः सप्त चित्रा मण्डलिराजिलाः |१३|
🔊 Audio coming soon
ಅಶೀತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾ ಅಶೀತಿಃ| ದರ್ವೀಕರಾಃ ಫಣಾವನ್ತಃ, ಮಣ್ಡಲಿನಃ ಫಣಾವರ್ಜಿತಾ ವಿವಿಧಮಣ್ಡಲೈಶ್ಚಿತ್ರಿತಾಃ, ರಾಜಿಮನ್ತೋ ರೇಖಾಯುಕ್ತಾಃ ಫಣಾವರ್ಜಿತಾ ಈಷದ್ವಿಷಾ ಗಮಾಲಾದಯಃ, ನಿರ್ವಿಷಾ ವಿಷರಹಿತಾಃ ದುನ್ದುಭಿಗೌರಾಹಿಕಾದಯಃ; ಕೇಚಿತ್ `ನಿರ್’ ಶಬ್ದಮೀಷದರ್ಥೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ, ತೇನ ನಿರ್ವಿಷಾ ಈಷದ್ವಿಷಾಃ; ಯಥಾ- ಅನುದರಾ ಕನ್ಯೇತಿ| ವೈಕರಞ್ಜಾಃ ಸಙ್ಕೀರ್ಣಜಾತಾಃ, ಪೃಥಗ್ಜಾತೀಯಸರ್ಪಿಣೀಪೃಥಗ್ಜಾತೀಯಸರ್ಪಾಭ್ಯಾಂ ಜಾತಾ ವೈಕರಞ್ಜಾಃ | ಏಷ್ವೇವ ನಿರ್ವಿಷವೈಕರಞ್ಜಯೋರನ್ತರ್ಭಾವಾತ್ ಕಥಮಶೀತಿಃ ಪೂರ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಚಿತ್ರಾ ಮಣ್ಡಲಿರಾಜಿಲಾ ವೈಕರಞ್ಜೋದ್ಭವಾಃ ಸಪ್ತ ಭವನ್ತಿ; ತತ್ರ ಮಣ್ಡಲಿನಶ್ಚತ್ವಾರಃ, ರಾಜಿಲಾಸ್ತ್ರಯಃ| ಅತ್ರಾಯಮೇವ ಪಾಠೋ ನ್ಯಾಯ್ಯಃ, ಜೇಜ್ಜಟಗಯದಾಸಪ್ರಭೃತಿಭಿರಙ್ಗೀಕೃತತ್ವಾತ್||೯-೧೨||-
Adhikarana ೬ (೧೩) · Śloka ೧೪
ಪಾದಾಭಿಮೃಷ್ಟಾ ದುಷ್ಟಾ ವಾ ಕ್ರುದ್ಧಾ ಗ್ರಾಸಾರ್ಥಿನೋಽಪಿ ವಾ ||೧೩|| ತೇ ದಶನ್ತಿ ಮಹಾಕ್ರೋಧಾಸ್ತ್ರಿವಿಧಂ ಭೀಮದರ್ಶನಾಃ |೧೪|
पादाभिमृष्टा दुष्टा वा क्रुद्धा ग्रासार्थिनोऽपि वा ||१३|| ते दशन्ति महाक्रोधास्त्रिविधं भीमदर्शनाः |१४|
🔊 Audio coming soon
ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ ವಿಭಾಗಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ದಷ್ಟಸ್ಯ ದಂಶನಪೂರ್ವಕತ್ವಾದ್ದಂಶನಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಕಾಮೋ ದಂಶಸ್ಯ ಕಾರಣಾನಿ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಪಾದಾಭಿಮೃಷ್ಟಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿಮೃಷ್ಟಾ ಮರ್ದಿತಾಃ, ದುಷ್ಟಾಃ ಸ್ವಭಾವದುಷ್ಟಾಃ, ಕ್ರುದ್ಧಾಃ ಕುಪಿತಾಃ, ಅಪಿಶಬ್ದೋಽತ್ರಾನುಕ್ತಸಮುಚ್ಚಯೇ, ತೇನಾತ್ಯಾಸನ್ನಭೀತಶಙ್ಕಿತಕ್ರಾನ್ತಾದಯೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ| ತೇ ದಶನ್ತಿ ಮಹಾಕ್ರೋಧಾಸ್ತ್ರಿವಿಧಂ ಭೀಮದರ್ಶನಾ ಇತಿ ಸರ್ಪಾ ಮಹಾಕ್ರೋಧಾಃ ಪ್ರಚಣ್ಡಕೋಪಾಃ, ಅತ ಏವ ಭೀಮದರ್ಶನಾಃ; ತ್ರಿವಿಧಂ ಯಥಾ ಭವತ್ಯೇವಂ ದಶನ್ತಿ ಭಕ್ಷಯನ್ತಿ||೧೩||-
Adhikarana ೭ (೧೪-೧೯) · Śloka ೧೯
ಸರ್ಪಿತಂ ರದಿತಂ ಚಾಪಿ ತೃತೀಯಮಥ ನಿರ್ವಿಷಮ್ | ಸರ್ಪಾಙ್ಗಾಭಿಹತಂ ಕೇಚಿದಿಚ್ಛನ್ತಿ ಖಲು ತದ್ವಿದಃ ||೧೪|| ಪದಾನಿ ಯತ್ರ ದನ್ತಾನಾಮೇಕಂ ದ್ವೇ ವಾ ಬಹೂನಿ ವಾ | ನಿಮಗ್ನಾನ್ಯಲ್ಪರಕ್ತಾನಿ ಯಾನ್ಯುದ್ವೃತ್ಯ ಕರೋತಿ ಹಿ ||೧೫|| ಚಞ್ಚುಮಾಲಕಯುಕ್ತಾನಿ ವೈಕೃತ್ಯಕರಣಾನಿ ಚ | ಸಙ್ಕ್ಷಿಪ್ತಾನಿ ಸಶೋಫಾನಿ ವಿದ್ಯಾತ್ತತ್ ಸರ್ಪಿತಂ ಭಿಷಕ್ ||೧೬|| ರಾಜ್ಯಃ ಸಲೋಹಿತಾ ಯತ್ರ ನೀಲಾಃ ಪೀತಾಃ ಸಿತಾಸ್ತಥಾ | ವಿಜ್ಞೇಯಂ ರದಿತಂ ತತ್ತು ಜ್ಞೇಯಮಲ್ಪವಿಷಂ ಚ ತತ್ ||೧೭|| ಅಶೋಫಮಲ್ಪದುಷ್ಟಾಸೃಕ್ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ | ಪದಂ ಪದಾನಿ ವಾ ವಿದ್ಯಾದವಿಷಂ ತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಕಃ ||೧೮|| ಸರ್ಪಸ್ಪೃಷ್ಟಸ್ಯ ಭೀರೋರ್ಹಿ ಭಯೇನ ಕುಪಿತೋಽನಿಲಃ | ಕಸ್ಯಚಿತ್ ಕುರುತೇ ಶೋಫಂ ಸರ್ಪಾಙ್ಗಾಭಿಹತಂ ತು ತತ್ ||೧೯||
सर्पितं रदितं चापि तृतीयमथ निर्विषम् | सर्पाङ्गाभिहतं केचिदिच्छन्ति खलु तद्विदः ||१४|| पदानि यत्र दन्तानामेकं द्वे वा बहूनि वा | निमग्नान्यल्परक्तानि यान्युद्वृत्य करोति हि ||१५|| चञ्चुमालकयुक्तानि वैकृत्यकरणानि च | सङ्क्षिप्तानि सशोफानि विद्यात्तत् सर्पितं भिषक् ||१६|| राज्यः सलोहिता यत्र नीलाः पीताः सितास्तथा | विज्ञेयं रदितं तत्तु ज्ञेयमल्पविषं च तत् ||१७|| अशोफमल्पदुष्टासृक् प्रकृतिस्थस्य देहिनः | पदं पदानि वा विद्यादविषं तच्चिकित्सकः ||१८|| सर्पस्पृष्टस्य भीरोर्हि भयेन कुपितोऽनिलः | कस्यचित् कुरुते शोफं सर्पाङ्गाभिहतं तु तत् ||१९||
🔊 Audio coming soon
ಏತದೇವ ದಂಶತ್ರೈವಿಧ್ಯಮುದ್ದಿಷ್ಟಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸರ್ಪಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ತೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಪದಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಪದಾನಿ ಕ್ಷತಾನಿ| ಏಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪದೇಷು ಯಥೋತ್ತರಂ ವಿಷಬಾಹುಲ್ಯಮ್| ನಿಮಗ್ನಾನಿ ಅನುದ್ಗತಾನಿ| ಯಾನ್ಯುದ್ವೃತ್ಯ ಕರೋತಿ ಹಿ ಯಾನಿ ಪದಾನ್ಯುದ್ವೃತ್ಯ ಉನ್ಮೋಠ್ಯ ಸರ್ಪಃ ಕರೋತಿ| ಚಞ್ಚುಮಾಲಕಯುಕ್ತಾನೀತಿ ಉಪರಿ ಪಿಡಕಾಸದೃಶೈರಾಚಿತಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಗಯೀ ತು ಚಞ್ಚುಮಾಲಿಕಾಃ ಸರ್ಪದಷ್ಟಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ವಟಪ್ರರೋಹಾಗ್ರತುಲ್ಯಾ ವಿಷೋತ್ಪನ್ನಾ ಅಙ್ಕುರಾ ಭವನ್ತೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ| ವೈಕೃತ್ಯಕರಣಾನಿ ವಿಕಾರಭಾವವಿಧಾಯಕಾನಿ| ಸಙ್ಕ್ಷಿಪ್ತಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಸಙ್ಕ್ಷಿಪ್ತಾನಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಿ| ಸರ್ಪಿತಮ್ ಅತ್ಯವಗಾಢಮ್| ರಾಜ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ರಾಜ್ಯೋ ರೇಖಾಃ, ರದಿತಂ ವಿಲಿಖಿತಮನವಗಾಢಮ್, ಅತ ಏವಾಲ್ಪವಿಷಮ್| ಅಶೋಫಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಸ್ಯೇತಿ ಕಾಯವಾಕ್ಚಿತ್ತೇಷು ಸ್ವೇನ ಭಾವೇನಾವಸ್ಥಿತಸ್ಯ| ಪದಂ ಪದಾನಿ ವೇತಿ ಏಕಂ ಪದಂ ಬಹೂನಿ ವಾ ಪದಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸರ್ಪಸ್ಪೃಷ್ಟಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತುಶಬ್ದಶ್ಚಾರ್ಥೇ, ತೇನ ಕಣ್ಟಕಾದಿವಿದ್ಧೇಽಪಿ ಶಙ್ಕಾವಿಷಂ ಭವತಿ||೧೪-೧೯||
Adhikarana ೮ (೨೦-೨೧) · Śloka ೨೧
ವ್ಯಾಧಿತೋದ್ವಿಗ್ನದಷ್ಟಾನಿ ಜ್ಞೇಯಾನ್ಯಲ್ಪವಿಷಾಣಿ ತು | ತಥಾಽತಿವೃದ್ಧಬಾಲಾಭಿದಷ್ಟಮಲ್ಪವಿಷಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ||೨೦|| ಸುಪರ್ಣದೇವಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯಕ್ಷಸಿದ್ಧನಿಷೇವಿತೇ | ವಿಷಘ್ನೌಷಧಿಯುಕ್ತೇ ಚ ದೇಶೇ ನ ಕ್ರಮತೇ ವಿಷಮ್ ||೨೧||
व्याधितोद्विग्नदष्टानि ज्ञेयान्यल्पविषाणि तु | तथाऽतिवृद्धबालाभिदष्टमल्पविषं स्मृतम् ||२०|| सुपर्णदेवब्रह्मर्षियक्षसिद्धनिषेविते | विषघ्नौषधियुक्ते च देशे न क्रमते विषम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
ಸರ್ಪಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷತೋಽಲ್ಪವಿಷತ್ವಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ವ್ಯಾಧಿತೇತ್ಯಾದಿ| ದಷ್ಟಾನಿ ಭಕ್ಷ್ಯಸ್ಥಾನಾನಿ| ವಿಶಿಷ್ಟದೇವಸೇವಿತೇ ವಿಶಿಷ್ಟೌಷಧಿಸೇವಿತೇ ಚ ದೇಶೇಽವಿಷತ್ವಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸುಪರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಪರ್ಣೋ ಗರುಡಃ| ಭೂತಾಃ ಸ್ವನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ||೨೦-೨೧||
Adhikarana ೯ (೨೨-೨೪) · Śloka ೨೪
ರಥಾಙ್ಗಲಾಙ್ಗಲಚ್ಛತ್ರಸ್ವಸ್ತಿಕಾಙ್ಕುಶಧಾರಿಣಃ | ಜ್ಞೇಯಾ ದರ್ವೀಕರಾಃ ಸರ್ಪಾಃ ಫಣಿನಃ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿನಃ ||೨೨|| ಮಣ್ಡಲೈರ್ವಿವಿಧೈಶ್ಚಿತ್ರಾಃ ಪೃಥವೋ ಮನ್ದಗಾಮಿನಃ | ಜ್ಞೇಯಾ ಮಣ್ಡಲಿನಃ ಸರ್ಪಾ ಜ್ವಲನಾರ್ಕಸಮಪ್ರಭಾಃ ||೨೩|| ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ವಿವಿಧವರ್ಣಾಭಿಸ್ತಿರ್ಯಗೂರ್ಧ್ವಂ ಚ ರಾಜಿಭಿಃ | ಚಿತ್ರಿತಾ ಇವ ಯೇ ಭಾನ್ತಿ ರಾಜಿಮನ್ತಸ್ತು ತೇ ಸ್ಮೃತಾಃ ||೨೪||
रथाङ्गलाङ्गलच्छत्रस्वस्तिकाङ्कुशधारिणः | ज्ञेया दर्वीकराः सर्पाः फणिनः शीघ्रगामिनः ||२२|| मण्डलैर्विविधैश्चित्राः पृथवो मन्दगामिनः | ज्ञेया मण्डलिनः सर्पा ज्वलनार्कसमप्रभाः ||२३|| स्निग्धा विविधवर्णाभिस्तिर्यगूर्ध्वं च राजिभिः | चित्रिता इव ये भान्ति राजिमन्तस्तु ते स्मृताः ||२४||
🔊 Audio coming soon
ಇದಾನೀಂ ಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯೋಗಿದರ್ವೀಕರಾದಿಲಿಙ್ಗಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ರಥಾಙ್ಗೇತ್ಯಾದಿ| ರಥಾಙ್ಗಂ ಚಕ್ರಂ, ಲಾಙ್ಗಲಂ ಹಲಂ, ಧಾರಿಣ ಇತಿ ಯತೋ ರಥಾಙ್ಗಾದೀನಾಮಾಕೃತಿಂ ಧಾರಯನ್ತಿ| ಮಣ್ಡಲೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಪೃಥವೋ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಾಃ||೨೨-೨೪||
Adhikarana ೧೦ (೨೫-೨೮) · Śloka ೨೮
ಮುಕ್ತಾರೂಪ್ಯಪ್ರಭಾ ಯೇ ಚ ಕಪಿಲಾ ಯೇ ಚ ಪನ್ನಗಾಃ | ಸುಗನ್ಧಯಃ ಸುವರ್ಣಾಭಾಸ್ತೇ ಜಾತ್ಯಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ||೨೫|| ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧವರ್ಣಾಸ್ತು ಪನ್ನಗಾ ಭೃಶಕೋಪನಾಃ | ಸೂರ್ಯಚನ್ದ್ರಾಕೃತಿಚ್ಛತ್ರಲಕ್ಷ್ಮ ತೇಷಾಂ ತಥಾಽಮ್ಬುಜಮ್ ||೨೬|| ಕೃಷ್ಣಾ ವಜ್ರನಿಭಾ ಯೇ ಚ ಲೋಹಿತಾ ವರ್ಣತಸ್ತಥಾ | ಧೂಮ್ರಾಃ ಪಾರಾವತಾಭಾಶ್ಚ ವೈಶ್ಯಾಸ್ತೇ ಪನ್ನಗಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ||೨೭|| ಮಹಿಷದ್ವೀಪಿವರ್ಣಾಭಾಸ್ತಥೈವ ಪರುಷತ್ವಚಃ | ಭಿನ್ನವರ್ಣಾಶ್ಚ ಯೇ ಕೇಚಿಚ್ಛೂದ್ರಾಸ್ತೇ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ ||೨೮||
मुक्तारूप्यप्रभा ये च कपिला ये च पन्नगाः | सुगन्धयः सुवर्णाभास्ते जात्या ब्राह्मणाः स्मृताः ||२५|| क्षत्रियाः स्निग्धवर्णास्तु पन्नगा भृशकोपनाः | सूर्यचन्द्राकृतिच्छत्रलक्ष्म तेषां तथाऽम्बुजम् ||२६|| कृष्णा वज्रनिभा ये च लोहिता वर्णतस्तथा | धूम्राः पारावताभाश्च वैश्यास्ते पन्नगाः स्मृताः ||२७|| महिषद्वीपिवर्णाभास्तथैव परुषत्वचः | भिन्नवर्णाश्च ये केचिच्छूद्रास्ते परिकीर्तिताः ||२८||
🔊 Audio coming soon
ಇದಾನೀಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಜಾತಿಪರಿಜ್ಞಾನಾಯಾಹ- ಮುಕ್ತಾರೂಪ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸೂರ್ಯಾದಿವತ್ತೇಷಾಂ ಲಕ್ಷ್ಮ ಚಿಹ್ನಂ, ತಥಾ ಅಮ್ಬುಜಃ ಶಙ್ಖಃ| ತಥಾ ಚ ವೃದ್ಧವಾಗ್ಭಟಃ- “ಭೋಗೇಽರ್ಧಚನ್ದ್ರಶ್ರೀವತ್ಸಶಙ್ಖಚಕ್ರಹಲಾಙ್ಕಿತಾಃ”- ಇತಿ| ದ್ವೀಪೀ ಚಿತ್ರಕಃ||೨೫-೨೮||
Adhikarana ೧೧ (೨೯) · Śloka ೩೧
ಕೋಪಯನ್ತ್ಯನಿಲಂ ಜನ್ತೋಃ ಫಣಿನಃ ಸರ್ವ ಏವ ತು | ಪಿತ್ತಂ ಮಣ್ಡಲಿನಶ್ಚಾಪಿ ಕಫಂ ಚಾನೇಕರಾಜಯಃ ||೨೯|| ಅಪತ್ಯಮಸವರ್ಣಾಭ್ಯಾಂ ದ್ವಿದೋಷಕರಲಕ್ಷಣಮ್ | ಜ್ಞೇಯೌ ದೋಷೈಶ್ಚ ದಮ್ಪತ್ಯೋ... |೩೧|
कोपयन्त्यनिलं जन्तोः फणिनः सर्व एव तु | पित्तं मण्डलिनश्चापि कफं चानेकराजयः ||२९|| अपत्यमसवर्णाभ्यां द्विदोषकरलक्षणम् | ज्ञेयौ दोषैश्च दम्पत्यो... |३१|
🔊 Audio coming soon
ಅಪತ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸಮಾನವರ್ಣಾಭ್ಯಾಂ ಸರ್ಪಸರ್ಪಿಣೀಭ್ಯಾಂ ಯತ್ ಅಪತ್ಯಂ ವೈಕರಞ್ಜಾಖ್ಯಂ, ತದ್ದ್ವಿದೋಷಕರಲಕ್ಷಣಂ ಜ್ಞೇಯಂ; ದ್ವಿದೋಷಕರಾಣಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಯತ್ರ ತದ್ದ್ವಿದೋಷಕರಲಕ್ಷಣಂ; ಏತೇನ ವೈಕರಞ್ಜಸ್ಯ ದ್ವಿದೋಷಕರ್ತೃತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಅಪತ್ಯೇ ಯೌ ದ್ವಿದೋಷೌ ತೌ ಕಯೋರಿತ್ಯಾಹ- ಜ್ಞೇಯಾವಿತಿ|- ಜ್ಞೇಯೌ ಜ್ಞಾತವ್ಯೌ| ದಮ್ಪತ್ಯೋಃ ಪಿತೃಮಾತ್ರೋರಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೯||-
Adhikarana ೧೨ (೩೦-೩೧) · Śloka ೩೧
...ರ್ವಿಶೇಷಶ್ಚಾತ್ರ ವಕ್ಷ್ಯತೇ ||೩೦|| ರಜನ್ಯಾಃ ಪಶ್ಚಿಮೇ ಯಾಮೇ ಸರ್ಪಾಶ್ಚಿತ್ರಾಶ್ಚರನ್ತಿ ಹಿ | ಶೇಷೇಷೂಕ್ತಾ ಮಣ್ಡಲಿನೋ ದಿವಾ ದರ್ವೀಕರಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ||೩೧||
...र्विशेषश्चात्र वक्ष्यते ||३०|| रजन्याः पश्चिमे यामे सर्पाश्चित्राश्चरन्ति हि | शेषेषूक्ता मण्डलिनो दिवा दर्वीकराः स्मृताः ||३१||
🔊 Audio coming soon
ಏಷಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಕೇ ಕಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ವಿಚರನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ವಿಶೇಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಶ್ಚಿಮೇ ಯಾಮೇ ಚತುರ್ಥೇ ಪ್ರಹರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಚಿತ್ರಾ ಅತ್ರ ರಾಜಿಮನ್ತಃ| ಶೇಷೇಷು ಪ್ರಹರೇಷು `ರಜನ್ಯಾ ಏವ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೩೦-೩೧||
Adhikarana ೧೩ (೩೨) · Śloka ೩೨
ದರ್ವೀಕರಾಸ್ತು ತರುಣಾ ವೃದ್ಧಾ ಮಣ್ಡಲಿನಸ್ತಥಾ | ರಾಜಿಮನ್ತೋ ವಯೋಮಧ್ಯಾ ಜಾಯನ್ತೇ ಮೃತ್ಯುಹೇತವಃ ||೩೨||
दर्वीकरास्तु तरुणा वृद्धा मण्डलिनस्तथा | राजिमन्तो वयोमध्या जायन्ते मृत्युहेतवः ||३२||
🔊 Audio coming soon
ತೇಷಾಂ ದರ್ವೀಕರಾದೀನಾಮುಗ್ರವಿಷತ್ವೇ ವಯೋಽವಸ್ಥಾಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ದರ್ವೀಕರಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ದರ್ವೀಕರಾದಯೋ ಮೃತ್ಯುಹೇತವೋ ಜಾಯನ್ತೇ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೩೨||
Adhikarana ೧೪ (೩೩) · Śloka ೩೩
ನಕುಲಾಕುಲಿತಾ ಬಾಲಾ ವಾರಿವಿಪ್ರಹತಾಃ ಕೃಶಾಃ | ವೃದ್ಧಾ ಮುಕ್ತತ್ವಚೋ ಭೀತಾಃ ಸರ್ಪಾಸ್ತ್ವಲ್ಪವಿಷಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ||೩೩||
नकुलाकुलिता बाला वारिविप्रहताः कृशाः | वृद्धा मुक्तत्वचो भीताः सर्पास्त्वल्पविषाः स्मृताः ||३३||
🔊 Audio coming soon
ತೇಷಾಮೇವಾಲ್ಪವಿಷತ್ವೇ ಹೇತುಮಾಹ- ನಕುಲಾಕುಲಿತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಕುಲೇನ ಆಕುಲಿತಾಃ ಕದರ್ಥಿತಾಃ; ವಾರಿವಿಪ್ರಹತಾ ವಾರಿಣಾ ಜಲೇನ ವಿಶೇಷೇಣ ಪ್ರಹತಾ ಅಭಿಭೂತಾಃ; ಮುಕ್ತತ್ವಚೋ ಮುಕ್ತಕಞ್ಚುಕಾಃ, ತಥಾ ಭೀತಾಃ ಸರ್ಪಾ ಅಲ್ಪವಿಷಾ ಭವನ್ತಿ||೩೩||
Adhikarana ೧೫ (೩೪) · Śloka ೩೪
ತತ್ರ, ದರ್ವೀಕರಾಃ- ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪೋ, ಮಹಾಕೃಷ್ಣಃ, ಕೃಷ್ಣೋದರಃ ಶ್ವೇತಕಪೋತೋ, ಮಹಾಕಪೋತೋ, ಬಲಾಹಕೋ, ಮಹಾಸರ್ಪಃ, ಶಙ್ಖಕಪಾಲೋ , ಲೋಹಿತಾಕ್ಷೋ, ಗವೇಧುಕಃ, ಪರಿಸರ್ಪಃ, ಖಣ್ಡಫಣಃ, ಕಕುದಃ, ಪದ್ಮೋ, ಮಹಾಪದ್ಮೋ, ದರ್ಭಪುಷ್ಪೋ, ದಧಿಮುಖಃ, ಪುಣ್ಡರೀಕೋ, ಭ್ರೂಕುಟೀಮುಖೋ, ವಿಷ್ಕಿರಃ, ಪುಷ್ಪಾಭಿಕೀರ್ಣೋ, ಗಿರಿಸರ್ಪಃ, ಋಜುಸರ್ಪಃ, ಶ್ವೇತೋದರೋ, ಮಹಾಶಿರಾ, ಅಲಗರ್ದ, ಆಶೀವಿಷ ಇತಿ (೧); ಮಣ್ಡಲಿನಸ್ತು- ಆದರ್ಶಮಣ್ಡಲಃ, ಶ್ವೇತಮಣ್ಡಲೋ, ರಕ್ತಮಣ್ಡಲಃ, ಚಿತ್ರಮಣ್ಡಲಃ, ಪೃಷತೋ, ರೋಧ್ರಪುಷ್ಪೋ, ಮಿಲಿನ್ದಕೋ, ಗೋನಸೋ, ವೃದ್ಧಗೋನಸಃ, ಪನಸೋ, ಮಹಾಪನಸೋ, ವೇಣುಪತ್ರಕಃ, ಶಿಶುಕೋ ಮದನಃ, ಪಾಲಿನ್ದಿರಃ, ಪಿಙ್ಗಲಃ , ತನ್ತುಕಃ ಪುಷ್ಪಪಾಣ್ಡುಃ, ಷಡಙ್ಗೋ, ಅಗ್ನಿಕೋ ಬಭ್ರುಃ, ಕಷಾಯಃ, ಕಲುಷಃ ಪಾರಾವತೋ, ಹಸ್ತಾಭರಣಃ, ಚಿತ್ರಕಃ, ಏಣೀಪದ ಇತಿ (೨); ರಾಜಿಮನ್ತಸ್ತು- ಪುಣ್ಡರೀಕೋ ರಾಜಿಚಿತ್ರೋ, ಅಙ್ಗುಲರಾಜಿಃ, ಬಿನ್ದುರಾಜಿಃ, ಕರ್ದಮಕಃ, ತೃಣಶೋಷಕಃ, ಸರ್ಷಪಕಃ ಶ್ವೇತಹನುಃ, ದರ್ಭಪುಷ್ಪಶ್ಚಕ್ರಕೋ, ಗೋಧೂಮಕಃ, ಕಿಕ್ಕಿಸಾದ ಇತಿ (೩); ನಿರ್ವಿಷಾಸ್ತು- ಗಲಗೋಲೀ, ಶೂಕಪತ್ರೋ, ಅಜಗರೋ, ದಿವ್ಯಕೋ, ವರ್ಷಾಹಿಕಃ, ಪುಷ್ಪಶಕಲೀ, ಜ್ಯೋತೀರಥಃ, ಕ್ಷೀರಿಕಾಪುಷ್ಪಕೋ, ಅಹಿಪತಾಕೋ, ಅನ್ಧಾಹಿಕೋ, ಗೌರಾಹಿಕೋ, ವೃಕ್ಷೇಶಯ ಇತಿ (೪); ವೈಕರಞ್ಜಾಸ್ತು ತ್ರಯಾಣಾಂ ದರ್ವೀಕರಾದೀನಾಂ ವ್ಯತಿಕರಾಜ್ಜಾತಾಃ, ತದ್ಯಥಾ- ಮಾಕುಲಿಃ, ಪೋಟಗಲಃ, ಸ್ನಿಗ್ಧರಾಜಿರಿತಿ | ತತ್ರ, ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪೇಣ ಗೋನಸ್ಯಾಂ ವೈಪರೀತ್ಯೇನ ವಾ ಜಾತೋ ಮಾಕುಲಿಃ; ರಾಜಿಲೇನ ಗೋನಸ್ಯಾಂ ವೈಪರೀತ್ಯೇನ ವಾ ಜಾತಃ ಪೋಟಗಲಃ; ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪೇಣ ರಾಜಿಮತ್ಯಾಂ ವೈಪರೀತ್ಯೇನ ವಾ ಜಾತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧರಾಜಿರಿತಿ | ತೇಷಾಮಾದ್ಯಸ್ಯ ಪಿತೃವದ್ವಿಷೋತ್ಕರ್ಷೋ, ದ್ವಯೋರ್ಮಾತೃವದಿತ್ಯೇಕೇ (೫) |೩೪|
तत्र, दर्वीकराः- कृष्णसर्पो, महाकृष्णः, कृष्णोदरः श्वेतकपोतो, महाकपोतो, बलाहको, महासर्पः, शङ्खकपालो , लोहिताक्षो, गवेधुकः, परिसर्पः, खण्डफणः, ककुदः, पद्मो, महापद्मो, दर्भपुष्पो, दधिमुखः, पुण्डरीको, भ्रूकुटीमुखो, विष्किरः, पुष्पाभिकीर्णो, गिरिसर्पः, ऋजुसर्पः, श्वेतोदरो, महाशिरा, अलगर्द, आशीविष इति (१); मण्डलिनस्तु- आदर्शमण्डलः, श्वेतमण्डलो, रक्तमण्डलः, चित्रमण्डलः, पृषतो, रोध्रपुष्पो, मिलिन्दको, गोनसो, वृद्धगोनसः, पनसो, महापनसो, वेणुपत्रकः, शिशुको मदनः, पालिन्दिरः, पिङ्गलः , तन्तुकः पुष्पपाण्डुः, षडङ्गो, अग्निको बभ्रुः, कषायः, कलुषः पारावतो, हस्ताभरणः, चित्रकः, एणीपद इति (२); राजिमन्तस्तु- पुण्डरीको राजिचित्रो, अङ्गुलराजिः, बिन्दुराजिः, कर्दमकः, तृणशोषकः, सर्षपकः श्वेतहनुः, दर्भपुष्पश्चक्रको, गोधूमकः, किक्किसाद इति (३); निर्विषास्तु- गलगोली, शूकपत्रो, अजगरो, दिव्यको, वर्षाहिकः, पुष्पशकली, ज्योतीरथः, क्षीरिकापुष्पको, अहिपताको, अन्धाहिको, गौराहिको, वृक्षेशय इति (४); वैकरञ्जास्तु त्रयाणां दर्वीकरादीनां व्यतिकराज्जाताः, तद्यथा- माकुलिः, पोटगलः, स्निग्धराजिरिति | तत्र, कृष्णसर्पेण गोनस्यां वैपरीत्येन वा जातो माकुलिः; राजिलेन गोनस्यां वैपरीत्येन वा जातः पोटगलः; कृष्णसर्पेण राजिमत्यां वैपरीत्येन वा जातः स्निग्धराजिरिति | तेषामाद्यस्य पितृवद्विषोत्कर्षो, द्वयोर्मातृवदित्येके (५) |३४|
🔊 Audio coming soon
ತಜ್ಜಾತಮೇವ ವ್ಯತಿಕರಂ ವಿವೃಣ್ವನ್ನಾಹ- ತತ್ರ ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ವೈಪರೀತ್ಯೇನ ವೇತಿ ಗೋನಸೇನ ಪುಂಸಾ ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪಿಣ್ಯಾಂ ಸ್ತ್ರಿಯಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ರಾಜಿಲೇನೇತ್ಯಾದಿ| ವೈಪರಿತ್ಯಂ ಪೂರ್ವವ್ಯಾಖ್ಯಾವಜ್ಜ್ಞೇಯಮ್| ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಏಷಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಯೇಽಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ ಸರ್ಪಭೇದಾಸ್ತೇ ಸರ್ವೇ ನಾನಾದೇಶವಾಸಿಭ್ಯಃ ಸರ್ಪಹೇಲಿಕಾದಿಭ್ಯೋ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ತೇಷಾಂ ವ್ಯತಿಕರಜಾನಾಂ ಸಮತಯಾ ದ್ವಿವಿಧತ್ವೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ದಮ್ಪತ್ಯೋರೇಕಸ್ಯ ವಿಷಮುತ್ಕರ್ಷಂ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆದ್ಯಸ್ಯ ಮಾಕುಲೇಃ, ಪಿತೃವತ್ ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪವತ್| ದ್ವಯೋಃ ಪೋಟಗಲಸ್ನಿಗ್ಧರಾಜಿಕಯೋಃ; ತತ್ರ ಪೋಟಗಲಸ್ಯ ಮಾತಾ ಗೋನಸೀ, ಸ್ನಿಗ್ಧರಾಜಿಕಸ್ಯ ಮಾತಾ ರಾಜಿಮತೀ|(೧-೫)|೩೪|
Adhikarana ೧೬ (೩೪) · Śloka ೩೪
ತ್ರಯಾಣಾಂ ವೈಕರಞ್ಜಾನಾಂ ಪುನರ್ದಿವ್ಯೇಲಕರೋಧ್ರಪುಷ್ಪಕರಾಜಿಚಿತ್ರಕಪೋಟಗಲಪುಷ್ಪಾಭಿಕೀರ್ಣದರ್ಭಪುಷ್ಪವೇಲ್ಲಿತಕಾಃ ಸಪ್ತ; ತೇಷಾಮಾದ್ಯಾಸ್ತ್ರಯೋ ರಾಜಿಲವತ್, ಶೇಷಾ ಮಣ್ಡಲಿವತ್, ಏವಮೇತೇಷಾಂ ಸರ್ಪಾಣಾಮಶೀತಿರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ||೩೪||
त्रयाणां वैकरञ्जानां पुनर्दिव्येलकरोध्रपुष्पकराजिचित्रकपोटगलपुष्पाभिकीर्णदर्भपुष्पवेल्लितकाः सप्त; तेषामाद्यास्त्रयो राजिलवत्, शेषा मण्डलिवत्, एवमेतेषां सर्पाणामशीतिर्व्याख्याता ||३४||
🔊 Audio coming soon
ವೈಕರಞ್ಜೇಭ್ಯಸ್ತ್ರಿಭ್ಯೋ ಜಾತಾನಾಂ ದಿವ್ಯೇಲಕಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ವಿಷಂ ಕೇಷಾಮನುಯಾಯಿ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತ್ರಯಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ||೩೪||
Adhikarana ೧೭ (೩೫) · Śloka ೩೫
ತತ್ರ ಮಹಾನೇತ್ರಜಿಹ್ವಾಸ್ಯಶಿರಸಃ ಪುಮಾಂಸಃ, ಸೂಕ್ಷ್ಮನೇತ್ರಜಿಹ್ವಾಸ್ಯಶಿರಸಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ, ಉಭಯಲಕ್ಷಣಾ ಮನ್ದವಿಷಾ ಅಕ್ರೋಧಾ ನಪುಂಸಕಾ ಇತಿ ||೩೫||
तत्र महानेत्रजिह्वास्यशिरसः पुमांसः, सूक्ष्मनेत्रजिह्वास्यशिरसः स्त्रियः, उभयलक्षणा मन्दविषा अक्रोधा नपुंसका इति ||३५||
🔊 Audio coming soon
ಸರ್ಪಾಣಾಂ ಪುರುಷಾದಿಲಕ್ಷಣಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ||೩೫||
Adhikarana ೧೮ (೩೬) · Śloka ೩೬
ತತ್ರ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸರ್ಪಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯತ ಏವ ದಷ್ಟಲಕ್ಷಣಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ | ಕಿಂ ಕಾರಣಂ? ವಿಷಂ ಹಿ ನಿಶಿತನಿಸ್ತ್ರಿಂಶಾಶನಿಹುತವಹದೇಶ್ಯಮಾಶುಕಾರಿ ಮುಹರ್ತಮಪ್ಯುಪೇಕ್ಷಿತಮಾತುರಮತಿಪಾತಯತಿ, ನ ಚಾವಕಾಶೋಽಸ್ತಿ ವಾಕ್ಸಮೂಹಮುಪಸರ್ತುಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಪಿ ದಷ್ಟಲಕ್ಷಣೇಽಭಿಹಿತೇ ಸರ್ವತ್ರ ತ್ರೈವಿಧ್ಯಂ ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾತ್ ತ್ರೈವಿಧ್ಯಮೇವ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ; ಏತದ್ಧ್ಯಾತುರಹಿತಮಸಮ್ಮೋಹಕರಂ ಚ, ಅಪಿ ಚಾತ್ರೈವ ಸರ್ವಸರ್ಪವ್ಯಞ್ಜನಾವರೋಧಃ ||೩೬||
तत्र सर्वेषां सर्पाणां सामान्यत एव दष्टलक्षणं वक्ष्यामः | किं कारणं? विषं हि निशितनिस्त्रिंशाशनिहुतवहदेश्यमाशुकारि मुहर्तमप्युपेक्षितमातुरमतिपातयति, न चावकाशोऽस्ति वाक्समूहमुपसर्तुं प्रत्येकमपि दष्टलक्षणेऽभिहिते सर्वत्र त्रैविध्यं भवति, तस्मात् त्रैविध्यमेव वक्ष्यामः; एतद्ध्यातुरहितमसम्मोहकरं च, अपि चात्रैव सर्वसर्पव्यञ्जनावरोधः ||३६||
🔊 Audio coming soon
ನಿಶಿತನಿಸ್ತ್ರಿಂಶಃ ತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಖಙ್ಗಃ, ಅಶನಿಃ ವಜ್ರಂ, ಹುತವಹೋ ವಹ್ನಿಃ, ದೇಶ್ಯಂ ತುಲ್ಯಂ; ಆಶುಕಾರಿ ಶೀಘ್ರವ್ಯಾಪಕಮ್| ಅತಿಪಾತಯತಿ ಶೀಘ್ರಂ ಮಾರಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ಚಾವಕಾಶ ಇತ್ಯಾದಿ ಅವಕಾಶಃ ಕಾಲವಿಲಮ್ಬಃ| ಉಪಸರ್ತುಮ್ ಅನುಸರ್ತುಮ್| ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಪೀತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರತಿಸರ್ಪದಷ್ಟಲಕ್ಷಣಂ ನ ಕೃತಮಿತಿ ಭಾವಃ| ಏತತ್ತ್ರೈವಿಧ್ಯಮಸಮ್ಮೋಹಕರಂ ಚೇತಿ ಅಭ್ರಾನ್ತಿಜನಕಂ, `ವೈದ್ಯಸ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ;| ತದುಕ್ತಂ,- “ಮುಹ್ಯನ್ತಿ ವಿಸ್ತರೇ ಮನ್ದಾಃ” ಇತಿ||೩೬||
Adhikarana ೧೯ (೩೭) · Śloka ೩೭
ತತ್ರ, ದರ್ವೀಕರವಿಷೇಣ ತ್ವಙ್ನಯನನಖದಶನವದನಮೂತ್ರಪುರೀಷದಂಶಕೃಷ್ಣತ್ವಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಶಿರಸೋ ಗೌರವಂ ಸನ್ಧಿವೇದನಾ ಕಟೀಪೃಷ್ಠಗ್ರೀವಾದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಜೃಮ್ಭಣಂ ವೇಪಥುಃ ಸ್ವರಾವಸಾದೋ ಘುರ್ಘುರಕೋ ಜಡತಾ ಶುಷ್ಕೋದ್ಗಾರಃ ಕಾಸಶ್ವಾಸೌ ಹಿಕ್ಕಾ ವಾಯೋರೂರ್ಧ್ವಗಮನಂ ಶೂಲೋದ್ವೇಷ್ಟನಂ ತೃಷ್ಣಾ ಲಾಲಾಸ್ರಾವಃ ಫೇನಾಗಮನಂ ಸ್ರೋತೋಽವರೋಧಸ್ತಾಸ್ತಾಶ್ಚ ವಾತವೇದನಾ ಭವನ್ತಿ; ಮಣ್ಡಲಿವಿಷೇಣ ತ್ವಗಾದೀನಾಂ ಪೀತತ್ವಂ ಶೀತಾಭಿಲಾಷಃ ಪರಿಧೂಪನಂ ದಾಹಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಮದೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಜ್ವರಃ ಶೋಣಿತಾಗಮನಮೂರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ಮಾಂಸಾನಾಮವಶಾತನಂ ಶ್ವಯಥುರ್ದಂಶಕೋಥಃ ಪೀತರೂಪದರ್ಶನಮಾಶುಕೋಪಸ್ತಾಸ್ತಾಶ್ಚ ಪಿತ್ತವೇದನಾ ಭವನ್ತಿ; ರಾಜಿಮದ್ವಿಷೇಣ ಶುಕ್ಲತ್ವಂ ತ್ವಗಾದೀನಾಂ ಶೀತಜ್ವರೋ ರೋಮಹರ್ಷಃ ಸ್ತಬ್ಧತ್ವಂ ಗಾತ್ರಾಣಾಮಾದಂಶಶೋಫಃ ಸಾನ್ದ್ರಕಫಪ್ರಸೇಕಶ್ಛರ್ದಿರಭೀಕ್ಷ್ಣಮಕ್ಷ್ಣೋಃ ಕಣ್ಡೂಃ ಕಣ್ಠೇ ಶ್ವಯಥುರ್ಘುರ್ಘುರಕ ಉಚ್ಛ್ವಾಸನಿರೋಧಸ್ತಮಃಪ್ರವೇಶಸ್ತಾಸ್ತಾಶ್ಚ ಕಫವೇದನಾ ಭವನ್ತಿ ||೩೭||
तत्र, दर्वीकरविषेण त्वङ्नयननखदशनवदनमूत्रपुरीषदंशकृष्णत्वं रौक्ष्यं शिरसो गौरवं सन्धिवेदना कटीपृष्ठग्रीवादौर्बल्यं जृम्भणं वेपथुः स्वरावसादो घुर्घुरको जडता शुष्कोद्गारः कासश्वासौ हिक्का वायोरूर्ध्वगमनं शूलोद्वेष्टनं तृष्णा लालास्रावः फेनागमनं स्रोतोऽवरोधस्तास्ताश्च वातवेदना भवन्ति; मण्डलिविषेण त्वगादीनां पीतत्वं शीताभिलाषः परिधूपनं दाहस्तृष्णा मदो मूर्च्छा ज्वरः शोणितागमनमूर्ध्वमधश्च मांसानामवशातनं श्वयथुर्दंशकोथः पीतरूपदर्शनमाशुकोपस्तास्ताश्च पित्तवेदना भवन्ति; राजिमद्विषेण शुक्लत्वं त्वगादीनां शीतज्वरो रोमहर्षः स्तब्धत्वं गात्राणामादंशशोफः सान्द्रकफप्रसेकश्छर्दिरभीक्ष्णमक्ष्णोः कण्डूः कण्ठे श्वयथुर्घुर्घुरक उच्छ्वासनिरोधस्तमःप्रवेशस्तास्ताश्च कफवेदना भवन्ति ||३७||
🔊 Audio coming soon
ದರ್ವೀಕರಾದಿಸರ್ಪಗಣಭೇದಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣೋಪದೇಶೇನ ವಿಶಿಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮವಬುಧ್ಯತೇ, ತತ್ಸಾಮಾನ್ಯಂ ತ್ರಿವಿಧಲಕ್ಷಣಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ರ ದರ್ವೀಕರೇತ್ಯಾದಿ| ದರ್ವೀಕರವಿಷೇಣ ತ್ವಙ್ನಖಾದಿಕೃಷ್ಣತ್ವಾದಿಲಕ್ಷಣಾನಿ ಭವನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಸ್ವರಾವಸಾದಃ ಸ್ವರಭಙ್ಗಃ, ಘುರ್ಘುರಕೋ ಮಾರ್ಜಾರಶಬ್ದಾನುಕಾರೀ ಅವ್ಯಕ್ತೋ ಧ್ವನಿವಿಶೇಷಃ, ಜಡತಾ ನಿಃಸ್ಪನ್ದತಾ, ಶೂಲೋದ್ವೇಷ್ಟನಂ ಶೂಲೇನ ಕೃತ್ವಾಽಙ್ಗಮೋಟನಂ ತಾಸ್ತಾ ವಾತವೇದನಾಃ ತೋದನಭೇದನಾದಿಕಾಃ| ಮಣ್ಡಲೀತ್ಯಾದಿ| ಪರಿಧೂಪನಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸನ್ತಾಪಃ, ಮದಃ ಪೂಗಫಲಖಾದನೇನೇವ ಮತ್ತತ್ವಂ, ಮಾಂಸಾನಾಮವಶಾತನಂ ಶಟಿತತ್ವಾದ್ಗಲನಂ, ದಂಶಕೋಥಃ ದಂಶಸ್ಯ ಪೂತಿಭಾವಃ, ಪೀತರೂಪದರ್ಶನಂ ಸರ್ವಂ ವಸ್ತು ಪೀತಾಭಂ ಪಶ್ಯತಿ, ತಾಸ್ತಾಶ್ಚ ಪಿತ್ತವೇದನಾ ಊಷಚೋಷಾದಿಕಾಃ| ರಾಜಿಮದ್ವಿಷೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಆದಂಶಶೋಫ ಆಸಮನ್ತತೋ ದಂಶಸ್ಯ ಶೋಫಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ಪ್ರಸೇಕಃ ಕ್ಷರಣಂ, ಘುರ್ಘುರಕಃ ಅವ್ಯಕ್ತಃ ಶಬ್ದವಿಶೇಷಃ, ತಮ ಅನ್ಧಕಾರಃ; ತಾಸ್ತಾಃ ಕಣ್ಡ್ವಾದ್ಯಾಃ||೩೭||
Adhikarana ೨೦ (೩೮) · Śloka ೩೮
ಪುರುಷಾಭಿದಷ್ಟ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರೇಕ್ಷತೇ, ಅಧಸ್ತಾತ್ ಸ್ತ್ರಿಯಾ ಸಿರಾಶ್ಚೋತ್ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ಲಲಾಟೇ, ನಪುಂಸಕಾಭಿದಷ್ಟಸ್ತಿರ್ಯಕ್ಪ್ರೇಕ್ಷೀ ಭವತಿ, ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾ ಪಾಣ್ಡುಮುಖೋಧ್ಮಾತಶ್ಚ, ಸೂತಿಕಯಾ ಕುಕ್ಷಿಶೂಲಾರ್ತಃ ಸರುಧಿರಂ ಮೇಹತ್ಯುಪಜಿಹ್ವಿಕಾ ಚಾಸ್ಯ ಭವತಿ, ಗ್ರಾಸಾರ್ಥಿನಾಽನ್ನಂ ಕಾಙ್ಕ್ಷತಿ, ವೃದ್ಧೇನ ಚಿರಾನ್ಮನ್ದಾಶ್ಚ ವೇಗಾಃ, ಬಾಲೇನಾಶು ಮೃದವಶ್ಚ, ನಿರ್ವಿಷೇಣಾವಿಷಲಿಙ್ಗಂ, ಅನ್ಧಾಹಿಕೇನಾನ್ಧತ್ವಮಿತ್ಯೇಕೇ, ಗ್ರಸನಾತ್ ಅಜಗರಃ ಶರೀರಪ್ರಾಣಹರೋ ನ ವಿಷಾತ್ | ತತ್ರ ಸದ್ಯಃಪ್ರಾಣಹರಾಹಿದಷ್ಟಃ ಪತತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾಶನಿಹತ ಇವ ಭೂಮೌ, ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗಃ ಸ್ವಪಿತಿ ||೩೮||
पुरुषाभिदष्ट ऊर्ध्वं प्रेक्षते, अधस्तात् स्त्रिया सिराश्चोत्तिष्ठन्ति ललाटे, नपुंसकाभिदष्टस्तिर्यक्प्रेक्षी भवति, गर्भिण्या पाण्डुमुखोध्मातश्च, सूतिकया कुक्षिशूलार्तः सरुधिरं मेहत्युपजिह्विका चास्य भवति, ग्रासार्थिनाऽन्नं काङ्क्षति, वृद्धेन चिरान्मन्दाश्च वेगाः, बालेनाशु मृदवश्च, निर्विषेणाविषलिङ्गं, अन्धाहिकेनान्धत्वमित्येके, ग्रसनात् अजगरः शरीरप्राणहरो न विषात् | तत्र सद्यःप्राणहराहिदष्टः पतति शास्त्राशनिहत इव भूमौ, स्रस्ताङ्गः स्वपिति ||३८||
🔊 Audio coming soon
ಅಧುನಾ ಪುರುಷಾದ್ಯಭಿದಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಪುರುಷಾಭಿದಷ್ಟ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರೇಕ್ಷತೇ ಇತಿ ಪೂರ್ವಸ್ಮಾದಧಸ್ತಾದಿತ್ಯನೇನ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ನಪುಂಸಕಾಭಿದಷ್ಟ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸೂತಿಕಾ ಪ್ರಸೂತಾ| ಮೇಹತಿ ಮೂತ್ರಯತಿ| ವೃದ್ಧೇನ ದಷ್ಟಸ್ಯ ಚಿರಕಾಲೇನ ವೇಗಾಸ್ತೇ ಚ ಮನ್ದಾ ಭವನ್ತಿ| ಬಾಲೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಧೇನ ಅಹಿನಾ ದಷ್ಟಸ್ಯಾನ್ಧತ್ವಂ ಚ ದೃಶ್ಯತೇ ಇತ್ಯೇಕೇ, ಅನ್ಯೇ ಪುನರವಿಷಪ್ರಕರಣಾದವಿಷ ಏವಾಯಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ಅನ್ಧಾಹಿಃ ಜಲಬಿಲಶಾಯೀತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ಅಪರೇ ಪುನರಪರಮೇವಾನ್ಧಾಹಿಮಾಹುಃ| ಗ್ರಸನಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಗ್ರಸನಾತ್ ಗಿಲನಾತ್; ಶರೀರಪ್ರಾಣಹರಃ ಶರೀರಹರಃ ಪ್ರಾಣಹರಶ್ಚ ಭವತಿ, ನ ವಿಷಾತ್||೩೮||
Adhikarana ೨೧ (೩೯) · Śloka ೩೯
ತತ್ರ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸರ್ಪಾಣಾಂ ವಿಷಸ್ಯ ಸಪ್ತ ವೇಗಾ ಭವನ್ತಿ | ತತ್ರ, ದರ್ವೀಕರಾಣಾಂ ಪ್ರಥಮೇ ವೇಗೇ ವಿಷಂ ಶೋಣಿತಂ ದೂಷಯತಿ, ತತ್ ಪ್ರದುಷ್ಟಂ ಕೃಷ್ಣತಾಮುಪೈತಿ, ತೇನ ಕಾರ್ಷ್ಣ್ಯಂ ಪಿಪೀಲಿಕಾಪರಿಸರ್ಪಣಮಿವ ಚಾಙ್ಗೇ ಭವತಿ; ದ್ವಿತೀಯೇ ಮಾಂಸಂ ದೂಷಯತಿ, ತೇನಾತ್ಯರ್ಥಂ ಕೃಷ್ಣತಾ ಶೋಫೋ ಗ್ರನ್ಥಯಶ್ಚಾಙ್ಗೇ ಭವನ್ತಿ; ತೃತೀಯೇ ಮೇದೋ ದೂಷಯತಿ, ತೇನ ದಂಶಕ್ಲೇದಃ ಶಿರೋಗೌರವಂ ಸ್ವೇದಶ್ಚಕ್ಷುರ್ಗ್ರಹಣಂ ಚ; ಚತುರ್ಥೇ ಕೋಷ್ಠಮನುಪ್ರವಿಶ್ಯ ಕಫಪ್ರಧಾನಾನ್ ದೋಷಾನ್ ದೂಷಯತಿ, ತೇನ ತನ್ದ್ರಾಪ್ರಸೇಕಸನ್ಧಿವಿಶ್ಲೇಷಾ ಭವನ್ತಿ; ಪಞ್ಚಮೇಽಸ್ಥೀನ್ಯನುಪ್ರವಿಶತಿ ಪ್ರಾಣಮಗ್ನಿಂ ಚ ದೂಷಯತಿ, ತೇನ ಪರ್ವಭೇದೋ ಹಿಕ್ಕಾ ದಾಹಶ್ಚ ಭವತಿ; ಷಷ್ಠೇ ಮಜ್ಜಾನಮನುಪ್ರವಿಶತಿ ಗ್ರಹಣೀಂ ಚಾತ್ಯರ್ಥಂ ದೂಷಯತಿ, ತೇನ ಗಾತ್ರಾಣಾಂ ಗೌರವಮತೀಸಾರೋ ಹೃತ್ಪೀಡಾ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಚ ಭವತಿ; ಸಪ್ತಮೇ ಶುಕ್ರಮನುಪ್ರವಿಶತಿ ವ್ಯಾನಂ ಚಾತ್ಯರ್ಥಂ ಕೋಪಯತಿ ಕಫಂ ಚ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ರೋತೋಭ್ಯಃ ಪ್ರಚ್ಯಾವಯತಿ, ತೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮವರ್ತಿಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ ಕಟೀಪೃಷ್ಠಭಙ್ಗಃ ಸರ್ವಚೇಷ್ಟಾವಿಘಾತೋ ಲಾಲಾಸ್ವೇದಯೋರತಿಪ್ರವೃತ್ತಿರುಚ್ಛ್ವಾಸನಿರೋಧಶ್ಚ ಭವತಿ | ಮಣ್ಡಲಿನಾಂ ಪ್ರಥಮೇ ವೇಗೇ ವಿಷಂ ಶೋಣಿತಂ ದೂಷಯತಿ, ತತ್ ಪ್ರದುಷ್ಟಂ ಪೀತತಾಮುಪೈತಿ, ತತ್ರ ಪರಿದಾಹಃ ಪೀತಾವಭಾಸತಾ ಚಾಙ್ಗಾನಾಂ ಭವತಿ; ದ್ವಿತೀಯೇ ಮಾಂಸಂ ದೂಷಯತಿ, ತೇನಾತ್ಯರ್ಥಂ ಪೀತತಾ ಪರಿದಾಹೋ ದಂಶೇ ಶ್ವಯಥುಶ್ಚ ಭವತಿ; ತೃತೀಯೇ ಮೇದೋ ದೂಷಯತಿ, ತೇನ ಪೂರ್ವವಚ್ಚಕ್ಷುರ್ಗ್ರಹಣಂ ತೃಷ್ಣಾ ದಂಶಕ್ಲೇದಃ ಸ್ವೇದಶ್ಚ; ಚತುರ್ಥೇ ಕೋಷ್ಠಮನುಪ್ರವಿಶ್ಯ ಜ್ವರಮಾಪಾದಯತಿ; ಪಞ್ಚಮೇ ಪರಿದಾಹಂ ಸರ್ವಗಾತ್ರೇಷು ಕರೋತಿ, ಷಷ್ಠಸಪ್ತಮಯೋಃ ಪೂರ್ವವತ್ | ರಾಜಿಮತಾಂ ಪ್ರಥಮೇ ವೇಗೇ ವಿಷಂ ಶೋಣಿತಂ ದೂಷಯತಿ ತತ್ ಪ್ರದುಷ್ಟಂ ಪಾಣ್ಡುತಾಮುಪೈತಿ, ತೇನ ರೋಮಹರ್ಷಃ ಶುಕ್ಲಾವಭಾಸಶ್ಚ ಪುರುಷೋ ಭವತಿ; ದ್ವಿತೀಯೇ ಮಾಂಸಂ ದೂಷಯತಿ, ತೇನ ಪಾಣ್ಡುತಾಽತ್ಯರ್ಥಂ ಜಾಡ್ಯಂ ಶಿರಃಶೋಫಶ್ಚ ಭವತಿ; ತೃತೀಯೇ ಮೇದೋ ದೂಷಯತಿ, ತೇನ ಚಕ್ಷುರ್ಗ್ರಹಣಂ ದಂಶಕ್ಲೇದಃ ಸ್ವೇದೋ ಘ್ರಾಣಾಕ್ಷಿಸ್ರಾವಶ್ಚ ಭವತಿ; ಚತುರ್ಥೇ ಕೋಷ್ಠಮನುಪ್ರವಿಶ್ಯ ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಂ ಶಿರೋಗೌರವಂ ಚಾಪಾದಯತಿ; ಪಞ್ಚಮೇ ವಾಕ್ಸಙ್ಗಂ ಶೀತಜ್ವರಂ ಚ ಕರೋತಿ; ಷಷ್ಠಸಪ್ತಮಯೋಃ ಪೂರ್ವವದಿತಿ ||೩೯||
तत्र सर्वेषां सर्पाणां विषस्य सप्त वेगा भवन्ति | तत्र, दर्वीकराणां प्रथमे वेगे विषं शोणितं दूषयति, तत् प्रदुष्टं कृष्णतामुपैति, तेन कार्ष्ण्यं पिपीलिकापरिसर्पणमिव चाङ्गे भवति; द्वितीये मांसं दूषयति, तेनात्यर्थं कृष्णता शोफो ग्रन्थयश्चाङ्गे भवन्ति; तृतीये मेदो दूषयति, तेन दंशक्लेदः शिरोगौरवं स्वेदश्चक्षुर्ग्रहणं च; चतुर्थे कोष्ठमनुप्रविश्य कफप्रधानान् दोषान् दूषयति, तेन तन्द्राप्रसेकसन्धिविश्लेषा भवन्ति; पञ्चमेऽस्थीन्यनुप्रविशति प्राणमग्निं च दूषयति, तेन पर्वभेदो हिक्का दाहश्च भवति; षष्ठे मज्जानमनुप्रविशति ग्रहणीं चात्यर्थं दूषयति, तेन गात्राणां गौरवमतीसारो हृत्पीडा मूर्च्छा च भवति; सप्तमे शुक्रमनुप्रविशति व्यानं चात्यर्थं कोपयति कफं च सूक्ष्मस्रोतोभ्यः प्रच्यावयति, तेन श्लेष्मवर्तिप्रादुर्भावः कटीपृष्ठभङ्गः सर्वचेष्टाविघातो लालास्वेदयोरतिप्रवृत्तिरुच्छ्वासनिरोधश्च भवति | मण्डलिनां प्रथमे वेगे विषं शोणितं दूषयति, तत् प्रदुष्टं पीततामुपैति, तत्र परिदाहः पीतावभासता चाङ्गानां भवति; द्वितीये मांसं दूषयति, तेनात्यर्थं पीतता परिदाहो दंशे श्वयथुश्च भवति; तृतीये मेदो दूषयति, तेन पूर्ववच्चक्षुर्ग्रहणं तृष्णा दंशक्लेदः स्वेदश्च; चतुर्थे कोष्ठमनुप्रविश्य ज्वरमापादयति; पञ्चमे परिदाहं सर्वगात्रेषु करोति, षष्ठसप्तमयोः पूर्ववत् | राजिमतां प्रथमे वेगे विषं शोणितं दूषयति तत् प्रदुष्टं पाण्डुतामुपैति, तेन रोमहर्षः शुक्लावभासश्च पुरुषो भवति; द्वितीये मांसं दूषयति, तेन पाण्डुताऽत्यर्थं जाड्यं शिरःशोफश्च भवति; तृतीये मेदो दूषयति, तेन चक्षुर्ग्रहणं दंशक्लेदः स्वेदो घ्राणाक्षिस्रावश्च भवति; चतुर्थे कोष्ठमनुप्रविश्य मन्यास्तम्भं शिरोगौरवं चापादयति; पञ्चमे वाक्सङ्गं शीतज्वरं च करोति; षष्ठसप्तमयोः पूर्ववदिति ||३९||
🔊 Audio coming soon
ವೇಗೋ ವಿಷವೇಗೋ ವಿಷಗತಿಃ| ತತ್ರ ದರ್ವೀಕರಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚಕ್ಷುರ್ಗ್ರಹಣಂ ದೃಷ್ಟ್ಯವರೋಧಃ| ಪಞ್ಚಮೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗ್ರಹಣೀ ಪಿತ್ತಧರಾ ಕಲಾ| ಪೂರ್ವವದಿತಿ ದರ್ವೀಕಾರವಿಷಸ್ಯ ಷಷ್ಠಸಪ್ತಮಯೋರ್ವೇಗಯೋರ್ಯಾನಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ತಾನಿ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ | ಏವಂ ರಾಜಿಮತಾಮಪಿ ಷಷ್ಠಸಪ್ತಮವೇಗಯೋರತಿದೇಶಾರ್ಥೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ||೩೯||
Adhikarana ೨೨ (೪೦) · Śloka ೪೦
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಧಾತ್ವನ್ತರೇಷು ಯಾಃ ಸಪ್ತ ಕಲಾಃ ಸಮ್ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ | ತಾಸ್ವೇಕೈಕಾಮತಿಕ್ರಮ್ಯ ವೇಗಂ ಪ್ರಕುರುತೇ ವಿಷಮ್ ||೪೦||
भवन्ति चात्र- धात्वन्तरेषु याः सप्त कलाः सम्परिकीर्तिताः | तास्वेकैकामतिक्रम्य वेगं प्रकुरुते विषम् ||४०||
🔊 Audio coming soon
ಕುತಃ ಪುನಃ ಸಪ್ತೈವ ವೇಗಾ ಇತ್ಯಾಹ- ಭವನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಧಾತ್ವನ್ತರೇಷು ಧಾತುಮಧ್ಯೇಷು, ಧಾತುಗ್ರಹಣಮಾಶಯೋಪಲಕ್ಷಣಂ; ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ- ಧಾತ್ವಾಶಯಾನ್ತರಮರ್ಯಾದಾ ಯಾಃ ಕಲಾಃ ಸಪ್ತ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾ ಗರ್ಭವ್ಯಾಕರಣೇ ತಾಸ್ವೇಕೈಕಾಮತಿಕ್ರಮ್ಯ ಸಪ್ತಸು ಧಾತುಷು ಸಪ್ತ ವೇಗಾ ಭವನ್ತಿ| ತದ್ಯಥಾ- ರಸರಕ್ತಯೋರನ್ತರಸ್ಥಾಂ ಕಲಾಮತಿಕ್ರಮ್ಯ ರಕ್ತೇ ಪ್ರಥಮವೇಗಃ, ರಕ್ತಮಾಂಸಯೋರನ್ತರಸ್ಥಾಂ ಕಲಾಮತಿಕ್ರಮ್ಯ ದ್ವಿತೀಯಃ, ಮಾಂಸಮೇದಸೋರನ್ತರಸ್ಥಾಂ ಕಲಾಮತಿಕ್ರಮ್ಯ ತೃತೀಯಃ, ಮೇದಃಕಫಯೋರನ್ತರಸ್ಥಾಂ ಕಲಾಮತಿಕ್ರಮ್ಯ ಚತುರ್ಥಃ, ಕಫಪುರೀಷಯೋರನ್ತರಸ್ಥಾಂ ಕಲಾಮತಿಕ್ರಮ್ಯ ಪಞ್ಚಮಃ, ಪುರೀಷಪಿತ್ತಯೋರನ್ತರಸ್ಥಾಂ ಕಲಾಮತಿಕ್ರಮ್ಯ ಷಷ್ಠಃ, ಪಿತ್ತಶುಕ್ರಯೋರನ್ತರಸ್ಥಾಂ ಕಲಾಮತಿಕ್ರಮ್ಯ ಸಪ್ತಮ ಇತಿ| ಯೈವ ಕಲಾ ಪುರೀಷಧರಾ ಸೈವಾಸ್ಥಿಧರೇತಿ ಪಞ್ಚಮೇ ಅಸ್ಥನ್ಯನುಪ್ರವಿಶತೀತ್ಯವಿರುದ್ಧಂ; ಏವಂ ಯೈವ ಪಿತ್ತಧರಾ ಸೈವ ಮಜ್ಜಧರೇತಿ ಷಷ್ಠೇ ಮಜ್ಜಾನಮನುಪ್ರವಿಶತೀತ್ಯವಿರುದ್ಧಮ್||೪೦||
Adhikarana ೨೩ (೪೧) · Śloka ೪೧
ಯೇನಾನ್ತರೇಣ ತು ಕಲಾಂ ಕಾಲಕಲ್ಪಂ ಭಿನತ್ತಿ ಹಿ | ಸಮೀರಣೇನೋಹ್ಯಮಾನಂ ತತ್ತು ವೇಗಾನ್ತರಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ||೪೧||
येनान्तरेण तु कलां कालकल्पं भिनत्ति हि | समीरणेनोह्यमानं तत्तु वेगान्तरं स्मृतम् ||४१||
🔊 Audio coming soon
ವೇಗಮಭಿಧಾಯ ವೇಗಾನ್ತರಮಾಹ- ಯೇನಾನ್ತರೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಯೇನಾನ್ತರೇಣ ಯೇನ ಕಾಲೇನ, ಕಲಾಮ್ ಉಕ್ತಲಕ್ಷಣಾಂ, ಕಾಲಕಲ್ಪಂ ಮೃತ್ಯುಸದೃಶಂ ವಿಷಂ, ಭಿನತ್ತಿ ವಿದಾರಯತಿ, ಸಮೀರಣೇನೋಹ್ಯಮಾನಂ ವಾಯುನಾ ಪ್ರೇರ್ಯಮಾಣಂ ತತ್ತು ವೇಗಾನ್ತರಂ ಭೂತಸ್ಯ ಭವಿಷ್ಯತಶ್ಚ ವೇಗಸ್ಯ ಮಧ್ಯಭೂತಃ ಕಾಲಸ್ತಾವತ್ಪ್ರಮಾಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೪೧||
Adhikarana ೨೪ (೪೨-೪೫) · Śloka ೪೫
ಶೂನಾಙ್ಗಃ ಪ್ರಥಮೇ ವೇಗೇ ಪಶುರ್ಧ್ಯಾಯತಿ ದುಃಖಿತಃ | ಲಾಲಾಸ್ರಾವೋ ದ್ವಿತೀಯೇ ತು ಕೃಷ್ಣಾಙ್ಗಃ ಪೀಡ್ಯತೇ ಹೃದಿ ||೪೨|| ತೃತೀಯೇ ಚ ಶಿರೋದುಃಖಂ ಕಣ್ಠಗ್ರೀವಂ ಚ ಭಜ್ಯತೇ | ಚತುರ್ಥೇ ವೇಪತೇ ಮೂಢಃ ಖಾದನ್ ದನ್ತಾನ್ ಜಹಾತ್ಯಸೂನ್ ||೪೩|| ಕೇಚಿದ್ವೇಗತ್ರಯಂ ಪ್ರಾಹುರನ್ತಂ ಚೈತೇಷು ತದ್ವಿದಃ | ಧ್ಯಾಯತಿ ಪ್ರಥಮೇ ವೇಗೇ ಪಕ್ಷೀ ಮುಹ್ಯತ್ಯತಃ ಪರಮ್ ||೪೪|| ದ್ವಿತೀಯೇ ವಿಹ್ವಲಃ ಪ್ರೋಕ್ತಸ್ತೃತೀಯೇ ಮೃತ್ಯುಮೃಚ್ಛತಿ | ಕೇಚಿದೇಕಂ ವಿಹಙ್ಗೇಷು ವಿಷವೇಗಮುಶನ್ತಿ ಹಿ | ಮಾರ್ಜಾರನಕುಲಾದೀನಾಂ ವಿಷಂ ನಾತಿಪ್ರವರ್ತತೇ ||೪೫||
शूनाङ्गः प्रथमे वेगे पशुर्ध्यायति दुःखितः | लालास्रावो द्वितीये तु कृष्णाङ्गः पीड्यते हृदि ||४२|| तृतीये च शिरोदुःखं कण्ठग्रीवं च भज्यते | चतुर्थे वेपते मूढः खादन् दन्तान् जहात्यसून् ||४३|| केचिद्वेगत्रयं प्राहुरन्तं चैतेषु तद्विदः | ध्यायति प्रथमे वेगे पक्षी मुह्यत्यतः परम् ||४४|| द्वितीये विह्वलः प्रोक्तस्तृतीये मृत्युमृच्छति | केचिदेकं विहङ्गेषु विषवेगमुशन्ति हि | मार्जारनकुलादीनां विषं नातिप्रवर्तते ||४५||
🔊 Audio coming soon
ಮನುಷ್ಯಸ್ಯ ಸಪ್ತವಿಷವೇಗಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಪಶುಪಕ್ಷಿಷ್ವಪಿ ವೇಗಪ್ರಸಙ್ಖ್ಯಾಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಶೂನಾಙ್ಗ ಇತ್ಯಾದಿ| ಹೃಷ್ಟಾಙ್ಗ ಉದ್ಧರ್ಷಿತಶರೀರಃ, ಕೇಚಿದ್ವೇಗತ್ರಯಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ಕೇಚಿದಾಚಾರ್ಯಾ `ಧ್ಯಾಯತಿ ಪ್ರಥಮೇ’ ಇತ್ಯಾದಿಪಾಠಂ ನ ಪಠನ್ತಿ||೪೨-೪೫||
Adhikarana ಪುಷ್ಪಿಕಾ · Śloka ೪
ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ ಸರ್ಪದಷ್ಟವಿಷವಿಜ್ಞಾನೀಯಂ ನಾಮ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೪||
इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने सर्पदष्टविषविज्ञानीयं नाम चतुर्थोऽध्यायः ||४||
🔊 Audio coming soon
ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪||