Adhikarana ൧ (൧-൨) · Śloka ൨
അഥാതോ ജങ്ഗമവിഷവിജ്ഞാനീയം കല്പം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातो जङ्गमविषविज्ञानीयं कल्पं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
അഥാത ഇത്യാദി||൧-൨||
Adhikarana ൨ (൩-൪) · Śloka ൪
ജങ്ഗമസ്യ വിഷസ്യോക്താന്യധിഷ്ഠാനാനി ഷോഡശ | സമാസേന മയാ യാനി വിസ്തരസ്തേഷു വക്ഷ്യതേ ||൩|| തത്ര, ദൃഷ്ടിനിഃശ്വാസദംഷ്ട്രാനഖമൂത്രപുരീഷശുക്രലാലാര്തവമുഖസന്ദംശ- വിശര്ധിതതുണ്ഡാസ്ഥിപിത്തശൂകശവാനീതി ||൪||
जङ्गमस्य विषस्योक्तान्यधिष्ठानानि षोडश | समासेन मया यानि विस्तरस्तेषु वक्ष्यते ||३|| तत्र, दृष्टिनिःश्वासदंष्ट्रानखमूत्रपुरीषशुक्रलालार्तवमुखसन्दंश- विशर्धिततुण्डास्थिपित्तशूकशवानीति ||४||
🔊 Audio coming soon
താന്യേവാധിഷ്ഠാനാനി നിര്ദിശന്നാഹ- തത്ര ദൃഷ്ടിനിഃശ്വാസേത്യാദി| നിഃശ്വാസഃ ഫൂത്കാരഃ, വിശര്ധിതം പായുകൃതഃ കുത്സിതശബ്ദഃ, ശൂകം കീടലോമ, കീടാനാം സര്പാണാം ച വിഗതപ്രാണാനാം ദേഹഃ ശവഃ| വൃദ്ധവാഗ്ഭടസ്തു തുണ്ഡവിശര്ധിതസ്ഥാനേ അല(ആര)ശോണിതേ പഠതി||൩-൪||
Adhikarana ൩ (൫) · Śloka ൫
തത്ര, ദൃഷ്ടിനിഃശ്വാസവിഷാ ദിവ്യാഃ സര്പാഃ, ഭൌമാസ്തു ദംഷ്ട്രാവിഷാഃ, മാര്ജാരശ്വവാനരമകരമണ്ഡൂകപാകമത്സ്യഗോധാശമ്ബൂകപ്രചലാകഗൃഹഗോധികാചതുഷ്പാദകീടാസ്തഥാऽന്യേ ദംഷ്ട്രാനഖവിഷാഃ, ചിപിടപിച്ചിടകകഷായവാസികസര്ഷപകതോടകവര്ചഃകീടകൌണ്ഡിന്യകാഃ ശകൃന്മൂത്രവിഷാഃ, മൂഷികാഃ ശുക്രവിഷാഃ, ലൂതാ ലാലാമൂത്രപുരീഷമുഖസന്ദംശനഖശുക്രാര്തവവിഷാഃ , വൃശ്ചികവിശ്വമ്ഭരവരടീരാജീവമത്സ്യോച്ചിടിങ്ഗാഃ സമുദ്രവൃശ്ചികാശ്ചാല(ര)വിഷാഃ, ചിത്രശിരഃസരാവകുര്ദിശതദാരുകാരിമേദകസാരികാമുഖാ മുഖസന്ദംശവിശര്ധിതമൂത്രപുരീഷവിഷാഃ, മക്ഷികാകണഭജലായുകാ മുഖസന്ദംശവിഷാഃ, വിഷഹതാസ്ഥി സര്പകണ്ടകവരടീമത്സ്യാസ്ഥി ചേത്യസ്ഥിവിഷാണി, ശകുലീമത്സ്യരക്തരാജിവരകീ(ടീ)മത്സ്യാശ്ച പിത്തവിഷാഃ, സൂക്ഷ്മതുണ്ഡോച്ചിടിങ്ഗവരടീശതപദീശൂകവലഭികാശൃങ്ഗിഭ്രമരാഃ ശൂകതുണ്ഡവിഷാഃ, കീടസര്പദേഹാ ഗതാസവഃ ശവവിഷാഃ; ശേഷാസ്ത്വനുക്താ മുഖസന്ദംശവിഷേഷ്വേവ ഗണയിതവ്യാഃ ||൫||
तत्र, दृष्टिनिःश्वासविषा दिव्याः सर्पाः, भौमास्तु दंष्ट्राविषाः, मार्जारश्ववानरमकरमण्डूकपाकमत्स्यगोधाशम्बूकप्रचलाकगृहगोधिकाचतुष्पादकीटास्तथाऽन्ये दंष्ट्रानखविषाः, चिपिटपिच्चिटककषायवासिकसर्षपकतोटकवर्चःकीटकौण्डिन्यकाः शकृन्मूत्रविषाः, मूषिकाः शुक्रविषाः, लूता लालामूत्रपुरीषमुखसन्दंशनखशुक्रार्तवविषाः , वृश्चिकविश्वम्भरवरटीराजीवमत्स्योच्चिटिङ्गाः समुद्रवृश्चिकाश्चाल(र)विषाः, चित्रशिरःसरावकुर्दिशतदारुकारिमेदकसारिकामुखा मुखसन्दंशविशर्धितमूत्रपुरीषविषाः, मक्षिकाकणभजलायुका मुखसन्दंशविषाः, विषहतास्थि सर्पकण्टकवरटीमत्स्यास्थि चेत्यस्थिविषाणि, शकुलीमत्स्यरक्तराजिवरकी(टी)मत्स्याश्च पित्तविषाः, सूक्ष्मतुण्डोच्चिटिङ्गवरटीशतपदीशूकवलभिकाशृङ्गिभ्रमराः शूकतुण्डविषाः, कीटसर्पदेहा गतासवः शवविषाः; शेषास्त्वनुक्ता मुखसन्दंशविषेष्वेव गणयितव्याः ||५||
🔊 Audio coming soon
തത്രേത്യാദി| ദിവി ഭവാ ദിവ്യാഃ, ഭൂമൌ ഭവാ ഭൌമാഃ; ഏതച്ച പ്രായികം, സര്വേऽപി സര്പാ ദംശായതനവിഷാഃ; തഥാ ഹി സാവിത്രേ,- “സര്വ ഏവ സര്പാ ദംശവിഷാ ഭവന്തി, മലദശനദംഷ്ട്രാചക്ഷുര്ലാലാനിഃശ്വാസേന്ദ്രിയമൂത്രപുരീഷപുച്ഛൈഃ ”(?) ഇതി| മാര്ജാരേത്യാദി| അത്ര മാര്ജാരോക്ത്യൈവ വ്യാലാ വ്യാഘ്രാദയോऽഭിപ്രേതാഃ| മകരോ ജലജന്തുരിത്യേകേ, അന്യേ ആഗ്നേയകീടപഠിതം മകരാകാരത്വേന മകരം, കര്കടവൃശ്ചികം മകരമന്യേ| പാകമത്സ്യോऽപി ആഗ്നേയേഷ്വേവ പഠിതഃ കീടവിശേഷഃ| ഗോധാ പഞ്ചനഖീ പവിത്രാ സൌമ്യകീടപഠിതാ; കൃഷ്ണശബ്ദസ്യ ലോപാത് കൃഷ്ണഗോധാം വിദുരന്യേ| പ്രചലാകം സൌമ്യകീടപഠിതം കീടവിശേഷമാഹുഃ| ഗൃഹഗോധികാ കോഷ്ഠാഗാരീ കോഷ്ഠഗൃഹകാരികാ| ചതുഷ്പദകീടാഃ പ്രതിസൂര്യകാദയഃ| തഥാऽന്യേ മശകമക്ഷികാദയശ്ച കീടാഃ| ചിപിടപിച്ചിടകേത്യാദി ഏതേ കീടവിശേഷാ ദേശാന്തരേ ലോകതോ ജ്ഞേയാഃ| വൃശ്ചികേത്യാദി| ആരശബ്ദേനാത്ര വൃശ്ചികലാങ്ഗൂലാദിസ്ഥിതഃ കണ്ടകോ ഭണ്യതേ, തസ്യ ച സ്ഥൂലശൂകരൂപത്വാച്ഛൂകഗ്രഹണേനൈവ ഗ്രഹണം, അത ഏവ ദൃഷ്ടിനിഃശ്വാസേത്യാദിസൂത്രേ പൃഥങ്നോദാഹൃതമാരഗ്രഹണമ് | ഗയദാസശ്ചാത്ര `ആലാലവിഷാ’ ഇതി പഠതി, വ്യാഖ്യാനയതി ച- ആലാലം ലാലാ| ചിത്രശിര ഇത്യാദി| വരകീമത്സ്യയോഃ സ്ഥാനേ കേചിദേകമേവ വരടീ(കീ)മത്സ്യം പഠന്തി| ഗതാസവോ ഗതപ്രാണാഃ||൫||
Adhikarana ൪ (൬) · Śloka ൬
ഭവന്തി ചാത്ര- രാജ്ഞോऽരിദേശേ രിപവസ്തൃണാമ്ബുമാര്ഗാന്നധൂമശ്വസനാന് വിഷേണ | സന്ദൂഷയന്ത്യേഭിരതിപ്രദുഷ്ടാന് വിജ്ഞായ ലിങ്ഗൈരഭിശോധയേത്താന് ||൬||
भवन्ति चात्र- राज्ञोऽरिदेशे रिपवस्तृणाम्बुमार्गान्नधूमश्वसनान् विषेण | सन्दूषयन्त्येभिरतिप्रदुष्टान् विज्ञाय लिङ्गैरभिशोधयेत्तान् ||६||
🔊 Audio coming soon
രാജ്ഞ ഇത്യാദി| അരിദേശേ പ്രവിഷ്ടസ്യ രാജ്ഞോऽപി രിപവഃ ശത്രവഃ തൃണാദീന് സന്ദൂഷയന്തി| അന്നമ് അന്നരക്ഷായാമുക്തമപി ദേശാദിപ്രസങ്ഗേണാത്ര പുനരുക്തമ്| ശ്വസനോ വായുഃ| ഏഭിര്ലിങ്ഗൈഃ വക്ഷ്യമാണൈരിത്യര്ഥഃ||൬||
Adhikarana ൫ (൭-൮) · Śloka ൮
ദുഷ്ടം ജലം പിച്ഛിലമുഗ്രഗന്ധി ഫേനാന്വിതം രാജിഭിരാവൃതം ച | മണ്ഡൂകമത്സ്യം മ്രിയതേ വിഹങ്ഗാ മത്താശ്ച സാനൂപചരാ ഭ്രമന്തി ||൭|| മജ്ജന്തി യേ ചാത്ര നരാശ്വനാഗാസ്തേ ഛര്ദിമോഹജ്വരദാഹശോഫാന് | ഋ(ഗ)ച്ഛന്തി തേഷാമപഹൃത്യ ദോഷാന് ദുഷ്ടം ജലം ശോധയിതും യതേത ||൮||
दुष्टं जलं पिच्छिलमुग्रगन्धि फेनान्वितं राजिभिरावृतं च | मण्डूकमत्स्यं म्रियते विहङ्गा मत्ताश्च सानूपचरा भ्रमन्ति ||७|| मज्जन्ति ये चात्र नराश्वनागास्ते छर्दिमोहज्वरदाहशोफान् | ऋ(ग)च्छन्ति तेषामपहृत्य दोषान् दुष्टं जलं शोधयितुं यतेत ||८||
🔊 Audio coming soon
ദുഷ്ടമിത്യാദി| രാജിഭിഃ കൃഷ്ണാഭിഃ| വിഹങ്ഗാ ഇത്യാദി സാനൂപചരാ അനൂപചരസഹിതാ വിഹങ്ഗാഃ പക്ഷിണോ വിഷവേഗേന മത്താഃ സന്തോ ഭ്രമന്തി| ഋച്ഛന്തി പ്രാപ്നുവന്തി| യതേത യത്നം കുര്വീത||൭-൮||
Adhikarana ൬ (൯) · Śloka ൧൦
ധവാശ്വകര്ണാസനപാരിഭദ്രാന് സപാടലാന് സിദ്ധകമോക്ഷകൌ ച | ദഗ്ധ്വാ സരാജദ്രുമസോമവല്കാംസ്തദ്ഭസ്മ ശീതം വിതരേത് സരഃസു ||൯|| ഭസ്മാഞ്ജലിം ചാപി ഘടേ നിധായ വിശോധയേദീപ്സിതമേവമമ്ഭഃ |൧൦|
धवाश्वकर्णासनपारिभद्रान् सपाटलान् सिद्धकमोक्षकौ च | दग्ध्वा सराजद्रुमसोमवल्कांस्तद्भस्म शीतं वितरेत् सरःसु ||९|| भस्माञ्जलिं चापि घटे निधाय विशोधयेदीप्सितमेवमम्भः |१०|
🔊 Audio coming soon
തദേവ ദുഷ്ടവാരിപ്രശോധനൌഷധം ദര്ശയന്നാഹ- ധവാശ്വേത്യാദി| അശ്വകര്ണഃ പൂര്വദേശേ പ്രസിദ്ധോ ഗന്ധമുണ്ഡഃ അശ്വത്ഥസദൃശഃ, അസനോ ബീജകഃ, പാരിഭദ്രഃ ഫലഭദ്രോ രക്തകുസുമഃ കണ്ടകീ രോഹിണീസദൃശപത്രഃ പൂര്വദേശേ പ്രസിദ്ധഃ, രാജദ്രുമഃ കിരമാലകഃ, സോമവല്കഃ കട്വലഃ| വിതരേത് നിഃക്ഷിപേത്| സരഃസ്വിതി ബഹുവചനമവഹജ്ജലോപലക്ഷണം; വഹജ്ജലാനാം ദൂഷണമേവ ദുഷ്കരണമ്| സാമാന്യജനാര്ഥം സരസാം സംശോധനമഭിധായ വിശിഷ്ടജനാര്ഥമുദ്ധൃതജലസ്യ ശോധനം ദര്ശയന്നാഹ- ഭസ്മാഞ്ജലിമിത്യാദി| അഞ്ജലിം ചതുഃപലം, തം ച ഘടേ ദ്രോണപ്രമിതേ ജലേ, നിധായ നിഃക്ഷിപ്യ, ഈപ്സിതം വാഞ്ഛിതം ശോധയേത്| ജേജ്ജടാചാര്യസ്തു ഘടം ഗര്ഗരീമാഹ||൯||-
Adhikarana ൭ (൧൦-൧൨) · Śloka ൧൨
ക്ഷിതിപ്രദേശം വിഷദൂഷിതം തു ശിലാതലം തീര്ഥമഥേരിണം വാ ||൧൦|| സ്പൃശന്തി ഗാത്രേണ തു യേന യേന ഗോവാജിനാഗോഷ്ട്രഖരാ നരാ വാ | തച്ഛൂനതാം യാത്യഥ ദഹ്യതേ ച വിശീര്യതേ രോമനഖം തഥൈവ ||൧൧|| തത്രാപ്യനന്താം സഹ സര്വഗന്ധൈഃ പിഷ്ട്വാ സുരാഭിര്വിനിയോജ്യ മാര്ഗമ് | സിഞ്ചേത് പയോഭിഃ സുമൃദന്വതൈസ്തം വിഡങ്ഗപാഠാകടഭീജലൈര്വാ ||൧൨||
क्षितिप्रदेशं विषदूषितं तु शिलातलं तीर्थमथेरिणं वा ||१०|| स्पृशन्ति गात्रेण तु येन येन गोवाजिनागोष्ट्रखरा नरा वा | तच्छूनतां यात्यथ दह्यते च विशीर्यते रोमनखं तथैव ||११|| तत्राप्यनन्तां सह सर्वगन्धैः पिष्ट्वा सुराभिर्विनियोज्य मार्गम् | सिञ्चेत् पयोभिः सुमृदन्वतैस्तं विडङ्गपाठाकटभीजलैर्वा ||१२||
🔊 Audio coming soon
ക്ഷിതിപ്രദേശമിത്യാദി| തീര്ഥം നദ്യാദിഘട്ടമ്| ഈരിണമ് ഊഷരമ്| അനന്താം സര്വഗന്ധൈഃ സഹ സംയോജ്യ സുരാഭിഃ പിഷ്ട്വാ മാര്ഗം സിഞ്ചേദിതി സമ്ബന്ധഃ| സുരാഭിരിതി ബഹുവചനാന്മധുഗുഡപിഷ്ടകൃതാഭിഃ| അനന്താ ഉത്പലസാരിവാ| സര്വഗന്ധൈഃ ഏലാദിപരിപഠിതൈഃ| പയോഭിഃ ക്ഷീരൈഃ| മൃദന്വിതൈസ്തം മാര്ഗം സിഞ്ചേത്, വിഡങ്ഗാദിജലൈര്വാ മാര്ഗം സിഞ്ചേത്| മൃദിഹ കൃഷ്ണാ പ്രാധാന്യകല്പനയാ| അന്യേ ത്വേവം പഠന്തി- “തത്രാപ്യനന്താം സഹ സര്വഗന്ധൈര്വചാം തു പിഷ്ട്വാ സുരയാऽനുമാര്ഗമ്| സിഞ്ചേത്തഥാ മൃത്സഹിതാഭിരദ്ഭിര്മാര്ഗോऽസ്തി നാന്യോ യദി തേന ഗച്ഛേത്” ഇതി| `പയോഭിസ്തു മൃദന്വിതൈഃ’ ഇത്യത്ര `വല്മീകമൃദന്വിതാഭിഃ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, വിഷഘ്നത്വാദ്വല്മീകസ്യ||൧൦-൧൨||
Adhikarana ൮ (൧൩-൧൫) · Śloka ൧൫
തൃണേഷു ഭക്തേഷു ച ദൂഷിതേഷു സീദന്തി മൂര്ച്ഛന്തി വമന്തി ചാന്യേ | വിഡ്ഭേദമൃച്ഛന്ത്യഥവാ മ്രിയന്തേ തേഷാം ചികിത്സാം പ്രണയേദ്യഥോക്താമ് ||൧൩|| വിഷാപഹൈര്വാऽപ്യഗദൈര്വിലിപ്യ വാദ്യാനി ചിത്രാണ്യപി വാദയേത | താരഃ സുതാരഃ സസുരേന്ദ്രഗോപഃ സര്വൈശ്ച തുല്യഃ കുരുവിന്ദഭാഗഃ ||൧൪|| പിത്തേന യുക്തഃ കപിലാന്വയേന വാദ്യപ്രലേപോ വിഹിതഃ പ്രശസ്തഃ | വാദ്യസ്യ ശബ്ദേന ഹി യാന്തി നാശം വിഷാണി ഘോരാണ്യപി യാനി സന്തി ||൧൫||
तृणेषु भक्तेषु च दूषितेषु सीदन्ति मूर्च्छन्ति वमन्ति चान्ये | विड्भेदमृच्छन्त्यथवा म्रियन्ते तेषां चिकित्सां प्रणयेद्यथोक्ताम् ||१३|| विषापहैर्वाऽप्यगदैर्विलिप्य वाद्यानि चित्राण्यपि वादयेत | तारः सुतारः ससुरेन्द्रगोपः सर्वैश्च तुल्यः कुरुविन्दभागः ||१४|| पित्तेन युक्तः कपिलान्वयेन वाद्यप्रलेपो विहितः प्रशस्तः | वाद्यस्य शब्देन हि यान्ति नाशं विषाणि घोराण्यपि यानि सन्ति ||१५||
🔊 Audio coming soon
തൃണേഷ്വിത്യാദി| സീദന്തി അങ്ഗഗ്ലാനിയുക്താ ഭവന്തി| പ്രണയേദിത്യാദി| അങ്ഗസാദാദിഷു യഥോക്താം ചികിത്സാം വിഷാപഹൈര്ദ്രവ്യൈര്യുക്താം വിതരേത്| അഗദൈര്വാ ദുന്ദുഭിസ്വനീയോക്തൈഃ, വാദ്യാനി ഭേരീപടഹാദീനി വിലിപ്യ വാദയേത്| അപരമപി വാദ്യലേപമാഹ- താര ഇത്യാദി| താരോ രൂപ്യം, സുതാരഃ പാരദഃ; സുരേന്ദ്രം സുവര്ണം, കുടജമന്യേ; ഗോപാ സാരിവാ; കുരുവിന്ദോ മുസ്താ, നിശാനപാഷാണ ഇത്യന്യേ, ഉത്തമലോഹിതരത്നം കുരുവിന്ദ ഇത്യേകേ||൧൩-൧൫||
Adhikarana ൯ (൧൬-൧൭) · Śloka ൧൭
ധൂമേऽനിലേ വാ വിഷസമ്പ്രയുക്തേ ഖഗാഃ ശ്രമാര്താഃ പ്രപതന്തി ഭൂമൌ | കാസപ്രതിശ്യായശിരോരുജശ്ച ഭവന്തി തീവ്രാ നയനാമയാശ്ച ||൧൬|| ലാക്ഷാഹരിദ്രാതിവിഷാഭയാബ്ദഹരേണുകൈലാദലവക്രകുഷ്ഠമ് | പ്രിയങ്ഗുകാം ചാപ്യനലേ നിധായ ധൂമാനിലൌ ചാപി വിശോധയേത ||൧൭||
धूमेऽनिले वा विषसम्प्रयुक्ते खगाः श्रमार्ताः प्रपतन्ति भूमौ | कासप्रतिश्यायशिरोरुजश्च भवन्ति तीव्रा नयनामयाश्च ||१६|| लाक्षाहरिद्रातिविषाभयाब्दहरेणुकैलादलवक्रकुष्ठम् | प्रियङ्गुकां चाप्यनले निधाय धूमानिलौ चापि विशोधयेत ||१७||
🔊 Audio coming soon
ലാക്ഷേത്യാദി| ലാക്ഷാദിദ്രവ്യം വഹ്നൌ നിധായ ധൂമം വിശോധയേത, ചൂര്ണമനിലേ വികീര്യ പുനരനിലമിതി| പ്രിയങ്ഗുകാമിത്യത്ര `മധൂലികാം’ കേചിത് പഠന്തി, ഗുഡൂചികാമിതി ച വിവൃണ്വന്തി||൧൬-൧൭||
Adhikarana ൧൦ (൧൮-൨൨) · Śloka ൨൨
പ്രജാമിമാമാത്മയോനേര്ബ്രഹ്മണഃ സൃജതഃ കില | അകരോദസുരോ വിഘ്നം കൈടഭോ നാമ ദര്പിതഃ ||൧൮|| തസ്യ ക്രുദ്ധസ്യ വൈ വക്ത്രാദ്ബ്രഹ്മണസ്തേജസോ നിധേഃ | ക്രോധോ വിഗ്രഹവാന് ഭൂത്വാ നിപപാതാതിദാരുണഃ ||൧൯|| സ തം ദദാഹ ഗര്ജന്തമന്തകാഭം മഹാബലമ് | തതോऽസുരം ഘാതയിത്വാ തത്തേജോऽവര്ധതാദ്ഭുതമ് ||൨൦|| തതോ വിഷാദോ ദേവാനാമഭവത്തം നിരീക്ഷ്യ വൈ | വിഷാദജനനത്വാച്ച വിഷമിത്യഭിധീയതേ ||൨൧|| തതഃ സൃഷ്ട്വാ പ്രജാഃ ശേഷം തദാ തം ക്രോധമീശ്വരഃ | വിന്യസ്തവാന് സ ഭൂതേഷു സ്ഥാവരേഷു ചരേഷു ച ||൨൨||
प्रजामिमामात्मयोनेर्ब्रह्मणः सृजतः किल | अकरोदसुरो विघ्नं कैटभो नाम दर्पितः ||१८|| तस्य क्रुद्धस्य वै वक्त्राद्ब्रह्मणस्तेजसो निधेः | क्रोधो विग्रहवान् भूत्वा निपपातातिदारुणः ||१९|| स तं ददाह गर्जन्तमन्तकाभं महाबलम् | ततोऽसुरं घातयित्वा तत्तेजोऽवर्धताद्भुतम् ||२०|| ततो विषादो देवानामभवत्तं निरीक्ष्य वै | विषादजननत्वाच्च विषमित्यभिधीयते ||२१|| ततः सृष्ट्वा प्रजाः शेषं तदा तं क्रोधमीश्वरः | विन्यस्तवान् स भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ||२२||
🔊 Audio coming soon
ചികിത്സോപയോഗി വിഷസ്യ മൂര്തിസ്വരൂപമാഹ- പ്രജാമിത്യാദി| ആത്മയോനേഃ ആത്മാ പരമപുരുഷോ യോനിഃ കാരണം യസ്യ സ തഥാ തസ്യ; ഏതേനേശ്വരാദികാരണം നിരസ്യ സ്വയമ്ഭൂത്വമുക്തമ്| കിലേത്യാഗമസംവാദേ| തത ഇത്യാദി| വിഗ്രഹവാന് ശരീരവാന്| നിഃപപാത നിഃസൃതഃ| സ തമിത്യാദി|- സ ക്രോധഃ പുരുഷരൂപഃ, തം കൈടഭം, ദദാഹ ഭസ്മീകൃതവാന്| കിംവിശിഷ്ടം കൈടഭം? ഗര്ജന്തമിത്യാദിവിശേഷണയുക്തമ്| തത്തേജഃ തസ്യ മൂര്തിമതഃ ക്രോധസ്യ തേജ ഇത്യര്ഥഃ| തത ഇത്യാദി| വാക്കായചിത്താവസാദോ വിഷാദഃ| തത ഇത്യാദി| വിന്യസ്തവാന് വിനിഃക്ഷിപ്തവാന്||൧൮-൨൨||
Adhikarana ൧൧ (൨൩-൨൪) · Śloka ൨൪
യഥാऽവ്യക്തരസം തോയമന്തരീക്ഷാന്മഹീഗതമ് | തേഷു തേഷു പ്രദേശേഷു രസം തം തം നിയച്ഛതി ||൨൩|| ഏവമേവ വിഷം യദ്യദ്ദ്രവ്യം വ്യാപ്യാവതിഷ്ഠതേ | സ്വഭാവാദേവ തം തസ്യ രസം സമനുവര്തതേ ||൨൪||
यथाऽव्यक्तरसं तोयमन्तरीक्षान्महीगतम् | तेषु तेषु प्रदेशेषु रसं तं तं नियच्छति ||२३|| एवमेव विषं यद्यद्द्रव्यं व्याप्यावतिष्ठते | स्वभावादेव तं तस्य रसं समनुवर्तते ||२४||
🔊 Audio coming soon
വിഷസ്യ നാനാവീര്യഹേതുഭൂതമുദ്ദിശന്നാഹ- യഥാऽവ്യക്തരസമിത്യാദി| യഥാ ജലമേകരസമപ്യന്തരീക്ഷാത് പതിതം ഭൂമിഗതം തേഷു തേഷു പ്രദേശേഷ്വാകാശഗുണഭൂയിഷ്ഠാദിഷു രസം തം തം നിയച്ഛതി നിശ്ചയേന ദദാതി, ഏവമേവ വിഷം യദ്യദ്ദ്രവ്യം വ്യാപ്യാവതിഷ്ഠതേ സ്വഭാവാദേവ തസ്യ തസ്യ രസം സമനുവര്തതേ||൨൩-൨൪||
Adhikarana ൧൨ (൨൫-൨൭) · Śloka ൨൭
വിഷേ യസ്മാദ്ഗുണാഃ സര്വേ തീക്ഷ്ണാഃ പ്രായേണ സന്തി ഹി | വിഷം സര്വമതോ ജ്ഞേയം സര്വദോഷപ്രകോപണമ് ||൨൫|| തേ തു വൃത്തിം പ്രകുപിതാ ജഹതി സ്വാം വിഷാര്ദിതാഃ | നോപയാതി വിഷം പാകമതഃ പ്രാണാന് രുണദ്ധി ച ||൨൬|| ശ്ലേഷ്മണാऽऽവൃതമാര്ഗത്വാദുച്ഛ്വാസോऽസ്യ നിരുധ്യതേ | വിസഞ്ജ്ഞഃ സതി ജീവേऽപി തസ്മാത്തിഷ്ഠതി മാനവഃ ||൨൭||
विषे यस्माद्गुणाः सर्वे तीक्ष्णाः प्रायेण सन्ति हि | विषं सर्वमतो ज्ञेयं सर्वदोषप्रकोपणम् ||२५|| ते तु वृत्तिं प्रकुपिता जहति स्वां विषार्दिताः | नोपयाति विषं पाकमतः प्राणान् रुणद्धि च ||२६|| श्लेष्मणाऽऽवृतमार्गत्वादुच्छ्वासोऽस्य निरुध्यते | विसञ्ज्ञः सति जीवेऽपि तस्मात्तिष्ठति मानवः ||२७||
🔊 Audio coming soon
വിഷേ യസ്മാദിത്യാദി| യസ്മാദ്വിഷേ യേ ഗുണാഃ സന്തി തേ സര്വേ സ്വഭാവതഃ സര്വദേഹധാതുവിരോധേന തീക്ഷ്ണാ ആശുകാരിണഃ, പ്രായേണ തേജോരൂപക്രോധാത്മകത്വാദ്വിഷസ്യ; അതഃ സര്വമേവ വിഷം സര്വദോഷപ്രകോപണമ്| തേ തു വൃത്തിമിത്യാദി| തേ പ്രകുപിതാ വാതാദയോ വിഷാര്ദിതാ വിഷപീഡിതാഃ സന്തഃ, സ്വാം വൃത്തിം വാതഃ പ്രസ്പന്ദനാദികാം, രാഗപക്ത്യാദികാം പിത്തം, സന്ധിസംശ്ലേഷാദികാം കഫഃ, ത്യജന്തി; തേന ച പിത്തസ്യ പക്ത്യഭാവാദ്വിഷം പാകം ന യാതി, അതോऽപക്വം വിഷം പ്രാണാന് രുണദ്ധി, വിഷവിലീനേന ശ്ലേഷ്മണാ നിരുദ്ധോച്ഛ്വാസത്വാജ്ജീവേऽപി പ്രാണേऽപി സതി വിസഞ്ജ്ഞോ വിഗതസമ്യഗ്ജ്ഞാനോ മാനവസ്തിഷ്ഠതി||൨൫-൨൭||
Adhikarana ൧൩ (൨൮-൨൯) · Śloka ൨൯
ശുക്രവത് സര്വസര്പാണാം വിഷം സര്വശരീരഗമ് | ക്രുദ്ധാനാമേതി ചാങ്ഗേഭ്യഃ ശുക്രം നിര്മന്ഥനാദിവ ||൨൮|| തേഷാം ബഡിശവദ്ദംഷ്ട്രാസ്താസു സജ്ജതി ചാഗതമ് | അനുദ്വൃത്താ വിഷം തസ്മാന്ന മുഞ്ചന്തി ച ഭോഗിനഃ ||൨൯||
शुक्रवत् सर्वसर्पाणां विषं सर्वशरीरगम् | क्रुद्धानामेति चाङ्गेभ्यः शुक्रं निर्मन्थनादिव ||२८|| तेषां बडिशवद्दंष्ट्रास्तासु सज्जति चागतम् | अनुद्वृत्ता विषं तस्मान्न मुञ्चन्ति च भोगिनः ||२९||
🔊 Audio coming soon
ശുക്രവദിത്യാദി| സര്വസര്പാണാം വിഷം സര്വശരീരഗമ്| ക്രുദ്ധാനാമിത്യാദി ക്രുദ്ധാനാം സര്പാണാമങ്ഗേഭ്യോऽവയവേഭ്യോ വിഷമാഗച്ഛതി; കിമിവ? ശുക്രം നിര്മന്ഥനാദിവ, നിര്മന്ഥനം വിശിഷ്ടസ്ത്രീവരാങ്ഗവിലോഡനഹേതുരേവ ഹര്ഷ ഉച്യതേ| തേഷാമിത്യാദി| ബഡിശം മത്സ്യബന്ധനയന്ത്രമ്| സജ്ജതി സങ്ഗം യാതി, സമ്ബദ്ധം ഭവതീത്യര്ഥഃ| അനുദ്വൃത്താ അനനുയോജിതാ, അനുച്ഛലിതാ ഇതി യാവത്; കര്ഷണകൃതപരാവൃത്ത്യാ ഹി ദംഷ്ട്രാണാമധോമുഖതേതി| ഭോഗിനഃ സര്പാഃ||൨൮-൨൯||
Adhikarana ൧൪ (൩൦-൩൧) · Śloka ൩൨
യസ്മാദത്യര്ഥമുഷ്ണം ച തീക്ഷ്ണം ച പഠിതം വിഷമ് | അതഃ സര്വവിഷേഷൂക്തഃ പരിഷേകസ്തു ശീതലഃ ||൩൦|| മന്ദം കീടേഷു നാത്യുഷ്ണം ബഹുവാതകഫം വിഷമ് | അതഃ കീടവിഷേ ചാപി സ്വേദോ ന പ്രതിഷിധ്യതേ ||൩൧|| കീടൈര്ദഷ്ടാനുഗ്രവിഷൈഃ സര്പവത് സമുപാചരേത് |൩൨|
यस्मादत्यर्थमुष्णं च तीक्ष्णं च पठितं विषम् | अतः सर्वविषेषूक्तः परिषेकस्तु शीतलः ||३०|| मन्दं कीटेषु नात्युष्णं बहुवातकफं विषम् | अतः कीटविषे चापि स्वेदो न प्रतिषिध्यते ||३१|| कीटैर्दष्टानुग्रविषैः सर्पवत् समुपाचरेत् |३२|
🔊 Audio coming soon
യസ്മാദിത്യാദി| കീടേഷു വിഷം മന്ദം നാത്യുഷ്ണം ബഹുവാതകഫം ഭവതി; അപിശബ്ദാത് കീടേഷ്വപി കേഷുചിദുഗ്രവിഷേഷു ന സ്വേദഃ, അപി തു ശീതലമേവ ചികിത്സിതമ്| തഥാ ച വക്ഷ്യതി,- `കീടൈര്ദഷ്ടാനുഗ്രവിഷൈഃ സര്പവത്സമുപാചരേത്’- ഇതി||൩൦-൩൧||-
Adhikarana ൧൫ (൩൨-൩൪) · Śloka ൩൫
സ്വഭാവാദേവ തിഷ്ഠേത്തു പ്രഹാരാദംശയോര്വിഷമ് ||൩൨|| വ്യാപ്യ സാവയവം ദേഹം ദിഗ്ധവിദ്ധാഹിദഷ്ടയോഃ | ലൌല്യാദ്വിഷാന്വിതം മാംസം യഃ ഖാദേന്മൃതമാത്രയോഃ ||൩൩|| യഥാവിഷം സ രോഗേണ ക്ലിശ്യതേ മ്രിയതേऽപി വാ | അതശ്ചാപ്യനയോര്മാംസമഭക്ഷ്യം മൃതമാത്രയോഃ ||൩൪|| മുഹൂര്താത്തദുപാദേയം പ്രഹാരാദംശവര്ജിതമ് |൩൫|
स्वभावादेव तिष्ठेत्तु प्रहारादंशयोर्विषम् ||३२|| व्याप्य सावयवं देहं दिग्धविद्धाहिदष्टयोः | लौल्याद्विषान्वितं मांसं यः खादेन्मृतमात्रयोः ||३३|| यथाविषं स रोगेण क्लिश्यते म्रियतेऽपि वा | अतश्चाप्यनयोर्मांसमभक्ष्यं मृतमात्रयोः ||३४|| मुहूर्तात्तदुपादेयं प्रहारादंशवर्जितम् |३५|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ദിഗ്ധവിദ്ധാഹിദഷ്ടയോഃ പ്രഹാരദംശദേശമാംസമഭക്ഷ്യം മുഹൂര്താച്ച തദുപാദേയമുദ്ദിശന്നാഹ- സ്വഭാവാദിത്യാദി| ദിഗ്ധവിദ്ധാഹിദഷ്ടയോഃ `പ്രാണിനോഃ’ ഇതി ശേഷഃ| അത്ര ദിഗ്ധവിദ്ധോ വിഷലിപ്തകാണ്ഡാദിഹതഃ, അഹിദഷ്ടഃ സര്പദഷ്ടഃ| യഥാവിഷം വിഷാനുസാരേണേത്യര്ഥഃ||൩൨-൩൪||-
Adhikarana ൧൬ (൩൫-൩൭) · Śloka ൩൭
സവാതം ഗൃഹധൂമാഭം പുരീഷം യോऽതിസാര്യതേ ||൩൫|| ആധ്മാതോऽത്യര്ഥമുഷ്ണാസ്രോ വിവര്ണഃ സാദപീഡിതഃ | ഉദ്വമത്യഥ ഫേനം ച വിഷപീതം തമാദിശേത് ||൩൬|| ന ചാസ്യ ഹൃദയം വഹ്നിര്വിഷജുഷ്ടം ദഹത്യപി | തദ്ധി സ്ഥാനം ചേതനായാഃ സ്വഭാവാദ്വ്യാപ്യ തിഷ്ഠതി ||൩൭||
सवातं गृहधूमाभं पुरीषं योऽतिसार्यते ||३५|| आध्मातोऽत्यर्थमुष्णास्रो विवर्णः सादपीडितः | उद्वमत्यथ फेनं च विषपीतं तमादिशेत् ||३६|| न चास्य हृदयं वह्निर्विषजुष्टं दहत्यपि | तद्धि स्थानं चेतनायाः स्वभावाद्व्याप्य तिष्ठति ||३७||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം വിഷപീതസ്യ പ്രാണൈഃ പരിത്യജ്യമാനസ്യ മൃതസ്യ ച ലക്ഷണമാഹ- സവാതമിത്യാദി| അസ്രം നയനജലമ്| വിവര്ണഃ അത്യര്ഥം കൃഷ്ണശ്യാമപീതവര്ണഃ| സാദഃ അങ്ഗഗ്ലാനിഃ| വിവര്ണ ഇതി മൃതസ്യ ലക്ഷണം, ശേഷം സര്വം മ്രിയമാണസ്യ ലക്ഷണമ്| അസ്യ വിഷപാനമൃതസ്യ വിഷജുഷ്ടം ഹൃദയം വഹ്നിരപി ന ദഹതി; കുതോ ഹൃദയമേവ വിഷജുഷ്ടം? ഹി യസ്മാത്തദ്വിഷം ചേതനാസ്ഥാനം ഹൃദയം സ്വഭാവാദ്വ്യാപ്യ തിഷ്ഠതി; അത ഏവ ച വിഷപാനമൃതസ്യ ഹൃദയമദാഹ്യം വിഷവ്യാപ്തത്വാത്||൩൫-൩൭||
Adhikarana ൧൭ (൩൮) · Śloka ൩൮
അശ്വത്ഥദേവായതനശ്മശാനവല്മീകസന്ധ്യാസു ചതുഷ്പഥേഷു | യാമ്യേ സപിത്ര്യേ പരിവര്ജനീയാ ഋക്ഷേ നരാ മര്മസു യേ ച ദഷ്ടാഃ ||൩൮||
अश्वत्थदेवायतनश्मशानवल्मीकसन्ध्यासु चतुष्पथेषु | याम्ये सपित्र्ये परिवर्जनीया ऋक्षे नरा मर्मसु ये च दष्टाः ||३८||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം വര്ജ്യപ്രഹാരാദംശഹൃദയപ്രസങ്ഗേന വിശിഷ്ടദേശാദിദ്വാരേണ വര്ജനീയാന് ദഷ്ടാനാഹ- അശ്വത്ഥേത്യാദി| യാമ്യേ ഭരണ്യാം, പിത്ര്യേ മഘായാം, ഋക്ഷേ നക്ഷത്രേ||൩൮||
Adhikarana ൧൮ (൩൯) · Śloka ൪൦
ദര്വീകരാണാം വിഷമാശുഘാതി സര്വാണി ചോഷ്ണേ ദ്വിഗുണീഭവന്തി | അജീര്ണപിത്താതപപീഡിതേഷു ബാലപ്രമേഹിഷ്വഥ ഗര്ഭിണീഷു ||൩൯|| വൃദ്ധാതുരക്ഷീണബുഭുക്ഷിതേഷു രൂക്ഷേഷു ഭീരുഷ്വഥ ദുര്ദിനേഷു |൪൦|
दर्वीकराणां विषमाशुघाति सर्वाणि चोष्णे द्विगुणीभवन्ति | अजीर्णपित्तातपपीडितेषु बालप्रमेहिष्वथ गर्भिणीषु ||३९|| वृद्धातुरक्षीणबुभुक्षितेषु रूक्षेषु भीरुष्वथ दुर्दिनेषु |४०|
🔊 Audio coming soon
ദര്വീകരാണാമിത്യാദി| ദര്വീകരാണാം ഫണിനാം, സര്വാണി അശേഷവിഷാണി, ഉഷ്ണേ ഉഷ്ണകാലേ, ദ്വിഗുണീഭവന്തി ദ്വിഗുണശക്തീനി ഭവന്തി; `സര്വാണി ചോര്ധ്വം ദ്വിഗുണീഭവന്തി’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, ഊര്ധ്വമ് ഊര്ധ്വദേശേ ഇത്യര്ഥഃ| അജീര്ണപിത്താദിഷ്വപി ദ്വിഗുണത്വമാഹ- അജീര്ണേത്യാദി||൩൯||-
Adhikarana ൧൯ (൪൦-൪൪) · Śloka ൪൪
ശസ്ത്രക്ഷതേ യസ്യ ന രക്തമേതി രാജ്യോ ലതാഭിശ്ച ന സമ്ഭവന്തി ||൪൦|| ശീതാഭിരദ്ഭിശ്ച ന രോമഹര്ഷോ വിഷാഭിഭൂതം പരിവര്ജയേത്തമ് | ജിഹ്വാ സിതാ യസ്യ ച കേശശാതോ നാസാവഭങ്ഗശ്ച സകണ്ഠഭങ്ഗഃ ||൪൧|| കൃഷ്ണഃ സരക്തഃ ശ്വയഥുശ്ച ദംശേ ഹന്വോഃ സ്ഥിരത്വം ച സ വര്ജനീയഃ | വര്തിര്ഘനാ യസ്യ നിരേതി വക്ത്രാദ്രക്തം സ്രവേദൂര്ധ്വമധശ്ച യസ്യ ||൪൨|| ദംഷ്ട്രാനിപാതാഃ സകലാശ്ച യസ്യ തം ചാപി വൈദ്യഃ പരിവര്ജയേത്തു | ഉന്മത്തമത്യര്ഥമുപദ്രുതം വാ ഹീനസ്വരം വാऽപ്യഥവാ വിവര്ണമ് ||൪൩|| സാരിഷ്ടമത്യര്ഥമവേഗിനം ച ജഹ്യാന്നരം തത്ര ന കര്മ കുര്യാത് ||൪൪||
शस्त्रक्षते यस्य न रक्तमेति राज्यो लताभिश्च न सम्भवन्ति ||४०|| शीताभिरद्भिश्च न रोमहर्षो विषाभिभूतं परिवर्जयेत्तम् | जिह्वा सिता यस्य च केशशातो नासावभङ्गश्च सकण्ठभङ्गः ||४१|| कृष्णः सरक्तः श्वयथुश्च दंशे हन्वोः स्थिरत्वं च स वर्जनीयः | वर्तिर्घना यस्य निरेति वक्त्राद्रक्तं स्रवेदूर्ध्वमधश्च यस्य ||४२|| दंष्ट्रानिपाताः सकलाश्च यस्य तं चापि वैद्यः परिवर्जयेत्तु | उन्मत्तमत्यर्थमुपद्रुतं वा हीनस्वरं वाऽप्यथवा विवर्णम् ||४३|| सारिष्टमत्यर्थमवेगिनं च जह्यान्नरं तत्र न कर्म कुर्यात् ||४४||
🔊 Audio coming soon
ശസ്ത്രേത്യാദി| ലതാഭിരഭിഹതേऽങ്ഗേ രാജ്യോ രേഖാ നോച്ഛലന്തി| ജിഹ്വേത്യാദി| സിതാ ശ്വേതാ, അസിതാ കൃഷ്ണാ വാ ഭവതീത്യര്ഥഃ| കേശശാതഃ കേശച്യവനമ്| നാസാവഭങ്ഗോ നാസാസ്രോതോവൈഗുണ്യം, തച്ചാനുനാസികവാക്യത്വേന ജ്ഞേയമ്| കണ്ഠഭങ്ഗഃ സ്വരസാദഃ| ദംശോ ഭക്ഷിതസ്ഥാനമ്| ഹന്വോഃ മുഖസന്ധ്യോഃ| സ്ഥിരത്വമ് അചലനമ്| വര്തിരിത്യാദി വര്തിഃ കഫവര്തിഃ| ഉന്മത്തേത്യാദി| ഉന്മത്തം വാതുലമ്| അത്യര്ഥമുപദ്രുതമ് ഉപദ്രവബഹുലമ്| സാരിഷ്ടം മരണലക്ഷണസഹിതമ്| അവേഗിനം ലഹരീവര്ജിതമ്| ജഹ്യാത് ത്യജേത്||൪൦-൪൪||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൩
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം കല്പസ്ഥാനേ ജങ്ഗമവിഷവിജ്ഞാനീയോ നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ ||൩||
इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने जङ्गमविषविज्ञानीयो नाम तृतीयोऽध्यायः ||३||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം കല്പസ്ഥാനേ തൃതീയോऽധ്യായഃ||൩||