Adhikarana ૧ (૧-૨) · Śloka ૨
અથાતઃ સર્પદષ્ટવિષવિજ્ઞાનીયં કલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथातः सर्पदष्टविषविज्ञानीयं कल्पं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
જઙ્ગમવિષાશ્રયેષુ મહાવિષત્વેન સર્પસ્યૈવાત્ર પ્રાધાન્યાત્તદ્દષ્ટવિજ્ઞાનં પ્રતિપાદયિતુકામઃ પ્રાહ- અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||
Adhikarana ૨ (૩) · Śloka ૩
ધન્વન્તરિં મહાપ્રાજ્ઞં સર્વશાસ્ત્રવિશારદમ્ | પાદયોરુપસઙ્ગૃહ્ય સુશ્રુતઃ પરિપૃચ્છતિ ||૩||
धन्वन्तरिं महाप्राज्ञं सर्वशास्त्रविशारदम् | पादयोरुपसङ्गृह्य सुश्रुतः परिपृच्छति ||३||
🔊 Audio coming soon
પાદયોરુપસઙ્ગૃહ્ય પાદપતનં કૃત્વેત્યર્થઃ||૩||
Adhikarana ૩ (૪) · Śloka ૪
સર્પસઙ્ખ્યાં વિભાગં ચ દષ્ટલક્ષણમેવ ચ | જ્ઞાનં ચ વિષવેગાનાં ભગવન્ ! વક્તુમર્હસિ ||૪||
सर्पसङ्ख्यां विभागं च दष्टलक्षणमेव च | ज्ञानं च विषवेगानां भगवन् ! वक्तुमर्हसि ||४||
🔊 Audio coming soon
કિં પરિપૃચ્છતીત્યાહ- સર્પસઙ્ખ્યામિત્યાદિ| સઙ્ખ્યા ગણના, વિભાગો વિશેષભાગઃ પૃથક્કરણમ્| અર્હસિ યોગ્યો ભવસિ||૪||
Adhikarana ૪ (૫-૮) · Śloka ૯
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રાબ્રવીદ્ભિષજાં વરઃ | અસઙ્ખ્યા વાસુકિશ્રેષ્ઠા વિખ્યાતાસ્તક્ષકાદયઃ ||૫|| મહીધરાશ્ચ નાગેન્દ્રા હુતાગ્નિસમતેજસઃ | યે ચાપ્યજસ્રં ગર્જન્તિ વર્ષન્તિ ચ તપન્તિ ચ ||૬|| સસાગરગિરિદ્વીપા યૈરિયં ધાર્યતે મહી | ક્રુદ્ધા નિઃશ્વાસદૃષ્ટિભ્યાં યે હન્યુરખિલં જગત્ ||૭|| નમસ્તેભ્યોઽસ્તિ નો તેષાં કાર્યં કિઞ્ચિચ્ચિકિત્સયા | યે તુ દંષ્ટ્રાવિષા ભૌમા યે દશન્તિ ચ માનુષાન્ ||૮|| તેષાં સઙ્ખ્યાં પ્રવક્ષ્યામિ યથાવદનુપૂર્વશઃ |૯|
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्राब्रवीद्भिषजां वरः | असङ्ख्या वासुकिश्रेष्ठा विख्यातास्तक्षकादयः ||५|| महीधराश्च नागेन्द्रा हुताग्निसमतेजसः | ये चाप्यजस्रं गर्जन्ति वर्षन्ति च तपन्ति च ||६|| ससागरगिरिद्वीपा यैरियं धार्यते मही | क्रुद्धा निःश्वासदृष्टिभ्यां ये हन्युरखिलं जगत् ||७|| नमस्तेभ्योऽस्ति नो तेषां कार्यं किञ्चिच्चिकित्सया | ये तु दंष्ट्राविषा भौमा ये दशन्ति च मानुषान् ||८|| तेषां सङ्ख्यां प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः |९|
🔊 Audio coming soon
તસ્ય તદ્વચનમિત્યાદિ| વાસુકિશ્રેષ્ઠા વાસુકિઃ શ્રેષ્ઠો યેષાં તે તથા| અસ્તિ નો તેષાં કાર્યં કિઞ્ચિચ્ચિકિત્સયેતિ તેષાં તક્ષકાદીનાં ચિકિત્સયા કિઞ્ચિત્ કાર્યં નાસ્તિ| યે તુ દંષ્ટ્રેત્યાદિ| અનુપૂર્વશઃ અનુક્રમેણ||૫-૮||-
Adhikarana ૫ (૯-૧૨) · Śloka ૧૩
અશીતિસ્ત્વેવ સર્પાણાં ભિદ્યતે પઞ્ચધા તુ સા ||૯|| દર્વીકરા મણ્ડલિનો રાજિમન્તસ્તથૈવ ચ | નિર્વિષા વૈકરઞ્જાશ્ચ ત્રિવિધાસ્તે પુનઃ સ્મૃતાઃ ||૧૦|| દર્વીકરા મણ્ડલિનો રાજિમન્તશ્ચ પન્નગાઃ | તેષુ દર્વીકરા જ્ઞેયા વિંશતિઃ ષટ્ ચ પન્નગાઃ ||૧૧|| દ્વાવિંશતિર્મણ્ડલિનો રાજિમન્તસ્તથા દશ | નિર્વિષા દ્વાદશ જ્ઞેયા વૈકરઞ્જાસ્ત્રયસ્તથા ||૧૨|| વૈકરઞ્જોદ્ભવાઃ સપ્ત ચિત્રા મણ્ડલિરાજિલાઃ |૧૩|
अशीतिस्त्वेव सर्पाणां भिद्यते पञ्चधा तु सा ||९|| दर्वीकरा मण्डलिनो राजिमन्तस्तथैव च | निर्विषा वैकरञ्जाश्च त्रिविधास्ते पुनः स्मृताः ||१०|| दर्वीकरा मण्डलिनो राजिमन्तश्च पन्नगाः | तेषु दर्वीकरा ज्ञेया विंशतिः षट् च पन्नगाः ||११|| द्वाविंशतिर्मण्डलिनो राजिमन्तस्तथा दश | निर्विषा द्वादश ज्ञेया वैकरञ्जास्त्रयस्तथा ||१२|| वैकरञ्जोद्भवाः सप्त चित्रा मण्डलिराजिलाः |१३|
🔊 Audio coming soon
અશીતિરિત્યાદિ| સા અશીતિઃ| દર્વીકરાઃ ફણાવન્તઃ, મણ્ડલિનઃ ફણાવર્જિતા વિવિધમણ્ડલૈશ્ચિત્રિતાઃ, રાજિમન્તો રેખાયુક્તાઃ ફણાવર્જિતા ઈષદ્વિષા ગમાલાદયઃ, નિર્વિષા વિષરહિતાઃ દુન્દુભિગૌરાહિકાદયઃ; કેચિત્ `નિર્’ શબ્દમીષદર્થે વ્યાખ્યાનયન્તિ, તેન નિર્વિષા ઈષદ્વિષાઃ; યથા- અનુદરા કન્યેતિ| વૈકરઞ્જાઃ સઙ્કીર્ણજાતાઃ, પૃથગ્જાતીયસર્પિણીપૃથગ્જાતીયસર્પાભ્યાં જાતા વૈકરઞ્જાઃ | એષ્વેવ નિર્વિષવૈકરઞ્જયોરન્તર્ભાવાત્ કથમશીતિઃ પૂર્યત ઇત્યાહ- તેષ્વિત્યાદિ| ચિત્રા મણ્ડલિરાજિલા વૈકરઞ્જોદ્ભવાઃ સપ્ત ભવન્તિ; તત્ર મણ્ડલિનશ્ચત્વારઃ, રાજિલાસ્ત્રયઃ| અત્રાયમેવ પાઠો ન્યાય્યઃ, જેજ્જટગયદાસપ્રભૃતિભિરઙ્ગીકૃતત્વાત્||૯-૧૨||-
Adhikarana ૬ (૧૩) · Śloka ૧૪
પાદાભિમૃષ્ટા દુષ્ટા વા ક્રુદ્ધા ગ્રાસાર્થિનોઽપિ વા ||૧૩|| તે દશન્તિ મહાક્રોધાસ્ત્રિવિધં ભીમદર્શનાઃ |૧૪|
पादाभिमृष्टा दुष्टा वा क्रुद्धा ग्रासार्थिनोऽपि वा ||१३|| ते दशन्ति महाक्रोधास्त्रिविधं भीमदर्शनाः |१४|
🔊 Audio coming soon
સઙ્ક્ષેપેણ વિભાગં પ્રતિપાદ્ય દષ્ટસ્ય દંશનપૂર્વકત્વાદ્દંશનલક્ષણં પ્રતિપાદયિતુકામો દંશસ્ય કારણાનિ નિર્દિશન્નાહ- પાદાભિમૃષ્ટા ઇત્યાદિ| અભિમૃષ્ટા મર્દિતાઃ, દુષ્ટાઃ સ્વભાવદુષ્ટાઃ, ક્રુદ્ધાઃ કુપિતાઃ, અપિશબ્દોઽત્રાનુક્તસમુચ્ચયે, તેનાત્યાસન્નભીતશઙ્કિતક્રાન્તાદયો ગ્રાહ્યાઃ| તે દશન્તિ મહાક્રોધાસ્ત્રિવિધં ભીમદર્શના ઇતિ સર્પા મહાક્રોધાઃ પ્રચણ્ડકોપાઃ, અત એવ ભીમદર્શનાઃ; ત્રિવિધં યથા ભવત્યેવં દશન્તિ ભક્ષયન્તિ||૧૩||-
Adhikarana ૭ (૧૪-૧૯) · Śloka ૧૯
સર્પિતં રદિતં ચાપિ તૃતીયમથ નિર્વિષમ્ | સર્પાઙ્ગાભિહતં કેચિદિચ્છન્તિ ખલુ તદ્વિદઃ ||૧૪|| પદાનિ યત્ર દન્તાનામેકં દ્વે વા બહૂનિ વા | નિમગ્નાન્યલ્પરક્તાનિ યાન્યુદ્વૃત્ય કરોતિ હિ ||૧૫|| ચઞ્ચુમાલકયુક્તાનિ વૈકૃત્યકરણાનિ ચ | સઙ્ક્ષિપ્તાનિ સશોફાનિ વિદ્યાત્તત્ સર્પિતં ભિષક્ ||૧૬|| રાજ્યઃ સલોહિતા યત્ર નીલાઃ પીતાઃ સિતાસ્તથા | વિજ્ઞેયં રદિતં તત્તુ જ્ઞેયમલ્પવિષં ચ તત્ ||૧૭|| અશોફમલ્પદુષ્ટાસૃક્ પ્રકૃતિસ્થસ્ય દેહિનઃ | પદં પદાનિ વા વિદ્યાદવિષં તચ્ચિકિત્સકઃ ||૧૮|| સર્પસ્પૃષ્ટસ્ય ભીરોર્હિ ભયેન કુપિતોઽનિલઃ | કસ્યચિત્ કુરુતે શોફં સર્પાઙ્ગાભિહતં તુ તત્ ||૧૯||
सर्पितं रदितं चापि तृतीयमथ निर्विषम् | सर्पाङ्गाभिहतं केचिदिच्छन्ति खलु तद्विदः ||१४|| पदानि यत्र दन्तानामेकं द्वे वा बहूनि वा | निमग्नान्यल्परक्तानि यान्युद्वृत्य करोति हि ||१५|| चञ्चुमालकयुक्तानि वैकृत्यकरणानि च | सङ्क्षिप्तानि सशोफानि विद्यात्तत् सर्पितं भिषक् ||१६|| राज्यः सलोहिता यत्र नीलाः पीताः सितास्तथा | विज्ञेयं रदितं तत्तु ज्ञेयमल्पविषं च तत् ||१७|| अशोफमल्पदुष्टासृक् प्रकृतिस्थस्य देहिनः | पदं पदानि वा विद्यादविषं तच्चिकित्सकः ||१८|| सर्पस्पृष्टस्य भीरोर्हि भयेन कुपितोऽनिलः | कस्यचित् कुरुते शोफं सर्पाङ्गाभिहतं तु तत् ||१९||
🔊 Audio coming soon
એતદેવ દંશત્રૈવિધ્યમુદ્દિષ્ટં નિર્દિશન્નાહ- સર્પિતમિત્યાદિ| તેષાં લક્ષણમાહ- પદાનીત્યાદિ| પદાનિ ક્ષતાનિ| એકમિત્યાદિ| પદેષુ યથોત્તરં વિષબાહુલ્યમ્| નિમગ્નાનિ અનુદ્ગતાનિ| યાન્યુદ્વૃત્ય કરોતિ હિ યાનિ પદાન્યુદ્વૃત્ય ઉન્મોઠ્ય સર્પઃ કરોતિ| ચઞ્ચુમાલકયુક્તાનીતિ ઉપરિ પિડકાસદૃશૈરાચિતાનીત્યર્થઃ; ગયી તુ ચઞ્ચુમાલિકાઃ સર્પદષ્ટસ્થાનસ્ય પાર્શ્વે વટપ્રરોહાગ્રતુલ્યા વિષોત્પન્ના અઙ્કુરા ભવન્તીતિ વ્યાખ્યાનયતિ| વૈકૃત્યકરણાનિ વિકારભાવવિધાયકાનિ| સઙ્ક્ષિપ્તાનીત્યાદિ| સઙ્ક્ષિપ્તાનિ સૂક્ષ્માણિ| સર્પિતમ્ અત્યવગાઢમ્| રાજ્ય ઇત્યાદિ| રાજ્યો રેખાઃ, રદિતં વિલિખિતમનવગાઢમ્, અત એવાલ્પવિષમ્| અશોફમિત્યાદિ| પ્રકૃતિસ્થસ્યેતિ કાયવાક્ચિત્તેષુ સ્વેન ભાવેનાવસ્થિતસ્ય| પદં પદાનિ વેતિ એકં પદં બહૂનિ વા પદાનીત્યર્થઃ| સર્પસ્પૃષ્ટસ્યેત્યાદિ| તુશબ્દશ્ચાર્થે, તેન કણ્ટકાદિવિદ્ધેઽપિ શઙ્કાવિષં ભવતિ||૧૪-૧૯||
Adhikarana ૮ (૨૦-૨૧) · Śloka ૨૧
વ્યાધિતોદ્વિગ્નદષ્ટાનિ જ્ઞેયાન્યલ્પવિષાણિ તુ | તથાઽતિવૃદ્ધબાલાભિદષ્ટમલ્પવિષં સ્મૃતમ્ ||૨૦|| સુપર્ણદેવબ્રહ્મર્ષિયક્ષસિદ્ધનિષેવિતે | વિષઘ્નૌષધિયુક્તે ચ દેશે ન ક્રમતે વિષમ્ ||૨૧||
व्याधितोद्विग्नदष्टानि ज्ञेयान्यल्पविषाणि तु | तथाऽतिवृद्धबालाभिदष्टमल्पविषं स्मृतम् ||२०|| सुपर्णदेवब्रह्मर्षियक्षसिद्धनिषेविते | विषघ्नौषधियुक्ते च देशे न क्रमते विषम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
સર્પાવસ્થાવિશેષતોઽલ્પવિષત્વમુદ્દિશન્નાહ- વ્યાધિતેત્યાદિ| દષ્ટાનિ ભક્ષ્યસ્થાનાનિ| વિશિષ્ટદેવસેવિતે વિશિષ્ટૌષધિસેવિતે ચ દેશેઽવિષત્વમુદ્દિશન્નાહ- સુપર્ણેત્યાદિ| સુપર્ણો ગરુડઃ| ભૂતાઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધાઃ||૨૦-૨૧||
Adhikarana ૯ (૨૨-૨૪) · Śloka ૨૪
રથાઙ્ગલાઙ્ગલચ્છત્રસ્વસ્તિકાઙ્કુશધારિણઃ | જ્ઞેયા દર્વીકરાઃ સર્પાઃ ફણિનઃ શીઘ્રગામિનઃ ||૨૨|| મણ્ડલૈર્વિવિધૈશ્ચિત્રાઃ પૃથવો મન્દગામિનઃ | જ્ઞેયા મણ્ડલિનઃ સર્પા જ્વલનાર્કસમપ્રભાઃ ||૨૩|| સ્નિગ્ધા વિવિધવર્ણાભિસ્તિર્યગૂર્ધ્વં ચ રાજિભિઃ | ચિત્રિતા ઇવ યે ભાન્તિ રાજિમન્તસ્તુ તે સ્મૃતાઃ ||૨૪||
रथाङ्गलाङ्गलच्छत्रस्वस्तिकाङ्कुशधारिणः | ज्ञेया दर्वीकराः सर्पाः फणिनः शीघ्रगामिनः ||२२|| मण्डलैर्विविधैश्चित्राः पृथवो मन्दगामिनः | ज्ञेया मण्डलिनः सर्पा ज्वलनार्कसमप्रभाः ||२३|| स्निग्धा विविधवर्णाभिस्तिर्यगूर्ध्वं च राजिभिः | चित्रिता इव ये भान्ति राजिमन्तस्तु ते स्मृताः ||२४||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં ચિકિત્સોપયોગિદર્વીકરાદિલિઙ્ગમુદ્દિશન્નાહ- રથાઙ્ગેત્યાદિ| રથાઙ્ગં ચક્રં, લાઙ્ગલં હલં, ધારિણ ઇતિ યતો રથાઙ્ગાદીનામાકૃતિં ધારયન્તિ| મણ્ડલૈરિત્યાદિ| પૃથવો વિસ્તીર્ણાઃ||૨૨-૨૪||
Adhikarana ૧૦ (૨૫-૨૮) · Śloka ૨૮
મુક્તારૂપ્યપ્રભા યે ચ કપિલા યે ચ પન્નગાઃ | સુગન્ધયઃ સુવર્ણાભાસ્તે જાત્યા બ્રાહ્મણાઃ સ્મૃતાઃ ||૨૫|| ક્ષત્રિયાઃ સ્નિગ્ધવર્ણાસ્તુ પન્નગા ભૃશકોપનાઃ | સૂર્યચન્દ્રાકૃતિચ્છત્રલક્ષ્મ તેષાં તથાઽમ્બુજમ્ ||૨૬|| કૃષ્ણા વજ્રનિભા યે ચ લોહિતા વર્ણતસ્તથા | ધૂમ્રાઃ પારાવતાભાશ્ચ વૈશ્યાસ્તે પન્નગાઃ સ્મૃતાઃ ||૨૭|| મહિષદ્વીપિવર્ણાભાસ્તથૈવ પરુષત્વચઃ | ભિન્નવર્ણાશ્ચ યે કેચિચ્છૂદ્રાસ્તે પરિકીર્તિતાઃ ||૨૮||
मुक्तारूप्यप्रभा ये च कपिला ये च पन्नगाः | सुगन्धयः सुवर्णाभास्ते जात्या ब्राह्मणाः स्मृताः ||२५|| क्षत्रियाः स्निग्धवर्णास्तु पन्नगा भृशकोपनाः | सूर्यचन्द्राकृतिच्छत्रलक्ष्म तेषां तथाऽम्बुजम् ||२६|| कृष्णा वज्रनिभा ये च लोहिता वर्णतस्तथा | धूम्राः पारावताभाश्च वैश्यास्ते पन्नगाः स्मृताः ||२७|| महिषद्वीपिवर्णाभास्तथैव परुषत्वचः | भिन्नवर्णाश्च ये केचिच्छूद्रास्ते परिकीर्तिताः ||२८||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં બ્રાહ્મણાદિજાતિપરિજ્ઞાનાયાહ- મુક્તારૂપ્યેત્યાદિ| સૂર્યાદિવત્તેષાં લક્ષ્મ ચિહ્નં, તથા અમ્બુજઃ શઙ્ખઃ| તથા ચ વૃદ્ધવાગ્ભટઃ- “ભોગેઽર્ધચન્દ્રશ્રીવત્સશઙ્ખચક્રહલાઙ્કિતાઃ”- ઇતિ| દ્વીપી ચિત્રકઃ||૨૫-૨૮||
Adhikarana ૧૧ (૨૯) · Śloka ૩૧
કોપયન્ત્યનિલં જન્તોઃ ફણિનઃ સર્વ એવ તુ | પિત્તં મણ્ડલિનશ્ચાપિ કફં ચાનેકરાજયઃ ||૨૯|| અપત્યમસવર્ણાભ્યાં દ્વિદોષકરલક્ષણમ્ | જ્ઞેયૌ દોષૈશ્ચ દમ્પત્યો... |૩૧|
कोपयन्त्यनिलं जन्तोः फणिनः सर्व एव तु | पित्तं मण्डलिनश्चापि कफं चानेकराजयः ||२९|| अपत्यमसवर्णाभ्यां द्विदोषकरलक्षणम् | ज्ञेयौ दोषैश्च दम्पत्यो... |३१|
🔊 Audio coming soon
અપત્યમિત્યાદિ| અસમાનવર્ણાભ્યાં સર્પસર્પિણીભ્યાં યત્ અપત્યં વૈકરઞ્જાખ્યં, તદ્દ્વિદોષકરલક્ષણં જ્ઞેયં; દ્વિદોષકરાણિ લક્ષણાનિ યત્ર તદ્દ્વિદોષકરલક્ષણં; એતેન વૈકરઞ્જસ્ય દ્વિદોષકર્તૃત્વમુક્તમ્| અપત્યે યૌ દ્વિદોષૌ તૌ કયોરિત્યાહ- જ્ઞેયાવિતિ|- જ્ઞેયૌ જ્ઞાતવ્યૌ| દમ્પત્યોઃ પિતૃમાત્રોરિત્યર્થઃ||૨૯||-
Adhikarana ૧૨ (૩૦-૩૧) · Śloka ૩૧
...ર્વિશેષશ્ચાત્ર વક્ષ્યતે ||૩૦|| રજન્યાઃ પશ્ચિમે યામે સર્પાશ્ચિત્રાશ્ચરન્તિ હિ | શેષેષૂક્તા મણ્ડલિનો દિવા દર્વીકરાઃ સ્મૃતાઃ ||૩૧||
...र्विशेषश्चात्र वक्ष्यते ||३०|| रजन्याः पश्चिमे यामे सर्पाश्चित्राश्चरन्ति हि | शेषेषूक्ता मण्डलिनो दिवा दर्वीकराः स्मृताः ||३१||
🔊 Audio coming soon
એષાં મધ્યે કે કસ્મિન્ કાલે વિચરન્તીત્યાહ- વિશેષ ઇત્યાદિ| પશ્ચિમે યામે ચતુર્થે પ્રહર ઇત્યર્થઃ| ચિત્રા અત્ર રાજિમન્તઃ| શેષેષુ પ્રહરેષુ `રજન્યા એવ’ ઇતિ શેષઃ||૩૦-૩૧||
Adhikarana ૧૩ (૩૨) · Śloka ૩૨
દર્વીકરાસ્તુ તરુણા વૃદ્ધા મણ્ડલિનસ્તથા | રાજિમન્તો વયોમધ્યા જાયન્તે મૃત્યુહેતવઃ ||૩૨||
दर्वीकरास्तु तरुणा वृद्धा मण्डलिनस्तथा | राजिमन्तो वयोमध्या जायन्ते मृत्युहेतवः ||३२||
🔊 Audio coming soon
તેષાં દર્વીકરાદીનામુગ્રવિષત્વે વયોઽવસ્થામુદ્દિશન્નાહ- દર્વીકરા ઇત્યાદિ| દર્વીકરાદયો મૃત્યુહેતવો જાયન્તે ભવન્તીત્યર્થઃ||૩૨||
Adhikarana ૧૪ (૩૩) · Śloka ૩૩
નકુલાકુલિતા બાલા વારિવિપ્રહતાઃ કૃશાઃ | વૃદ્ધા મુક્તત્વચો ભીતાઃ સર્પાસ્ત્વલ્પવિષાઃ સ્મૃતાઃ ||૩૩||
नकुलाकुलिता बाला वारिविप्रहताः कृशाः | वृद्धा मुक्तत्वचो भीताः सर्पास्त्वल्पविषाः स्मृताः ||३३||
🔊 Audio coming soon
તેષામેવાલ્પવિષત્વે હેતુમાહ- નકુલાકુલિતા ઇત્યાદિ| નકુલેન આકુલિતાઃ કદર્થિતાઃ; વારિવિપ્રહતા વારિણા જલેન વિશેષેણ પ્રહતા અભિભૂતાઃ; મુક્તત્વચો મુક્તકઞ્ચુકાઃ, તથા ભીતાઃ સર્પા અલ્પવિષા ભવન્તિ||૩૩||
Adhikarana ૧૫ (૩૪) · Śloka ૩૪
તત્ર, દર્વીકરાઃ- કૃષ્ણસર્પો, મહાકૃષ્ણઃ, કૃષ્ણોદરઃ શ્વેતકપોતો, મહાકપોતો, બલાહકો, મહાસર્પઃ, શઙ્ખકપાલો , લોહિતાક્ષો, ગવેધુકઃ, પરિસર્પઃ, ખણ્ડફણઃ, કકુદઃ, પદ્મો, મહાપદ્મો, દર્ભપુષ્પો, દધિમુખઃ, પુણ્ડરીકો, ભ્રૂકુટીમુખો, વિષ્કિરઃ, પુષ્પાભિકીર્ણો, ગિરિસર્પઃ, ઋજુસર્પઃ, શ્વેતોદરો, મહાશિરા, અલગર્દ, આશીવિષ ઇતિ (૧); મણ્ડલિનસ્તુ- આદર્શમણ્ડલઃ, શ્વેતમણ્ડલો, રક્તમણ્ડલઃ, ચિત્રમણ્ડલઃ, પૃષતો, રોધ્રપુષ્પો, મિલિન્દકો, ગોનસો, વૃદ્ધગોનસઃ, પનસો, મહાપનસો, વેણુપત્રકઃ, શિશુકો મદનઃ, પાલિન્દિરઃ, પિઙ્ગલઃ , તન્તુકઃ પુષ્પપાણ્ડુઃ, ષડઙ્ગો, અગ્નિકો બભ્રુઃ, કષાયઃ, કલુષઃ પારાવતો, હસ્તાભરણઃ, ચિત્રકઃ, એણીપદ ઇતિ (૨); રાજિમન્તસ્તુ- પુણ્ડરીકો રાજિચિત્રો, અઙ્ગુલરાજિઃ, બિન્દુરાજિઃ, કર્દમકઃ, તૃણશોષકઃ, સર્ષપકઃ શ્વેતહનુઃ, દર્ભપુષ્પશ્ચક્રકો, ગોધૂમકઃ, કિક્કિસાદ ઇતિ (૩); નિર્વિષાસ્તુ- ગલગોલી, શૂકપત્રો, અજગરો, દિવ્યકો, વર્ષાહિકઃ, પુષ્પશકલી, જ્યોતીરથઃ, ક્ષીરિકાપુષ્પકો, અહિપતાકો, અન્ધાહિકો, ગૌરાહિકો, વૃક્ષેશય ઇતિ (૪); વૈકરઞ્જાસ્તુ ત્રયાણાં દર્વીકરાદીનાં વ્યતિકરાજ્જાતાઃ, તદ્યથા- માકુલિઃ, પોટગલઃ, સ્નિગ્ધરાજિરિતિ | તત્ર, કૃષ્ણસર્પેણ ગોનસ્યાં વૈપરીત્યેન વા જાતો માકુલિઃ; રાજિલેન ગોનસ્યાં વૈપરીત્યેન વા જાતઃ પોટગલઃ; કૃષ્ણસર્પેણ રાજિમત્યાં વૈપરીત્યેન વા જાતઃ સ્નિગ્ધરાજિરિતિ | તેષામાદ્યસ્ય પિતૃવદ્વિષોત્કર્ષો, દ્વયોર્માતૃવદિત્યેકે (૫) |૩૪|
तत्र, दर्वीकराः- कृष्णसर्पो, महाकृष्णः, कृष्णोदरः श्वेतकपोतो, महाकपोतो, बलाहको, महासर्पः, शङ्खकपालो , लोहिताक्षो, गवेधुकः, परिसर्पः, खण्डफणः, ककुदः, पद्मो, महापद्मो, दर्भपुष्पो, दधिमुखः, पुण्डरीको, भ्रूकुटीमुखो, विष्किरः, पुष्पाभिकीर्णो, गिरिसर्पः, ऋजुसर्पः, श्वेतोदरो, महाशिरा, अलगर्द, आशीविष इति (१); मण्डलिनस्तु- आदर्शमण्डलः, श्वेतमण्डलो, रक्तमण्डलः, चित्रमण्डलः, पृषतो, रोध्रपुष्पो, मिलिन्दको, गोनसो, वृद्धगोनसः, पनसो, महापनसो, वेणुपत्रकः, शिशुको मदनः, पालिन्दिरः, पिङ्गलः , तन्तुकः पुष्पपाण्डुः, षडङ्गो, अग्निको बभ्रुः, कषायः, कलुषः पारावतो, हस्ताभरणः, चित्रकः, एणीपद इति (२); राजिमन्तस्तु- पुण्डरीको राजिचित्रो, अङ्गुलराजिः, बिन्दुराजिः, कर्दमकः, तृणशोषकः, सर्षपकः श्वेतहनुः, दर्भपुष्पश्चक्रको, गोधूमकः, किक्किसाद इति (३); निर्विषास्तु- गलगोली, शूकपत्रो, अजगरो, दिव्यको, वर्षाहिकः, पुष्पशकली, ज्योतीरथः, क्षीरिकापुष्पको, अहिपताको, अन्धाहिको, गौराहिको, वृक्षेशय इति (४); वैकरञ्जास्तु त्रयाणां दर्वीकरादीनां व्यतिकराज्जाताः, तद्यथा- माकुलिः, पोटगलः, स्निग्धराजिरिति | तत्र, कृष्णसर्पेण गोनस्यां वैपरीत्येन वा जातो माकुलिः; राजिलेन गोनस्यां वैपरीत्येन वा जातः पोटगलः; कृष्णसर्पेण राजिमत्यां वैपरीत्येन वा जातः स्निग्धराजिरिति | तेषामाद्यस्य पितृवद्विषोत्कर्षो, द्वयोर्मातृवदित्येके (५) |३४|
🔊 Audio coming soon
તજ્જાતમેવ વ્યતિકરં વિવૃણ્વન્નાહ- તત્ર કૃષ્ણસર્પેણેત્યાદિ| વૈપરીત્યેન વેતિ ગોનસેન પુંસા કૃષ્ણસર્પિણ્યાં સ્ત્રિયામિત્યર્થઃ| રાજિલેનેત્યાદિ| વૈપરિત્યં પૂર્વવ્યાખ્યાવજ્જ્ઞેયમ્| કૃષ્ણસર્પેણેત્યાદિ| એષાં મધ્યે યેઽપ્રસિદ્ધાઃ સર્પભેદાસ્તે સર્વે નાનાદેશવાસિભ્યઃ સર્પહેલિકાદિભ્યો જ્ઞેયાઃ| તેષાં વ્યતિકરજાનાં સમતયા દ્વિવિધત્વે પ્રાપ્તે દમ્પત્યોરેકસ્ય વિષમુત્કર્ષં ભવતીતિ દર્શયન્નાહ- તેષામિત્યાદિ| આદ્યસ્ય માકુલેઃ, પિતૃવત્ કૃષ્ણસર્પવત્| દ્વયોઃ પોટગલસ્નિગ્ધરાજિકયોઃ; તત્ર પોટગલસ્ય માતા ગોનસી, સ્નિગ્ધરાજિકસ્ય માતા રાજિમતી|(૧-૫)|૩૪|
Adhikarana ૧૬ (૩૪) · Śloka ૩૪
ત્રયાણાં વૈકરઞ્જાનાં પુનર્દિવ્યેલકરોધ્રપુષ્પકરાજિચિત્રકપોટગલપુષ્પાભિકીર્ણદર્ભપુષ્પવેલ્લિતકાઃ સપ્ત; તેષામાદ્યાસ્ત્રયો રાજિલવત્, શેષા મણ્ડલિવત્, એવમેતેષાં સર્પાણામશીતિર્વ્યાખ્યાતા ||૩૪||
त्रयाणां वैकरञ्जानां पुनर्दिव्येलकरोध्रपुष्पकराजिचित्रकपोटगलपुष्पाभिकीर्णदर्भपुष्पवेल्लितकाः सप्त; तेषामाद्यास्त्रयो राजिलवत्, शेषा मण्डलिवत्, एवमेतेषां सर्पाणामशीतिर्व्याख्याता ||३४||
🔊 Audio coming soon
વૈકરઞ્જેભ્યસ્ત્રિભ્યો જાતાનાં દિવ્યેલકપ્રભૃતીનાં વિષં કેષામનુયાયિ ભવતીતિ દર્શયન્નાહ- ત્રયાણામિત્યાદિ||૩૪||
Adhikarana ૧૭ (૩૫) · Śloka ૩૫
તત્ર મહાનેત્રજિહ્વાસ્યશિરસઃ પુમાંસઃ, સૂક્ષ્મનેત્રજિહ્વાસ્યશિરસઃ સ્ત્રિયઃ, ઉભયલક્ષણા મન્દવિષા અક્રોધા નપુંસકા ઇતિ ||૩૫||
तत्र महानेत्रजिह्वास्यशिरसः पुमांसः, सूक्ष्मनेत्रजिह्वास्यशिरसः स्त्रियः, उभयलक्षणा मन्दविषा अक्रोधा नपुंसका इति ||३५||
🔊 Audio coming soon
સર્પાણાં પુરુષાદિલક્ષણમુદ્દિશન્નાહ- તત્રેત્યાદિ||૩૫||
Adhikarana ૧૮ (૩૬) · Śloka ૩૬
તત્ર સર્વેષાં સર્પાણાં સામાન્યત એવ દષ્ટલક્ષણં વક્ષ્યામઃ | કિં કારણં? વિષં હિ નિશિતનિસ્ત્રિંશાશનિહુતવહદેશ્યમાશુકારિ મુહર્તમપ્યુપેક્ષિતમાતુરમતિપાતયતિ, ન ચાવકાશોઽસ્તિ વાક્સમૂહમુપસર્તું પ્રત્યેકમપિ દષ્ટલક્ષણેઽભિહિતે સર્વત્ર ત્રૈવિધ્યં ભવતિ, તસ્માત્ ત્રૈવિધ્યમેવ વક્ષ્યામઃ; એતદ્ધ્યાતુરહિતમસમ્મોહકરં ચ, અપિ ચાત્રૈવ સર્વસર્પવ્યઞ્જનાવરોધઃ ||૩૬||
तत्र सर्वेषां सर्पाणां सामान्यत एव दष्टलक्षणं वक्ष्यामः | किं कारणं? विषं हि निशितनिस्त्रिंशाशनिहुतवहदेश्यमाशुकारि मुहर्तमप्युपेक्षितमातुरमतिपातयति, न चावकाशोऽस्ति वाक्समूहमुपसर्तुं प्रत्येकमपि दष्टलक्षणेऽभिहिते सर्वत्र त्रैविध्यं भवति, तस्मात् त्रैविध्यमेव वक्ष्यामः; एतद्ध्यातुरहितमसम्मोहकरं च, अपि चात्रैव सर्वसर्पव्यञ्जनावरोधः ||३६||
🔊 Audio coming soon
નિશિતનિસ્ત્રિંશઃ તીક્ષ્ણઃ ખઙ્ગઃ, અશનિઃ વજ્રં, હુતવહો વહ્નિઃ, દેશ્યં તુલ્યં; આશુકારિ શીઘ્રવ્યાપકમ્| અતિપાતયતિ શીઘ્રં મારયતીત્યર્થઃ| ન ચાવકાશ ઇત્યાદિ અવકાશઃ કાલવિલમ્બઃ| ઉપસર્તુમ્ અનુસર્તુમ્| પ્રત્યેકમપીત્યાદિ| તસ્માત્ પ્રતિસર્પદષ્ટલક્ષણં ન કૃતમિતિ ભાવઃ| એતત્ત્રૈવિધ્યમસમ્મોહકરં ચેતિ અભ્રાન્તિજનકં, `વૈદ્યસ્ય’ ઇતિ શેષઃ;| તદુક્તં,- “મુહ્યન્તિ વિસ્તરે મન્દાઃ” ઇતિ||૩૬||
Adhikarana ૧૯ (૩૭) · Śloka ૩૭
તત્ર, દર્વીકરવિષેણ ત્વઙ્નયનનખદશનવદનમૂત્રપુરીષદંશકૃષ્ણત્વં રૌક્ષ્યં શિરસો ગૌરવં સન્ધિવેદના કટીપૃષ્ઠગ્રીવાદૌર્બલ્યં જૃમ્ભણં વેપથુઃ સ્વરાવસાદો ઘુર્ઘુરકો જડતા શુષ્કોદ્ગારઃ કાસશ્વાસૌ હિક્કા વાયોરૂર્ધ્વગમનં શૂલોદ્વેષ્ટનં તૃષ્ણા લાલાસ્રાવઃ ફેનાગમનં સ્રોતોઽવરોધસ્તાસ્તાશ્ચ વાતવેદના ભવન્તિ; મણ્ડલિવિષેણ ત્વગાદીનાં પીતત્વં શીતાભિલાષઃ પરિધૂપનં દાહસ્તૃષ્ણા મદો મૂર્ચ્છા જ્વરઃ શોણિતાગમનમૂર્ધ્વમધશ્ચ માંસાનામવશાતનં શ્વયથુર્દંશકોથઃ પીતરૂપદર્શનમાશુકોપસ્તાસ્તાશ્ચ પિત્તવેદના ભવન્તિ; રાજિમદ્વિષેણ શુક્લત્વં ત્વગાદીનાં શીતજ્વરો રોમહર્ષઃ સ્તબ્ધત્વં ગાત્રાણામાદંશશોફઃ સાન્દ્રકફપ્રસેકશ્છર્દિરભીક્ષ્ણમક્ષ્ણોઃ કણ્ડૂઃ કણ્ઠે શ્વયથુર્ઘુર્ઘુરક ઉચ્છ્વાસનિરોધસ્તમઃપ્રવેશસ્તાસ્તાશ્ચ કફવેદના ભવન્તિ ||૩૭||
तत्र, दर्वीकरविषेण त्वङ्नयननखदशनवदनमूत्रपुरीषदंशकृष्णत्वं रौक्ष्यं शिरसो गौरवं सन्धिवेदना कटीपृष्ठग्रीवादौर्बल्यं जृम्भणं वेपथुः स्वरावसादो घुर्घुरको जडता शुष्कोद्गारः कासश्वासौ हिक्का वायोरूर्ध्वगमनं शूलोद्वेष्टनं तृष्णा लालास्रावः फेनागमनं स्रोतोऽवरोधस्तास्ताश्च वातवेदना भवन्ति; मण्डलिविषेण त्वगादीनां पीतत्वं शीताभिलाषः परिधूपनं दाहस्तृष्णा मदो मूर्च्छा ज्वरः शोणितागमनमूर्ध्वमधश्च मांसानामवशातनं श्वयथुर्दंशकोथः पीतरूपदर्शनमाशुकोपस्तास्ताश्च पित्तवेदना भवन्ति; राजिमद्विषेण शुक्लत्वं त्वगादीनां शीतज्वरो रोमहर्षः स्तब्धत्वं गात्राणामादंशशोफः सान्द्रकफप्रसेकश्छर्दिरभीक्ष्णमक्ष्णोः कण्डूः कण्ठे श्वयथुर्घुर्घुरक उच्छ्वासनिरोधस्तमःप्रवेशस्तास्ताश्च कफवेदना भवन्ति ||३७||
🔊 Audio coming soon
દર્વીકરાદિસર્પગણભેદાનાં સામાન્યલક્ષણોપદેશેન વિશિષ્ટલક્ષણમવબુધ્યતે, તત્સામાન્યં ત્રિવિધલક્ષણમુદ્દિશન્નાહ- તત્ર દર્વીકરેત્યાદિ| દર્વીકરવિષેણ ત્વઙ્નખાદિકૃષ્ણત્વાદિલક્ષણાનિ ભવન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| સ્વરાવસાદઃ સ્વરભઙ્ગઃ, ઘુર્ઘુરકો માર્જારશબ્દાનુકારી અવ્યક્તો ધ્વનિવિશેષઃ, જડતા નિઃસ્પન્દતા, શૂલોદ્વેષ્ટનં શૂલેન કૃત્વાઽઙ્ગમોટનં તાસ્તા વાતવેદનાઃ તોદનભેદનાદિકાઃ| મણ્ડલીત્યાદિ| પરિધૂપનં સર્વાઙ્ગસન્તાપઃ, મદઃ પૂગફલખાદનેનેવ મત્તત્વં, માંસાનામવશાતનં શટિતત્વાદ્ગલનં, દંશકોથઃ દંશસ્ય પૂતિભાવઃ, પીતરૂપદર્શનં સર્વં વસ્તુ પીતાભં પશ્યતિ, તાસ્તાશ્ચ પિત્તવેદના ઊષચોષાદિકાઃ| રાજિમદ્વિષેણેત્યાદિ| આદંશશોફ આસમન્તતો દંશસ્ય શોફા ઇત્યર્થઃ, પ્રસેકઃ ક્ષરણં, ઘુર્ઘુરકઃ અવ્યક્તઃ શબ્દવિશેષઃ, તમ અન્ધકારઃ; તાસ્તાઃ કણ્ડ્વાદ્યાઃ||૩૭||
Adhikarana ૨૦ (૩૮) · Śloka ૩૮
પુરુષાભિદષ્ટ ઊર્ધ્વં પ્રેક્ષતે, અધસ્તાત્ સ્ત્રિયા સિરાશ્ચોત્તિષ્ઠન્તિ લલાટે, નપુંસકાભિદષ્ટસ્તિર્યક્પ્રેક્ષી ભવતિ, ગર્ભિણ્યા પાણ્ડુમુખોધ્માતશ્ચ, સૂતિકયા કુક્ષિશૂલાર્તઃ સરુધિરં મેહત્યુપજિહ્વિકા ચાસ્ય ભવતિ, ગ્રાસાર્થિનાઽન્નં કાઙ્ક્ષતિ, વૃદ્ધેન ચિરાન્મન્દાશ્ચ વેગાઃ, બાલેનાશુ મૃદવશ્ચ, નિર્વિષેણાવિષલિઙ્ગં, અન્ધાહિકેનાન્ધત્વમિત્યેકે, ગ્રસનાત્ અજગરઃ શરીરપ્રાણહરો ન વિષાત્ | તત્ર સદ્યઃપ્રાણહરાહિદષ્ટઃ પતતિ શાસ્ત્રાશનિહત ઇવ ભૂમૌ, સ્રસ્તાઙ્ગઃ સ્વપિતિ ||૩૮||
पुरुषाभिदष्ट ऊर्ध्वं प्रेक्षते, अधस्तात् स्त्रिया सिराश्चोत्तिष्ठन्ति ललाटे, नपुंसकाभिदष्टस्तिर्यक्प्रेक्षी भवति, गर्भिण्या पाण्डुमुखोध्मातश्च, सूतिकया कुक्षिशूलार्तः सरुधिरं मेहत्युपजिह्विका चास्य भवति, ग्रासार्थिनाऽन्नं काङ्क्षति, वृद्धेन चिरान्मन्दाश्च वेगाः, बालेनाशु मृदवश्च, निर्विषेणाविषलिङ्गं, अन्धाहिकेनान्धत्वमित्येके, ग्रसनात् अजगरः शरीरप्राणहरो न विषात् | तत्र सद्यःप्राणहराहिदष्टः पतति शास्त्राशनिहत इव भूमौ, स्रस्ताङ्गः स्वपिति ||३८||
🔊 Audio coming soon
અધુના પુરુષાદ્યભિદષ્ટલક્ષણમાહ- પુરુષાભિદષ્ટ ઇત્યાદિ| પ્રેક્ષતે ઇતિ પૂર્વસ્માદધસ્તાદિત્યનેન ચ સમ્બન્ધનીયમ્| નપુંસકાભિદષ્ટ ઇત્યાદિ| સૂતિકા પ્રસૂતા| મેહતિ મૂત્રયતિ| વૃદ્ધેન દષ્ટસ્ય ચિરકાલેન વેગાસ્તે ચ મન્દા ભવન્તિ| બાલેનેત્યાદિ| અન્ધેન અહિના દષ્ટસ્યાન્ધત્વં ચ દૃશ્યતે ઇત્યેકે, અન્યે પુનરવિષપ્રકરણાદવિષ એવાયમિત્યાહુઃ| અન્ધાહિઃ જલબિલશાયીતિ પ્રસિદ્ધઃ, અપરે પુનરપરમેવાન્ધાહિમાહુઃ| ગ્રસનાદિત્યાદિ| ગ્રસનાત્ ગિલનાત્; શરીરપ્રાણહરઃ શરીરહરઃ પ્રાણહરશ્ચ ભવતિ, ન વિષાત્||૩૮||
Adhikarana ૨૧ (૩૯) · Śloka ૩૯
તત્ર સર્વેષાં સર્પાણાં વિષસ્ય સપ્ત વેગા ભવન્તિ | તત્ર, દર્વીકરાણાં પ્રથમે વેગે વિષં શોણિતં દૂષયતિ, તત્ પ્રદુષ્ટં કૃષ્ણતામુપૈતિ, તેન કાર્ષ્ણ્યં પિપીલિકાપરિસર્પણમિવ ચાઙ્ગે ભવતિ; દ્વિતીયે માંસં દૂષયતિ, તેનાત્યર્થં કૃષ્ણતા શોફો ગ્રન્થયશ્ચાઙ્ગે ભવન્તિ; તૃતીયે મેદો દૂષયતિ, તેન દંશક્લેદઃ શિરોગૌરવં સ્વેદશ્ચક્ષુર્ગ્રહણં ચ; ચતુર્થે કોષ્ઠમનુપ્રવિશ્ય કફપ્રધાનાન્ દોષાન્ દૂષયતિ, તેન તન્દ્રાપ્રસેકસન્ધિવિશ્લેષા ભવન્તિ; પઞ્ચમેઽસ્થીન્યનુપ્રવિશતિ પ્રાણમગ્નિં ચ દૂષયતિ, તેન પર્વભેદો હિક્કા દાહશ્ચ ભવતિ; ષષ્ઠે મજ્જાનમનુપ્રવિશતિ ગ્રહણીં ચાત્યર્થં દૂષયતિ, તેન ગાત્રાણાં ગૌરવમતીસારો હૃત્પીડા મૂર્ચ્છા ચ ભવતિ; સપ્તમે શુક્રમનુપ્રવિશતિ વ્યાનં ચાત્યર્થં કોપયતિ કફં ચ સૂક્ષ્મસ્રોતોભ્યઃ પ્રચ્યાવયતિ, તેન શ્લેષ્મવર્તિપ્રાદુર્ભાવઃ કટીપૃષ્ઠભઙ્ગઃ સર્વચેષ્ટાવિઘાતો લાલાસ્વેદયોરતિપ્રવૃત્તિરુચ્છ્વાસનિરોધશ્ચ ભવતિ | મણ્ડલિનાં પ્રથમે વેગે વિષં શોણિતં દૂષયતિ, તત્ પ્રદુષ્ટં પીતતામુપૈતિ, તત્ર પરિદાહઃ પીતાવભાસતા ચાઙ્ગાનાં ભવતિ; દ્વિતીયે માંસં દૂષયતિ, તેનાત્યર્થં પીતતા પરિદાહો દંશે શ્વયથુશ્ચ ભવતિ; તૃતીયે મેદો દૂષયતિ, તેન પૂર્વવચ્ચક્ષુર્ગ્રહણં તૃષ્ણા દંશક્લેદઃ સ્વેદશ્ચ; ચતુર્થે કોષ્ઠમનુપ્રવિશ્ય જ્વરમાપાદયતિ; પઞ્ચમે પરિદાહં સર્વગાત્રેષુ કરોતિ, ષષ્ઠસપ્તમયોઃ પૂર્વવત્ | રાજિમતાં પ્રથમે વેગે વિષં શોણિતં દૂષયતિ તત્ પ્રદુષ્ટં પાણ્ડુતામુપૈતિ, તેન રોમહર્ષઃ શુક્લાવભાસશ્ચ પુરુષો ભવતિ; દ્વિતીયે માંસં દૂષયતિ, તેન પાણ્ડુતાઽત્યર્થં જાડ્યં શિરઃશોફશ્ચ ભવતિ; તૃતીયે મેદો દૂષયતિ, તેન ચક્ષુર્ગ્રહણં દંશક્લેદઃ સ્વેદો ઘ્રાણાક્ષિસ્રાવશ્ચ ભવતિ; ચતુર્થે કોષ્ઠમનુપ્રવિશ્ય મન્યાસ્તમ્ભં શિરોગૌરવં ચાપાદયતિ; પઞ્ચમે વાક્સઙ્ગં શીતજ્વરં ચ કરોતિ; ષષ્ઠસપ્તમયોઃ પૂર્વવદિતિ ||૩૯||
तत्र सर्वेषां सर्पाणां विषस्य सप्त वेगा भवन्ति | तत्र, दर्वीकराणां प्रथमे वेगे विषं शोणितं दूषयति, तत् प्रदुष्टं कृष्णतामुपैति, तेन कार्ष्ण्यं पिपीलिकापरिसर्पणमिव चाङ्गे भवति; द्वितीये मांसं दूषयति, तेनात्यर्थं कृष्णता शोफो ग्रन्थयश्चाङ्गे भवन्ति; तृतीये मेदो दूषयति, तेन दंशक्लेदः शिरोगौरवं स्वेदश्चक्षुर्ग्रहणं च; चतुर्थे कोष्ठमनुप्रविश्य कफप्रधानान् दोषान् दूषयति, तेन तन्द्राप्रसेकसन्धिविश्लेषा भवन्ति; पञ्चमेऽस्थीन्यनुप्रविशति प्राणमग्निं च दूषयति, तेन पर्वभेदो हिक्का दाहश्च भवति; षष्ठे मज्जानमनुप्रविशति ग्रहणीं चात्यर्थं दूषयति, तेन गात्राणां गौरवमतीसारो हृत्पीडा मूर्च्छा च भवति; सप्तमे शुक्रमनुप्रविशति व्यानं चात्यर्थं कोपयति कफं च सूक्ष्मस्रोतोभ्यः प्रच्यावयति, तेन श्लेष्मवर्तिप्रादुर्भावः कटीपृष्ठभङ्गः सर्वचेष्टाविघातो लालास्वेदयोरतिप्रवृत्तिरुच्छ्वासनिरोधश्च भवति | मण्डलिनां प्रथमे वेगे विषं शोणितं दूषयति, तत् प्रदुष्टं पीततामुपैति, तत्र परिदाहः पीतावभासता चाङ्गानां भवति; द्वितीये मांसं दूषयति, तेनात्यर्थं पीतता परिदाहो दंशे श्वयथुश्च भवति; तृतीये मेदो दूषयति, तेन पूर्ववच्चक्षुर्ग्रहणं तृष्णा दंशक्लेदः स्वेदश्च; चतुर्थे कोष्ठमनुप्रविश्य ज्वरमापादयति; पञ्चमे परिदाहं सर्वगात्रेषु करोति, षष्ठसप्तमयोः पूर्ववत् | राजिमतां प्रथमे वेगे विषं शोणितं दूषयति तत् प्रदुष्टं पाण्डुतामुपैति, तेन रोमहर्षः शुक्लावभासश्च पुरुषो भवति; द्वितीये मांसं दूषयति, तेन पाण्डुताऽत्यर्थं जाड्यं शिरःशोफश्च भवति; तृतीये मेदो दूषयति, तेन चक्षुर्ग्रहणं दंशक्लेदः स्वेदो घ्राणाक्षिस्रावश्च भवति; चतुर्थे कोष्ठमनुप्रविश्य मन्यास्तम्भं शिरोगौरवं चापादयति; पञ्चमे वाक्सङ्गं शीतज्वरं च करोति; षष्ठसप्तमयोः पूर्ववदिति ||३९||
🔊 Audio coming soon
વેગો વિષવેગો વિષગતિઃ| તત્ર દર્વીકરાણામિત્યાદિ| ચક્ષુર્ગ્રહણં દૃષ્ટ્યવરોધઃ| પઞ્ચમે ઇત્યાદિ| ગ્રહણી પિત્તધરા કલા| પૂર્વવદિતિ દર્વીકારવિષસ્ય ષષ્ઠસપ્તમયોર્વેગયોર્યાનિ લક્ષણાનિ તાનિ ભવન્તીત્યર્થઃ | એવં રાજિમતામપિ ષષ્ઠસપ્તમવેગયોરતિદેશાર્થો બોદ્ધવ્યઃ||૩૯||
Adhikarana ૨૨ (૪૦) · Śloka ૪૦
ભવન્તિ ચાત્ર- ધાત્વન્તરેષુ યાઃ સપ્ત કલાઃ સમ્પરિકીર્તિતાઃ | તાસ્વેકૈકામતિક્રમ્ય વેગં પ્રકુરુતે વિષમ્ ||૪૦||
भवन्ति चात्र- धात्वन्तरेषु याः सप्त कलाः सम्परिकीर्तिताः | तास्वेकैकामतिक्रम्य वेगं प्रकुरुते विषम् ||४०||
🔊 Audio coming soon
કુતઃ પુનઃ સપ્તૈવ વેગા ઇત્યાહ- ભવન્તીત્યાદિ| ધાત્વન્તરેષુ ધાતુમધ્યેષુ, ધાતુગ્રહણમાશયોપલક્ષણં; તેનાયમર્થઃ- ધાત્વાશયાન્તરમર્યાદા યાઃ કલાઃ સપ્ત પ્રાગુક્તા ગર્ભવ્યાકરણે તાસ્વેકૈકામતિક્રમ્ય સપ્તસુ ધાતુષુ સપ્ત વેગા ભવન્તિ| તદ્યથા- રસરક્તયોરન્તરસ્થાં કલામતિક્રમ્ય રક્તે પ્રથમવેગઃ, રક્તમાંસયોરન્તરસ્થાં કલામતિક્રમ્ય દ્વિતીયઃ, માંસમેદસોરન્તરસ્થાં કલામતિક્રમ્ય તૃતીયઃ, મેદઃકફયોરન્તરસ્થાં કલામતિક્રમ્ય ચતુર્થઃ, કફપુરીષયોરન્તરસ્થાં કલામતિક્રમ્ય પઞ્ચમઃ, પુરીષપિત્તયોરન્તરસ્થાં કલામતિક્રમ્ય ષષ્ઠઃ, પિત્તશુક્રયોરન્તરસ્થાં કલામતિક્રમ્ય સપ્તમ ઇતિ| યૈવ કલા પુરીષધરા સૈવાસ્થિધરેતિ પઞ્ચમે અસ્થન્યનુપ્રવિશતીત્યવિરુદ્ધં; એવં યૈવ પિત્તધરા સૈવ મજ્જધરેતિ ષષ્ઠે મજ્જાનમનુપ્રવિશતીત્યવિરુદ્ધમ્||૪૦||
Adhikarana ૨૩ (૪૧) · Śloka ૪૧
યેનાન્તરેણ તુ કલાં કાલકલ્પં ભિનત્તિ હિ | સમીરણેનોહ્યમાનં તત્તુ વેગાન્તરં સ્મૃતમ્ ||૪૧||
येनान्तरेण तु कलां कालकल्पं भिनत्ति हि | समीरणेनोह्यमानं तत्तु वेगान्तरं स्मृतम् ||४१||
🔊 Audio coming soon
વેગમભિધાય વેગાન્તરમાહ- યેનાન્તરેણેત્યાદિ| યેનાન્તરેણ યેન કાલેન, કલામ્ ઉક્તલક્ષણાં, કાલકલ્પં મૃત્યુસદૃશં વિષં, ભિનત્તિ વિદારયતિ, સમીરણેનોહ્યમાનં વાયુના પ્રેર્યમાણં તત્તુ વેગાન્તરં ભૂતસ્ય ભવિષ્યતશ્ચ વેગસ્ય મધ્યભૂતઃ કાલસ્તાવત્પ્રમાણ ઇત્યર્થઃ||૪૧||
Adhikarana ૨૪ (૪૨-૪૫) · Śloka ૪૫
શૂનાઙ્ગઃ પ્રથમે વેગે પશુર્ધ્યાયતિ દુઃખિતઃ | લાલાસ્રાવો દ્વિતીયે તુ કૃષ્ણાઙ્ગઃ પીડ્યતે હૃદિ ||૪૨|| તૃતીયે ચ શિરોદુઃખં કણ્ઠગ્રીવં ચ ભજ્યતે | ચતુર્થે વેપતે મૂઢઃ ખાદન્ દન્તાન્ જહાત્યસૂન્ ||૪૩|| કેચિદ્વેગત્રયં પ્રાહુરન્તં ચૈતેષુ તદ્વિદઃ | ધ્યાયતિ પ્રથમે વેગે પક્ષી મુહ્યત્યતઃ પરમ્ ||૪૪|| દ્વિતીયે વિહ્વલઃ પ્રોક્તસ્તૃતીયે મૃત્યુમૃચ્છતિ | કેચિદેકં વિહઙ્ગેષુ વિષવેગમુશન્તિ હિ | માર્જારનકુલાદીનાં વિષં નાતિપ્રવર્તતે ||૪૫||
शूनाङ्गः प्रथमे वेगे पशुर्ध्यायति दुःखितः | लालास्रावो द्वितीये तु कृष्णाङ्गः पीड्यते हृदि ||४२|| तृतीये च शिरोदुःखं कण्ठग्रीवं च भज्यते | चतुर्थे वेपते मूढः खादन् दन्तान् जहात्यसून् ||४३|| केचिद्वेगत्रयं प्राहुरन्तं चैतेषु तद्विदः | ध्यायति प्रथमे वेगे पक्षी मुह्यत्यतः परम् ||४४|| द्वितीये विह्वलः प्रोक्तस्तृतीये मृत्युमृच्छति | केचिदेकं विहङ्गेषु विषवेगमुशन्ति हि | मार्जारनकुलादीनां विषं नातिप्रवर्तते ||४५||
🔊 Audio coming soon
મનુષ્યસ્ય સપ્તવિષવેગપ્રસઙ્ગેન પશુપક્ષિષ્વપિ વેગપ્રસઙ્ખ્યામુદ્દિશન્નાહ- શૂનાઙ્ગ ઇત્યાદિ| હૃષ્ટાઙ્ગ ઉદ્ધર્ષિતશરીરઃ, કેચિદ્વેગત્રયમિત્યાહુઃ| કેચિદાચાર્યા `ધ્યાયતિ પ્રથમે’ ઇત્યાદિપાઠં ન પઠન્તિ||૪૨-૪૫||
Adhikarana પુષ્પિકા · Śloka ૪
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં કલ્પસ્થાને સર્પદષ્ટવિષવિજ્ઞાનીયં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ ||૪||
इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने सर्पदष्टविषविज्ञानीयं नाम चतुर्थोऽध्यायः ||४||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં કલ્પસ્થાને ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||