Adhikarana ౧ (౧-౨) · Śloka ౨
అథాతః సర్పదష్టవిషవిజ్ఞానీయం కల్పం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातः सर्पदष्टविषविज्ञानीयं कल्पं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
జంగమవిషాశ్రయేషు మహావిషత్వేన సర్పస్యైవాత్ర ప్రాధాన్యాత్తద్దష్టవిజ్ఞానం ప్రతిపాదయితుకామః ప్రాహ- అథాత ఇత్యాది||1-2||
Adhikarana ౨ (౩) · Śloka ౩
ధన్వంతరిం మహాప్రాజ్ఞం సర్వశాస్త్రవిశారదం | పాదయోరుపసంగృహ్య సుశ్రుతః పరిపృచ్ఛతి ||3||
धन्वन्तरिं महाप्राज्ञं सर्वशास्त्रविशारदम् | पादयोरुपसङ्गृह्य सुश्रुतः परिपृच्छति ||३||
🔊 Audio coming soon
పాదయోరుపసంగృహ్య పాదపతనం కృత్వేత్యర్థః||3||
Adhikarana ౩ (౪) · Śloka ౪
సర్పసంఖ్యాం విభాగం చ దష్టలక్షణమేవ చ | జ్ఞానం చ విషవేగానాం భగవన్ ! వక్తుమర్హసి ||4||
सर्पसङ्ख्यां विभागं च दष्टलक्षणमेव च | ज्ञानं च विषवेगानां भगवन् ! वक्तुमर्हसि ||४||
🔊 Audio coming soon
కిం పరిపృచ్ఛతీత్యాహ- సర్పసంఖ్యామిత్యాది| సంఖ్యా గణనా, విభాగో విశేషభాగః పృథక్కరణం| అర్హసి యోగ్యో భవసి||4||
Adhikarana ౪ (౫-౮) · Śloka ౯
తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా ప్రాబ్రవీద్భిషజాం వరః | అసంఖ్యా వాసుకిశ్రేష్ఠా విఖ్యాతాస్తక్షకాదయః ||5|| మహీధరాశ్చ నాగేంద్రా హుతాగ్నిసమతేజసః | యే చాప్యజస్రం గర్జంతి వర్షంతి చ తపంతి చ ||6|| ససాగరగిరిద్వీపా యైరియం ధార్యతే మహీ | క్రుద్ధా నిఃశ్వాసదృష్టిభ్యాం యే హన్యురఖిలం జగత్ ||7|| నమస్తేభ్యోఽస్తి నో తేషాం కార్యం కించిచ్చికిత్సయా | యే తు దంష్ట్రావిషా భౌమా యే దశంతి చ మానుషాన్ ||8|| తేషాం సంఖ్యాం ప్రవక్ష్యామి యథావదనుపూర్వశః |9|
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्राब्रवीद्भिषजां वरः | असङ्ख्या वासुकिश्रेष्ठा विख्यातास्तक्षकादयः ||५|| महीधराश्च नागेन्द्रा हुताग्निसमतेजसः | ये चाप्यजस्रं गर्जन्ति वर्षन्ति च तपन्ति च ||६|| ससागरगिरिद्वीपा यैरियं धार्यते मही | क्रुद्धा निःश्वासदृष्टिभ्यां ये हन्युरखिलं जगत् ||७|| नमस्तेभ्योऽस्ति नो तेषां कार्यं किञ्चिच्चिकित्सया | ये तु दंष्ट्राविषा भौमा ये दशन्ति च मानुषान् ||८|| तेषां सङ्ख्यां प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः |९|
🔊 Audio coming soon
తస్య తద్వచనమిత్యాది| వాసుకిశ్రేష్ఠా వాసుకిః శ్రేష్ఠో యేషాం తే తథా| అస్తి నో తేషాం కార్యం కించిచ్చికిత్సయేతి తేషాం తక్షకాదీనాం చికిత్సయా కించిత్ కార్యం నాస్తి| యే తు దంష్ట్రేత్యాది| అనుపూర్వశః అనుక్రమేణ||5-8||-
Adhikarana ౫ (౯-౧౨) · Śloka ౧౩
అశీతిస్త్వేవ సర్పాణాం భిద్యతే పంచధా తు సా ||9|| దర్వీకరా మండలినో రాజిమంతస్తథైవ చ | నిర్విషా వైకరంజాశ్చ త్రివిధాస్తే పునః స్మృతాః ||10|| దర్వీకరా మండలినో రాజిమంతశ్చ పన్నగాః | తేషు దర్వీకరా జ్ఞేయా వింశతిః షట్ చ పన్నగాః ||11|| ద్వావింశతిర్మండలినో రాజిమంతస్తథా దశ | నిర్విషా ద్వాదశ జ్ఞేయా వైకరంజాస్త్రయస్తథా ||12|| వైకరంజోద్భవాః సప్త చిత్రా మండలిరాజిలాః |13|
अशीतिस्त्वेव सर्पाणां भिद्यते पञ्चधा तु सा ||९|| दर्वीकरा मण्डलिनो राजिमन्तस्तथैव च | निर्विषा वैकरञ्जाश्च त्रिविधास्ते पुनः स्मृताः ||१०|| दर्वीकरा मण्डलिनो राजिमन्तश्च पन्नगाः | तेषु दर्वीकरा ज्ञेया विंशतिः षट् च पन्नगाः ||११|| द्वाविंशतिर्मण्डलिनो राजिमन्तस्तथा दश | निर्विषा द्वादश ज्ञेया वैकरञ्जास्त्रयस्तथा ||१२|| वैकरञ्जोद्भवाः सप्त चित्रा मण्डलिराजिलाः |१३|
🔊 Audio coming soon
అశీతిరిత్యాది| సా అశీతిః| దర్వీకరాః ఫణావంతః, మండలినః ఫణావర్జితా వివిధమండలైశ్చిత్రితాః, రాజిమంతో రేఖాయుక్తాః ఫణావర్జితా ఈషద్విషా గమాలాదయః, నిర్విషా విషరహితాః దుందుభిగౌరాహికాదయః; కేచిత్ `నిర్’ శబ్దమీషదర్థే వ్యాఖ్యానయంతి, తేన నిర్విషా ఈషద్విషాః; యథా- అనుదరా కన్యేతి| వైకరంజాః సంకీర్ణజాతాః, పృథగ్జాతీయసర్పిణీపృథగ్జాతీయసర్పాభ్యాం జాతా వైకరంజాః | ఏష్వేవ నిర్విషవైకరంజయోరంతర్భావాత్ కథమశీతిః పూర్యత ఇత్యాహ- తేష్విత్యాది| చిత్రా మండలిరాజిలా వైకరంజోద్భవాః సప్త భవంతి; తత్ర మండలినశ్చత్వారః, రాజిలాస్త్రయః| అత్రాయమేవ పాఠో న్యాయ్యః, జేజ్జటగయదాసప్రభృతిభిరంగీకృతత్వాత్||9-12||-
Adhikarana ౬ (౧౩) · Śloka ౧౪
పాదాభిమృష్టా దుష్టా వా క్రుద్ధా గ్రాసార్థినోఽపి వా ||13|| తే దశంతి మహాక్రోధాస్త్రివిధం భీమదర్శనాః |14|
पादाभिमृष्टा दुष्टा वा क्रुद्धा ग्रासार्थिनोऽपि वा ||१३|| ते दशन्ति महाक्रोधास्त्रिविधं भीमदर्शनाः |१४|
🔊 Audio coming soon
సంక్షేపేణ విభాగం ప్రతిపాద్య దష్టస్య దంశనపూర్వకత్వాద్దంశనలక్షణం ప్రతిపాదయితుకామో దంశస్య కారణాని నిర్దిశన్నాహ- పాదాభిమృష్టా ఇత్యాది| అభిమృష్టా మర్దితాః, దుష్టాః స్వభావదుష్టాః, క్రుద్ధాః కుపితాః, అపిశబ్దోఽత్రానుక్తసముచ్చయే, తేనాత్యాసన్నభీతశంకితక్రాంతాదయో గ్రాహ్యాః| తే దశంతి మహాక్రోధాస్త్రివిధం భీమదర్శనా ఇతి సర్పా మహాక్రోధాః ప్రచండకోపాః, అత ఏవ భీమదర్శనాః; త్రివిధం యథా భవత్యేవం దశంతి భక్షయంతి||13||-
Adhikarana ౭ (౧౪-౧౯) · Śloka ౧౯
సర్పితం రదితం చాపి తృతీయమథ నిర్విషం | సర్పాంగాభిహతం కేచిదిచ్ఛంతి ఖలు తద్విదః ||14|| పదాని యత్ర దంతానామేకం ద్వే వా బహూని వా | నిమగ్నాన్యల్పరక్తాని యాన్యుద్వృత్య కరోతి హి ||15|| చంచుమాలకయుక్తాని వైకృత్యకరణాని చ | సంక్షిప్తాని సశోఫాని విద్యాత్తత్ సర్పితం భిషక్ ||16|| రాజ్యః సలోహితా యత్ర నీలాః పీతాః సితాస్తథా | విజ్ఞేయం రదితం తత్తు జ్ఞేయమల్పవిషం చ తత్ ||17|| అశోఫమల్పదుష్టాసృక్ ప్రకృతిస్థస్య దేహినః | పదం పదాని వా విద్యాదవిషం తచ్చికిత్సకః ||18|| సర్పస్పృష్టస్య భీరోర్హి భయేన కుపితోఽనిలః | కస్యచిత్ కురుతే శోఫం సర్పాంగాభిహతం తు తత్ ||19||
सर्पितं रदितं चापि तृतीयमथ निर्विषम् | सर्पाङ्गाभिहतं केचिदिच्छन्ति खलु तद्विदः ||१४|| पदानि यत्र दन्तानामेकं द्वे वा बहूनि वा | निमग्नान्यल्परक्तानि यान्युद्वृत्य करोति हि ||१५|| चञ्चुमालकयुक्तानि वैकृत्यकरणानि च | सङ्क्षिप्तानि सशोफानि विद्यात्तत् सर्पितं भिषक् ||१६|| राज्यः सलोहिता यत्र नीलाः पीताः सितास्तथा | विज्ञेयं रदितं तत्तु ज्ञेयमल्पविषं च तत् ||१७|| अशोफमल्पदुष्टासृक् प्रकृतिस्थस्य देहिनः | पदं पदानि वा विद्यादविषं तच्चिकित्सकः ||१८|| सर्पस्पृष्टस्य भीरोर्हि भयेन कुपितोऽनिलः | कस्यचित् कुरुते शोफं सर्पाङ्गाभिहतं तु तत् ||१९||
🔊 Audio coming soon
ఏతదేవ దంశత్రైవిధ్యముద్దిష్టం నిర్దిశన్నాహ- సర్పితమిత్యాది| తేషాం లక్షణమాహ- పదానీత్యాది| పదాని క్షతాని| ఏకమిత్యాది| పదేషు యథోత్తరం విషబాహుల్యం| నిమగ్నాని అనుద్గతాని| యాన్యుద్వృత్య కరోతి హి యాని పదాన్యుద్వృత్య ఉన్మోఠ్య సర్పః కరోతి| చంచుమాలకయుక్తానీతి ఉపరి పిడకాసదృశైరాచితానీత్యర్థః; గయీ తు చంచుమాలికాః సర్పదష్టస్థానస్య పార్శ్వే వటప్రరోహాగ్రతుల్యా విషోత్పన్నా అంకురా భవంతీతి వ్యాఖ్యానయతి| వైకృత్యకరణాని వికారభావవిధాయకాని| సంక్షిప్తానీత్యాది| సంక్షిప్తాని సూక్ష్మాణి| సర్పితం అత్యవగాఢం| రాజ్య ఇత్యాది| రాజ్యో రేఖాః, రదితం విలిఖితమనవగాఢం, అత ఏవాల్పవిషం| అశోఫమిత్యాది| ప్రకృతిస్థస్యేతి కాయవాక్చిత్తేషు స్వేన భావేనావస్థితస్య| పదం పదాని వేతి ఏకం పదం బహూని వా పదానీత్యర్థః| సర్పస్పృష్టస్యేత్యాది| తుశబ్దశ్చార్థే, తేన కంటకాదివిద్ధేఽపి శంకావిషం భవతి||14-19||
Adhikarana ౮ (౨౦-౨౧) · Śloka ౨౧
వ్యాధితోద్విగ్నదష్టాని జ్ఞేయాన్యల్పవిషాణి తు | తథాఽతివృద్ధబాలాభిదష్టమల్పవిషం స్మృతం ||20|| సుపర్ణదేవబ్రహ్మర్షియక్షసిద్ధనిషేవితే | విషఘ్నౌషధియుక్తే చ దేశే న క్రమతే విషం ||21||
व्याधितोद्विग्नदष्टानि ज्ञेयान्यल्पविषाणि तु | तथाऽतिवृद्धबालाभिदष्टमल्पविषं स्मृतम् ||२०|| सुपर्णदेवब्रह्मर्षियक्षसिद्धनिषेविते | विषघ्नौषधियुक्ते च देशे न क्रमते विषम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
సర్పావస్థావిశేషతోఽల్పవిషత్వముద్దిశన్నాహ- వ్యాధితేత్యాది| దష్టాని భక్ష్యస్థానాని| విశిష్టదేవసేవితే విశిష్టౌషధిసేవితే చ దేశేఽవిషత్వముద్దిశన్నాహ- సుపర్ణేత్యాది| సుపర్ణో గరుడః| భూతాః స్వనామప్రసిద్ధాః||20-21||
Adhikarana ౯ (౨౨-౨౪) · Śloka ౨౪
రథాంగలాంగలచ్ఛత్రస్వస్తికాంకుశధారిణః | జ్ఞేయా దర్వీకరాః సర్పాః ఫణినః శీఘ్రగామినః ||22|| మండలైర్వివిధైశ్చిత్రాః పృథవో మందగామినః | జ్ఞేయా మండలినః సర్పా జ్వలనార్కసమప్రభాః ||23|| స్నిగ్ధా వివిధవర్ణాభిస్తిర్యగూర్ధ్వం చ రాజిభిః | చిత్రితా ఇవ యే భాంతి రాజిమంతస్తు తే స్మృతాః ||24||
रथाङ्गलाङ्गलच्छत्रस्वस्तिकाङ्कुशधारिणः | ज्ञेया दर्वीकराः सर्पाः फणिनः शीघ्रगामिनः ||२२|| मण्डलैर्विविधैश्चित्राः पृथवो मन्दगामिनः | ज्ञेया मण्डलिनः सर्पा ज्वलनार्कसमप्रभाः ||२३|| स्निग्धा विविधवर्णाभिस्तिर्यगूर्ध्वं च राजिभिः | चित्रिता इव ये भान्ति राजिमन्तस्तु ते स्मृताः ||२४||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం చికిత్సోపయోగిదర్వీకరాదిలింగముద్దిశన్నాహ- రథాంగేత్యాది| రథాంగం చక్రం, లాంగలం హలం, ధారిణ ఇతి యతో రథాంగాదీనామాకృతిం ధారయంతి| మండలైరిత్యాది| పృథవో విస్తీర్ణాః||22-24||
Adhikarana ౧౦ (౨౫-౨౮) · Śloka ౨౮
ముక్తారూప్యప్రభా యే చ కపిలా యే చ పన్నగాః | సుగంధయః సువర్ణాభాస్తే జాత్యా బ్రాహ్మణాః స్మృతాః ||25|| క్షత్రియాః స్నిగ్ధవర్ణాస్తు పన్నగా భృశకోపనాః | సూర్యచంద్రాకృతిచ్ఛత్రలక్ష్మ తేషాం తథాఽంబుజం ||26|| కృష్ణా వజ్రనిభా యే చ లోహితా వర్ణతస్తథా | ధూమ్రాః పారావతాభాశ్చ వైశ్యాస్తే పన్నగాః స్మృతాః ||27|| మహిషద్వీపివర్ణాభాస్తథైవ పరుషత్వచః | భిన్నవర్ణాశ్చ యే కేచిచ్ఛూద్రాస్తే పరికీర్తితాః ||28||
मुक्तारूप्यप्रभा ये च कपिला ये च पन्नगाः | सुगन्धयः सुवर्णाभास्ते जात्या ब्राह्मणाः स्मृताः ||२५|| क्षत्रियाः स्निग्धवर्णास्तु पन्नगा भृशकोपनाः | सूर्यचन्द्राकृतिच्छत्रलक्ष्म तेषां तथाऽम्बुजम् ||२६|| कृष्णा वज्रनिभा ये च लोहिता वर्णतस्तथा | धूम्राः पारावताभाश्च वैश्यास्ते पन्नगाः स्मृताः ||२७|| महिषद्वीपिवर्णाभास्तथैव परुषत्वचः | भिन्नवर्णाश्च ये केचिच्छूद्रास्ते परिकीर्तिताः ||२८||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం బ్రాహ్మణాదిజాతిపరిజ్ఞానాయాహ- ముక్తారూప్యేత్యాది| సూర్యాదివత్తేషాం లక్ష్మ చిహ్నం, తథా అంబుజః శంఖః| తథా చ వృద్ధవాగ్భటః- “భోగేఽర్ధచంద్రశ్రీవత్సశంఖచక్రహలాంకితాః”- ఇతి| ద్వీపీ చిత్రకః||25-28||
Adhikarana ౧౧ (౨౯) · Śloka ౩౧
కోపయంత్యనిలం జంతోః ఫణినః సర్వ ఏవ తు | పిత్తం మండలినశ్చాపి కఫం చానేకరాజయః ||29|| అపత్యమసవర్ణాభ్యాం ద్విదోషకరలక్షణం | జ్ఞేయౌ దోషైశ్చ దంపత్యో... |31|
कोपयन्त्यनिलं जन्तोः फणिनः सर्व एव तु | पित्तं मण्डलिनश्चापि कफं चानेकराजयः ||२९|| अपत्यमसवर्णाभ्यां द्विदोषकरलक्षणम् | ज्ञेयौ दोषैश्च दम्पत्यो... |३१|
🔊 Audio coming soon
అపత్యమిత్యాది| అసమానవర్ణాభ్యాం సర్పసర్పిణీభ్యాం యత్ అపత్యం వైకరంజాఖ్యం, తద్ద్విదోషకరలక్షణం జ్ఞేయం; ద్విదోషకరాణి లక్షణాని యత్ర తద్ద్విదోషకరలక్షణం; ఏతేన వైకరంజస్య ద్విదోషకర్తృత్వముక్తం| అపత్యే యౌ ద్విదోషౌ తౌ కయోరిత్యాహ- జ్ఞేయావితి|- జ్ఞేయౌ జ్ఞాతవ్యౌ| దంపత్యోః పితృమాత్రోరిత్యర్థః||29||-
Adhikarana ౧౨ (౩౦-౩౧) · Śloka ౩౧
...ర్విశేషశ్చాత్ర వక్ష్యతే ||30|| రజన్యాః పశ్చిమే యామే సర్పాశ్చిత్రాశ్చరంతి హి | శేషేషూక్తా మండలినో దివా దర్వీకరాః స్మృతాః ||31||
...र्विशेषश्चात्र वक्ष्यते ||३०|| रजन्याः पश्चिमे यामे सर्पाश्चित्राश्चरन्ति हि | शेषेषूक्ता मण्डलिनो दिवा दर्वीकराः स्मृताः ||३१||
🔊 Audio coming soon
ఏషాం మధ్యే కే కస్మిన్ కాలే విచరంతీత్యాహ- విశేష ఇత్యాది| పశ్చిమే యామే చతుర్థే ప్రహర ఇత్యర్థః| చిత్రా అత్ర రాజిమంతః| శేషేషు ప్రహరేషు `రజన్యా ఏవ’ ఇతి శేషః||30-31||
Adhikarana ౧౩ (౩౨) · Śloka ౩౨
దర్వీకరాస్తు తరుణా వృద్ధా మండలినస్తథా | రాజిమంతో వయోమధ్యా జాయంతే మృత్యుహేతవః ||32||
दर्वीकरास्तु तरुणा वृद्धा मण्डलिनस्तथा | राजिमन्तो वयोमध्या जायन्ते मृत्युहेतवः ||३२||
🔊 Audio coming soon
తేషాం దర్వీకరాదీనాముగ్రవిషత్వే వయోఽవస్థాముద్దిశన్నాహ- దర్వీకరా ఇత్యాది| దర్వీకరాదయో మృత్యుహేతవో జాయంతే భవంతీత్యర్థః||32||
Adhikarana ౧౪ (౩౩) · Śloka ౩౩
నకులాకులితా బాలా వారివిప్రహతాః కృశాః | వృద్ధా ముక్తత్వచో భీతాః సర్పాస్త్వల్పవిషాః స్మృతాః ||33||
नकुलाकुलिता बाला वारिविप्रहताः कृशाः | वृद्धा मुक्तत्वचो भीताः सर्पास्त्वल्पविषाः स्मृताः ||३३||
🔊 Audio coming soon
తేషామేవాల్పవిషత్వే హేతుమాహ- నకులాకులితా ఇత్యాది| నకులేన ఆకులితాః కదర్థితాః; వారివిప్రహతా వారిణా జలేన విశేషేణ ప్రహతా అభిభూతాః; ముక్తత్వచో ముక్తకంచుకాః, తథా భీతాః సర్పా అల్పవిషా భవంతి||33||
Adhikarana ౧౫ (౩౪) · Śloka ౩౪
తత్ర, దర్వీకరాః- కృష్ణసర్పో, మహాకృష్ణః, కృష్ణోదరః శ్వేతకపోతో, మహాకపోతో, బలాహకో, మహాసర్పః, శంఖకపాలో , లోహితాక్షో, గవేధుకః, పరిసర్పః, ఖండఫణః, కకుదః, పద్మో, మహాపద్మో, దర్భపుష్పో, దధిముఖః, పుండరీకో, భ్రూకుటీముఖో, విష్కిరః, పుష్పాభికీర్ణో, గిరిసర్పః, ఋజుసర్పః, శ్వేతోదరో, మహాశిరా, అలగర్ద, ఆశీవిష ఇతి (1); మండలినస్తు- ఆదర్శమండలః, శ్వేతమండలో, రక్తమండలః, చిత్రమండలః, పృషతో, రోధ్రపుష్పో, మిలిందకో, గోనసో, వృద్ధగోనసః, పనసో, మహాపనసో, వేణుపత్రకః, శిశుకో మదనః, పాలిందిరః, పింగలః , తంతుకః పుష్పపాండుః, షడంగో, అగ్నికో బభ్రుః, కషాయః, కలుషః పారావతో, హస్తాభరణః, చిత్రకః, ఏణీపద ఇతి (2); రాజిమంతస్తు- పుండరీకో రాజిచిత్రో, అంగులరాజిః, బిందురాజిః, కర్దమకః, తృణశోషకః, సర్షపకః శ్వేతహనుః, దర్భపుష్పశ్చక్రకో, గోధూమకః, కిక్కిసాద ఇతి (3); నిర్విషాస్తు- గలగోలీ, శూకపత్రో, అజగరో, దివ్యకో, వర్షాహికః, పుష్పశకలీ, జ్యోతీరథః, క్షీరికాపుష్పకో, అహిపతాకో, అంధాహికో, గౌరాహికో, వృక్షేశయ ఇతి (4); వైకరంజాస్తు త్రయాణాం దర్వీకరాదీనాం వ్యతికరాజ్జాతాః, తద్యథా- మాకులిః, పోటగలః, స్నిగ్ధరాజిరితి | తత్ర, కృష్ణసర్పేణ గోనస్యాం వైపరీత్యేన వా జాతో మాకులిః; రాజిలేన గోనస్యాం వైపరీత్యేన వా జాతః పోటగలః; కృష్ణసర్పేణ రాజిమత్యాం వైపరీత్యేన వా జాతః స్నిగ్ధరాజిరితి | తేషామాద్యస్య పితృవద్విషోత్కర్షో, ద్వయోర్మాతృవదిత్యేకే (5) |34|
तत्र, दर्वीकराः- कृष्णसर्पो, महाकृष्णः, कृष्णोदरः श्वेतकपोतो, महाकपोतो, बलाहको, महासर्पः, शङ्खकपालो , लोहिताक्षो, गवेधुकः, परिसर्पः, खण्डफणः, ककुदः, पद्मो, महापद्मो, दर्भपुष्पो, दधिमुखः, पुण्डरीको, भ्रूकुटीमुखो, विष्किरः, पुष्पाभिकीर्णो, गिरिसर्पः, ऋजुसर्पः, श्वेतोदरो, महाशिरा, अलगर्द, आशीविष इति (१); मण्डलिनस्तु- आदर्शमण्डलः, श्वेतमण्डलो, रक्तमण्डलः, चित्रमण्डलः, पृषतो, रोध्रपुष्पो, मिलिन्दको, गोनसो, वृद्धगोनसः, पनसो, महापनसो, वेणुपत्रकः, शिशुको मदनः, पालिन्दिरः, पिङ्गलः , तन्तुकः पुष्पपाण्डुः, षडङ्गो, अग्निको बभ्रुः, कषायः, कलुषः पारावतो, हस्ताभरणः, चित्रकः, एणीपद इति (२); राजिमन्तस्तु- पुण्डरीको राजिचित्रो, अङ्गुलराजिः, बिन्दुराजिः, कर्दमकः, तृणशोषकः, सर्षपकः श्वेतहनुः, दर्भपुष्पश्चक्रको, गोधूमकः, किक्किसाद इति (३); निर्विषास्तु- गलगोली, शूकपत्रो, अजगरो, दिव्यको, वर्षाहिकः, पुष्पशकली, ज्योतीरथः, क्षीरिकापुष्पको, अहिपताको, अन्धाहिको, गौराहिको, वृक्षेशय इति (४); वैकरञ्जास्तु त्रयाणां दर्वीकरादीनां व्यतिकराज्जाताः, तद्यथा- माकुलिः, पोटगलः, स्निग्धराजिरिति | तत्र, कृष्णसर्पेण गोनस्यां वैपरीत्येन वा जातो माकुलिः; राजिलेन गोनस्यां वैपरीत्येन वा जातः पोटगलः; कृष्णसर्पेण राजिमत्यां वैपरीत्येन वा जातः स्निग्धराजिरिति | तेषामाद्यस्य पितृवद्विषोत्कर्षो, द्वयोर्मातृवदित्येके (५) |३४|
🔊 Audio coming soon
తజ్జాతమేవ వ్యతికరం వివృణ్వన్నాహ- తత్ర కృష్ణసర్పేణేత్యాది| వైపరీత్యేన వేతి గోనసేన పుంసా కృష్ణసర్పిణ్యాం స్త్రియామిత్యర్థః| రాజిలేనేత్యాది| వైపరిత్యం పూర్వవ్యాఖ్యావజ్జ్ఞేయం| కృష్ణసర్పేణేత్యాది| ఏషాం మధ్యే యేఽప్రసిద్ధాః సర్పభేదాస్తే సర్వే నానాదేశవాసిభ్యః సర్పహేలికాదిభ్యో జ్ఞేయాః| తేషాం వ్యతికరజానాం సమతయా ద్వివిధత్వే ప్రాప్తే దంపత్యోరేకస్య విషముత్కర్షం భవతీతి దర్శయన్నాహ- తేషామిత్యాది| ఆద్యస్య మాకులేః, పితృవత్ కృష్ణసర్పవత్| ద్వయోః పోటగలస్నిగ్ధరాజికయోః; తత్ర పోటగలస్య మాతా గోనసీ, స్నిగ్ధరాజికస్య మాతా రాజిమతీ|(1-5)|34|
Adhikarana ౧౬ (౩౪) · Śloka ౩౪
త్రయాణాం వైకరంజానాం పునర్దివ్యేలకరోధ్రపుష్పకరాజిచిత్రకపోటగలపుష్పాభికీర్ణదర్భపుష్పవేల్లితకాః సప్త; తేషామాద్యాస్త్రయో రాజిలవత్, శేషా మండలివత్, ఏవమేతేషాం సర్పాణామశీతిర్వ్యాఖ్యాతా ||34||
त्रयाणां वैकरञ्जानां पुनर्दिव्येलकरोध्रपुष्पकराजिचित्रकपोटगलपुष्पाभिकीर्णदर्भपुष्पवेल्लितकाः सप्त; तेषामाद्यास्त्रयो राजिलवत्, शेषा मण्डलिवत्, एवमेतेषां सर्पाणामशीतिर्व्याख्याता ||३४||
🔊 Audio coming soon
వైకరంజేభ్యస్త్రిభ్యో జాతానాం దివ్యేలకప్రభృతీనాం విషం కేషామనుయాయి భవతీతి దర్శయన్నాహ- త్రయాణామిత్యాది||34||
Adhikarana ౧౭ (౩౫) · Śloka ౩౫
తత్ర మహానేత్రజిహ్వాస్యశిరసః పుమాంసః, సూక్ష్మనేత్రజిహ్వాస్యశిరసః స్త్రియః, ఉభయలక్షణా మందవిషా అక్రోధా నపుంసకా ఇతి ||35||
तत्र महानेत्रजिह्वास्यशिरसः पुमांसः, सूक्ष्मनेत्रजिह्वास्यशिरसः स्त्रियः, उभयलक्षणा मन्दविषा अक्रोधा नपुंसका इति ||३५||
🔊 Audio coming soon
సర్పాణాం పురుషాదిలక్షణముద్దిశన్నాహ- తత్రేత్యాది||35||
Adhikarana ౧౮ (౩౬) · Śloka ౩౬
తత్ర సర్వేషాం సర్పాణాం సామాన్యత ఏవ దష్టలక్షణం వక్ష్యామః | కిం కారణం? విషం హి నిశితనిస్త్రింశాశనిహుతవహదేశ్యమాశుకారి ముహర్తమప్యుపేక్షితమాతురమతిపాతయతి, న చావకాశోఽస్తి వాక్సమూహముపసర్తుం ప్రత్యేకమపి దష్టలక్షణేఽభిహితే సర్వత్ర త్రైవిధ్యం భవతి, తస్మాత్ త్రైవిధ్యమేవ వక్ష్యామః; ఏతద్ధ్యాతురహితమసమ్మోహకరం చ, అపి చాత్రైవ సర్వసర్పవ్యంజనావరోధః ||36||
तत्र सर्वेषां सर्पाणां सामान्यत एव दष्टलक्षणं वक्ष्यामः | किं कारणं? विषं हि निशितनिस्त्रिंशाशनिहुतवहदेश्यमाशुकारि मुहर्तमप्युपेक्षितमातुरमतिपातयति, न चावकाशोऽस्ति वाक्समूहमुपसर्तुं प्रत्येकमपि दष्टलक्षणेऽभिहिते सर्वत्र त्रैविध्यं भवति, तस्मात् त्रैविध्यमेव वक्ष्यामः; एतद्ध्यातुरहितमसम्मोहकरं च, अपि चात्रैव सर्वसर्पव्यञ्जनावरोधः ||३६||
🔊 Audio coming soon
నిశితనిస్త్రింశః తీక్ష్ణః ఖంగః, అశనిః వజ్రం, హుతవహో వహ్నిః, దేశ్యం తుల్యం; ఆశుకారి శీఘ్రవ్యాపకం| అతిపాతయతి శీఘ్రం మారయతీత్యర్థః| న చావకాశ ఇత్యాది అవకాశః కాలవిలంబః| ఉపసర్తుం అనుసర్తుం| ప్రత్యేకమపీత్యాది| తస్మాత్ ప్రతిసర్పదష్టలక్షణం న కృతమితి భావః| ఏతత్త్రైవిధ్యమసమ్మోహకరం చేతి అభ్రాంతిజనకం, `వైద్యస్య’ ఇతి శేషః;| తదుక్తం,- “ముహ్యంతి విస్తరే మందాః” ఇతి||36||
Adhikarana ౧౯ (౩౭) · Śloka ౩౭
తత్ర, దర్వీకరవిషేణ త్వఙ్నయననఖదశనవదనమూత్రపురీషదంశకృష్ణత్వం రౌక్ష్యం శిరసో గౌరవం సంధివేదనా కటీపృష్ఠగ్రీవాదౌర్బల్యం జృంభణం వేపథుః స్వరావసాదో ఘుర్ఘురకో జడతా శుష్కోద్గారః కాసశ్వాసౌ హిక్కా వాయోరూర్ధ్వగమనం శూలోద్వేష్టనం తృష్ణా లాలాస్రావః ఫేనాగమనం స్రోతోఽవరోధస్తాస్తాశ్చ వాతవేదనా భవంతి; మండలివిషేణ త్వగాదీనాం పీతత్వం శీతాభిలాషః పరిధూపనం దాహస్తృష్ణా మదో మూర్చ్ఛా జ్వరః శోణితాగమనమూర్ధ్వమధశ్చ మాంసానామవశాతనం శ్వయథుర్దంశకోథః పీతరూపదర్శనమాశుకోపస్తాస్తాశ్చ పిత్తవేదనా భవంతి; రాజిమద్విషేణ శుక్లత్వం త్వగాదీనాం శీతజ్వరో రోమహర్షః స్తబ్ధత్వం గాత్రాణామాదంశశోఫః సాంద్రకఫప్రసేకశ్ఛర్దిరభీక్ష్ణమక్ష్ణోః కండూః కంఠే శ్వయథుర్ఘుర్ఘురక ఉచ్ఛ్వాసనిరోధస్తమఃప్రవేశస్తాస్తాశ్చ కఫవేదనా భవంతి ||37||
तत्र, दर्वीकरविषेण त्वङ्नयननखदशनवदनमूत्रपुरीषदंशकृष्णत्वं रौक्ष्यं शिरसो गौरवं सन्धिवेदना कटीपृष्ठग्रीवादौर्बल्यं जृम्भणं वेपथुः स्वरावसादो घुर्घुरको जडता शुष्कोद्गारः कासश्वासौ हिक्का वायोरूर्ध्वगमनं शूलोद्वेष्टनं तृष्णा लालास्रावः फेनागमनं स्रोतोऽवरोधस्तास्ताश्च वातवेदना भवन्ति; मण्डलिविषेण त्वगादीनां पीतत्वं शीताभिलाषः परिधूपनं दाहस्तृष्णा मदो मूर्च्छा ज्वरः शोणितागमनमूर्ध्वमधश्च मांसानामवशातनं श्वयथुर्दंशकोथः पीतरूपदर्शनमाशुकोपस्तास्ताश्च पित्तवेदना भवन्ति; राजिमद्विषेण शुक्लत्वं त्वगादीनां शीतज्वरो रोमहर्षः स्तब्धत्वं गात्राणामादंशशोफः सान्द्रकफप्रसेकश्छर्दिरभीक्ष्णमक्ष्णोः कण्डूः कण्ठे श्वयथुर्घुर्घुरक उच्छ्वासनिरोधस्तमःप्रवेशस्तास्ताश्च कफवेदना भवन्ति ||३७||
🔊 Audio coming soon
దర్వీకరాదిసర్పగణభేదానాం సామాన్యలక్షణోపదేశేన విశిష్టలక్షణమవబుధ్యతే, తత్సామాన్యం త్రివిధలక్షణముద్దిశన్నాహ- తత్ర దర్వీకరేత్యాది| దర్వీకరవిషేణ త్వఙ్నఖాదికృష్ణత్వాదిలక్షణాని భవంతీతి సంబంధః| స్వరావసాదః స్వరభంగః, ఘుర్ఘురకో మార్జారశబ్దానుకారీ అవ్యక్తో ధ్వనివిశేషః, జడతా నిఃస్పందతా, శూలోద్వేష్టనం శూలేన కృత్వాఽంగమోటనం తాస్తా వాతవేదనాః తోదనభేదనాదికాః| మండలీత్యాది| పరిధూపనం సర్వాంగసంతాపః, మదః పూగఫలఖాదనేనేవ మత్తత్వం, మాంసానామవశాతనం శటితత్వాద్గలనం, దంశకోథః దంశస్య పూతిభావః, పీతరూపదర్శనం సర్వం వస్తు పీతాభం పశ్యతి, తాస్తాశ్చ పిత్తవేదనా ఊషచోషాదికాః| రాజిమద్విషేణేత్యాది| ఆదంశశోఫ ఆసమంతతో దంశస్య శోఫా ఇత్యర్థః, ప్రసేకః క్షరణం, ఘుర్ఘురకః అవ్యక్తః శబ్దవిశేషః, తమ అంధకారః; తాస్తాః కండ్వాద్యాః||37||
Adhikarana ౨౦ (౩౮) · Śloka ౩౮
పురుషాభిదష్ట ఊర్ధ్వం ప్రేక్షతే, అధస్తాత్ స్త్రియా సిరాశ్చోత్తిష్ఠంతి లలాటే, నపుంసకాభిదష్టస్తిర్యక్ప్రేక్షీ భవతి, గర్భిణ్యా పాండుముఖోధ్మాతశ్చ, సూతికయా కుక్షిశూలార్తః సరుధిరం మేహత్యుపజిహ్వికా చాస్య భవతి, గ్రాసార్థినాఽన్నం కాంక్షతి, వృద్ధేన చిరాన్మందాశ్చ వేగాః, బాలేనాశు మృదవశ్చ, నిర్విషేణావిషలింగం, అంధాహికేనాంధత్వమిత్యేకే, గ్రసనాత్ అజగరః శరీరప్రాణహరో న విషాత్ | తత్ర సద్యఃప్రాణహరాహిదష్టః పతతి శాస్త్రాశనిహత ఇవ భూమౌ, స్రస్తాంగః స్వపితి ||38||
पुरुषाभिदष्ट ऊर्ध्वं प्रेक्षते, अधस्तात् स्त्रिया सिराश्चोत्तिष्ठन्ति ललाटे, नपुंसकाभिदष्टस्तिर्यक्प्रेक्षी भवति, गर्भिण्या पाण्डुमुखोध्मातश्च, सूतिकया कुक्षिशूलार्तः सरुधिरं मेहत्युपजिह्विका चास्य भवति, ग्रासार्थिनाऽन्नं काङ्क्षति, वृद्धेन चिरान्मन्दाश्च वेगाः, बालेनाशु मृदवश्च, निर्विषेणाविषलिङ्गं, अन्धाहिकेनान्धत्वमित्येके, ग्रसनात् अजगरः शरीरप्राणहरो न विषात् | तत्र सद्यःप्राणहराहिदष्टः पतति शास्त्राशनिहत इव भूमौ, स्रस्ताङ्गः स्वपिति ||३८||
🔊 Audio coming soon
అధునా పురుషాద్యభిదష్టలక్షణమాహ- పురుషాభిదష్ట ఇత్యాది| ప్రేక్షతే ఇతి పూర్వస్మాదధస్తాదిత్యనేన చ సంబంధనీయం| నపుంసకాభిదష్ట ఇత్యాది| సూతికా ప్రసూతా| మేహతి మూత్రయతి| వృద్ధేన దష్టస్య చిరకాలేన వేగాస్తే చ మందా భవంతి| బాలేనేత్యాది| అంధేన అహినా దష్టస్యాంధత్వం చ దృశ్యతే ఇత్యేకే, అన్యే పునరవిషప్రకరణాదవిష ఏవాయమిత్యాహుః| అంధాహిః జలబిలశాయీతి ప్రసిద్ధః, అపరే పునరపరమేవాంధాహిమాహుః| గ్రసనాదిత్యాది| గ్రసనాత్ గిలనాత్; శరీరప్రాణహరః శరీరహరః ప్రాణహరశ్చ భవతి, న విషాత్||38||
Adhikarana ౨౧ (౩౯) · Śloka ౩౯
తత్ర సర్వేషాం సర్పాణాం విషస్య సప్త వేగా భవంతి | తత్ర, దర్వీకరాణాం ప్రథమే వేగే విషం శోణితం దూషయతి, తత్ ప్రదుష్టం కృష్ణతాముపైతి, తేన కార్ష్ణ్యం పిపీలికాపరిసర్పణమివ చాంగే భవతి; ద్వితీయే మాంసం దూషయతి, తేనాత్యర్థం కృష్ణతా శోఫో గ్రంథయశ్చాంగే భవంతి; తృతీయే మేదో దూషయతి, తేన దంశక్లేదః శిరోగౌరవం స్వేదశ్చక్షుర్గ్రహణం చ; చతుర్థే కోష్ఠమనుప్రవిశ్య కఫప్రధానాన్ దోషాన్ దూషయతి, తేన తంద్రాప్రసేకసంధివిశ్లేషా భవంతి; పంచమేఽస్థీన్యనుప్రవిశతి ప్రాణమగ్నిం చ దూషయతి, తేన పర్వభేదో హిక్కా దాహశ్చ భవతి; షష్ఠే మజ్జానమనుప్రవిశతి గ్రహణీం చాత్యర్థం దూషయతి, తేన గాత్రాణాం గౌరవమతీసారో హృత్పీడా మూర్చ్ఛా చ భవతి; సప్తమే శుక్రమనుప్రవిశతి వ్యానం చాత్యర్థం కోపయతి కఫం చ సూక్ష్మస్రోతోభ్యః ప్రచ్యావయతి, తేన శ్లేష్మవర్తిప్రాదుర్భావః కటీపృష్ఠభంగః సర్వచేష్టావిఘాతో లాలాస్వేదయోరతిప్రవృత్తిరుచ్ఛ్వాసనిరోధశ్చ భవతి | మండలినాం ప్రథమే వేగే విషం శోణితం దూషయతి, తత్ ప్రదుష్టం పీతతాముపైతి, తత్ర పరిదాహః పీతావభాసతా చాంగానాం భవతి; ద్వితీయే మాంసం దూషయతి, తేనాత్యర్థం పీతతా పరిదాహో దంశే శ్వయథుశ్చ భవతి; తృతీయే మేదో దూషయతి, తేన పూర్వవచ్చక్షుర్గ్రహణం తృష్ణా దంశక్లేదః స్వేదశ్చ; చతుర్థే కోష్ఠమనుప్రవిశ్య జ్వరమాపాదయతి; పంచమే పరిదాహం సర్వగాత్రేషు కరోతి, షష్ఠసప్తమయోః పూర్వవత్ | రాజిమతాం ప్రథమే వేగే విషం శోణితం దూషయతి తత్ ప్రదుష్టం పాండుతాముపైతి, తేన రోమహర్షః శుక్లావభాసశ్చ పురుషో భవతి; ద్వితీయే మాంసం దూషయతి, తేన పాండుతాఽత్యర్థం జాడ్యం శిరఃశోఫశ్చ భవతి; తృతీయే మేదో దూషయతి, తేన చక్షుర్గ్రహణం దంశక్లేదః స్వేదో ఘ్రాణాక్షిస్రావశ్చ భవతి; చతుర్థే కోష్ఠమనుప్రవిశ్య మన్యాస్తంభం శిరోగౌరవం చాపాదయతి; పంచమే వాక్సంగం శీతజ్వరం చ కరోతి; షష్ఠసప్తమయోః పూర్వవదితి ||39||
तत्र सर्वेषां सर्पाणां विषस्य सप्त वेगा भवन्ति | तत्र, दर्वीकराणां प्रथमे वेगे विषं शोणितं दूषयति, तत् प्रदुष्टं कृष्णतामुपैति, तेन कार्ष्ण्यं पिपीलिकापरिसर्पणमिव चाङ्गे भवति; द्वितीये मांसं दूषयति, तेनात्यर्थं कृष्णता शोफो ग्रन्थयश्चाङ्गे भवन्ति; तृतीये मेदो दूषयति, तेन दंशक्लेदः शिरोगौरवं स्वेदश्चक्षुर्ग्रहणं च; चतुर्थे कोष्ठमनुप्रविश्य कफप्रधानान् दोषान् दूषयति, तेन तन्द्राप्रसेकसन्धिविश्लेषा भवन्ति; पञ्चमेऽस्थीन्यनुप्रविशति प्राणमग्निं च दूषयति, तेन पर्वभेदो हिक्का दाहश्च भवति; षष्ठे मज्जानमनुप्रविशति ग्रहणीं चात्यर्थं दूषयति, तेन गात्राणां गौरवमतीसारो हृत्पीडा मूर्च्छा च भवति; सप्तमे शुक्रमनुप्रविशति व्यानं चात्यर्थं कोपयति कफं च सूक्ष्मस्रोतोभ्यः प्रच्यावयति, तेन श्लेष्मवर्तिप्रादुर्भावः कटीपृष्ठभङ्गः सर्वचेष्टाविघातो लालास्वेदयोरतिप्रवृत्तिरुच्छ्वासनिरोधश्च भवति | मण्डलिनां प्रथमे वेगे विषं शोणितं दूषयति, तत् प्रदुष्टं पीततामुपैति, तत्र परिदाहः पीतावभासता चाङ्गानां भवति; द्वितीये मांसं दूषयति, तेनात्यर्थं पीतता परिदाहो दंशे श्वयथुश्च भवति; तृतीये मेदो दूषयति, तेन पूर्ववच्चक्षुर्ग्रहणं तृष्णा दंशक्लेदः स्वेदश्च; चतुर्थे कोष्ठमनुप्रविश्य ज्वरमापादयति; पञ्चमे परिदाहं सर्वगात्रेषु करोति, षष्ठसप्तमयोः पूर्ववत् | राजिमतां प्रथमे वेगे विषं शोणितं दूषयति तत् प्रदुष्टं पाण्डुतामुपैति, तेन रोमहर्षः शुक्लावभासश्च पुरुषो भवति; द्वितीये मांसं दूषयति, तेन पाण्डुताऽत्यर्थं जाड्यं शिरःशोफश्च भवति; तृतीये मेदो दूषयति, तेन चक्षुर्ग्रहणं दंशक्लेदः स्वेदो घ्राणाक्षिस्रावश्च भवति; चतुर्थे कोष्ठमनुप्रविश्य मन्यास्तम्भं शिरोगौरवं चापादयति; पञ्चमे वाक्सङ्गं शीतज्वरं च करोति; षष्ठसप्तमयोः पूर्ववदिति ||३९||
🔊 Audio coming soon
వేగో విషవేగో విషగతిః| తత్ర దర్వీకరాణామిత్యాది| చక్షుర్గ్రహణం దృష్ట్యవరోధః| పంచమే ఇత్యాది| గ్రహణీ పిత్తధరా కలా| పూర్వవదితి దర్వీకారవిషస్య షష్ఠసప్తమయోర్వేగయోర్యాని లక్షణాని తాని భవంతీత్యర్థః | ఏవం రాజిమతామపి షష్ఠసప్తమవేగయోరతిదేశార్థో బోద్ధవ్యః||39||
Adhikarana ౨౨ (౪౦) · Śloka ౪౦
భవంతి చాత్ర- ధాత్వంతరేషు యాః సప్త కలాః సంపరికీర్తితాః | తాస్వేకైకామతిక్రమ్య వేగం ప్రకురుతే విషం ||40||
भवन्ति चात्र- धात्वन्तरेषु याः सप्त कलाः सम्परिकीर्तिताः | तास्वेकैकामतिक्रम्य वेगं प्रकुरुते विषम् ||४०||
🔊 Audio coming soon
కుతః పునః సప్తైవ వేగా ఇత్యాహ- భవంతీత్యాది| ధాత్వంతరేషు ధాతుమధ్యేషు, ధాతుగ్రహణమాశయోపలక్షణం; తేనాయమర్థః- ధాత్వాశయాంతరమర్యాదా యాః కలాః సప్త ప్రాగుక్తా గర్భవ్యాకరణే తాస్వేకైకామతిక్రమ్య సప్తసు ధాతుషు సప్త వేగా భవంతి| తద్యథా- రసరక్తయోరంతరస్థాం కలామతిక్రమ్య రక్తే ప్రథమవేగః, రక్తమాంసయోరంతరస్థాం కలామతిక్రమ్య ద్వితీయః, మాంసమేదసోరంతరస్థాం కలామతిక్రమ్య తృతీయః, మేదఃకఫయోరంతరస్థాం కలామతిక్రమ్య చతుర్థః, కఫపురీషయోరంతరస్థాం కలామతిక్రమ్య పంచమః, పురీషపిత్తయోరంతరస్థాం కలామతిక్రమ్య షష్ఠః, పిత్తశుక్రయోరంతరస్థాం కలామతిక్రమ్య సప్తమ ఇతి| యైవ కలా పురీషధరా సైవాస్థిధరేతి పంచమే అస్థన్యనుప్రవిశతీత్యవిరుద్ధం; ఏవం యైవ పిత్తధరా సైవ మజ్జధరేతి షష్ఠే మజ్జానమనుప్రవిశతీత్యవిరుద్ధం||40||
Adhikarana ౨౩ (౪౧) · Śloka ౪౧
యేనాంతరేణ తు కలాం కాలకల్పం భినత్తి హి | సమీరణేనోహ్యమానం తత్తు వేగాంతరం స్మృతం ||41||
येनान्तरेण तु कलां कालकल्पं भिनत्ति हि | समीरणेनोह्यमानं तत्तु वेगान्तरं स्मृतम् ||४१||
🔊 Audio coming soon
వేగమభిధాయ వేగాంతరమాహ- యేనాంతరేణేత్యాది| యేనాంతరేణ యేన కాలేన, కలాం ఉక్తలక్షణాం, కాలకల్పం మృత్యుసదృశం విషం, భినత్తి విదారయతి, సమీరణేనోహ్యమానం వాయునా ప్రేర్యమాణం తత్తు వేగాంతరం భూతస్య భవిష్యతశ్చ వేగస్య మధ్యభూతః కాలస్తావత్ప్రమాణ ఇత్యర్థః||41||
Adhikarana ౨౪ (౪౨-౪౫) · Śloka ౪౫
శూనాంగః ప్రథమే వేగే పశుర్ధ్యాయతి దుఃఖితః | లాలాస్రావో ద్వితీయే తు కృష్ణాంగః పీడ్యతే హృది ||42|| తృతీయే చ శిరోదుఃఖం కంఠగ్రీవం చ భజ్యతే | చతుర్థే వేపతే మూఢః ఖాదన్ దంతాన్ జహాత్యసూన్ ||43|| కేచిద్వేగత్రయం ప్రాహురంతం చైతేషు తద్విదః | ధ్యాయతి ప్రథమే వేగే పక్షీ ముహ్యత్యతః పరం ||44|| ద్వితీయే విహ్వలః ప్రోక్తస్తృతీయే మృత్యుమృచ్ఛతి | కేచిదేకం విహంగేషు విషవేగముశంతి హి | మార్జారనకులాదీనాం విషం నాతిప్రవర్తతే ||45||
शूनाङ्गः प्रथमे वेगे पशुर्ध्यायति दुःखितः | लालास्रावो द्वितीये तु कृष्णाङ्गः पीड्यते हृदि ||४२|| तृतीये च शिरोदुःखं कण्ठग्रीवं च भज्यते | चतुर्थे वेपते मूढः खादन् दन्तान् जहात्यसून् ||४३|| केचिद्वेगत्रयं प्राहुरन्तं चैतेषु तद्विदः | ध्यायति प्रथमे वेगे पक्षी मुह्यत्यतः परम् ||४४|| द्वितीये विह्वलः प्रोक्तस्तृतीये मृत्युमृच्छति | केचिदेकं विहङ्गेषु विषवेगमुशन्ति हि | मार्जारनकुलादीनां विषं नातिप्रवर्तते ||४५||
🔊 Audio coming soon
మనుష్యస్య సప్తవిషవేగప్రసంగేన పశుపక్షిష్వపి వేగప్రసంఖ్యాముద్దిశన్నాహ- శూనాంగ ఇత్యాది| హృష్టాంగ ఉద్ధర్షితశరీరః, కేచిద్వేగత్రయమిత్యాహుః| కేచిదాచార్యా `ధ్యాయతి ప్రథమే’ ఇత్యాదిపాఠం న పఠంతి||42-45||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౪
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం కల్పస్థానే సర్పదష్టవిషవిజ్ఞానీయం నామ చతుర్థోఽధ్యాయః ||4||
इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने सर्पदष्टविषविज्ञानीयं नाम चतुर्थोऽध्यायः ||४||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం కల్పస్థానే చతుర్థోఽధ్యాయః||4||