Adhikarana ౧ (౧-౨) · Śloka ౨
అథాతో నిరూహక్రమచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो निरूहक्रमचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
నిరూహస్య క్రమో నిరూహక్రమః అనుక్రమవిధానం , స ఏవ చికిత్సితం వ్యాధిప్రతీకారః| నిరూహోపక్రమచికిత్సితమితి కేచిత్ పఠంతి, తన్మతేఽపి నిరూహోపక్రమో నిరూహారంభః, స ఏవ చికిత్సితమితి వ్యాఖ్యానం||1-2||
Adhikarana ౨ (౩-౬) · Śloka ౬
అథానువాసితమాస్థాపయేత్; స్వభ్యక్తస్విన్నశరీరముత్సృష్టబహిర్వేగమవాతే శుచౌ వేశ్మని మధ్యాహ్నే ప్రతతాయాం శయ్యాయామధఃసుపరిగ్రహాయాం శ్రోణిప్రదేశప్రతివ్యూఢాయామనుపధానాయాం వామపార్శ్వశాయినమాకుంచితదక్షిణసక్థిమితరప్రసారితసక్థిం సుమనసం జీర్ణాన్నం వాగ్యతం సునిషణ్ణదేహం విదిత్వా, తతో వామపాదస్యోపరి నేత్రం కృత్వేతరపాదాంగుష్ఠాంగులిభ్యాం కర్ణికాముపరి నిష్పీడ్య, సవ్యపాణికనిష్ఠికానామికాభ్యాం బస్తేర్ముఖార్ధం సంకోచ్య, మధ్యమాప్రదేశిన్యంగుష్ఠైరర్ధం తు వివృతాస్యం కృత్వా, బస్తావౌషధం ప్రక్షిప్య, దక్షిణహస్తాంగుష్ఠేన ప్రదేశినీమధ్యమాభ్యాం చానుసిక్తమనాయతమబుద్బుదమసంకుచితమవాతమౌషధాసన్నముపసంగృహ్య , పునరుపరి తదితరేణ గృహీత్వా దక్షిణేనావసించేత్, తతః సూత్రేణైవౌషధాంతే ద్విస్త్రిర్వాఽఽవేష్ట్య బధ్నీయాత్, అథ దక్షిణేనోత్తానేన పాణినా బస్తిం గృహీత్వా వామహస్తమధ్యమాంగులిప్రదేశినీభ్యాం నేత్రముపసంగృహ్యాంగుష్ఠేన నేత్రద్వారం పిధాయ, ఘృతాభ్యక్తాగ్రనేత్రం ఘృతాక్తముపాదాయ ప్రయచ్ఛేదనుపృష్ఠవంశం సమమున్ముఖమాకర్ణికం నేత్రం ప్రణిధత్స్వేతి బ్రూయాత్ ||3|| బస్తిం సవ్యే కరే కృత్వా దక్షిణేనావపీడయేత్ | ఏకేనైవావపీడేన న ద్రుతం న విలంబితం ||4|| తతో నేత్రమపనీయ త్రింశన్మాత్రాః పీడనకాలాదుపేక్ష్యోత్తిష్ఠేత్యాతురం బ్రూయాత్ | అథాతురముపవేశయేదుత్కుటుకం బస్త్యాగమనార్థం | నిరూహప్రత్యాగమనకాలస్తు ముహూర్తో భవతి ||5|| అనేన విధినా బస్తిం దద్యాద్బస్తివిశారదః | ద్వితీయం వా తృతీయం వా చతుర్థం వా యథార్థతః ||6||
अथानुवासितमास्थापयेत्; स्वभ्यक्तस्विन्नशरीरमुत्सृष्टबहिर्वेगमवाते शुचौ वेश्मनि मध्याह्ने प्रततायां शय्यायामधःसुपरिग्रहायां श्रोणिप्रदेशप्रतिव्यूढायामनुपधानायां वामपार्श्वशायिनमाकुञ्चितदक्षिणसक्थिमितरप्रसारितसक्थिं सुमनसं जीर्णान्नं वाग्यतं सुनिषण्णदेहं विदित्वा, ततो वामपादस्योपरि नेत्रं कृत्वेतरपादाङ्गुष्ठाङ्गुलिभ्यां कर्णिकामुपरि निष्पीड्य, सव्यपाणिकनिष्ठिकानामिकाभ्यां बस्तेर्मुखार्धं सङ्कोच्य, मध्यमाप्रदेशिन्यङ्गुष्ठैरर्धं तु विवृतास्यं कृत्वा, बस्तावौषधं प्रक्षिप्य, दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठेन प्रदेशिनीमध्यमाभ्यां चानुसिक्तमनायतमबुद्बुदमसङ्कुचितमवातमौषधासन्नमुपसङ्गृह्य , पुनरुपरि तदितरेण गृहीत्वा दक्षिणेनावसिञ्चेत्, ततः सूत्रेणैवौषधान्ते द्विस्त्रिर्वाऽऽवेष्ट्य बध्नीयात्, अथ दक्षिणेनोत्तानेन पाणिना बस्तिं गृहीत्वा वामहस्तमध्यमाङ्गुलिप्रदेशिनीभ्यां नेत्रमुपसङ्गृह्याङ्गुष्ठेन नेत्रद्वारं पिधाय, घृताभ्यक्ताग्रनेत्रं घृताक्तमुपादाय प्रयच्छेदनुपृष्ठवंशं सममुन्मुखमाकर्णिकं नेत्रं प्रणिधत्स्वेति ब्रूयात् ||३|| बस्तिं सव्ये करे कृत्वा दक्षिणेनावपीडयेत् | एकेनैवावपीडेन न द्रुतं न विलम्बितम् ||४|| ततो नेत्रमपनीय त्रिंशन्मात्राः पीडनकालादुपेक्ष्योत्तिष्ठेत्यातुरं ब्रूयात् | अथातुरमुपवेशयेदुत्कुटुकं बस्त्यागमनार्थम् | निरूहप्रत्यागमनकालस्तु मुहूर्तो भवति ||५|| अनेन विधिना बस्तिं दद्याद्बस्तिविशारदः | द्वितीयं वा तृतीयं वा चतुर्थं वा यथार्थतः ||६||
🔊 Audio coming soon
అనుక్రమప్రణయనసంబంధం దర్శయన్నాహ- అథానువాసితమిత్యాది| అనువాసితం దత్తానువాసనం స్నిగ్ధస్రోతోమార్గతయా సుఖమేవ దోషనిర్హరణార్థమాస్థాపయేత్| నిరూహస్య ప్రణిధానవిధానమాహ- స్వభ్యక్తమిత్యాది| ఉత్సృష్టబహిర్వేగం త్యక్తవిణ్మూత్రాదికం| ప్రతతాయాం శయ్యాయాం స్తబ్ధాయాం, విస్తీర్ణాయామితి కేచిత్| అధఃసుపరిగృహీతాయాం పాదతలయోః శోభనప్రతివాహకాయాం| శ్రోణిప్రదేశవ్యూఢాయాం కటిప్రదేశవిశాలాయాం, వ్యూఢాయాం శోభనోన్నతాయామితి కేచిద్ వ్యాఖ్యానయంతి| అనుపధానాయాం అనుపశీర్షకాయాం | సునిషణ్ణదేహం శోభనం విశ్రాంతశరీరం| సవ్యపాణిః వామకరః| ఔషధం ప్రక్షిప్య ఉపసంగ్రహణేన క్రియావిశేషేణ| అనుత్సిక్తమూర్ధ్వక్షరణరహితం యథా భవతి తథా సిక్తం| అనాయతం అనతిదీర్ఘం (అచిరాత్ ప్రవృత్తం)| అబుద్బుదం బుద్బుదరహితమ| అసంకుచితం వస్తుసంచరణక్షమం| అవాతం ఔషధదానేన నిస్సారితవాతం| ఏవం దక్షిణహస్తాంగుష్ఠేన ప్రదేశినీమధ్యమాభ్యాం చౌషధాంతముపసంగృహ్య పునర్దక్షిణహస్తోపగృహీతోపరి తదితరేణ వామకరేణ గృహీత్వా, దక్షిణకరేణైవౌషధాంతే సూత్రేణ ద్విస్త్రిర్వాఽఽవేష్ట్య బధ్నీయాత్| ఆకర్ణికం కర్ణికాం మర్యాదీకృత్య| నేత్రం ప్రణిధత్స్వ ప్రవేశయేతి ఆతురం ప్రతి భిషగ్ బ్రూయాదితి సంబంధః| నేత్రప్రణిధానమభిధాయ బస్తిపీడనవిధిమాహ- బస్తిమిత్యాది| త్రింశన్మాత్రా ఇతి మాత్రామానం హి అగ్నివేశేన వ్యాఖ్యాతం- “యావత్పర్యేతి హస్తాగ్రం దక్షిణం జానుమండలం| నిమేషోన్మేషకాలో వా సా మాత్రా పరికీర్తితా”- ఇతి| పరాశరస్తు బస్తికర్మణి మాత్రాసంఖ్యామాహ- “జానుమండలమావేష్ట్య దత్తే దక్షిణపాణినా| కృష్టనేత్రశ్ఛటాశబ్దశతం తిష్ఠేదవేగవాన్”- ఇతి| తత్ర పరాశరేణ క్రూరకోష్ఠపురుషమంగీకృత్య మాత్రాశతమభిహితం, శేషయోర్మధ్యమృదుకోష్ఠయోః సప్తతిస్త్రింశదిత్యనుక్తమప్యూహనీయం స్యాదిత్యేకే మన్యంతే; యతః సుశ్రుతాచార్యేణాపి మృదుకోష్ఠపురుషాపేక్షయా ప్రోక్తస్త్రింశన్మాత్రాపీడనకాలః; అథవా త్రింశన్మాత్రానంతరం వైద్యేనోత్తిష్ఠేత్యుక్తే సతి ఆతురస్యోత్థానోపవేశనోత్కుటుకభవనాదికాలవిలంబేనైవ మాత్రాశతం పూర్ణం స్యాదితి శాస్త్రయోరవిరోధః| ముహూర్తః ఘటికాద్వయం| ముహూర్తాదప్రవర్తమానం శోధననిరూహైరేవ వ్యక్తక్షారామ్లలవణైర్హరేత్ | ఏకత్ర విహితం ప్రణిధానం సంక్షేపార్థమన్యత్రాపి నిర్దిశన్నాహ- అనేనైవేత్యాది| చతుర్థం వా యథార్థత ఇతి అర్థస్య ప్రయోజనస్యానతిక్రమతో యథార్థతః| ఏతదుక్తం భవతి- యదా సునిరూఢలింగప్రాప్తో భవతి తదా తత్ర నిర్హరణీయాభావాన్నిరూహణమప్రయోజనమితి న దేయం, అసమ్యగ్దానేన క్రూరకోష్ఠతయా ప్రభూతదేయత్వేన వా సునిరూఢమప్రాప్తస్య నిర్హరణీయో దోషోఽస్తీతి ప్రయోజనమపేక్ష్య చతుర్థమపి నిరూహం సునిరూఢలింగార్థం ప్రయోజయేత్| ‘చతుర్థం వా యథార్హతః’ ఇతి పాఠే నిరూహసాధ్యప్రయోజనానురోధాచ్చతుర్థమపి పుటకం ప్రయోజయేదిత్యర్థః||3-6||
Adhikarana ౩ (౭) · Śloka ౭
సమ్యఙ్నిరూఢలింగే తు ప్రాప్తే బస్తిం నివారయేత్ |7|
सम्यङ्निरूढलिङ्गे तु प्राप्ते बस्तिं निवारयेत् |७|
🔊 Audio coming soon
అముమేవార్థం ప్రకటయన్నాహ- సమ్యగిత్యాది| కేచిద్రక్తమప్యత్ర చతుర్థం శమనీయమస్తీతి చతుర్థం బస్తిదానమాహుః; అపరే తు పశ్చాద్దాహనిర్వాపణార్థం మధురశీతైశ్చతుర్థోఽపి బస్తిర్దేయ ఇతి వదంతి|7|-
Adhikarana ౪ (౭) · Śloka ౮
విశేషాత్ సుకుమారాణాం హీన ఏవ క్రమో హితః ||7|| అపి హీనక్రమం కుర్యాన్న తు కుర్యాదతిక్రమం |8|
विशेषात् सुकुमाराणां हीन एव क्रमो हितः ||७|| अपि हीनक्रमं कुर्यान्न तु कुर्यादतिक्रमम् |८|
🔊 Audio coming soon
హీనయోగజాతియోగజయోర్వ్యాపదోర్మధ్యే అతియోగజా వ్యాపన్మహాత్యయం కరోతీతి తతో బిభ్యదాహ- అపి హీనేత్యాది||7||-
Adhikarana ౫ (౮) · Śloka ౯
యస్య స్యాద్బస్తిరల్పోఽల్పవేగో హీనమలానిలః ||8|| దుర్నిరూఢః స విజ్ఞేయో మూత్రార్త్యరుచిజాడ్యవాన్ |9|
यस्य स्याद्बस्तिरल्पोऽल्पवेगो हीनमलानिलः ||८|| दुर्निरूढः स विज्ञेयो मूत्रार्त्यरुचिजाड्यवान् |९|
🔊 Audio coming soon
హీననిరూఢలక్షణమాహ- యస్యేత్యాది| అల్పః అల్పగుణమాత్రః| అల్పవేగః స్తోకవేగః| మూత్రార్తిః మూత్రపీడా| అల్పగుణమాత్రబస్త్యుపయోగోత్క్లేశితమలావరోధేన జాడ్యమపటుతా||8||-
Adhikarana ౬ (౯) · Śloka ౧౦
యాన్యేవ ప్రాఙ్మయోక్తాని లింగాన్యతివిరేచితే ||9|| తాన్యేవాతినిరూఢేఽపి విజ్ఞేయాని విపశ్చితా |10|
यान्येव प्राङ्मयोक्तानि लिङ्गान्यतिविरेचिते ||९|| तान्येवातिनिरूढेऽपि विज्ञेयानि विपश्चिता |१०|
🔊 Audio coming soon
అతినిరూఢలింగమాహ- యానీత్యాది| యాన్యేవ ప్రాగుక్తాని శూలగుదభ్రంశకఫాతియోగాదీని ||9||-
Adhikarana ౭ (౧౦) · Śloka ౧౧
యస్య క్రమేణ గచ్ఛంతి విట్పిత్తకఫవాయవః ||10|| లాఘవం చోపజాయేత సునిరూఢం తమాదిశేత్ |11|
यस्य क्रमेण गच्छन्ति विट्पित्तकफवायवः ||१०|| लाघवं चोपजायेत सुनिरूढं तमादिशेत् |११|
🔊 Audio coming soon
సమ్యఙ్నిరూఢలింగమాహ- యస్యేత్యాది| విట్ మలః||10||-
Adhikarana ౮ (౧౧-౧౩) · Śloka ౧౪
సునిరూఢం తతో జంతుం స్నాతవంతం తు భోజయేత్ ||11|| పిత్తశ్లేష్మానిలావిష్టం క్షీరయూషరసైః క్రమాత్ | సర్వం వా జాంగలరసైర్భోజయేదవికారిభిః ||12|| త్రిభాగహీనమర్ధం వా హీనమాత్రమథాపి వా | యథాగ్నిదోషం మాత్రేయం భోజనస్య విధీయతే ||13|| అనంతరం తతో యుంజ్యాద్యథాస్వం స్నేహబస్తినా |14|
सुनिरूढं ततो जन्तुं स्नातवन्तं तु भोजयेत् ||११|| पित्तश्लेष्मानिलाविष्टं क्षीरयूषरसैः क्रमात् | सर्वं वा जाङ्गलरसैर्भोजयेदविकारिभिः ||१२|| त्रिभागहीनमर्धं वा हीनमात्रमथापि वा | यथाग्निदोषं मात्रेयं भोजनस्य विधीयते ||१३|| अनन्तरं ततो युञ्ज्याद्यथास्वं स्नेहबस्तिना |१४|
🔊 Audio coming soon
సునిరూఢస్య పశ్చాత్కర్మ నిర్దిశన్నాహ- సునిరూఢమిత్యాది| కేచిదత్ర నిరూఢలింగోత్పాదపుటప్రత్యాగమానంతరం పీతనాగరకర్షతోయస్యోద్వర్తనస్నానాదికం మన్యంతే| తదుక్తం- “తతః ప్రత్యాగతే బస్తౌ వార్యుష్ణం నాగరైః శృతం| పాయయేత్ కృతశౌచం చ స్నాపయేదుష్ణవారిణా- ” ఇతి| కియద్భోజనం తదాహ- త్రిభాగేత్యాది| హీనమాత్రమథాపి వేత్యత్ర మాత్రశబ్దోఽల్పార్థః; తేన హీనమాత్రమల్పహీనం| తతః మాత్రావద్భోజనానంతరం| యథాస్వం యో య ఆత్మీయదోషాపేక్షయా స్నేహబస్తిస్తేన స్నేహబస్తినా యుంజ్యాత్ పరం సునిరూఢమేవ పురుషం నతు దుర్నిరూఢం, తత్ర సదోషతయా యథాదోషం నిరూహణమేవ కార్యం| న చాతిరూఢం, తత్రాతివిరిక్తవద్భేషజం శీతపరిషేకపిచ్ఛాబస్త్యాదికం నతు స్నేహబస్తిః; తథా చ విదేహః- “అతితీక్ష్ణైర్నిరూఢస్య హృతదోషస్య సర్వతః| కంచిదేవానభిప్రేతం మార్గం స్నేహోఽనుగచ్ఛతి”- ఇతి| గయదాసస్త పరిభాషితం షట్పలప్రమాణం స్నేహబస్తిమత్ర దేయం న మన్యతే, కించానువాసనాఖ్యం పలత్రయప్రమాణం స్నేహబస్తిం దేయం మన్యతే| యత్ర తు స్నేహబస్తిః స్వతంత్రః, తత్రైవ షట్పలప్రమాణః||11-13||-
Adhikarana ౯ (౧౪) · Śloka ౧౫
వివిక్తతా మనస్తుష్టిః స్నిగ్ధతా వ్యాధినిగ్రహః ||14|| ఆస్థాపనస్నేహబస్త్యోః సమ్యగ్దానే తు లక్షణం |15|
विविक्तता मनस्तुष्टिः स्निग्धता व्याधिनिग्रहः ||१४|| आस्थापनस्नेहबस्त्योः सम्यग्दाने तु लक्षणम् |१५|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సాన్వాసనాస్థాపనస్య సమ్యగ్దత్తస్య లక్షణమాహ- వివిక్తతేత్యాది| వివిక్తతా సమ్యక్పృథగవధారణం, మనస ఏవేంద్రియార్థేషు సమ్యగవధారణసామర్థ్యం, రసాదిధాతువహస్రోతసామనావృతత్వం వా వివిక్తతా||14||-
Adhikarana ౧౦ (౧౫) · Śloka ౧౬
తదహస్తస్య పవనాద్భయం బలవదిష్యతే ||15|| రసౌదనస్తేన శస్తస్తదహశ్చానువాసనం |16|
तदहस्तस्य पवनाद्भयं बलवदिष्यते ||१५|| रसौदनस्तेन शस्तस्तदहश्चानुवासनम् |१६|
🔊 Audio coming soon
కుతః పునర్నిరూహశుద్ధస్య మందాగ్నేస్తదహరేవ మాంసరసభోజనమనువాసనయోజనం చేత్యాహ- తదహరిత్యాది| నిరూహణాద్విడ్వాతాదిప్రవృత్తిలక్షణేన ధాతుక్షయేణ కుపితానిలస్య బలవదేవ భయమతస్తదహరేవ రసౌదనభోజనం, తచ్చ నిరూహణమందీకృతానలవధభయాన్మాత్రావత్; తథా పవనభయాత్తదహరేవ ద్వాదశప్రసృతనిరూహచతుర్థాంశేన స్నేహేనానువాసనం| గయదాసస్తు సునిరూఢస్య తదహః పలత్రయమేవానువాసనం; తథా తదహశ్చేతి చకారో భిన్నక్రమే, తేనానువాసనం చేత్యత్ర సంబంధాదనుక్తోఽపి మాత్రాబస్తిశ్చాత్ర సముచ్చీయత ఇతి మన్యతే; న షట్పలప్రమాణం స్నేహబస్తిం, భోజదర్శనాదితి||15||-
Adhikarana ౧౧ (౧౬) · Śloka ౧౭
పశ్చాదగ్నిబలం మత్వా పవనస్య చ చేష్టితం ||16|| అన్నోపస్తంభితే కోష్ఠే స్నేహబస్తిర్విధీయతే |17|
पश्चादग्निबलं मत्वा पवनस्य च चेष्टितम् ||१६|| अन्नोपस्तम्भिते कोष्ठे स्नेहबस्तिर्विधीयते |१७|
🔊 Audio coming soon
నిరూహణాదనంతరం తృతీయచతుర్థాదావపి దినే బస్తిదానమాహ- పశ్చాదిత్యాది| పశ్చాత్ సాన్వాసనాన్నిరూహణాత్| అగ్నిబలం దీప్తం బలం వయఃశక్త్యనురూపముపలభ్య, పవనస్య చ చేష్టితం మత్వేతి సంచలనశబ్దకరస్ఫురణాదికమవధార్య, అన్నపానేనావష్టబ్ధే కోష్ఠే స్నేహబస్తిరుత్తమమాత్రారూపః షట్పలః క్రియతే| తథాచ తంత్రాంతరం- ‘ద్వ్యహాత్త్ర్యహాచ్చతుర్థే పంచమే వా దద్యాన్నిరూహాదనువాసనం’ ఇతి||16||-
Adhikarana ౧౨ (౧౭) · Śloka ౧౮
అనాయాంతం ముహూర్తాత్తు నిరూహం శోధనైర్హరేత్ ||17|| తీక్ష్ణైర్నిరూహైర్మతిమాన్ క్షారమూత్రామ్లసంయుతైః |18|
अनायान्तं मुहूर्तात्तु निरूहं शोधनैर्हरेत् ||१७|| तीक्ष्णैर्निरूहैर्मतिमान् क्षारमूत्राम्लसंयुतैः |१८|
🔊 Audio coming soon
తతః పరం ఘటికాద్వయాదనాగచ్ఛతో నిరూహస్య నిర్హరణోపాయం దర్శయతి- అనాయాంతమిత్యాది| నిరూహైర్మతిమాన్ హరేదితి సంబంధః| కథంభూతైర్నిరూహైరిత్యాహ- శోధనైః తీక్ష్ణైః| క్షారమూత్రామ్లసంయుతైః క్షారో యవక్షారః, మూత్రం గోమూత్రం, అమ్లం కాంజికం||17||-
Adhikarana ౧౩ (౧౮) · Śloka ౧౯
విగుణానిలవిష్టబ్ధం చిరం తిష్ఠన్నిరూహణం ||18|| శూలారతిజ్వరానాహాన్మరణం వా ప్రవర్తయేత్ |19|
विगुणानिलविष्टब्धं चिरं तिष्ठन्निरूहणम् ||१८|| शूलारतिज्वरानाहान्मरणं वा प्रवर्तयेत् |१९|
🔊 Audio coming soon
విగుణో విపరీతః| అరతిర్న కుత్రచిదవస్థితిశ్చేతసః||18||-
Adhikarana ౧౪ (౧౯-౨౦) · Śloka ౨౦
న తు భుక్తవతో దేయమాస్థాపనమితి స్థితిః ||19|| విసూచికాం వా జనయేచ్ఛర్దిం వాఽపి సుదారుణాం | కోపయేత్ సర్వదోషాన్ వా తస్మాద్దద్యాదభోజినే ||20||
न तु भुक्तवतो देयमास्थापनमिति स्थितिः ||१९|| विसूचिकां वा जनयेच्छर्दिं वाऽपि सुदारुणाम् | कोपयेत् सर्वदोषान् वा तस्माद्दद्यादभोजिने ||२०||
🔊 Audio coming soon
భుక్తవతః కస్మాదాస్థాపనం నిషిధ్యతే తదాహ- న త్విత్యాది| న తు భుక్తవత ఇత్యాదినా య ఆస్థాపననిషేధోఽభిహితస్తస్య దృఢీకరణార్థం భుక్తవతో విసూచికాదిదోషోద్భావనయాఽభోజినే దానమాహ- విసూచికాం వేత్యాది||19-20||
Adhikarana ౧౫ (౨౧-౨౨) · Śloka ౨౨
జీర్ణాన్నస్యాశయే దోషాః పుంసః ప్రవ్యక్తిమాగతాః | నిఃశేషాః సుఖమాయాంతి భోజనేనాప్రపీడితాః ||21|| నవాఽఽస్థాపనవిక్షిప్తమన్నమగ్నిః ప్రధావతి | తస్మాదాస్థాపనం దేయం నిరాహారాయ జానతా ||22||
जीर्णान्नस्याशये दोषाः पुंसः प्रव्यक्तिमागताः | निःशेषाः सुखमायान्ति भोजनेनाप्रपीडिताः ||२१|| नवाऽऽस्थापनविक्षिप्तमन्नमग्निः प्रधावति | तस्मादास्थापनं देयं निराहाराय जानता ||२२||
🔊 Audio coming soon
విసూచికేత్యాదిదూషణోద్భావనద్వారేణాభోజినే దానమభిధాయ జీర్ణాన్నస్యేత్యాద్యుక్తగుణద్వారేణాప్యభోజిన ఏవ దానమాహ- జీర్ణాన్నస్యేత్యాది| ప్రవ్యక్తిం స్పష్టతాం నిరావరణతామిత్యర్థః||21-22||
Adhikarana ౧౬ (౨౩) · Śloka ౨౩
ఆవస్థికం క్రమం చాపి బుద్ధ్వా కార్యం నిరూహణం | మలేఽపకృష్టే దోషాణాం బలవత్త్వం న విద్యతే ||23||
आवस्थिकं क्रमं चापि बुद्ध्वा कार्यं निरूहणम् | मलेऽपकृष्टे दोषाणां बलवत्त्वं न विद्यते ||२३||
🔊 Audio coming soon
తీవ్రశూలాధ్మానాదిరోగావస్థస్యోపక్రమేణాపి నోర్ధ్వం శుద్ధ్యతః ఫలవర్త్యాదిప్రణిధానపూర్వకం భుక్తవతోఽపి నిరూహదానం కర్తవ్యం స్యాదత ఆహ- ఆవస్థికమిత్యాది||23||
Adhikarana ౧౭ (౨౪-౨౮) · Śloka ౨౮
క్షీరాణ్యమ్లాని మూత్రాణి స్నేహాః క్వాథా రసాస్తథా | లవణాని ఫలం క్షౌద్రం శతాహ్వా సర్షపం వచా ||24|| ఏలా త్రికటుకం రాస్నా సరలో దేవదారు చ | రజనీ మధుకం హింగు కుష్ఠం సంశోధనాని చ ||25|| కటుకా శర్కరా ముస్తముశీరం చందనం శటీ | మంజిష్ఠా మదనం చండా త్రాయమాణా రసాంజనం ||26|| బిల్వమధ్యం యవానీ చ ఫలినీ శక్రజా యవాః | కాకోలీ క్షీరకాకోలీ జీవకర్షభకావుభౌ ||27|| తథా మేదా మహామేదా ఋద్ధిర్వృద్ధిర్మధూలికా | నిరూహేషు యథాలాభమేష వర్గో విధీయతే ||28||
क्षीराण्यम्लानि मूत्राणि स्नेहाः क्वाथा रसास्तथा | लवणानि फलं क्षौद्रं शताह्वा सर्षपं वचा ||२४|| एला त्रिकटुकं रास्ना सरलो देवदारु च | रजनी मधुकं हिङ्गु कुष्ठं संशोधनानि च ||२५|| कटुका शर्करा मुस्तमुशीरं चन्दनं शटी | मञ्जिष्ठा मदनं चण्डा त्रायमाणा रसाञ्जनम् ||२६|| बिल्वमध्यं यवानी च फलिनी शक्रजा यवाः | काकोली क्षीरकाकोली जीवकर्षभकावुभौ ||२७|| तथा मेदा महामेदा ऋद्धिर्वृद्धिर्मधूलिका | निरूहेषु यथालाभमेष वर्गो विधीयते ||२८||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం బస్తియౌగికాని ద్రవ్యాణ్యుపదిశన్నాహ- క్షీరాణీత్యాది| ఫలం త్రిఫలా| సరలో వృక్షవిశేషః| సంశోధనాని త్రివృదాదీని| మదనం మదనఫలం| శక్రజా యవా ఇంద్రయవాః| మధూలికా తృణవిశేషః ‘మర్కటికా’ ఇతి లోకే||24-28||
Adhikarana ౧౮ (౨౯) · Śloka ౩౧
స్వస్థే క్వాథస్య చత్వారో భాగాః స్నేహస్య పంచమః | క్రుద్ధేఽనిలే చతుర్థస్తు షష్ఠః పిత్తే కఫేఽష్టమః ||29|| సర్వేషు చాష్టమో భాగః కల్కానాం లవణం పునః | క్షౌద్రం మూత్రం ఫలం క్షీరమమ్లం మాంసరసం తథా ||30|| యుక్త్యా ప్రకల్పయేద్ధీమాన్ నిరూహే ... |31|
स्वस्थे क्वाथस्य चत्वारो भागाः स्नेहस्य पञ्चमः | क्रुद्धेऽनिले चतुर्थस्तु षष्ठः पित्ते कफेऽष्टमः ||२९|| सर्वेषु चाष्टमो भागः कल्कानां लवणं पुनः | क्षौद्रं मूत्रं फलं क्षीरमम्लं मांसरसं तथा ||३०|| युक्त्या प्रकल्पयेद्धीमान् निरूहे ... |३१|
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి నిరూహణేషు క్వాథాదిషు ప్రతిదోషం కియతీ కస్య మాత్రేత్యాహ- స్వస్థ ఇత్యాది| స్వస్థే సమవాతపిత్తకఫే పురుషే| ద్వాదశప్రసృతస్య నిరూహస్య క్వాథస్య చత్వారో భాగాశ్చత్వారః ప్రసృతాః అష్టౌ పలాని| స్నేహస్య పంచమ ఇతి చతుర్వింశతిపలనిరూహాపేక్షయా పాదోనపంచపలాని| క్రుద్ధేఽనిలే చతుర్థ ఇతి చతుర్థో భాగః షట్పలానీత్యర్థః | షష్ఠః పిత్తే ఇతి క్రుద్ధే పిత్తే స్నేహస్య షష్ఠో భాగశ్చత్వారి పలానీత్యర్థః| కఫేఽష్టమ ఇతి క్రుద్ధే కఫే స్నేహస్యాష్టమో భాగస్త్రీణి పలానీత్యర్థః| కషాయస్నేహౌ విభజ్య కల్కభాగం దర్శయన్నాహ- సర్వేష్వితి| సర్వేషు వాతపిత్తశ్లేష్మసు కల్కస్యాష్టమో భాగస్త్రీణి పలానీత్యర్థః| ‘సర్వేషు స్వస్థాస్వస్థేషు’ ఇతి గయీ| లవణం పునరిత్యాది లవణాదీని విశేషప్రమాణేనానుక్తాన్యపి యుక్త్యా దాపయేత్, యుక్త్యా యోగేనేత్యర్థః| యథా యోగాతియోగౌ న భవతః| నను కషాయాదివల్లవణాదిషు కుతో మాత్రా నోక్తా? సత్యం, లవణాదీనాం దోషభేషజయోః సామాన్యవిశేషేణ గుణమవలోక్య సమ్యగ్యోగసాధనమేవ మానం| తద్యథా- వాతే క్షౌద్రం మితం, పిత్తే నాతిబహు, బహు పునః కఫే ఇతి| ఏవమన్యేష్వపి ద్రవ్యేషు జ్ఞేయం| నియతే పునర్మానే క్వచిద్యోగః క్వచిదయోగ ఇతి స్యాత్| ఏతదుక్తం భవతి- కషాయాదినా నియతమానేన సహానియతమానైర్లవణాదిభిర్యుక్త్యా ద్వాదశ ప్రసృతాః పూరణీయా ఇతి| తతో లవణాదీనాం మాత్రాం దోషభేషజయోః సామాన్యవిశేషన్యాయేన గుణమవలోక్య సమ్యక్ ప్రకల్పయేత్| క్వచిద్వాతాదివిషయసాత్మ్యమన్యథా పఠ్యతే| తథాహి- “మధుస్నేహనకల్కాఖ్యకషాయావాపతః క్రమాత్| త్రీణి షడ్ ద్వాదశ త్రీణి పలాన్యనిలరోగిణాం| పిత్తే చత్వారి చత్వారి ద్వే ద్విపంచ చతుష్టయం| షట్ త్రీణి ద్వే దశ త్రీణి కఫే చాపి నిరూహణం”- ఇతి పూర్వాచార్యభణితత్వాద్ద్వయమపి మతం ప్రమాణం||29||
Adhikarana ౧౯ (౩౦-౩౨) · Śloka ౩౨
... కల్పనా త్వియం ||31|| కల్కస్నేహకషాయాణామవివేకాద్భిషగ్వరైః | బస్తేః సుకల్పనా ప్రోక్తా తస్య దానం యథార్థకృత్ ||32||
... कल्पना त्वियम् ||३१|| कल्कस्नेहकषायाणामविवेकाद्भिषग्वरैः | बस्तेः सुकल्पना प्रोक्ता तस्य दानं यथार्थकृत् ||३२||
🔊 Audio coming soon
నిరూహావయవయోగిషు సమ్యగ్యోగహేతుకమాత్రాం నియమ్య సముదాయకల్పనాముద్దిశన్నాహ- కల్పనా త్వియమితి| కా పునరియమిత్యాహ కల్కస్నేహకషాయాణామిత్యాది| అవివేకాదితి ల్యబ్లోపే పంచమీ; తేన కల్కాదీనాం వివేకాభావమపృథగ్భావం వీక్ష్య సుకల్పనా భిషగ్వరైః ప్రోక్తా| ఏతేన హస్తప్రధావనసీమంతాదికృన్మిథ్యాయుక్తః| తథా చోక్తం- “న ధావత్యౌషధం పాణిం న తిష్ఠత్యవలిప్య చ| న కరోతి చ సీమంతం స నిరూహః సుయోజితః”- ఇతి| తస్య దానం యథార్థకృదితి వాతపిత్తకఫశోణితహరణశోధనసంగ్రహణలేఖనబృంహణవాజీకరణరసాయనాదియోగకృత్||30-32||
Adhikarana ౨౦ (౩౩-౩౬) · Śloka ౩౬
దత్త్వాఽఽదౌ సైంధవస్యాక్షం మధునః ప్రసృతద్వయం | పాత్రే తలేన మథ్నీయాత్తద్వత్ స్నేహం శనైః శనైః ||33|| సమ్యక్ సుమథితే దద్యాత్ ఫలకల్కమతః పరం | తతో యథోచితాన్ కల్కాన్ భాగైః స్వైః శ్లక్ష్ణపేషితాన్ ||34|| గంభీరే భాజనేఽన్యస్మిన్మథ్నీయాత్తం ఖజేన చ | యథా వా సాధు మన్యేత న సాంద్రో న తనుః సమః ||35|| రసక్షీరామ్లమూత్రాణాం దోషావస్థామవేక్ష్య తు | కషాయప్రసృతాన్ పంచ సుపూతాంస్తత్ర దాపయేత్ ||36||
दत्त्वाऽऽदौ सैन्धवस्याक्षं मधुनः प्रसृतद्वयम् | पात्रे तलेन मथ्नीयात्तद्वत् स्नेहं शनैः शनैः ||३३|| सम्यक् सुमथिते दद्यात् फलकल्कमतः परम् | ततो यथोचितान् कल्कान् भागैः स्वैः श्लक्ष्णपेषितान् ||३४|| गम्भीरे भाजनेऽन्यस्मिन्मथ्नीयात्तं खजेन च | यथा वा साधु मन्येत न सान्द्रो न तनुः समः ||३५|| रसक्षीराम्लमूत्राणां दोषावस्थामवेक्ष्य तु | कषायप्रसृतान् पञ्च सुपूतांस्तत्र दापयेत् ||३६||
🔊 Audio coming soon
బస్తిద్రవ్యాణి యేన క్రమేణ యోజ్యంతే తమాహ- దత్త్వేత్యాది| అక్షః కర్షమిత్యర్థః| మధునః ప్రసృతద్వయం చత్వారి పలాని| తలేన హస్తతలేన| తద్వత్ స్నేహం మధుప్రమాణం| శనైః శనైరల్పమల్పం స్నేహం దత్త్వేత్యర్థః| శనైః శనైరిత్యుత్తరత్రాపి సంబధ్యతే| ఫలకల్కమతః పరం అతః పరమస్మిన్ సుమథితే ఫలకల్కం మదనఫలకల్కం| తత ఇత్యాది తతః ఫలకల్కాదిదానోత్తరం| కల్కాదీన్ యథోచితాన్ వాతాదిషూచితానతిక్రమేణ| భాగైః స్వైరితి అంశైరాత్మీయైః, యథా మదనఫలేన సహ సర్వకల్కద్రవ్యాణాం పలత్రయం భవత్యేవం కల్పితైః| శ్లక్ష్ణపేషితాన్ సూక్ష్మపేషితాన్ సూక్ష్మపేషితాన్ కల్కాన్ దద్యాదితి సంబంధః| గంభీరే ఇత్యాది పూర్వపాత్రాదన్యస్మిన్ గంభీరభాజనే ఖజేన మథ్నీయాత్| ఖజోఽత్ర పంచాంగులో హస్తో మంథానశ్చ| యథేత్యాది మథ్నీత్యాదిత్రాపి సంబంధనీయం| ఏతేన కరేణాపి మథ్నీయాదిత్యర్థః| రసేత్యాది రసాదీనాం దోషావస్థామపేక్ష్య ‘మాత్రామర్పయేత్’ ఇతి శేషః| తంత్రాంతరే నిరూహయోజనా ప్రోక్తా- “మాక్షికం లవణం స్నేహం కల్కం క్వాథమితి క్రమాత్| ఆవాప్యావాప్య పాత్రే తన్మథ్నీయాదంతరాఽంతరా| సమ్యక్ పాణితలేనైవ నిరూహే యోజనావిధిః”- ఇతి||33-36||
Adhikarana ౨౧ (౩౭-౪౧) · Śloka ౪౧
అత ఊర్ధ్వం ద్వాదశప్రసృతాన్ వక్ష్యామః | దత్త్వాఽఽదౌ సైంధవస్యాక్షం మధునః ప్రసృతిద్వయం | వినిర్మథ్య తతో దద్యాత్ స్నేహస్య ప్రసృతిత్రయం ||37|| ఏకీభూతే తతః స్నేహే కల్కస్య ప్రసృతిం క్షిపేత్ | సమ్మూర్చ్ఛితే కషాయం తు చతుఃప్రసృతిసమ్మితం ||38|| వితరేచ్చ తదావాపమంతే ద్విప్రసృతోన్మితం | ఏవం ప్రకల్పితో బస్తిర్ద్వాదశప్రసృతో భవేత్ ||39|| జ్యేష్ఠాయాః ఖలు మాత్రాయాః ప్రమాణమిదమీరితం | అపహ్రాసే భిషక్కుర్యాత్తద్వత్ ప్రసృతిహాపనం ||40|| యథావయో నిరూహాణాం కల్పనేయముదాహృతా | సైంధవాదిద్రవాంతానాం సిద్ధికామైర్భిషగ్వరైః ||41||
अत ऊर्ध्वं द्वादशप्रसृतान् वक्ष्यामः | दत्त्वाऽऽदौ सैन्धवस्याक्षं मधुनः प्रसृतिद्वयम् | विनिर्मथ्य ततो दद्यात् स्नेहस्य प्रसृतित्रयम् ||३७|| एकीभूते ततः स्नेहे कल्कस्य प्रसृतिं क्षिपेत् | सम्मूर्च्छिते कषायं तु चतुःप्रसृतिसम्मितम् ||३८|| वितरेच्च तदावापमन्ते द्विप्रसृतोन्मितम् | एवं प्रकल्पितो बस्तिर्द्वादशप्रसृतो भवेत् ||३९|| ज्येष्ठायाः खलु मात्रायाः प्रमाणमिदमीरितम् | अपह्रासे भिषक्कुर्यात्तद्वत् प्रसृतिहापनम् ||४०|| यथावयो निरूहाणां कल्पनेयमुदाहृता | सैन्धवादिद्रवान्तानां सिद्धिकामैर्भिषग्वरैः ||४१||
🔊 Audio coming soon
ద్వాదశప్రసృతిప్రమాణసాధనం నిర్దిశన్నాహ- అత ఇత్యాది| సమ్మూర్చ్ఛితే సమ్మిలితే| వితరేత్ దద్యాత్| ఆవాపః పశ్చాన్నిక్షేప్యం క్షీరకాంజికాది ద్రవ్యం| ద్విప్రసృతోన్మితం చతుఃపలప్రమాణం| సైంధవకర్షస్తు స్తోకత్వాచ్చతుర్వింశతిపలేష్వేవాంతర్భవతీత్యతిరిక్తదోషో న వాచ్యః| అపహ్రాసే అపహ్రాసవిషయే స్తోకకరణాభిలాషే ప్రసృతహాపనం పలద్వయాదిత్యాగం భిషక్ కుర్యాత్||37-41||
Adhikarana ౨౨ (౪౨) · Śloka ౪౨
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యంతే బస్తయోఽత్ర విభాగశః | యథాదోషం ప్రయుక్తా యే హన్యుర్నానావిధాన్ గదాన్ ||42||
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यन्ते बस्तयोऽत्र विभागशः | यथादोषं प्रयुक्ता ये हन्युर्नानाविधान् गदान् ||४२||
🔊 Audio coming soon
విభాగశః విభాగేనేత్యర్థః| యథాదోషప్రయుక్తా ఇత్యత్ర దోషశబ్దో వాతాదిషు వ్యాధిషు చ ప్రవర్తతే||42||
Adhikarana ౨౩ (౪౩-౪౬) · Śloka ౪౬
శంపాకోరుబువర్షాభూవాజిగంధానిశాచ్ఛదైః | పంచమూలీబలారాస్నాగుడూచీసురదారుభిః ||43|| క్వథితైః పాలికైరేభిర్మదనాష్టకసంయుతైః | కల్కైర్మాగధికాంభోదహపుషామిసిసైంధవైః ||44|| వత్సాహ్వయప్రియంగూగ్రాయష్ట్యాహ్వయరసాంజనైః | దద్యాదాస్థాపనం కోష్ణం క్షౌద్రాద్యైరభిసంస్కృతం ||45|| పృష్ఠోరుత్రికశూలాశ్మవిణ్మూత్రానిలసంగినాం | గ్రహణీమారుతార్శోఘ్నం రక్తమాంసబలప్రదం ||46||
शम्पाकोरुबुवर्षाभूवाजिगन्धानिशाच्छदैः | पञ्चमूलीबलारास्नागुडूचीसुरदारुभिः ||४३|| क्वथितैः पालिकैरेभिर्मदनाष्टकसंयुतैः | कल्कैर्मागधिकाम्भोदहपुषामिसिसैन्धवैः ||४४|| वत्साह्वयप्रियङ्गूग्रायष्ट्याह्वयरसाञ्जनैः | दद्यादास्थापनं कोष्णं क्षौद्राद्यैरभिसंस्कृतम् ||४५|| पृष्ठोरुत्रिकशूलाश्मविण्मूत्रानिलसङ्गिनाम् | ग्रहणीमारुतार्शोघ्नं रक्तमांसबलप्रदम् ||४६||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం కుపితానిలమధికృత్య బస్తిదానమాహ, తథా సర్వబస్తిద్రవ్యనిక్షేపక్రమం చ| శంపాకః కిరమాలకః| నిశాచ్ఛదః శటీ| పంచమూలీ అత్ర హ్రస్వా| అంభోదః ముస్తా| తత్ర శంపాకాదీని సురదారుపర్యంతాని చతుర్దశపలప్రమితాని, మదనాష్టకసంయుతాని చతుర్భిర్మదనఫలైః పలం భవతి, ఏవం షోడశపలాని ద్రవ్యాణి జర్జరీకృత్యాష్టగుణమష్టావింశత్యధికశతపలప్రమాణం జలం దత్త్వా క్వాథయేద్ యావద్ద్వాత్రింశత్ పలాని భవంతి, తతో వస్త్రపూతం కృత్వాఽష్టపలం క్వాథం గృహ్ణీయాత్; చతుర్వారప్రయోజనోఽయం క్వాథః, ద్వితీయం వా తృతీయం వేత్యాదినోక్తత్వాత్| తతశ్చ గంభీరం తామ్రభాజనమానీయ, టంకత్రయపరిమితం సైంధవం నిక్షిప్య , క్షౌద్రమిత్యుక్తత్వాత్ పలత్రయపరిమితం మధు చ కరతలేన మథ్నీయాత్, తతః సైంధవమధునీ ఏకీకృత్య, క్షౌద్రాద్యైరభిసంస్కృతమిత్యత్రాద్యశబ్దేన స్నేహక్షీరకాంజికమూత్రమాంసరసాదీనాం సంగృహీతత్వాత షట్పలప్రమాణం పక్వం తైలం ప్రక్షిప్య మథ్నీయాత్; తదను చైకీభూత స్నేహే మాగధికాదిరసాంజనపర్యంతనవద్రవ్యచూర్ణం సైంధవటంకత్రయేణ పలత్రయప్రమితం నిక్షిప్య మథ్నీయాత్; సైంధవటంకత్రయప్రమాణస్యాదావేవ చ నిక్షిప్తత్వాత్ కల్కః పలత్రయపరిమితో నిక్షిప్తో భవతి; తతశ్చ ద్వాత్రింశత్పలపరిమితక్వాథమధ్యాదష్టౌ పలాన్యుద్ధృత్య తత్ర నిక్షిపేత్; తదను చ మాంసరసస్య సార్ధపలం, క్షీరస్యాపి సార్ధం పలం, కాంజికస్యార్ధం పలం, తథా గోమూత్రస్యాపి తత్ర నిక్షిప్యతే| ఏవం చతుర్వింశతిపలాని భవంతి| ఏవం ద్వితీయం తృతీయం చతుర్థం వా పుటకం దద్యాత్| అయం బస్తిర్వాతరోగే చ ప్రయోజ్యః||43-46||
Adhikarana ౨౪ (౪౭-౫౦) · Śloka ౫౦
గుడూచీత్రిఫలారాస్నాదశమూలబలాపలైః | క్వథితైః శ్లక్ష్ణపిష్టైస్తు ప్రియంగుఘనసైంధవైః ||47|| శతపుష్పావచాకృష్ణాయవానీకుష్ఠబిల్వజైః | సగుడైరక్షమాత్రైస్తు మదనార్ధపలాన్వితైః ||48|| క్షౌద్రతైలఘృతక్షీరశుక్తకాంజికమస్తుభిః | సమాలోడ్య చ మూత్రేణ దద్యాదాస్థాపనం పరం ||49|| తేజోవర్ణబలోత్సాహవీర్యాగ్నిప్రాణవర్ధనం | సర్వమారుతరోగఘ్నం వయఃస్థాపనముత్తమం ||50||
गुडूचीत्रिफलारास्नादशमूलबलापलैः | क्वथितैः श्लक्ष्णपिष्टैस्तु प्रियङ्गुघनसैन्धवैः ||४७|| शतपुष्पावचाकृष्णायवानीकुष्ठबिल्वजैः | सगुडैरक्षमात्रैस्तु मदनार्धपलान्वितैः ||४८|| क्षौद्रतैलघृतक्षीरशुक्तकाञ्जिकमस्तुभिः | समालोड्य च मूत्रेण दद्यादास्थापनं परम् ||४९|| तेजोवर्णबलोत्साहवीर्याग्निप्राणवर्धनम् | सर्वमारुतरोगघ्नं वयःस्थापनमुत्तमम् ||५०||
🔊 Audio coming soon
గుడూచీత్యాది| పలం మాంసం| శేషం ప్రసిద్ధం| గుడూచ్యాదీని బలాంతాని షోడశద్రవ్యాణి ప్రత్యేకం పలమితాని, తథా మాంసస్యాపి షోడశపలాని, ఏవం సప్తదశద్రవ్యాణి ద్వాత్రింశత్పలపరిమితాని, మాంసస్య బహులత్వాచ్చతుర్గుణం షట్త్రింశదధికశతపలప్రమాణం జలం దత్త్వా క్వాథయేత్, తతశ్చతుర్థాంశావశిష్టాని ద్వాత్రింశత్పలాని గ్రాహ్యాణి, అత ఏకపుటకస్యార్థే పలాష్టకం గ్రాహ్యం| ప్రియంగ్వాదిద్రవ్యకల్కో యథోక్తప్రమాణేన| బిల్వజం బిల్వఫలం| మధు పూర్వవత్, తైలఘృతే చ పూర్వవత్, క్షీరస్య ద్విపలం; శుక్తకాంజికమస్తుగోమూత్రాణాం ప్రత్యేకమర్ధపలమిత్యేవం చతుర్వింశతిపలాని భవంతి| ద్రవ్యనిక్షేపక్రమః పూర్వవత్| తేజోవర్ణేత్యాది తేజస్త్వగ్గతం భ్రాజకాగ్నిసంజ్ఞం పిత్తం| వర్ణో గౌరాదిః| బలం మాంసోపచయః| ఉత్సాహః చైతసికో ధర్మః| వీర్యం శక్తిః| ప్రాణా అగ్నీషోమాదయః| అయమపి వాతే వాతరోగే చ యోజ్యః||47-50||
Adhikarana ౨౫ (౫౧-౫౪) · Śloka ౫౪
కుశాదిపంచమూలాబ్దత్రిఫలోత్పలవాసకైః | సారివోశీరమంజిష్ఠారాస్నారేణుపరూషకైః ||51|| పాలికైః క్వథితైః సమ్యగ్ ద్రవ్యైరేభిశ్చ పేషితైః | శృంగాటకాత్మగుప్తేభకేసరాగురుచందనైః ||52|| విదారీమిసిమంజిష్ఠాశ్యామేంద్రయవసింధుజైః | ఫలపద్మకయష్ఠ్యాహ్వైః క్షౌద్రక్షీరఘృతాప్లుతైః ||53|| దత్తమాస్థాపనం శీతమమ్లహీనైస్తథా ద్రవైః | దాహాసృగ్దరపిత్తాసృక్పిత్తగుల్మజ్వరాంజయేత్ ||54||
कुशादिपञ्चमूलाब्दत्रिफलोत्पलवासकैः | सारिवोशीरमञ्जिष्ठारास्नारेणुपरूषकैः ||५१|| पालिकैः क्वथितैः सम्यग् द्रव्यैरेभिश्च पेषितैः | शृङ्गाटकात्मगुप्तेभकेसरागुरुचन्दनैः ||५२|| विदारीमिसिमञ्जिष्ठाश्यामेन्द्रयवसिन्धुजैः | फलपद्मकयष्ठ्याह्वैः क्षौद्रक्षीरघृताप्लुतैः ||५३|| दत्तमास्थापनं शीतमम्लहीनैस्तथा द्रवैः | दाहासृग्दरपित्तासृक्पित्तगुल्मज्वराञ्जयेत् ||५४||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం కుపితపిత్తమధికృత్య బస్తిదానమాహ- కుశాదీత్యాది| కుశకాశనలదర్భకాండేక్షవ ఇతి కుశాదిపంచమూలం| అబ్దో ముస్తా, ఉత్పలం నీలోత్పలం, రేణుః పర్పటకః| ఆత్మగుప్తా కపికచ్ఛూకః శ్యామా ప్రియంగుః| ఫలం మదనఫలం| పేషితైః పిష్టైః| కుశాదిసప్తదశద్రవ్యాణి పలప్రమితాని, అష్టగుణం షట్త్రింశదధికపలశతప్రమాణం జలం దత్త్వా క్వాథయేత్, తతశ్చతుర్థాంశావశిష్టాని చతుస్త్రింశత్పలాని గ్రాహ్యాణి, అత ఏకపుటకస్యార్థే క్వాథపలాష్టకం గ్రాహ్యం, శృంగాటకాదియష్టీమధుకాంతానాం పంచదశద్రవ్యాణాం కల్కం పలత్రయప్రమాణం, ‘పిత్తే నాతిబహు క్షౌద్రం’ ఇత్యుక్తత్వాన్మధునశ్చత్వారి పలాని, క్రుద్ధే పిత్తేఽష్టమో భాగః స్నేహస్య’ ఇత్యుక్తత్వాద్ ఘృతస్య చత్వారి పలాని, క్షీరస్య పలద్వయం, ‘అమ్లహీనైస్తథా ద్రవైః’ ఇత్యుక్తత్వాన్మాంసరసస్యైకం పలం, ఇక్షురసస్య పలద్వయం, ఏవం చతుర్వింశతిపలాని భవంతి| ద్రవ్యాణాం నిక్షేపక్రమః పూర్వవత్| అయం బస్తిః పిత్తే పిత్తరోగే చ ప్రయోజ్యః| ‘విదారీమిసిమంజిష్ఠా’ ఇత్యత్ర మిసిస్థానే విషేతి కేచిత్ పఠంతి, తత్ర విషం అతివిషా; విషం వా వాలకం, తోయనామత్వాత్||51-54||
Adhikarana ౨౬ (౫౫-౫౯) · Śloka ౫౯
రోధ్రచందనమంజిష్ఠారాస్నానంతాబలర్ధిభిః | సారివావృషకాశ్మర్యమేదామధుకపద్మకైః ||55|| స్థిరాదితృణమూలైశ్చ క్వాథః కర్షత్రయోన్మితైః | పిష్టైర్జీవకకాకోలీయుగర్ధిమధుకోత్పలైః ||56|| ప్రపౌండరీకజీవంతీమేదారేణుపరూషకైః | అభీరుమిసిసింధూత్థవత్సకోశీరపద్మకైః ||57|| కసేరుశర్కరాయుక్తైః సర్పిర్మధుపయఃప్లుతైః | ద్రవైస్తీక్ష్ణామ్లవర్జ్యైశ్చ దత్తో బస్తిః సుశీతలః ||58|| గుల్మాసృగ్దరహృత్పాండురోగాన్ సవిషమజ్వరాన్ | అసృక్పిత్తాతిసారౌ చ హన్యాత్పిత్తకృతాన్ గదాన్ ||59||
रोध्रचन्दनमञ्जिष्ठारास्नानन्ताबलर्धिभिः | सारिवावृषकाश्मर्यमेदामधुकपद्मकैः ||५५|| स्थिरादितृणमूलैश्च क्वाथः कर्षत्रयोन्मितैः | पिष्टैर्जीवककाकोलीयुगर्धिमधुकोत्पलैः ||५६|| प्रपौण्डरीकजीवन्तीमेदारेणुपरूषकैः | अभीरुमिसिसिन्धूत्थवत्सकोशीरपद्मकैः ||५७|| कसेरुशर्करायुक्तैः सर्पिर्मधुपयःप्लुतैः | द्रवैस्तीक्ष्णाम्लवर्ज्यैश्च दत्तो बस्तिः सुशीतलः ||५८|| गुल्मासृग्दरहृत्पाण्डुरोगान् सविषमज्वरान् | असृक्पित्तातिसारौ च हन्यात्पित्तकृतान् गदान् ||५९||
🔊 Audio coming soon
రోధ్రేత్యాది| అనంతా ఉత్పలసారివా| స్థిరాది లఘుపంచమూలీ, తృణమూలం కుశాదిపంచమూలం, అభీరుః శతావరీ| రోధ్రాదితృణమూల్యంతానాం త్రయోవింశతిద్రవ్యాణాం కర్షత్రయప్రమితత్వేన సప్తదశపలాని కర్షాధికాని, అష్టగుణమష్టత్రింశదధికశతపలప్రమాణం జలం దత్త్వా క్వాథయేత్, అతః సార్ధచతుస్త్రింశత్పలాని గ్రాహ్యాణి, అత ఏకపుటకార్థే క్వాథపలాష్టకం గ్రాహ్యం, జీవకాదిశర్కరాంతైకోనవింశతిద్రవ్యాణాం కల్కః పలత్రయప్రమాణః, మధుఘృతే పూర్వవత్, ‘ద్రవైస్తీక్ష్ణామ్లవర్జ్యైః’ ఇత్యుక్తత్వాత్ క్షీరమాంసరసేక్షురసాః పూర్వవత్, ఇత్యేవం చతుర్వింశతిపలాని భవంతి| ద్రవ్యనిఃక్షేపక్రమః పూర్వవత్| అయమపి బస్తిః పిత్తే పిత్తరోగే చ ప్రయోజ్యః||55-59||
Adhikarana ౨౭ (౬౦-౬౩) · Śloka ౬౩
భద్రానింబకులత్థార్కకోశాతక్యమృతామరైః | సారివాబృహతీపాఠామూర్వారగ్వధవత్సకైః ||60|| క్వాథః, కల్కస్తు కర్తవ్యో వచామదనసర్షపైః | సైంధవామరకుష్ఠైలాపిప్పలీబిల్వనాగరైః ||61|| కటుతైలమధుక్షారమూత్రతైలామ్లసంయుతైః | కార్యమాస్థాపనం తూర్ణం కామలాపాండుమేహినాం ||62|| మేదస్వినామనగ్నీనాం కఫరోగాశనద్విషాం | గలగండగరగ్లానిశ్లీపదోదరరోగిణాం ||63||
भद्रानिम्बकुलत्थार्ककोशातक्यमृतामरैः | सारिवाबृहतीपाठामूर्वारग्वधवत्सकैः ||६०|| क्वाथः, कल्कस्तु कर्तव्यो वचामदनसर्षपैः | सैन्धवामरकुष्ठैलापिप्पलीबिल्वनागरैः ||६१|| कटुतैलमधुक्षारमूत्रतैलाम्लसंयुतैः | कार्यमास्थापनं तूर्णं कामलापाण्डुमेहिनाम् ||६२|| मेदस्विनामनग्नीनां कफरोगाशनद्विषाम् | गलगण्डगरग्लानिश्लीपदोदररोगिणाम् ||६३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం కుపితకఫమధికృత్య బస్తిదానమాహ- భద్రేత్యాది| భద్రా కట్ఫలం, భద్రాదివత్సకాంతానాం త్రయోదశద్రవ్యాణాం షోడశపలాని అష్టగుణమష్టావింశత్యధికశతపలప్రమాణం జలం దత్త్వా క్వాథయేత్, అతో ద్వాత్రింశత్పలాని గ్రాహ్యాణి, అత ఏకపుటకస్యార్థే క్వాథపలాష్టకం, వచాదినాగరాంతానాం దశద్రవ్యాణాం కల్కస్య పలత్రయం, కటుతైలతిలతైలయోస్త్రీణి పలాని కఫేఽష్టమ ఇత్యుక్తత్వాత్, మధునః పునః షట్పలాని, యవక్షారస్యైకపలం, మూత్రస్య సార్ధపలం తథా కాంజికస్య, ఏవం చతుర్వింశతిపలాని| ద్రవ్యనిక్షేపక్రమః పూర్వవత్| అయం బస్తిః కఫే కఫరోగే చ యోజ్యః||60-63||
Adhikarana ౨౮ (౬౪-౬౬) · Śloka ౬౬
దశమూలీనిశాబిల్వపటోలత్రిఫలామరైః | క్వథితైః కల్కపిష్టైస్తు ముస్తసైంధవదారుభిః ||64|| పాఠామాగధికేంద్రాహ్వైస్తైలక్షారమధుప్లుతైః | కుర్యాదాస్థాపనం సమ్యఙ్మూత్రామ్లఫలయోజితైః ||65|| కఫపాండుగదాలస్యమూత్రమారుతసంగినాం | ఆమాటోపాపచీశ్లేష్మగుల్మక్రిమివికారిణాం ||66||
दशमूलीनिशाबिल्वपटोलत्रिफलामरैः | क्वथितैः कल्कपिष्टैस्तु मुस्तसैन्धवदारुभिः ||६४|| पाठामागधिकेन्द्राह्वैस्तैलक्षारमधुप्लुतैः | कुर्यादास्थापनं सम्यङ्मूत्राम्लफलयोजितैः ||६५|| कफपाण्डुगदालस्यमूत्रमारुतसङ्गिनाम् | आमाटोपापचीश्लेष्मगुल्मक्रिमिविकारिणाम् ||६६||
🔊 Audio coming soon
దశమూలీత్యాది| ఇంద్రాహ్వః కుటజః| దశమూలాద్యమరాంతసప్తదశద్రవ్యాణి అష్టగుణం షట్త్రింశదధికశతపలప్రమాణం జలం దత్త్వా క్వాథయేత్, అతశ్చతుస్త్రింశత్పలాని గ్రాహ్యాణి, అత ఏకపుటకస్యార్థే క్వాథపలాష్టకం గ్రాహ్యం, ముస్తాదీంద్రాహ్వాంతషడ్ద్రవ్యాణాం కల్కం పూర్వవత్, తథా తైలమధునోః ప్రత్యేకం చత్వారి పలాని, క్షారస్యార్ధపలం, మూత్రస్య సార్ధపలం, తథా కాంజికస్య సార్ధపలం, మదనఫలస్య సార్ధపలమిత్యేవం చతుర్వింశతిపలాని భవంతి| ద్రవ్యనిఃక్షేపక్రమః పూర్వవత్| అయమపి బస్తిః కఫే కఫరోగే చ ప్రయోజ్యః||64-66||
Adhikarana ౨౯ (౬౭-౭౦) · Śloka ౭౦
వృషాశ్మభేదవర్షాభూధాన్యగంధర్వహస్తకైః | దశమూలబలామూర్వాయవకోలనిశాచ్ఛదైః ||67|| కులత్థబిల్వభూనింబైః క్వథితైః పలసమ్మితైః | కల్కైర్మదనయష్ట్యాహ్వషడ్గ్రంథామరసర్షపైః ||68|| పిప్పలీమూలసింధూత్థయవానీమిసివత్సకైః | క్షౌద్రేక్షుక్షీరగోమూత్రసర్పిస్తైలరసాప్లుతైః ||69|| తూర్ణమాస్థాపనం కార్యం సంసృష్టబహురోగిణాం | గృధ్రసీశర్కరాష్ఠీలాతూనీగుల్మగదాపహం ||70||
वृषाश्मभेदवर्षाभूधान्यगन्धर्वहस्तकैः | दशमूलबलामूर्वायवकोलनिशाच्छदैः ||६७|| कुलत्थबिल्वभूनिम्बैः क्वथितैः पलसम्मितैः | कल्कैर्मदनयष्ट्याह्वषड्ग्रन्थामरसर्षपैः ||६८|| पिप्पलीमूलसिन्धूत्थयवानीमिसिवत्सकैः | क्षौद्रेक्षुक्षीरगोमूत्रसर्पिस्तैलरसाप्लुतैः ||६९|| तूर्णमास्थापनं कार्यं संसृष्टबहुरोगिणाम् | गृध्रसीशर्कराष्ठीलातूनीगुल्मगदापहम् ||७०||
🔊 Audio coming soon
వృషాశ్మభేదేత్యాది| నిశాచ్ఛదః శటీ షడ్గ్రంథా వచా| వృషాదిభూనింబాంతాని త్రయోవింశతిద్రవ్యాణి షోడశపలప్రమితాని అష్టావింశత్యధికశతపలమితం జలం దత్త్వా క్వాథయేత్, అతో ద్వాత్రింశత్పలాని గ్రాహ్యాణి, అత ఏకపుటకస్యార్థే క్వాథస్యాష్టౌ పలాని, మదనాదివత్సకాంతదశద్రవ్యాణాం కల్కస్య త్రీణి పలాని, క్షౌద్రస్య త్రీణి పలాని, ఇక్షుక్షీరగోమూత్రాణాం ప్రత్యేకం సార్ధపలం ఘృతస్య ద్వే పలే, తైలస్య ద్వే, మాంసస్యార్ధపలం| సంసృష్టబహురోగిణామిత్యనేన సంసర్గసన్నిపాతరోగప్రశమనత్వముక్తం స్యాత్| తత్ర సంసర్గో దోషద్వయసముదాయః, సన్నిపాతస్తు దోషత్రయసముదాయః| తత్ర సంసర్గే ద్వయోరేకస్య ప్రకర్షం ప్రకల్ప్య తదపేక్షయా క్షౌద్రస్నేహాద్యావాపద్రవ్యాణి పూర్వోక్తన్యాయేన స్వబుద్ధ్యా పరికల్ప్య ప్రయోజ్యాని| యదా తు సంసర్గస్తుల్యప్రకర్షో భవతి తదా క్షౌద్రాదీనాం గుణదోషాన్నిపుణబుద్ధ్యా విచార్యోత్కర్షాపకర్షతయా మిశ్రమానేన నిక్షిప్య చతుర్వింశతిపలాని పూరణీయాని| ఏవం దోషత్రయసంయోగేఽపి క్షౌద్రాదిద్రవ్యాణాముత్కర్షాపకర్షః పరికల్పనీయః||67-70||
Adhikarana ౩౦ (౭౧- ౭౬) · Śloka ౭౬
రాస్నారగ్వధవర్షాభూకటుకోశీరవారిదైః | త్రాయమాణామృతారక్తాపంచమూలీబిభీతకైః ||71|| సబలైః పాలికైః క్వాథః కల్కస్తు మదనాన్వితైః | యష్ట్యాహ్వమిసిసింధూత్థఫలినీంద్రయవాహ్వయైః ||72|| రసాంజనరసక్షౌద్రద్రాక్షాసౌవీరసంయుతైః | యుక్తో బస్తిః సుఖోష్ణోఽయం మాంసశుక్రబలౌజసాం ||73|| ఆయుషోఽగ్నేశ్చ సంస్కర్తా హంతి చాశు గదానిమాన్ | గుల్మాసృగ్దరవీసర్పమూత్రకృచ్ఛ్రక్షతక్షయాన్ ||74|| విషమజ్వరమర్శాంసి గ్రహణీం వాతకుండలీం | జానుజంఘాశిరోబస్తిగ్రహోదావర్తమారుతాన్ ||75|| వాతాసృక్శర్కరాష్ఠీలాకుక్షిశూలోదరారుచీః | రక్తపిత్తకఫోన్మాదప్రమేహాధ్మానహృద్గ్రహాన్ ||76||
रास्नारग्वधवर्षाभूकटुकोशीरवारिदैः | त्रायमाणामृतारक्तापञ्चमूलीबिभीतकैः ||७१|| सबलैः पालिकैः क्वाथः कल्कस्तु मदनान्वितैः | यष्ट्याह्वमिसिसिन्धूत्थफलिनीन्द्रयवाह्वयैः ||७२|| रसाञ्जनरसक्षौद्रद्राक्षासौवीरसंयुतैः | युक्तो बस्तिः सुखोष्णोऽयं मांसशुक्रबलौजसाम् ||७३|| आयुषोऽग्नेश्च संस्कर्ता हन्ति चाशु गदानिमान् | गुल्मासृग्दरवीसर्पमूत्रकृच्छ्रक्षतक्षयान् ||७४|| विषमज्वरमर्शांसि ग्रहणीं वातकुण्डलीम् | जानुजङ्घाशिरोबस्तिग्रहोदावर्तमारुतान् ||७५|| वातासृक्शर्कराष्ठीलाकुक्षिशूलोदरारुचीः | रक्तपित्तकफोन्मादप्रमेहाध्मानहृद्ग्रहान् ||७६||
🔊 Audio coming soon
రాస్నారగ్వధేత్యాది| సబలైః బలాసహితైః| రసో మాంసరసః| రాస్నాదిబలాంతషోడశద్రవ్యాణి పలప్రమితాని అష్టగుణం జలం దత్త్వా క్వాథయేత్, తతో ద్వాత్రింశత్పలాని గ్రాహ్యాణి, అత ఏకపుటకస్యార్థే క్వాథస్య పలాష్టకం, మదనాదీంద్రయవాంతానాం షణ్ణాం ద్రవ్యాణాం కల్కస్య త్రీణి పలాని, స్నేహస్య నిరూహణాంగత్వాదనుక్తోఽప్యత్ర షట్పలప్రమాణో నిక్షేపణీయః| తథాచ హారీతః- “స్నేహో గుడో మాంసరసః పయాంసి సామ్లాని మూత్రం మధు సైంధవం చ| ఏతే నిరూహే విదుషా ప్రయోజ్యాః క్వాథశ్చ కల్కో మదనాత్ ఫలం చ ”- ఇతి| మధునస్త్రీణి పలాని, రసాంజనమాంసరసక్షీరసౌవీరాణాం ప్రత్యేకమేకపలమిత్యేవం చతుర్వింశతిపలాని భవంతి| ఏష బస్తిః స్వస్థాతురవిషయః సర్వరోగహరశ్చ||71- 76||
Adhikarana ౩౧ (౭౭) · Śloka ౭౭
వాతఘ్నౌషధనిష్క్వాథాః సైంధవత్రివృతాయుతాః | సామ్లాః సుఖోష్ణా యోజ్యాః స్యుర్బస్తయః కుపితేఽనిలే ||77||
वातघ्नौषधनिष्क्वाथाः सैन्धवत्रिवृतायुताः | साम्लाः सुखोष्णा योज्याः स्युर्बस्तयः कुपितेऽनिले ||७७||
🔊 Audio coming soon
తత్ర బస్తిదానమాతురవిషయమాశ్రిత్య కథితమేవ స్వస్థం ప్రతి పునః సంక్షేపతో వాతాదివిషయాన్ బస్తీన్నిర్దిశన్నాహ- వాతఘ్నౌషధనిష్క్వాథా ఇత్యాది| ఏతచ్చ బస్తయ ఇత్యస్య విశేషణమత ఏవ బహువచనం| తత్ర వాతఘ్నౌషధానాం భద్రదార్వాదీనాం షోడశపలప్రమితానామష్టగుణజలే క్వథితానాం చతుర్భాగావశేషేణ క్వాథస్య ద్వాత్రింశత్పలాని, అత ఏకపుటకస్యార్థే క్వాథపలాష్టకం, సైంధవస్య టంకత్రయం, వాతవ్యాధావుక్తస్య త్రైవృతస్య స్నేహస్య షట్పలాని, క్షీరాణ్యమ్లాని మూత్రాణీత్యాదివర్గమధ్యే యాని వాతహరద్రవ్యాణి తేషాం గుడసహితస్య కల్కస్య పలత్రయం, నిరూహాంగత్వాన్మధునః పలత్రయం, అనుక్తాన్యప్యావాపద్రవ్యాణి వాతహరాణి ప్రయోజ్యాన్యతో మాంసరసస్యైకం పలం, తథా క్షీరస్య కాంజికస్య సటంకాధికం పలమేవం చతుర్వింశతిపలాని భవంతి| బస్తయ ఇతి త్రిపుటచతుఃపుటాపేక్షం బహువచనం| ఏవం వక్ష్యమాణయోగేష్వపి వాచ్యం||77||
Adhikarana ౩౨ (౭౮) · Śloka ౭౮
న్యగ్రోధాదిగణక్వాథాః కాకోల్యాదిసమాయుతాః | విధేయా బస్తయః పిత్తే ససర్పిష్కాః సశర్కరాః ||78||
न्यग्रोधादिगणक्वाथाः काकोल्यादिसमायुताः | विधेया बस्तयः पित्ते ससर्पिष्काः सशर्कराः ||७८||
🔊 Audio coming soon
న్యగ్రోధాదిగణక్వాథా ఇత్యాది| న్యగ్రోధాదీనాం షోడశపలప్రమితానాం క్వాథః పూర్వవత్, అత ఏకపుటకస్యార్థే క్వాథపలాష్టకం, కాకోల్యాదేః కల్కీకృతస్య పలద్వయం, ఘృతస్య చత్వారి పలాని, శర్కరాయాః పలం, ఏతేన కాకోల్యాదిపలద్వయేన శర్కరాయాః పలసహితేన కల్కపలత్రయం, నిరూహాంగత్వాదనుక్తస్యాపి సైంధవస్యాక్షం, తథా మధునోఽపి చత్వారి పలాని, ‘క్షీరాణ్యమ్లాని మూత్రాణి’ ఇత్యాదివర్గమధ్యే యాని పిత్తహరద్రవ్యాణి తాన్యపి ప్రక్షేపణీయాని, తేనేక్షురసస్య పలం, క్షీరస్య పాదోనం పలచతుష్టయమిత్యేవం చతుర్వింశతిపలాని భవంతి||78||
Adhikarana ౩౩ (౭౯) · Śloka ౭౯
ఆరగ్వధాదినిష్క్వాథాః పిప్పల్యాదిసమాయుతాః | సక్షౌద్రమూత్రా దేయాః స్యుర్బస్తయః కుపితే కఫే ||79||
आरग्वधादिनिष्क्वाथाः पिप्पल्यादिसमायुताः | सक्षौद्रमूत्रा देयाः स्युर्बस्तयः कुपिते कफे ||७९||
🔊 Audio coming soon
ఆరగ్వధేత్యాది| ఆరగ్వధాదీనాం షోడశపలప్రమితానాం క్వాథః పూర్వవత్, అత ఏకపుటకస్యార్థే క్వాథపలాష్టకం, పిప్పల్యాదికల్కస్య పలత్రయం, మధునః షట్పలాని, అనుక్తస్యాపి సైంధవస్య టంకత్రయం, తథా కటుతైలస్య త్రీణి పలాని, మూత్రస్య సప్తటంకాధికాని త్రీణి పలాని, ఇత్యేవం చతుర్వింశతిపలాని భవంతి||79||
Adhikarana ౩౪ (౮౦) · Śloka ౮౦
శర్కరేక్షురసక్షీరఘృతయుక్తాః సుశీతలాః | క్షీరవృక్షకషాయాఢ్యా బస్తయః శోణితే హితాః ||80||
शर्करेक्षुरसक्षीरघृतयुक्ताः सुशीतलाः | क्षीरवृक्षकषायाढ्या बस्तयः शोणिते हिताः ||८०||
🔊 Audio coming soon
శర్కరేక్షురసక్షీరేత్యాది| క్షీరవృక్షకషాయేణాఢ్యాః స్ఫీతాః ప్రధానా ఇత్యర్థః| క్షీరవృక్షాణాం న్యగ్రోధాదీనాం షోడశపలప్రమితానాం క్వాథః పూర్వవత్, అనుక్తమపి సైంధవం పూర్వవత్, క్షీరాదివర్గమధ్యే కథితశోణితహరద్రవ్యాణాం కల్కస్య పలద్వయం, అనుక్తస్యాపి మధునశ్చత్వారి పలాని తథా చ ఘృతస్య, శర్కరాయాః పలం తథేక్షురసస్య, క్షీరస్య టంకసప్తాధికం పలత్రితయమానమిత్యేవం చతుర్వింశతిపలాని భవంతి| తదేవ పిత్తం తదేవ రక్తమితి మనసి పర్యాలోచ్య పిత్తమానేనాయమపి బస్తిః కల్పితః||80||
Adhikarana ౩౫ (౮౧) · Śloka ౮౧
శోధనద్రవ్యనిష్క్వాథాస్తత్కల్కస్నేహసైంధవైః | యుక్తాః ఖజేన మథితబస్తయః శోధనాః స్మృతాః ||81||
शोधनद्रव्यनिष्क्वाथास्तत्कल्कस्नेहसैन्धवैः | युक्ताः खजेन मथितबस्तयः शोधनाः स्मृताः ||८१||
🔊 Audio coming soon
శోధనద్రవ్యేత్యాది| శోధనద్రవ్యాణాం వమనవిరేచనపఠితానాం క్వాథః పూర్వవత్, సైంధవం చ, తేషామేవ శోధనద్రవ్యాణాం కల్కస్య పలద్వయం, స్నేహస్య షట్పలాని, అనుక్తస్యాపి మధునశ్చత్వారి పలాని, క్షీరస్యైకం పలం, మూత్రస్య సార్ధపలం, తథా కాంజికస్యాపి, ఇత్యేవం చతుర్వింశతిపలాని భవంతి| ‘బస్తయః శోధనాః స్మృతా’ ఇతి సామాన్యవాక్యత్వాత్ సామాన్యబస్తిపరిభాషామానేనాయం బస్తిః పరికల్పితః, తథా వక్ష్యమాణా అపి కల్పనీయాః, వాతాదివిశేషం చ వీక్ష్య విశేషమానేన చ ప్రయోజ్యాః||81||
Adhikarana ౩౬ (౮౨) · Śloka ౮౨
త్రిఫలాక్వాథగోమూత్రక్షౌద్రక్షారసమాయుతాః | ఊషకాదిప్రతీవాపా బస్తయో లేఖనాః స్మృతాః ||82||
त्रिफलाक्वाथगोमूत्रक्षौद्रक्षारसमायुताः | ऊषकादिप्रतीवापा बस्तयो लेखनाः स्मृताः ||८२||
🔊 Audio coming soon
త్రిఫలాక్వాథేత్యాది| త్రిఫలాక్వాథః పూర్వవత్, గోమూత్రస్య చ పలత్రయం, నిరూహణాంగత్వాదనుక్తస్యాపి సైంధవస్యాక్షం, క్షౌద్రస్య చత్వారి పలాని, యవక్షారస్య కర్షత్రయం, తథా నిరూహణాంగత్వాత్ స్నేహః ప్రాప్తస్తతో లేఖనీయస్య కటుతైలస్య షట్పలాని, ఊషకాదిద్రవ్యాణాం పలద్వయమిత్యేవం చతుర్వింశతిః||82||
Adhikarana ౩౭ (౮౩) · Śloka ౮౩
బృంహణద్రవ్యనిష్క్వాథాః కల్కైర్మధురకైర్యుతాః | సర్పిర్మాంసరసోపేతా బస్తయో బృంహణాః స్మృతాః ||83||
बृंहणद्रव्यनिष्क्वाथाः कल्कैर्मधुरकैर्युताः | सर्पिर्मांसरसोपेता बस्तयो बृंहणाः स्मृताः ||८३||
🔊 Audio coming soon
బృంహణేత్యాది| బృంహణద్రవ్యాణాం విదారీగంధాదీనాం క్వాథః పూర్వవత్, కల్కైరిత్యాదినా కాకోల్యాదీనాం కల్కపలద్వయం, మధునః పూర్వవత్, ఘృతస్య షట్పలాని, సైంధవం పూర్వవత్, మాంసరసస్య సప్తటంకాధికం పలత్రయమిత్యేవం చతుర్వింశతిపలాని||83||
Adhikarana ౩౮ (౮౪) · Śloka ౮౪
చటకాండోచ్చటాక్వాథాః సక్షీరఘృతశర్కరాః | ఆత్మగుప్తాఫలావాపాః స్మృతా వాజీకరా నృణాం ||84||
चटकाण्डोच्चटाक्वाथाः सक्षीरघृतशर्कराः | आत्मगुप्ताफलावापाः स्मृता वाजीकरा नृणाम् ||८४||
🔊 Audio coming soon
చటకేత్యాది| చటకా గ్రామచటకాః తేషామండాని, ఉచ్చటా ఘుర్ఘురాఖ్యః శణఘంటకారఫలోఽల్పో విటపః సరయూపకంఠే హిమవతి వారేంద్య్రాం చ ప్రాయశ ఉపలభ్యతే, చటకాండోచ్చటానాం షోడశపలప్రమితానాం క్వాథః పూర్వవత్, అత ఏకపుటకస్యార్థే పలాష్టకం, క్షీరస్య పలచతుష్టయం, మధుఘృతే పూర్వవత్, శర్కరాయా ఏకం పలం తథా కపికచ్ఛూఫలానాం, మధ్యే సైంధవం చాల్పతరం ప్రయోజ్యం నైవ వా ‘శుక్రార్థేషు న తైలగుడసైంధవం’ ఇతి వచనాత్; ఇత్యేవం చతుర్వింశతిః| గయీ తు చటకాండద్రవోచ్చటాక్వాథౌ యేషు ఇతి వ్యాఖ్యాతి| తేన ఉచ్చటాయాం ఏవ క్వాథం మన్యతే| చటకాండద్రవం తు స్వరూపేణైవ గృహ్ణాతి||84||
Adhikarana ౩౯ (౮౫-౮౬) · Śloka ౮౬
బదర్యైరావతీశేలుశాల్మలీధన్వనాంకురాః | క్షీరసిద్ధాః క్షౌద్రయుతాః సాస్రాః పిచ్ఛిలసంజ్ఞితాః ||85|| వారాహమాహిషౌరభ్రబైడాలైణేయకౌక్కుటం | సద్యస్కమసృగాజం వా దేయం పిచ్ఛిలబస్తిషు ||86||
बदर्यैरावतीशेलुशाल्मलीधन्वनाङ्कुराः | क्षीरसिद्धाः क्षौद्रयुताः सास्राः पिच्छिलसञ्ज्ञिताः ||८५|| वाराहमाहिषौरभ्रबैडालैणेयकौक्कुटम् | सद्यस्कमसृगाजं वा देयं पिच्छिलबस्तिषु ||८६||
🔊 Audio coming soon
బదర్యైరావతీత్యాది| ఐరావతీ నాగబలా, శేలుః శ్లేష్మాతకః, ధన్వనో ధనుర్వృక్షః యస్య ‘ధామన’ ఇతి లోకే ప్రసిద్ధిః, అంకురా అగ్రపల్లవాః| సాస్రాః సరుధిరాః| బదర్యాద్యంకురాన్ సముదాయేన పలత్రయప్రమితాన్ చతుర్వింశతిపలప్రమితం దుగ్ధం దత్త్వా, చతుర్గుణం జలం నిక్షిప్య క్వాథయేత్, తతః క్షీరశేషం చతుర్వింశతిపలాని గ్రాహ్యాణి; తత్ర సామాన్యపరిభాషోక్తత్వాన్మధునశ్చత్వారి పలాన్యావాప్య, ద్రవత్వాద్రుధిరస్య చత్వారి పలానీతి; ఏవం పిచ్ఛాబస్తేర్ద్వాత్రింశత్పలాని భవంతి| తథా చోక్తం- “పిచ్ఛాబస్తేర్భవేత్ ప్రస్థః పాదోనః కీర్తితోఽపరః| చతుర్వింశతిముష్టిశ్చ నిరూహః సముదాహృతః”- ఇతి| ఏవమపరేష్వపి పుటకేషు పిచ్ఛాబస్తిమానం కల్పనీయం| సాస్రా ఇతి యదుక్తం తత్ కస్యాస్రమిత్యాహ- వారాహేత్యాది| ఉరభ్రో మేషః, ఏణస్యేదం ఐణేయం, ఏణః కృష్ణసార ఇతి జేజ్జటాచార్యః, బ్రహ్మదేవస్తు ఏణ్యా ఇదమైణేయం, న పునరేణస్యేదం ఐణం| సద్యోజాతం సద్యస్కం తత్కాలీనం జీవవతామేవ గ్రాహ్యం, జీవానుసంధానార్థం||85-86||
Adhikarana ౪౦ (౮౭) · Śloka ౮౭
ప్రియంగ్వాదిగణక్వాథా అంబష్ఠాద్యేన సంయుతాః | సక్షౌద్రాః సఘృతాశ్చైవ గ్రాహిణో బస్తయః స్మృతాః ||87||
प्रियङ्ग्वादिगणक्वाथा अम्बष्ठाद्येन संयुताः | सक्षौद्राः सघृताश्चैव ग्राहिणो बस्तयः स्मृताः ||८७||
🔊 Audio coming soon
ప్రియంగ్వాదిగణక్వాథా ఇత్యాది| ప్రియంగ్వాదిగణస్య షోడశపలప్రమితాని ద్రవ్యాణి అష్టగుణం జలం దత్త్వా క్వాథయేత్, అతో ద్వాత్రింశత్పలాని గ్రాహ్యాణి, అత ఏకపుటకస్యార్థే క్వాథస్యాష్టౌ పలాని, అంబష్ఠాద్యేమేతి అంబష్ఠాద్యోఽత్ర కల్కరూపః ప్రయోజ్యః, తథా చ వృద్ధవాగ్భటః,- “గ్రాహీ ప్రియంగ్వంబష్ఠాదిక్వాథకల్కైః క్రమేణ”- ఇతి| అతోఽంబష్ఠాదిసంగ్రాహకద్రవ్యాణాం కల్కస్య త్రీణి పలాని, మధునశ్చత్వారి, సంగ్రాహకద్రవ్యసిద్ధఘృతస్య షట్పలాని, అనుక్తో యద్యపీహావాపస్తథాఽపి సంగ్రాహకత్వాత్తక్రస్య త్రీణి పలాన్యేవం చతుర్వింశతిః||87||
Adhikarana ౪౧ (౮౮) · Śloka ౮౮
ఏతేష్వేవ చ యోగేషు స్నేహాః సిద్ధాః పృథక్ పృథక్ | సమస్తేష్వథవా సమ్యగ్విధేయాః స్నేహబస్తయః ||88||
एतेष्वेव च योगेषु स्नेहाः सिद्धाः पृथक् पृथक् | समस्तेष्वथवा सम्यग्विधेयाः स्नेहबस्तयः ||८८||
🔊 Audio coming soon
నను య ఏతే నిరూహయోగాస్తేషు స్నేహాః కేనౌషధేన సిద్ధా విధేయా ఇత్యాహ- ఏతేష్వేవ యోగేష్విత్యాది| ఏతేషు పూర్వోక్తేషు గణేషు| స్నేహాః సర్పిరాదయః, అథవా రోగాపేక్షయా||88||
Adhikarana ౪౨ (౮౯) · Śloka ౮౯
వంధ్యానాం శతపాకేన శోధితానాం యథాక్రమం | బలాతైలేన దేయాః స్యుర్బస్తయస్త్రైవృతేన చ ||89||
वन्ध्यानां शतपाकेन शोधितानां यथाक्रमम् | बलातैलेन देयाः स्युर्बस्तयस्त्रैवृतेन च ||८९||
🔊 Audio coming soon
యథాక్రమశోధితానాం యైః స్నేహైః స్నేహబస్తయో దేయాస్తానాహ- వంధ్యానాం శతపాకేనేత్యాది| యథాక్రమం స్నేహస్వేదవమనవిరేచనాస్థాపనశిరోవిరేచనైః శోధితానాం వంధ్యానాం నారీణాం బలాతైలేన శతపాకేన త్రైవృతేన వా బస్తయో దేయాః స్యుః భవేయుః| తదేషు శతపాకముత్పాదితం వాతవ్యాధౌ, బలాతైలం మూఢగర్భచికిత్సితే, త్రైవృతం మహావాతవ్యాధౌ| తత్ర త్రిభిః స్నేహైర్ఘృతతైలవసాఖ్యైః వృతం నిర్మితం త్రివృతం, త్రివృతమేవ త్రైవృతం, స్వార్థికోఽణ్| తచ్చ వరణం ఘృతాదీనామన్యోన్యస్యేత్యర్థాద్గమ్యతే| జేజ్జటాదయస్తు త్రిభిస్తైలవసామజ్జాభిర్వృతం త్రివృతం మహాస్నేహాఖ్యమితి ప్రతిపాదయంతి||89||
Adhikarana ౪౩ (౯౦) · Śloka ౯౦
నరస్యోత్తమసత్త్వస్య తీక్ష్ణం బస్తిం నిధాపయేత్ | మధ్యమం మధ్యసత్త్వస్య విపరీతస్య వై మృదుం ||90||
नरस्योत्तमसत्त्वस्य तीक्ष्णं बस्तिं निधापयेत् | मध्यमं मध्यसत्त्वस्य विपरीतस्य वै मृदुम् ||९०||
🔊 Audio coming soon
సత్త్వభేదేన బస్తిత్రైవిధ్యం ప్రతిపాదయన్నాహ- నరస్యేత్యాది| విపరీతస్య హీనసత్త్వస్యేత్యర్థః||90||
Adhikarana ౪౪ (౯౧) · Śloka ౯౧
ఏవం కాలం బలం దోషం వికారం చ వికారవిత్ | బస్తిద్రవ్యబలం చైవ వీక్ష్య బస్తీన్ ప్రయోజయేత్ ||91||
एवं कालं बलं दोषं विकारं च विकारवित् | बस्तिद्रव्यबलं चैव वीक्ष्य बस्तीन् प्रयोजयेत् ||९१||
🔊 Audio coming soon
ఏవం కాలమిత్యాది| కాలే శీతేషు తీక్ష్ణః, ఉష్ణేషు మృదుః, వసంతశరదోః సాధారణః, శీతోష్ణయోర్మధ్యః; ఏవం బలే శక్త్యుపచయలక్షాణే శ్రేష్ఠే తీక్ష్ణః, మధ్యే మధ్యః, కనిష్ఠే మృదుః; కఫవాతే దోషే తీక్ష్ణః, పిత్తరక్తే మృదుః, కఫపిత్తే మధ్యః; ఏవం వికారేఽపి; చకారస్యానుక్తసముచ్చయార్థత్వాత్ క్రూరమధ్యమృదుకోష్ఠేష్వపి బోద్ధవ్యం||91||
Adhikarana ౪౫ (౯౨) · Śloka ౯౨
దద్యాదుత్క్లేశనం పూర్వం మధ్యే దోషహరం పునః | పశ్చాత్ సంశమనీయం చ దద్యాద్బస్తిం విచక్షణః ||92||
दद्यादुत्क्लेशनं पूर्वं मध्ये दोषहरं पुनः | पश्चात् संशमनीयं च दद्याद्बस्तिं विचक्षणः ||९२||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీముత్క్లేశనాదినా బస్తిం త్రిధా భిందన్ తేషాం భేదానాం కాలవిశేషే ప్రదానమాహ- దద్యాదిత్యాది| తత్రానుత్క్లిష్టదోషస్య ఆదావుత్క్లేశనం, మధ్యే దోషహరం, తతః పశ్చాద్దోషశేషస్య సంశమనాయ సంశమనమితి| ఉత్క్లిష్టదోషస్య దోషహరణసంశమనే ఏవ కర్తవ్యే| దోషహరస్య బస్తేః ప్రథమపుటకదానేన సమ్యగ్దోషానిర్హరణే ద్వితీయం తృతీయం వా పుటకం దద్యాత్, ఏవముత్క్లేశనసంశమనయోరపి వేద్యం| ఉత్క్లిష్టాదిజ్ఞానం తు దోషాణాం ప్రకోపాదిలక్షణేన ||92||
Adhikarana ౪౬ (౯౩-౯౫) · Śloka ౯౫
ఏరండబీజం మధుకం పిప్పలీ సైంధవం వచా | హపుషాఫలకల్కశ్చ బస్తిరుత్క్లేశనః స్మృతః ||93|| శతాహ్వా మధుకం బీజం కౌటజం ఫలమేవ చ | సకాంజికః సగోమూత్రో బస్తిర్దోషహరః స్మృతః ||94|| ప్రియంగుర్మధుకం ముస్తా తథైవ చ రసాంజనం | సక్షీరః శస్యతే బస్తిర్దోషాణాం శమనః పరః ||95||
एरण्डबीजं मधुकं पिप्पली सैन्धवं वचा | हपुषाफलकल्कश्च बस्तिरुत्क्लेशनः स्मृतः ||९३|| शताह्वा मधुकं बीजं कौटजं फलमेव च | सकाञ्जिकः सगोमूत्रो बस्तिर्दोषहरः स्मृतः ||९४|| प्रियङ्गुर्मधुकं मुस्ता तथैव च रसाञ्जनम् | सक्षीरः शस्यते बस्तिर्दोषाणां शमनः परः ||९५||
🔊 Audio coming soon
అన్యే తు వృద్ధసుశ్రుతాధ్యాయిన ఉత్క్లేశనాద్యర్థమౌషధాన్యత్ర పఠంతి- ఏరండబీజమిత్యాది| ఏతాని ఏరండబీజేత్యాదిశ్లోకత్రయేణ పఠితాన్యౌషధాని ఉత్క్లేశనాద్యర్థం కల్కావాపరూపతయా, వాతాదిబస్త్యుక్తకల్కావాపేషు కుశాగ్రబుద్ధినా దోషం మానం చ విమృశ్య అనుచితపరిత్యాగోచితస్వీకారేణ సమవేతాని కార్యాణి యథా మాత్రాధికో మిథ్యామాత్రాయుక్తశ్చ బస్తిర్న భవతీతి జేజ్జటాచార్యః| గయీ తు దద్యాదిత్యాదికం యాపనబస్తివిషయం మన్యతే| తేషాం తు ద్వివిధం ప్రయోజనం- స్వస్థస్య వాజీకరత్వం రసాయనహేతుత్వం చేత్యేకం, అపరం చ ధాతుగతదోషహరణం; తత్ర ధాతుగతదోషాణాముత్క్లేశనాభావాత్ తదుత్క్లేశనాద్యర్థమ్మిదముక్తమిత్యర్థః| ఏతే చోత్క్లేశనాద్యర్థమేరండబీజేత్యాదిశ్లోకత్రయేణ కల్కావాపా యథాక్రమముక్తాః| అన్యే తు హీనసత్త్వబలకాలద్రవ్యవికారేషు కోష్ఠవిశేషే చ మృదవో బస్తయో దేయాః, తైశ్చాప్యుత్క్లేశనే దోషాణాం హరణం, శేషస్య తు దోషస్య సంశమనమిత్యాహుః||93-95||
Adhikarana ౪౭ (౯౬-౯౯) · Śloka ౯౯
నృపాణాం తత్సమానానాం తథా సుమహతామపి | నారీణాం సుకుమారాణాం శిశుస్థవిరయోరపి ||96|| దోషనిర్హరణార్థాయ బలవర్ణోదయాయ చ | సమాసేనోపదేక్ష్యామి విధానం మాధుతైలికం ||97|| యానస్త్రీభోజ్యపానేషు నియమశ్చాత్ర నోచ్యతే | ఫలం చ విపులం దృష్టం వ్యాపదాం చాప్యసంభవః ||98|| యోజ్యస్త్వతః సుఖేనైవ నిరూహక్రమమిచ్ఛతా | యదేచ్ఛతి తదైవైష ప్రయోక్తవ్యో విపశ్చితా ||99||
नृपाणां तत्समानानां तथा सुमहतामपि | नारीणां सुकुमाराणां शिशुस्थविरयोरपि ||९६|| दोषनिर्हरणार्थाय बलवर्णोदयाय च | समासेनोपदेक्ष्यामि विधानं माधुतैलिकम् ||९७|| यानस्त्रीभोज्यपानेषु नियमश्चात्र नोच्यते | फलं च विपुलं दृष्टं व्यापदां चाप्यसम्भवः ||९८|| योज्यस्त्वतः सुखेनैव निरूहक्रममिच्छता | यदेच्छति तदैवैष प्रयोक्तव्यो विपश्चिता ||९९||
🔊 Audio coming soon
అథ కే తే మృదవో బస్తయ ఇతి పృష్టో విషయనిర్దేశపూర్వం తానేవ నిర్దిశన్నాహ- నృపాణామిత్యాది| తత్సమానాం రాజతుల్యపురుషాణాం వాణిజ్యవ్యవహారిణాం వార్ధుషికాణాం| శిశుస్థవిరయోః బాలవృద్ధయోః| దోషనిర్హరణార్థాయ స్వస్థేఽపి కాలైకకృతదోషనిర్హరణార్థాయ, బలవర్ణోదయాయ చ అపేతసకలదోషస్యేత్యర్థః| నియమో నిషేధః| అత్ర మాధుతైలికవిధానే| యదేచ్ఛతీతి యదా యస్మిన్ కాలే ఆతుర ఇచ్ఛతి తదా తస్మిన్ కాలే విపశ్చితా వైద్యేన ఏష బస్తిః ప్రయోక్తవ్యః, ఏతేన సార్వకాలికత్వముక్తం భవతి||96-99||
Adhikarana ౪౮ (౧౦౦-౧౦౧) · Śloka ౧౦౧
మధుతైలే సమే స్యాతాం క్వాథశ్చైరండమూలజః | పలార్ధం శతపుష్పాయాస్తతోఽర్ధం సైంధవస్య చ ||100|| ఫలేనైకేన సంయుక్తః ఖజేన చ విలోడితః | దేయః సుఖోష్ణో భిషజా మాధుతైలికసంజ్ఞితః ||101||
मधुतैले समे स्यातां क्वाथश्चैरण्डमूलजः | पलार्धं शतपुष्पायास्ततोऽर्धं सैन्धवस्य च ||१००|| फलेनैकेन संयुक्तः खजेन च विलोडितः | देयः सुखोष्णो भिषजा माधुतैलिकसञ्ज्ञितः ||१०१||
🔊 Audio coming soon
మధుతైలే సమే స్యాతామిత్యాది| పాదహీనాః సర్వే ఏవ మాధుతైలికాః, తతశ్చ తథా కల్పనీయా యథా నవ ప్రసృతా భవంతి; మధుతైలయోః ప్రసృతాశ్చత్వారో ద్వికర్షాధికాః, ఏరండమూలకషాయస్య తావంత ఏవ, శతపుష్పాఽర్ధపలం, సైంధవస్య కర్షం, మదనఫలం చైకమిత్యేవం నవప్రసృతా భవంతి| అనయా కల్పనయా సర్వ ఏవ మాధుతైలికాః కల్పనీయా ఇతి జేజ్జటాచార్యః| గయీ తు ‘పలేనైకేన సంయుక్తః’ ఇతి పఠిత్వా మృదునాఽనుక్తేనా మాంసరసకాంజికాదినా పూరణం కరోతి| ఏవమపరేషు చతుర్షు నవ ప్రసృతాః పూరణీయా ఇత్యాహ||100-101||
Adhikarana ౪౯ (౧౦౨) · Śloka ౧౦౨
వచామధుకతైలం చ క్వాథః సరససైంధవః | పిప్పలీఫలసంయుక్తో బస్తిర్యుక్తరథః స్మృతః ||102||
वचामधुकतैलं च क्वाथः सरससैन्धवः | पिप्पलीफलसंयुक्तो बस्तिर्युक्तरथः स्मृतः ||१०२||
🔊 Audio coming soon
వచామధుకేత్యాది| వచాసైంధవపిప్పలీమదనఫలానాం ప్రత్యేకం కార్షికా భాగాః, మధుతైలయోశ్చత్వారః ప్రసృతాః కర్షద్వయాధికాః, ఏరండమూలక్వాథస్తావన్మాత్ర ఏవ; ఇతి యుక్తరథాభిధానో మాధుతైలికః||102||
Adhikarana ౫౦ (౧౦౩) · Śloka ౧౦౩
సురదారు వరా రాస్నా శతపుష్పా వచా మధు | హింగుసైంధవసంయుక్తో బస్తిర్దోషహరః స్మృతః ||103||
सुरदारु वरा रास्ना शतपुष्पा वचा मधु | हिङ्गुसैन्धवसंयुक्तो बस्तिर्दोषहरः स्मृतः ||१०३||
🔊 Audio coming soon
సురదార్విత్యాది| సురదారువరారాస్నాశతపుష్పావచాహింగుసైంధవానాం తుల్యమానేనైకం పలం, మధుతైలయోః కర్షద్వయాధికాన్యష్టౌ పలాని, ఏరండమూలక్వాథస్తావన్మాత్ర ఏవ| ఏవం దోషహరాభిధానో మాధుతైలికః; కేచిదత్ర హింగుస్థానే బిడం పఠంతి||103||
Adhikarana ౫౧ (౧౦౪) · Śloka ౧౦౪
పంచమూలీకషాయం చ తైలం మాగధికా మధు | బస్తిరేష విధాతవ్యః సశతాహ్వః ససైంధవః ||104||
पञ्चमूलीकषायं च तैलं मागधिका मधु | बस्तिरेष विधातव्यः सशताह्वः ससैन्धवः ||१०४||
🔊 Audio coming soon
పంచమూలీకషాయమిత్యాది| పంచమూలీకషాయస్య కర్షద్వయాధికాని అష్టౌ పలాని, మధుతైలే అపి తావన్మాత్రే ఏవ, మాగధికాశతాహ్వాసైంధవానామేకం పలం| అయం చ పాంచమూలికో మాధుతైలికః||104||
Adhikarana ౫౨ (౧౦౫) · Śloka ౧౦౫
యవకోలకులత్థానాం క్వాథో మాగధికా మధు | ససైంధవః సయష్ట్యాహ్వః సిద్ధబస్తిరితి స్మృతః ||105||
यवकोलकुलत्थानां क्वाथो मागधिका मधु | ससैन्धवः सयष्ट्याह्वः सिद्धबस्तिरिति स्मृतः ||१०५||
🔊 Audio coming soon
యవకోలకులత్థానాం పూర్వవత్ క్వాథః, మధుతైలేఽపి పూర్వవత్, మాగధికాసైంధవయష్ట్యాహ్వానామేకం పలం| సిద్ధబస్త్యభిధానోఽయం మాధుతైలికః| పంచాప్యేతే మాధుతైలికా ఉక్తాః||105||
Adhikarana ౫౩ (౧౦౩-౧౧౧) · Śloka ౧౧౧
ముస్తాపాఠామృతాతిక్తాబలారాస్నాపునర్నవాః | మంజిష్ఠారగ్వధోశీరత్రాయమాణాఖ్యగోక్షురాన్ ||106|| పాలికాన్ పంచమూలాల్పసహితాన్మదనాష్టకం | జలాఢకే పచేత్ క్వాథం పాదశేషం పునః పచేత్ ||107|| క్షీరార్ధాఢకసంయుక్తమాక్షీరాత్ సుపరిస్రుతం | పాదేన జాంగలరసస్తథా మధుఘృతం సమం ||108|| శతాహ్వాఫలినీయష్టీవత్సకైః సరసాంజనైః | కార్షికైః సైంధవోన్మిశ్రైః కల్కైర్బస్తిః ప్రయోజితః ||109|| వాతాసృఙ్మేహశోఫార్శోగుల్మమూత్రవిబంధనుత్ | విసర్పజ్వరవిడ్భంగరక్తపిత్తవినాశనః ||110|| బల్యః సంజీవనో వృష్యశ్చక్షుష్యః శూలనాశనః | యాపనానామయం రాజా బస్తిర్ముస్తాదికో మతః ||111||
मुस्तापाठामृतातिक्ताबलारास्नापुनर्नवाः | मञ्जिष्ठारग्वधोशीरत्रायमाणाख्यगोक्षुरान् ||१०६|| पालिकान् पञ्चमूलाल्पसहितान्मदनाष्टकम् | जलाढके पचेत् क्वाथं पादशेषं पुनः पचेत् ||१०७|| क्षीरार्धाढकसंयुक्तमाक्षीरात् सुपरिस्रुतम् | पादेन जाङ्गलरसस्तथा मधुघृतं समम् ||१०८|| शताह्वाफलिनीयष्टीवत्सकैः सरसाञ्जनैः | कार्षिकैः सैन्धवोन्मिश्रैः कल्कैर्बस्तिः प्रयोजितः ||१०९|| वातासृङ्मेहशोफार्शोगुल्ममूत्रविबन्धनुत् | विसर्पज्वरविड्भङ्गरक्तपित्तविनाशनः ||११०|| बल्यः सञ्जीवनो वृष्यश्चक्षुष्यः शूलनाशनः | यापनानामयं राजा बस्तिर्मुस्तादिको मतः ||१११||
🔊 Audio coming soon
మాధుతైలికస్యాగ్రతో గయదాసాచార్యమతే ముస్తాదిస్థాపనబస్తిర్నాస్తి, జేజ్జటాచార్యస్తు ముస్తాదిస్థాపనబస్తిం పఠతి వ్యాఖ్యానయతి చ, తద్వ్యాఖ్యానాభిప్రాయేణ మయాఽప్యసౌ వ్యాఖ్యాయతే- ముస్తాపాఠేత్యాది| ముస్తాదీని పంచమూలాల్పసహితాన్యష్టాదశపలాని, తతో మదనస్యాష్టాభిః ఫలైర్ద్విపలమిత్యేవం వింశతిపలప్రమితాని జలాఢకేఽష్టావింశత్యధికశతపలప్రమితే పచేత్, తతో ద్వాత్రింశత్పలప్రమితః క్వాథోఽవశిష్టో భవతి, తతస్తం క్వాథం పాదశేషం క్షీరార్ధాఢకసంయుక్తం దుగ్ధస్య చతుఃషష్టిపలోపేతం పునః పచేత్తావద్యావత్ క్షీరావశేషం ప్రస్థద్వయం చతుఃషష్టిపలాని భవతి, పాదేన ప్రస్థస్యాష్టౌ పలాని మాంసరసస్య, ఏవం ద్వాసప్తతిపలాని భవంతి| అతో మధ్యాదేకస్య పుటస్యార్థే చతుర్వింశతిపలాని గ్రాహ్యాణి; తత్ర మధునః ప్రసృతః సార్ధః, ఘృతస్య తావదిత్యేవం షట్పలాని క్షిప్యంతే, శతాహ్వాదీనాం షడ్ద్రవ్యాణాం కర్షప్రమితానాం కల్కస్య సార్ధం పలం, నిరూహాంగత్వాన్మదనఫలస్యార్ధపలమేవం కల్కస్య ప్రసృతో భవతీత్యేకస్మిన్ పుటకే ద్వాత్రింశత్పలప్రమితప్రస్థో భవతి; ఏవమపరమపి పుటకద్వయం కరణీయం, ఏవం పుటకత్రయస్యార్థే షణ్ణవతిపలాని భవంతి| ఇదం ముస్తాదియాపనబస్తిమానం జేజ్జటాచార్యేణ తంత్రాంతరోక్తమధ్యమానేన కల్పితం| తథా చ పరాశరః- “నిరూహస్య ప్రమాణం తు ప్రస్థం పాదోత్తరం స్మృతం| మధ్యమం ప్రస్థముద్దిష్టం హీనం చ కుడవాస్త్రయః”- ఇతి| గూఢపదభంగటిప్పణకారేణ పునరన్యథా వ్యాఖ్యాతం| తథాహి- “ముస్తాదిద్రవ్యాణాం పాలికాన్ భాగాన్ ద్రవత్వాద్ద్విగుణయా కల్పనయా జలస్యాఢకే అష్టావింశత్యధికే పలశతే పక్త్వా పాదశేషం ద్వాత్రింశత్పలప్రమాణం క్షీరార్ధాఢకసంయుక్తం పునః పచేద్యావత్క్షీరశేషం చతుఃషష్టిపలాని భవంతి| తతశ్చ సపాదప్రస్థే జాంగలరసస్య పంచ పలాని, మధుఘృతం పృథక్ సార్ధద్విపలసమ్మితం, శతాహ్వాదికకల్కస్య మదనఫలాష్టకేన యుక్తం పలద్వయం ప్రక్షిప్యైకధ్యం షట్సప్తత్యా పలైః పుటకత్రయం దేయం||103-111||
Adhikarana ౫౪ (౧౧౨) · Śloka ౧౧౨
అవేక్ష్య భేషజం బుద్ధ్యా వికారం చ వికారవిత్ | బీజేనానేన శాస్త్రజ్ఞః కుర్యాద్బస్తిశతాన్యపి ||112||
अवेक्ष्य भेषजं बुद्ध्या विकारं च विकारवित् | बीजेनानेन शास्त्रज्ञः कुर्याद्बस्तिशतान्यपि ||११२||
🔊 Audio coming soon
అవేక్ష్య భేషజమిత్యాది| తత్ర భేషజం వ్రణజ్వరాదిహరం, వికారం చ వ్రణజ్వరాదికం వాతాపిత్తకఫసంసర్గసన్నిపాతజం శోణితజం చ| చకారేణానుక్తం కాలబలాది సముచ్చీయతే| ‘వాతఘ్నౌషధనిష్క్వాథా’ ఇత్యాదిషు బస్తిషూక్తేన బీజేనేత్యర్థః||112||
Adhikarana ౫౫ (౧౧౩) · Śloka ౧౧౩
అజీర్ణే న ప్రయుంజీత దివాస్వప్నం చ వర్జయత్ | ఆహారాచారికం శేషమన్యత్ కామం సమాచరేత్ ||113||
अजीर्णे न प्रयुञ्जीत दिवास्वप्नं च वर्जयत् | आहाराचारिकं शेषमन्यत् कामं समाचरेत् ||११३||
🔊 Audio coming soon
అజీర్ణే నేత్యాది| అన్యచ్ఛేషమాహారాచారాశ్రితం కర్మ కామం యథేష్టం సమాచరేత్||113||
Adhikarana ౫౬ (౧౧౪-౧౧౭) · Śloka ౧౧౭
యస్మాన్మధు చ తైలం చ ప్రాధాన్యేన ప్రదీయతే | మాధుతైలిక ఇత్యేవం భిషగ్భిర్బస్తిరుచ్యతే ||114|| రథేష్వపి చ యుక్తేషు హస్త్యశ్వే చాపి కల్పితే | యస్మాన్న ప్రతిషిద్ధోఽయమతో యుక్తరథః స్మృతః ||115|| బలోపచయవర్ణానాం యస్మాద్ వ్యాధిశతస్య చ | భవత్యేతేన సిద్ధిస్తు సిద్ధబస్తిరతో మతః ||116|| సుఖినామల్పదోషాణాం నిత్యం స్నిగ్ధాశ్చ యే నరాః | మృదుకోష్ఠాశ్చ యే తేషాం విధేయా మాధుతైలికాః ||117||
यस्मान्मधु च तैलं च प्राधान्येन प्रदीयते | माधुतैलिक इत्येवं भिषग्भिर्बस्तिरुच्यते ||११४|| रथेष्वपि च युक्तेषु हस्त्यश्वे चापि कल्पिते | यस्मान्न प्रतिषिद्धोऽयमतो युक्तरथः स्मृतः ||११५|| बलोपचयवर्णानां यस्माद् व्याधिशतस्य च | भवत्येतेन सिद्धिस्तु सिद्धबस्तिरतो मतः ||११६|| सुखिनामल्पदोषाणां नित्यं स्निग्धाश्च ये नराः | मृदुकोष्ठाश्च ये तेषां विधेया माधुतैलिकाः ||११७||
🔊 Audio coming soon
విశేషసంజ్ఞయా మాధుతైలికానాహ- యస్మాన్మధు చ తైలమిత్యాది||114-117||
Adhikarana ౫౭ (౧౧౮) · Śloka ౧౧౮
మృదుత్వాత్ పాదహీనత్వాదకృత్స్నవిధిసేవనాత్ | ఏకబస్తిప్రదానాచ్చ సిద్ధబస్తిష్వయంత్రణా ||118||
मृदुत्वात् पादहीनत्वादकृत्स्नविधिसेवनात् | एकबस्तिप्रदानाच्च सिद्धबस्तिष्वयन्त्रणा ||११८||
🔊 Audio coming soon
కస్మాదేతే నియంత్రణాస్తదాహ- మృదుత్వాదిత్యాది| మృదువీర్యైరౌషధైః కల్పితో మృదుః| పాదహీనత్వాదితి పాదేన హీనః పాదాభ్యాం వా హినః, తతశ్చ పాదహీనా నవ ప్రసృతా భవంతి, పాదాభ్యాం హీనాః షట్ప్రసృతా భవంతి| అకృత్స్నవిధిసేవనాదితి వమనాదిసంస్కారవర్జనాత్| ఏకబస్తిప్రదానాచ్చేతి ఏకపుటకప్రదానాత్; ‘ఏకాహం ప్రణిధానాచ్చ’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, ఏకాహమేవ ప్రణిధానం బస్తిదానమిత్యర్థః| పరం కాలైకకృతే దోషకోపే కదాచిత్ సమ్యఙ్నిరూఢలక్షణమవేక్ష్య ద్విత్ర్యాదిబస్తిదానమపీతి పాఠవిశేషాద్విశిష్టోఽర్థః; అతో ‘నైకాహప్రణిధానాత్’ ఇత్యపరే పఠంతి; తత్ర శోధననిరూహవదేకాహమేవ ప్రణిధానం నాస్త్యేవ; కిం తర్హి సాధారణత్వాత్ సమధాతుషు వాజీకరణాదావసకృద్దానమపీతి||118||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౩౮
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే నిరూహక్రమచికిత్సితం నామాష్టత్రింశోఽధ్యాయః ||38||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने निरूहक्रमचिकित्सितं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः ||३८||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం చికిత్సాస్థానేఽష్టత్రింశత్తమోఽధ్యాయః||38||