Adhikarana ൧ (൧-൨) · Śloka ൨
അഥാതോ നിരൂഹക്രമചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातो निरूहक्रमचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
നിരൂഹസ്യ ക്രമോ നിരൂഹക്രമഃ അനുക്രമവിധാനം , സ ഏവ ചികിത്സിതം വ്യാധിപ്രതീകാരഃ| നിരൂഹോപക്രമചികിത്സിതമിതി കേചിത് പഠന്തി, തന്മതേऽപി നിരൂഹോപക്രമോ നിരൂഹാരമ്ഭഃ, സ ഏവ ചികിത്സിതമിതി വ്യാഖ്യാനമ്||൧-൨||
Adhikarana ൨ (൩-൬) · Śloka ൬
അഥാനുവാസിതമാസ്ഥാപയേത്; സ്വഭ്യക്തസ്വിന്നശരീരമുത്സൃഷ്ടബഹിര്വേഗമവാതേ ശുചൌ വേശ്മനി മധ്യാഹ്നേ പ്രതതായാം ശയ്യായാമധഃസുപരിഗ്രഹായാം ശ്രോണിപ്രദേശപ്രതിവ്യൂഢായാമനുപധാനായാം വാമപാര്ശ്വശായിനമാകുഞ്ചിതദക്ഷിണസക്ഥിമിതരപ്രസാരിതസക്ഥിം സുമനസം ജീര്ണാന്നം വാഗ്യതം സുനിഷണ്ണദേഹം വിദിത്വാ, തതോ വാമപാദസ്യോപരി നേത്രം കൃത്വേതരപാദാങ്ഗുഷ്ഠാങ്ഗുലിഭ്യാം കര്ണികാമുപരി നിഷ്പീഡ്യ, സവ്യപാണികനിഷ്ഠികാനാമികാഭ്യാം ബസ്തേര്മുഖാര്ധം സങ്കോച്യ, മധ്യമാപ്രദേശിന്യങ്ഗുഷ്ഠൈരര്ധം തു വിവൃതാസ്യം കൃത്വാ, ബസ്താവൌഷധം പ്രക്ഷിപ്യ, ദക്ഷിണഹസ്താങ്ഗുഷ്ഠേന പ്രദേശിനീമധ്യമാഭ്യാം ചാനുസിക്തമനായതമബുദ്ബുദമസങ്കുചിതമവാതമൌഷധാസന്നമുപസങ്ഗൃഹ്യ , പുനരുപരി തദിതരേണ ഗൃഹീത്വാ ദക്ഷിണേനാവസിഞ്ചേത്, തതഃ സൂത്രേണൈവൌഷധാന്തേ ദ്വിസ്ത്രിര്വാऽऽവേഷ്ട്യ ബധ്നീയാത്, അഥ ദക്ഷിണേനോത്താനേന പാണിനാ ബസ്തിം ഗൃഹീത്വാ വാമഹസ്തമധ്യമാങ്ഗുലിപ്രദേശിനീഭ്യാം നേത്രമുപസങ്ഗൃഹ്യാങ്ഗുഷ്ഠേന നേത്രദ്വാരം പിധായ, ഘൃതാഭ്യക്താഗ്രനേത്രം ഘൃതാക്തമുപാദായ പ്രയച്ഛേദനുപൃഷ്ഠവംശം സമമുന്മുഖമാകര്ണികം നേത്രം പ്രണിധത്സ്വേതി ബ്രൂയാത് ||൩|| ബസ്തിം സവ്യേ കരേ കൃത്വാ ദക്ഷിണേനാവപീഡയേത് | ഏകേനൈവാവപീഡേന ന ദ്രുതം ന വിലമ്ബിതമ് ||൪|| തതോ നേത്രമപനീയ ത്രിംശന്മാത്രാഃ പീഡനകാലാദുപേക്ഷ്യോത്തിഷ്ഠേത്യാതുരം ബ്രൂയാത് | അഥാതുരമുപവേശയേദുത്കുടുകം ബസ്ത്യാഗമനാര്ഥമ് | നിരൂഹപ്രത്യാഗമനകാലസ്തു മുഹൂര്തോ ഭവതി ||൫|| അനേന വിധിനാ ബസ്തിം ദദ്യാദ്ബസ്തിവിശാരദഃ | ദ്വിതീയം വാ തൃതീയം വാ ചതുര്ഥം വാ യഥാര്ഥതഃ ||൬||
अथानुवासितमास्थापयेत्; स्वभ्यक्तस्विन्नशरीरमुत्सृष्टबहिर्वेगमवाते शुचौ वेश्मनि मध्याह्ने प्रततायां शय्यायामधःसुपरिग्रहायां श्रोणिप्रदेशप्रतिव्यूढायामनुपधानायां वामपार्श्वशायिनमाकुञ्चितदक्षिणसक्थिमितरप्रसारितसक्थिं सुमनसं जीर्णान्नं वाग्यतं सुनिषण्णदेहं विदित्वा, ततो वामपादस्योपरि नेत्रं कृत्वेतरपादाङ्गुष्ठाङ्गुलिभ्यां कर्णिकामुपरि निष्पीड्य, सव्यपाणिकनिष्ठिकानामिकाभ्यां बस्तेर्मुखार्धं सङ्कोच्य, मध्यमाप्रदेशिन्यङ्गुष्ठैरर्धं तु विवृतास्यं कृत्वा, बस्तावौषधं प्रक्षिप्य, दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठेन प्रदेशिनीमध्यमाभ्यां चानुसिक्तमनायतमबुद्बुदमसङ्कुचितमवातमौषधासन्नमुपसङ्गृह्य , पुनरुपरि तदितरेण गृहीत्वा दक्षिणेनावसिञ्चेत्, ततः सूत्रेणैवौषधान्ते द्विस्त्रिर्वाऽऽवेष्ट्य बध्नीयात्, अथ दक्षिणेनोत्तानेन पाणिना बस्तिं गृहीत्वा वामहस्तमध्यमाङ्गुलिप्रदेशिनीभ्यां नेत्रमुपसङ्गृह्याङ्गुष्ठेन नेत्रद्वारं पिधाय, घृताभ्यक्ताग्रनेत्रं घृताक्तमुपादाय प्रयच्छेदनुपृष्ठवंशं सममुन्मुखमाकर्णिकं नेत्रं प्रणिधत्स्वेति ब्रूयात् ||३|| बस्तिं सव्ये करे कृत्वा दक्षिणेनावपीडयेत् | एकेनैवावपीडेन न द्रुतं न विलम्बितम् ||४|| ततो नेत्रमपनीय त्रिंशन्मात्राः पीडनकालादुपेक्ष्योत्तिष्ठेत्यातुरं ब्रूयात् | अथातुरमुपवेशयेदुत्कुटुकं बस्त्यागमनार्थम् | निरूहप्रत्यागमनकालस्तु मुहूर्तो भवति ||५|| अनेन विधिना बस्तिं दद्याद्बस्तिविशारदः | द्वितीयं वा तृतीयं वा चतुर्थं वा यथार्थतः ||६||
🔊 Audio coming soon
അനുക്രമപ്രണയനസമ്ബന്ധം ദര്ശയന്നാഹ- അഥാനുവാസിതമിത്യാദി| അനുവാസിതം ദത്താനുവാസനം സ്നിഗ്ധസ്രോതോമാര്ഗതയാ സുഖമേവ ദോഷനിര്ഹരണാര്ഥമാസ്ഥാപയേത്| നിരൂഹസ്യ പ്രണിധാനവിധാനമാഹ- സ്വഭ്യക്തമിത്യാദി| ഉത്സൃഷ്ടബഹിര്വേഗം ത്യക്തവിണ്മൂത്രാദികമ്| പ്രതതായാം ശയ്യായാം സ്തബ്ധായാം, വിസ്തീര്ണായാമിതി കേചിത്| അധഃസുപരിഗൃഹീതായാം പാദതലയോഃ ശോഭനപ്രതിവാഹകായാമ്| ശ്രോണിപ്രദേശവ്യൂഢായാം കടിപ്രദേശവിശാലായാം, വ്യൂഢായാം ശോഭനോന്നതായാമിതി കേചിദ് വ്യാഖ്യാനയന്തി| അനുപധാനായാമ് അനുപശീര്ഷകായാമ് | സുനിഷണ്ണദേഹം ശോഭനം വിശ്രാന്തശരീരമ്| സവ്യപാണിഃ വാമകരഃ| ഔഷധം പ്രക്ഷിപ്യ ഉപസങ്ഗ്രഹണേന ക്രിയാവിശേഷേണ| അനുത്സിക്തമൂര്ധ്വക്ഷരണരഹിതം യഥാ ഭവതി തഥാ സിക്തമ്| അനായതമ് അനതിദീര്ഘം (അചിരാത് പ്രവൃത്തമ്)| അബുദ്ബുദം ബുദ്ബുദരഹിതമ| അസങ്കുചിതം വസ്തുസഞ്ചരണക്ഷമമ്| അവാതമ് ഔഷധദാനേന നിസ്സാരിതവാതമ്| ഏവം ദക്ഷിണഹസ്താങ്ഗുഷ്ഠേന പ്രദേശിനീമധ്യമാഭ്യാം ചൌഷധാന്തമുപസങ്ഗൃഹ്യ പുനര്ദക്ഷിണഹസ്തോപഗൃഹീതോപരി തദിതരേണ വാമകരേണ ഗൃഹീത്വാ, ദക്ഷിണകരേണൈവൌഷധാന്തേ സൂത്രേണ ദ്വിസ്ത്രിര്വാऽऽവേഷ്ട്യ ബധ്നീയാത്| ആകര്ണികം കര്ണികാം മര്യാദീകൃത്യ| നേത്രം പ്രണിധത്സ്വ പ്രവേശയേതി ആതുരം പ്രതി ഭിഷഗ് ബ്രൂയാദിതി സമ്ബന്ധഃ| നേത്രപ്രണിധാനമഭിധായ ബസ്തിപീഡനവിധിമാഹ- ബസ്തിമിത്യാദി| ത്രിംശന്മാത്രാ ഇതി മാത്രാമാനം ഹി അഗ്നിവേശേന വ്യാഖ്യാതമ്- “യാവത്പര്യേതി ഹസ്താഗ്രം ദക്ഷിണം ജാനുമണ്ഡലമ്| നിമേഷോന്മേഷകാലോ വാ സാ മാത്രാ പരികീര്തിതാ”- ഇതി| പരാശരസ്തു ബസ്തികര്മണി മാത്രാസങ്ഖ്യാമാഹ- “ജാനുമണ്ഡലമാവേഷ്ട്യ ദത്തേ ദക്ഷിണപാണിനാ| കൃഷ്ടനേത്രശ്ഛടാശബ്ദശതം തിഷ്ഠേദവേഗവാന്”- ഇതി| തത്ര പരാശരേണ ക്രൂരകോഷ്ഠപുരുഷമങ്ഗീകൃത്യ മാത്രാശതമഭിഹിതം, ശേഷയോര്മധ്യമൃദുകോഷ്ഠയോഃ സപ്തതിസ്ത്രിംശദിത്യനുക്തമപ്യൂഹനീയം സ്യാദിത്യേകേ മന്യന്തേ; യതഃ സുശ്രുതാചാര്യേണാപി മൃദുകോഷ്ഠപുരുഷാപേക്ഷയാ പ്രോക്തസ്ത്രിംശന്മാത്രാപീഡനകാലഃ; അഥവാ ത്രിംശന്മാത്രാനന്തരം വൈദ്യേനോത്തിഷ്ഠേത്യുക്തേ സതി ആതുരസ്യോത്ഥാനോപവേശനോത്കുടുകഭവനാദികാലവിലമ്ബേനൈവ മാത്രാശതം പൂര്ണം സ്യാദിതി ശാസ്ത്രയോരവിരോധഃ| മുഹൂര്തഃ ഘടികാദ്വയമ്| മുഹൂര്താദപ്രവര്തമാനം ശോധനനിരൂഹൈരേവ വ്യക്തക്ഷാരാമ്ലലവണൈര്ഹരേത് | ഏകത്ര വിഹിതം പ്രണിധാനം സങ്ക്ഷേപാര്ഥമന്യത്രാപി നിര്ദിശന്നാഹ- അനേനൈവേത്യാദി| ചതുര്ഥം വാ യഥാര്ഥത ഇതി അര്ഥസ്യ പ്രയോജനസ്യാനതിക്രമതോ യഥാര്ഥതഃ| ഏതദുക്തം ഭവതി- യദാ സുനിരൂഢലിങ്ഗപ്രാപ്തോ ഭവതി തദാ തത്ര നിര്ഹരണീയാഭാവാന്നിരൂഹണമപ്രയോജനമിതി ന ദേയമ്, അസമ്യഗ്ദാനേന ക്രൂരകോഷ്ഠതയാ പ്രഭൂതദേയത്വേന വാ സുനിരൂഢമപ്രാപ്തസ്യ നിര്ഹരണീയോ ദോഷോऽസ്തീതി പ്രയോജനമപേക്ഷ്യ ചതുര്ഥമപി നിരൂഹം സുനിരൂഢലിങ്ഗാര്ഥം പ്രയോജയേത്| ‘ചതുര്ഥം വാ യഥാര്ഹതഃ’ ഇതി പാഠേ നിരൂഹസാധ്യപ്രയോജനാനുരോധാച്ചതുര്ഥമപി പുടകം പ്രയോജയേദിത്യര്ഥഃ||൩-൬||
Adhikarana ൩ (൭) · Śloka ൭
സമ്യങ്നിരൂഢലിങ്ഗേ തു പ്രാപ്തേ ബസ്തിം നിവാരയേത് |൭|
सम्यङ्निरूढलिङ्गे तु प्राप्ते बस्तिं निवारयेत् |७|
🔊 Audio coming soon
അമുമേവാര്ഥം പ്രകടയന്നാഹ- സമ്യഗിത്യാദി| കേചിദ്രക്തമപ്യത്ര ചതുര്ഥം ശമനീയമസ്തീതി ചതുര്ഥം ബസ്തിദാനമാഹുഃ; അപരേ തു പശ്ചാദ്ദാഹനിര്വാപണാര്ഥം മധുരശീതൈശ്ചതുര്ഥോऽപി ബസ്തിര്ദേയ ഇതി വദന്തി|൭|-
Adhikarana ൪ (൭) · Śloka ൮
വിശേഷാത് സുകുമാരാണാം ഹീന ഏവ ക്രമോ ഹിതഃ ||൭|| അപി ഹീനക്രമം കുര്യാന്ന തു കുര്യാദതിക്രമമ് |൮|
विशेषात् सुकुमाराणां हीन एव क्रमो हितः ||७|| अपि हीनक्रमं कुर्यान्न तु कुर्यादतिक्रमम् |८|
🔊 Audio coming soon
ഹീനയോഗജാതിയോഗജയോര്വ്യാപദോര്മധ്യേ അതിയോഗജാ വ്യാപന്മഹാത്യയം കരോതീതി തതോ ബിഭ്യദാഹ- അപി ഹീനേത്യാദി||൭||-
Adhikarana ൫ (൮) · Śloka ൯
യസ്യ സ്യാദ്ബസ്തിരല്പോऽല്പവേഗോ ഹീനമലാനിലഃ ||൮|| ദുര്നിരൂഢഃ സ വിജ്ഞേയോ മൂത്രാര്ത്യരുചിജാഡ്യവാന് |൯|
यस्य स्याद्बस्तिरल्पोऽल्पवेगो हीनमलानिलः ||८|| दुर्निरूढः स विज्ञेयो मूत्रार्त्यरुचिजाड्यवान् |९|
🔊 Audio coming soon
ഹീനനിരൂഢലക്ഷണമാഹ- യസ്യേത്യാദി| അല്പഃ അല്പഗുണമാത്രഃ| അല്പവേഗഃ സ്തോകവേഗഃ| മൂത്രാര്തിഃ മൂത്രപീഡാ| അല്പഗുണമാത്രബസ്ത്യുപയോഗോത്ക്ലേശിതമലാവരോധേന ജാഡ്യമപടുതാ||൮||-
Adhikarana ൬ (൯) · Śloka ൧൦
യാന്യേവ പ്രാങ്മയോക്താനി ലിങ്ഗാന്യതിവിരേചിതേ ||൯|| താന്യേവാതിനിരൂഢേऽപി വിജ്ഞേയാനി വിപശ്ചിതാ |൧൦|
यान्येव प्राङ्मयोक्तानि लिङ्गान्यतिविरेचिते ||९|| तान्येवातिनिरूढेऽपि विज्ञेयानि विपश्चिता |१०|
🔊 Audio coming soon
അതിനിരൂഢലിങ്ഗമാഹ- യാനീത്യാദി| യാന്യേവ പ്രാഗുക്താനി ശൂലഗുദഭ്രംശകഫാതിയോഗാദീനി ||൯||-
Adhikarana ൭ (൧൦) · Śloka ൧൧
യസ്യ ക്രമേണ ഗച്ഛന്തി വിട്പിത്തകഫവായവഃ ||൧൦|| ലാഘവം ചോപജായേത സുനിരൂഢം തമാദിശേത് |൧൧|
यस्य क्रमेण गच्छन्ति विट्पित्तकफवायवः ||१०|| लाघवं चोपजायेत सुनिरूढं तमादिशेत् |११|
🔊 Audio coming soon
സമ്യങ്നിരൂഢലിങ്ഗമാഹ- യസ്യേത്യാദി| വിട് മലഃ||൧൦||-
Adhikarana ൮ (൧൧-൧൩) · Śloka ൧൪
സുനിരൂഢം തതോ ജന്തും സ്നാതവന്തം തു ഭോജയേത് ||൧൧|| പിത്തശ്ലേഷ്മാനിലാവിഷ്ടം ക്ഷീരയൂഷരസൈഃ ക്രമാത് | സര്വം വാ ജാങ്ഗലരസൈര്ഭോജയേദവികാരിഭിഃ ||൧൨|| ത്രിഭാഗഹീനമര്ധം വാ ഹീനമാത്രമഥാപി വാ | യഥാഗ്നിദോഷം മാത്രേയം ഭോജനസ്യ വിധീയതേ ||൧൩|| അനന്തരം തതോ യുഞ്ജ്യാദ്യഥാസ്വം സ്നേഹബസ്തിനാ |൧൪|
सुनिरूढं ततो जन्तुं स्नातवन्तं तु भोजयेत् ||११|| पित्तश्लेष्मानिलाविष्टं क्षीरयूषरसैः क्रमात् | सर्वं वा जाङ्गलरसैर्भोजयेदविकारिभिः ||१२|| त्रिभागहीनमर्धं वा हीनमात्रमथापि वा | यथाग्निदोषं मात्रेयं भोजनस्य विधीयते ||१३|| अनन्तरं ततो युञ्ज्याद्यथास्वं स्नेहबस्तिना |१४|
🔊 Audio coming soon
സുനിരൂഢസ്യ പശ്ചാത്കര്മ നിര്ദിശന്നാഹ- സുനിരൂഢമിത്യാദി| കേചിദത്ര നിരൂഢലിങ്ഗോത്പാദപുടപ്രത്യാഗമാനന്തരം പീതനാഗരകര്ഷതോയസ്യോദ്വര്തനസ്നാനാദികം മന്യന്തേ| തദുക്തം- “തതഃ പ്രത്യാഗതേ ബസ്തൌ വാര്യുഷ്ണം നാഗരൈഃ ശൃതമ്| പായയേത് കൃതശൌചം ച സ്നാപയേദുഷ്ണവാരിണാ- ” ഇതി| കിയദ്ഭോജനം തദാഹ- ത്രിഭാഗേത്യാദി| ഹീനമാത്രമഥാപി വേത്യത്ര മാത്രശബ്ദോऽല്പാര്ഥഃ; തേന ഹീനമാത്രമല്പഹീനമ്| തതഃ മാത്രാവദ്ഭോജനാനന്തരമ്| യഥാസ്വം യോ യ ആത്മീയദോഷാപേക്ഷയാ സ്നേഹബസ്തിസ്തേന സ്നേഹബസ്തിനാ യുഞ്ജ്യാത് പരം സുനിരൂഢമേവ പുരുഷം നതു ദുര്നിരൂഢം, തത്ര സദോഷതയാ യഥാദോഷം നിരൂഹണമേവ കാര്യമ്| ന ചാതിരൂഢം, തത്രാതിവിരിക്തവദ്ഭേഷജം ശീതപരിഷേകപിച്ഛാബസ്ത്യാദികം നതു സ്നേഹബസ്തിഃ; തഥാ ച വിദേഹഃ- “അതിതീക്ഷ്ണൈര്നിരൂഢസ്യ ഹൃതദോഷസ്യ സര്വതഃ| കഞ്ചിദേവാനഭിപ്രേതം മാര്ഗം സ്നേഹോऽനുഗച്ഛതി”- ഇതി| ഗയദാസസ്ത പരിഭാഷിതം ഷട്പലപ്രമാണം സ്നേഹബസ്തിമത്ര ദേയം ന മന്യതേ, കിഞ്ചാനുവാസനാഖ്യം പലത്രയപ്രമാണം സ്നേഹബസ്തിം ദേയം മന്യതേ| യത്ര തു സ്നേഹബസ്തിഃ സ്വതന്ത്രഃ, തത്രൈവ ഷട്പലപ്രമാണഃ||൧൧-൧൩||-
Adhikarana ൯ (൧൪) · Śloka ൧൫
വിവിക്തതാ മനസ്തുഷ്ടിഃ സ്നിഗ്ധതാ വ്യാധിനിഗ്രഹഃ ||൧൪|| ആസ്ഥാപനസ്നേഹബസ്ത്യോഃ സമ്യഗ്ദാനേ തു ലക്ഷണമ് |൧൫|
विविक्तता मनस्तुष्टिः स्निग्धता व्याधिनिग्रहः ||१४|| आस्थापनस्नेहबस्त्योः सम्यग्दाने तु लक्षणम् |१५|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം സാന്വാസനാസ്ഥാപനസ്യ സമ്യഗ്ദത്തസ്യ ലക്ഷണമാഹ- വിവിക്തതേത്യാദി| വിവിക്തതാ സമ്യക്പൃഥഗവധാരണം, മനസ ഏവേന്ദ്രിയാര്ഥേഷു സമ്യഗവധാരണസാമര്ഥ്യം, രസാദിധാതുവഹസ്രോതസാമനാവൃതത്വം വാ വിവിക്തതാ||൧൪||-
Adhikarana ൧൦ (൧൫) · Śloka ൧൬
തദഹസ്തസ്യ പവനാദ്ഭയം ബലവദിഷ്യതേ ||൧൫|| രസൌദനസ്തേന ശസ്തസ്തദഹശ്ചാനുവാസനമ് |൧൬|
तदहस्तस्य पवनाद्भयं बलवदिष्यते ||१५|| रसौदनस्तेन शस्तस्तदहश्चानुवासनम् |१६|
🔊 Audio coming soon
കുതഃ പുനര്നിരൂഹശുദ്ധസ്യ മന്ദാഗ്നേസ്തദഹരേവ മാംസരസഭോജനമനുവാസനയോജനം ചേത്യാഹ- തദഹരിത്യാദി| നിരൂഹണാദ്വിഡ്വാതാദിപ്രവൃത്തിലക്ഷണേന ധാതുക്ഷയേണ കുപിതാനിലസ്യ ബലവദേവ ഭയമതസ്തദഹരേവ രസൌദനഭോജനം, തച്ച നിരൂഹണമന്ദീകൃതാനലവധഭയാന്മാത്രാവത്; തഥാ പവനഭയാത്തദഹരേവ ദ്വാദശപ്രസൃതനിരൂഹചതുര്ഥാംശേന സ്നേഹേനാനുവാസനമ്| ഗയദാസസ്തു സുനിരൂഢസ്യ തദഹഃ പലത്രയമേവാനുവാസനം; തഥാ തദഹശ്ചേതി ചകാരോ ഭിന്നക്രമേ, തേനാനുവാസനം ചേത്യത്ര സമ്ബന്ധാദനുക്തോऽപി മാത്രാബസ്തിശ്ചാത്ര സമുച്ചീയത ഇതി മന്യതേ; ന ഷട്പലപ്രമാണം സ്നേഹബസ്തിം, ഭോജദര്ശനാദിതി||൧൫||-
Adhikarana ൧൧ (൧൬) · Śloka ൧൭
പശ്ചാദഗ്നിബലം മത്വാ പവനസ്യ ച ചേഷ്ടിതമ് ||൧൬|| അന്നോപസ്തമ്ഭിതേ കോഷ്ഠേ സ്നേഹബസ്തിര്വിധീയതേ |൧൭|
पश्चादग्निबलं मत्वा पवनस्य च चेष्टितम् ||१६|| अन्नोपस्तम्भिते कोष्ठे स्नेहबस्तिर्विधीयते |१७|
🔊 Audio coming soon
നിരൂഹണാദനന്തരം തൃതീയചതുര്ഥാദാവപി ദിനേ ബസ്തിദാനമാഹ- പശ്ചാദിത്യാദി| പശ്ചാത് സാന്വാസനാന്നിരൂഹണാത്| അഗ്നിബലം ദീപ്തം ബലം വയഃശക്ത്യനുരൂപമുപലഭ്യ, പവനസ്യ ച ചേഷ്ടിതം മത്വേതി സഞ്ചലനശബ്ദകരസ്ഫുരണാദികമവധാര്യ, അന്നപാനേനാവഷ്ടബ്ധേ കോഷ്ഠേ സ്നേഹബസ്തിരുത്തമമാത്രാരൂപഃ ഷട്പലഃ ക്രിയതേ| തഥാച തന്ത്രാന്തരം- ‘ദ്വ്യഹാത്ത്ര്യഹാച്ചതുര്ഥേ പഞ്ചമേ വാ ദദ്യാന്നിരൂഹാദനുവാസനമ്’ ഇതി||൧൬||-
Adhikarana ൧൨ (൧൭) · Śloka ൧൮
അനായാന്തം മുഹൂര്താത്തു നിരൂഹം ശോധനൈര്ഹരേത് ||൧൭|| തീക്ഷ്ണൈര്നിരൂഹൈര്മതിമാന് ക്ഷാരമൂത്രാമ്ലസംയുതൈഃ |൧൮|
अनायान्तं मुहूर्तात्तु निरूहं शोधनैर्हरेत् ||१७|| तीक्ष्णैर्निरूहैर्मतिमान् क्षारमूत्राम्लसंयुतैः |१८|
🔊 Audio coming soon
തതഃ പരം ഘടികാദ്വയാദനാഗച്ഛതോ നിരൂഹസ്യ നിര്ഹരണോപായം ദര്ശയതി- അനായാന്തമിത്യാദി| നിരൂഹൈര്മതിമാന് ഹരേദിതി സമ്ബന്ധഃ| കഥമ്ഭൂതൈര്നിരൂഹൈരിത്യാഹ- ശോധനൈഃ തീക്ഷ്ണൈഃ| ക്ഷാരമൂത്രാമ്ലസംയുതൈഃ ക്ഷാരോ യവക്ഷാരഃ, മൂത്രം ഗോമൂത്രമ്, അമ്ലം കാഞ്ജികമ്||൧൭||-
Adhikarana ൧൩ (൧൮) · Śloka ൧൯
വിഗുണാനിലവിഷ്ടബ്ധം ചിരം തിഷ്ഠന്നിരൂഹണമ് ||൧൮|| ശൂലാരതിജ്വരാനാഹാന്മരണം വാ പ്രവര്തയേത് |൧൯|
विगुणानिलविष्टब्धं चिरं तिष्ठन्निरूहणम् ||१८|| शूलारतिज्वरानाहान्मरणं वा प्रवर्तयेत् |१९|
🔊 Audio coming soon
വിഗുണോ വിപരീതഃ| അരതിര്ന കുത്രചിദവസ്ഥിതിശ്ചേതസഃ||൧൮||-
Adhikarana ൧൪ (൧൯-൨൦) · Śloka ൨൦
ന തു ഭുക്തവതോ ദേയമാസ്ഥാപനമിതി സ്ഥിതിഃ ||൧൯|| വിസൂചികാം വാ ജനയേച്ഛര്ദിം വാऽപി സുദാരുണാമ് | കോപയേത് സര്വദോഷാന് വാ തസ്മാദ്ദദ്യാദഭോജിനേ ||൨൦||
न तु भुक्तवतो देयमास्थापनमिति स्थितिः ||१९|| विसूचिकां वा जनयेच्छर्दिं वाऽपि सुदारुणाम् | कोपयेत् सर्वदोषान् वा तस्माद्दद्यादभोजिने ||२०||
🔊 Audio coming soon
ഭുക്തവതഃ കസ്മാദാസ്ഥാപനം നിഷിധ്യതേ തദാഹ- ന ത്വിത്യാദി| ന തു ഭുക്തവത ഇത്യാദിനാ യ ആസ്ഥാപനനിഷേധോऽഭിഹിതസ്തസ്യ ദൃഢീകരണാര്ഥം ഭുക്തവതോ വിസൂചികാദിദോഷോദ്ഭാവനയാऽഭോജിനേ ദാനമാഹ- വിസൂചികാം വേത്യാദി||൧൯-൨൦||
Adhikarana ൧൫ (൨൧-൨൨) · Śloka ൨൨
ജീര്ണാന്നസ്യാശയേ ദോഷാഃ പുംസഃ പ്രവ്യക്തിമാഗതാഃ | നിഃശേഷാഃ സുഖമായാന്തി ഭോജനേനാപ്രപീഡിതാഃ ||൨൧|| നവാऽऽസ്ഥാപനവിക്ഷിപ്തമന്നമഗ്നിഃ പ്രധാവതി | തസ്മാദാസ്ഥാപനം ദേയം നിരാഹാരായ ജാനതാ ||൨൨||
जीर्णान्नस्याशये दोषाः पुंसः प्रव्यक्तिमागताः | निःशेषाः सुखमायान्ति भोजनेनाप्रपीडिताः ||२१|| नवाऽऽस्थापनविक्षिप्तमन्नमग्निः प्रधावति | तस्मादास्थापनं देयं निराहाराय जानता ||२२||
🔊 Audio coming soon
വിസൂചികേത്യാദിദൂഷണോദ്ഭാവനദ്വാരേണാഭോജിനേ ദാനമഭിധായ ജീര്ണാന്നസ്യേത്യാദ്യുക്തഗുണദ്വാരേണാപ്യഭോജിന ഏവ ദാനമാഹ- ജീര്ണാന്നസ്യേത്യാദി| പ്രവ്യക്തിം സ്പഷ്ടതാം നിരാവരണതാമിത്യര്ഥഃ||൨൧-൨൨||
Adhikarana ൧൬ (൨൩) · Śloka ൨൩
ആവസ്ഥികം ക്രമം ചാപി ബുദ്ധ്വാ കാര്യം നിരൂഹണമ് | മലേऽപകൃഷ്ടേ ദോഷാണാം ബലവത്ത്വം ന വിദ്യതേ ||൨൩||
आवस्थिकं क्रमं चापि बुद्ध्वा कार्यं निरूहणम् | मलेऽपकृष्टे दोषाणां बलवत्त्वं न विद्यते ||२३||
🔊 Audio coming soon
തീവ്രശൂലാധ്മാനാദിരോഗാവസ്ഥസ്യോപക്രമേണാപി നോര്ധ്വം ശുദ്ധ്യതഃ ഫലവര്ത്യാദിപ്രണിധാനപൂര്വകം ഭുക്തവതോऽപി നിരൂഹദാനം കര്തവ്യം സ്യാദത ആഹ- ആവസ്ഥികമിത്യാദി||൨൩||
Adhikarana ൧൭ (൨൪-൨൮) · Śloka ൨൮
ക്ഷീരാണ്യമ്ലാനി മൂത്രാണി സ്നേഹാഃ ക്വാഥാ രസാസ്തഥാ | ലവണാനി ഫലം ക്ഷൌദ്രം ശതാഹ്വാ സര്ഷപം വചാ ||൨൪|| ഏലാ ത്രികടുകം രാസ്നാ സരലോ ദേവദാരു ച | രജനീ മധുകം ഹിങ്ഗു കുഷ്ഠം സംശോധനാനി ച ||൨൫|| കടുകാ ശര്കരാ മുസ്തമുശീരം ചന്ദനം ശടീ | മഞ്ജിഷ്ഠാ മദനം ചണ്ഡാ ത്രായമാണാ രസാഞ്ജനമ് ||൨൬|| ബില്വമധ്യം യവാനീ ച ഫലിനീ ശക്രജാ യവാഃ | കാകോലീ ക്ഷീരകാകോലീ ജീവകര്ഷഭകാവുഭൌ ||൨൭|| തഥാ മേദാ മഹാമേദാ ഋദ്ധിര്വൃദ്ധിര്മധൂലികാ | നിരൂഹേഷു യഥാലാഭമേഷ വര്ഗോ വിധീയതേ ||൨൮||
क्षीराण्यम्लानि मूत्राणि स्नेहाः क्वाथा रसास्तथा | लवणानि फलं क्षौद्रं शताह्वा सर्षपं वचा ||२४|| एला त्रिकटुकं रास्ना सरलो देवदारु च | रजनी मधुकं हिङ्गु कुष्ठं संशोधनानि च ||२५|| कटुका शर्करा मुस्तमुशीरं चन्दनं शटी | मञ्जिष्ठा मदनं चण्डा त्रायमाणा रसाञ्जनम् ||२६|| बिल्वमध्यं यवानी च फलिनी शक्रजा यवाः | काकोली क्षीरकाकोली जीवकर्षभकावुभौ ||२७|| तथा मेदा महामेदा ऋद्धिर्वृद्धिर्मधूलिका | निरूहेषु यथालाभमेष वर्गो विधीयते ||२८||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ബസ്തിയൌഗികാനി ദ്രവ്യാണ്യുപദിശന്നാഹ- ക്ഷീരാണീത്യാദി| ഫലം ത്രിഫലാ| സരലോ വൃക്ഷവിശേഷഃ| സംശോധനാനി ത്രിവൃദാദീനി| മദനം മദനഫലമ്| ശക്രജാ യവാ ഇന്ദ്രയവാഃ| മധൂലികാ തൃണവിശേഷഃ ‘മര്കടികാ’ ഇതി ലോകേ||൨൪-൨൮||
Adhikarana ൧൮ (൨൯) · Śloka ൩൧
സ്വസ്ഥേ ക്വാഥസ്യ ചത്വാരോ ഭാഗാഃ സ്നേഹസ്യ പഞ്ചമഃ | ക്രുദ്ധേऽനിലേ ചതുര്ഥസ്തു ഷഷ്ഠഃ പിത്തേ കഫേऽഷ്ടമഃ ||൨൯|| സര്വേഷു ചാഷ്ടമോ ഭാഗഃ കല്കാനാം ലവണം പുനഃ | ക്ഷൌദ്രം മൂത്രം ഫലം ക്ഷീരമമ്ലം മാംസരസം തഥാ ||൩൦|| യുക്ത്യാ പ്രകല്പയേദ്ധീമാന് നിരൂഹേ ... |൩൧|
स्वस्थे क्वाथस्य चत्वारो भागाः स्नेहस्य पञ्चमः | क्रुद्धेऽनिले चतुर्थस्तु षष्ठः पित्ते कफेऽष्टमः ||२९|| सर्वेषु चाष्टमो भागः कल्कानां लवणं पुनः | क्षौद्रं मूत्रं फलं क्षीरमम्लं मांसरसं तथा ||३०|| युक्त्या प्रकल्पयेद्धीमान् निरूहे ... |३१|
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി നിരൂഹണേഷു ക്വാഥാദിഷു പ്രതിദോഷം കിയതീ കസ്യ മാത്രേത്യാഹ- സ്വസ്ഥ ഇത്യാദി| സ്വസ്ഥേ സമവാതപിത്തകഫേ പുരുഷേ| ദ്വാദശപ്രസൃതസ്യ നിരൂഹസ്യ ക്വാഥസ്യ ചത്വാരോ ഭാഗാശ്ചത്വാരഃ പ്രസൃതാഃ അഷ്ടൌ പലാനി| സ്നേഹസ്യ പഞ്ചമ ഇതി ചതുര്വിംശതിപലനിരൂഹാപേക്ഷയാ പാദോനപഞ്ചപലാനി| ക്രുദ്ധേऽനിലേ ചതുര്ഥ ഇതി ചതുര്ഥോ ഭാഗഃ ഷട്പലാനീത്യര്ഥഃ | ഷഷ്ഠഃ പിത്തേ ഇതി ക്രുദ്ധേ പിത്തേ സ്നേഹസ്യ ഷഷ്ഠോ ഭാഗശ്ചത്വാരി പലാനീത്യര്ഥഃ| കഫേऽഷ്ടമ ഇതി ക്രുദ്ധേ കഫേ സ്നേഹസ്യാഷ്ടമോ ഭാഗസ്ത്രീണി പലാനീത്യര്ഥഃ| കഷായസ്നേഹൌ വിഭജ്യ കല്കഭാഗം ദര്ശയന്നാഹ- സര്വേഷ്വിതി| സര്വേഷു വാതപിത്തശ്ലേഷ്മസു കല്കസ്യാഷ്ടമോ ഭാഗസ്ത്രീണി പലാനീത്യര്ഥഃ| ‘സര്വേഷു സ്വസ്ഥാസ്വസ്ഥേഷു’ ഇതി ഗയീ| ലവണം പുനരിത്യാദി ലവണാദീനി വിശേഷപ്രമാണേനാനുക്താന്യപി യുക്ത്യാ ദാപയേത്, യുക്ത്യാ യോഗേനേത്യര്ഥഃ| യഥാ യോഗാതിയോഗൌ ന ഭവതഃ| നനു കഷായാദിവല്ലവണാദിഷു കുതോ മാത്രാ നോക്താ? സത്യം, ലവണാദീനാം ദോഷഭേഷജയോഃ സാമാന്യവിശേഷേണ ഗുണമവലോക്യ സമ്യഗ്യോഗസാധനമേവ മാനമ്| തദ്യഥാ- വാതേ ക്ഷൌദ്രം മിതം, പിത്തേ നാതിബഹു, ബഹു പുനഃ കഫേ ഇതി| ഏവമന്യേഷ്വപി ദ്രവ്യേഷു ജ്ഞേയമ്| നിയതേ പുനര്മാനേ ക്വചിദ്യോഗഃ ക്വചിദയോഗ ഇതി സ്യാത്| ഏതദുക്തം ഭവതി- കഷായാദിനാ നിയതമാനേന സഹാനിയതമാനൈര്ലവണാദിഭിര്യുക്ത്യാ ദ്വാദശ പ്രസൃതാഃ പൂരണീയാ ഇതി| തതോ ലവണാദീനാം മാത്രാം ദോഷഭേഷജയോഃ സാമാന്യവിശേഷന്യായേന ഗുണമവലോക്യ സമ്യക് പ്രകല്പയേത്| ക്വചിദ്വാതാദിവിഷയസാത്മ്യമന്യഥാ പഠ്യതേ| തഥാഹി- “മധുസ്നേഹനകല്കാഖ്യകഷായാവാപതഃ ക്രമാത്| ത്രീണി ഷഡ് ദ്വാദശ ത്രീണി പലാന്യനിലരോഗിണാമ്| പിത്തേ ചത്വാരി ചത്വാരി ദ്വേ ദ്വിപഞ്ച ചതുഷ്ടയമ്| ഷട് ത്രീണി ദ്വേ ദശ ത്രീണി കഫേ ചാപി നിരൂഹണമ്”- ഇതി പൂര്വാചാര്യഭണിതത്വാദ്ദ്വയമപി മതം പ്രമാണമ്||൨൯||
Adhikarana ൧൯ (൩൦-൩൨) · Śloka ൩൨
... കല്പനാ ത്വിയമ് ||൩൧|| കല്കസ്നേഹകഷായാണാമവിവേകാദ്ഭിഷഗ്വരൈഃ | ബസ്തേഃ സുകല്പനാ പ്രോക്താ തസ്യ ദാനം യഥാര്ഥകൃത് ||൩൨||
... कल्पना त्वियम् ||३१|| कल्कस्नेहकषायाणामविवेकाद्भिषग्वरैः | बस्तेः सुकल्पना प्रोक्ता तस्य दानं यथार्थकृत् ||३२||
🔊 Audio coming soon
നിരൂഹാവയവയോഗിഷു സമ്യഗ്യോഗഹേതുകമാത്രാം നിയമ്യ സമുദായകല്പനാമുദ്ദിശന്നാഹ- കല്പനാ ത്വിയമിതി| കാ പുനരിയമിത്യാഹ കല്കസ്നേഹകഷായാണാമിത്യാദി| അവിവേകാദിതി ല്യബ്ലോപേ പഞ്ചമീ; തേന കല്കാദീനാം വിവേകാഭാവമപൃഥഗ്ഭാവം വീക്ഷ്യ സുകല്പനാ ഭിഷഗ്വരൈഃ പ്രോക്താ| ഏതേന ഹസ്തപ്രധാവനസീമന്താദികൃന്മിഥ്യായുക്തഃ| തഥാ ചോക്തം- “ന ധാവത്യൌഷധം പാണിം ന തിഷ്ഠത്യവലിപ്യ ച| ന കരോതി ച സീമന്തം സ നിരൂഹഃ സുയോജിതഃ”- ഇതി| തസ്യ ദാനം യഥാര്ഥകൃദിതി വാതപിത്തകഫശോണിതഹരണശോധനസങ്ഗ്രഹണലേഖനബൃംഹണവാജീകരണരസായനാദിയോഗകൃത്||൩൦-൩൨||
Adhikarana ൨൦ (൩൩-൩൬) · Śloka ൩൬
ദത്ത്വാऽऽദൌ സൈന്ധവസ്യാക്ഷം മധുനഃ പ്രസൃതദ്വയമ് | പാത്രേ തലേന മഥ്നീയാത്തദ്വത് സ്നേഹം ശനൈഃ ശനൈഃ ||൩൩|| സമ്യക് സുമഥിതേ ദദ്യാത് ഫലകല്കമതഃ പരമ് | തതോ യഥോചിതാന് കല്കാന് ഭാഗൈഃ സ്വൈഃ ശ്ലക്ഷ്ണപേഷിതാന് ||൩൪|| ഗമ്ഭീരേ ഭാജനേऽന്യസ്മിന്മഥ്നീയാത്തം ഖജേന ച | യഥാ വാ സാധു മന്യേത ന സാന്ദ്രോ ന തനുഃ സമഃ ||൩൫|| രസക്ഷീരാമ്ലമൂത്രാണാം ദോഷാവസ്ഥാമവേക്ഷ്യ തു | കഷായപ്രസൃതാന് പഞ്ച സുപൂതാംസ്തത്ര ദാപയേത് ||൩൬||
दत्त्वाऽऽदौ सैन्धवस्याक्षं मधुनः प्रसृतद्वयम् | पात्रे तलेन मथ्नीयात्तद्वत् स्नेहं शनैः शनैः ||३३|| सम्यक् सुमथिते दद्यात् फलकल्कमतः परम् | ततो यथोचितान् कल्कान् भागैः स्वैः श्लक्ष्णपेषितान् ||३४|| गम्भीरे भाजनेऽन्यस्मिन्मथ्नीयात्तं खजेन च | यथा वा साधु मन्येत न सान्द्रो न तनुः समः ||३५|| रसक्षीराम्लमूत्राणां दोषावस्थामवेक्ष्य तु | कषायप्रसृतान् पञ्च सुपूतांस्तत्र दापयेत् ||३६||
🔊 Audio coming soon
ബസ്തിദ്രവ്യാണി യേന ക്രമേണ യോജ്യന്തേ തമാഹ- ദത്ത്വേത്യാദി| അക്ഷഃ കര്ഷമിത്യര്ഥഃ| മധുനഃ പ്രസൃതദ്വയം ചത്വാരി പലാനി| തലേന ഹസ്തതലേന| തദ്വത് സ്നേഹം മധുപ്രമാണമ്| ശനൈഃ ശനൈരല്പമല്പം സ്നേഹം ദത്ത്വേത്യര്ഥഃ| ശനൈഃ ശനൈരിത്യുത്തരത്രാപി സമ്ബധ്യതേ| ഫലകല്കമതഃ പരം അതഃ പരമസ്മിന് സുമഥിതേ ഫലകല്കം മദനഫലകല്കമ്| തത ഇത്യാദി തതഃ ഫലകല്കാദിദാനോത്തരമ്| കല്കാദീന് യഥോചിതാന് വാതാദിഷൂചിതാനതിക്രമേണ| ഭാഗൈഃ സ്വൈരിതി അംശൈരാത്മീയൈഃ, യഥാ മദനഫലേന സഹ സര്വകല്കദ്രവ്യാണാം പലത്രയം ഭവത്യേവം കല്പിതൈഃ| ശ്ലക്ഷ്ണപേഷിതാന് സൂക്ഷ്മപേഷിതാന് സൂക്ഷ്മപേഷിതാന് കല്കാന് ദദ്യാദിതി സമ്ബന്ധഃ| ഗമ്ഭീരേ ഇത്യാദി പൂര്വപാത്രാദന്യസ്മിന് ഗമ്ഭീരഭാജനേ ഖജേന മഥ്നീയാത്| ഖജോऽത്ര പഞ്ചാങ്ഗുലോ ഹസ്തോ മന്ഥാനശ്ച| യഥേത്യാദി മഥ്നീത്യാദിത്രാപി സമ്ബന്ധനീയമ്| ഏതേന കരേണാപി മഥ്നീയാദിത്യര്ഥഃ| രസേത്യാദി രസാദീനാം ദോഷാവസ്ഥാമപേക്ഷ്യ ‘മാത്രാമര്പയേത്’ ഇതി ശേഷഃ| തന്ത്രാന്തരേ നിരൂഹയോജനാ പ്രോക്താ- “മാക്ഷികം ലവണം സ്നേഹം കല്കം ക്വാഥമിതി ക്രമാത്| ആവാപ്യാവാപ്യ പാത്രേ തന്മഥ്നീയാദന്തരാऽന്തരാ| സമ്യക് പാണിതലേനൈവ നിരൂഹേ യോജനാവിധിഃ”- ഇതി||൩൩-൩൬||
Adhikarana ൨൧ (൩൭-൪൧) · Śloka ൪൧
അത ഊര്ധ്വം ദ്വാദശപ്രസൃതാന് വക്ഷ്യാമഃ | ദത്ത്വാऽऽദൌ സൈന്ധവസ്യാക്ഷം മധുനഃ പ്രസൃതിദ്വയമ് | വിനിര്മഥ്യ തതോ ദദ്യാത് സ്നേഹസ്യ പ്രസൃതിത്രയമ് ||൩൭|| ഏകീഭൂതേ തതഃ സ്നേഹേ കല്കസ്യ പ്രസൃതിം ക്ഷിപേത് | സമ്മൂര്ച്ഛിതേ കഷായം തു ചതുഃപ്രസൃതിസമ്മിതമ് ||൩൮|| വിതരേച്ച തദാവാപമന്തേ ദ്വിപ്രസൃതോന്മിതമ് | ഏവം പ്രകല്പിതോ ബസ്തിര്ദ്വാദശപ്രസൃതോ ഭവേത് ||൩൯|| ജ്യേഷ്ഠായാഃ ഖലു മാത്രായാഃ പ്രമാണമിദമീരിതമ് | അപഹ്രാസേ ഭിഷക്കുര്യാത്തദ്വത് പ്രസൃതിഹാപനമ് ||൪൦|| യഥാവയോ നിരൂഹാണാം കല്പനേയമുദാഹൃതാ | സൈന്ധവാദിദ്രവാന്താനാം സിദ്ധികാമൈര്ഭിഷഗ്വരൈഃ ||൪൧||
अत ऊर्ध्वं द्वादशप्रसृतान् वक्ष्यामः | दत्त्वाऽऽदौ सैन्धवस्याक्षं मधुनः प्रसृतिद्वयम् | विनिर्मथ्य ततो दद्यात् स्नेहस्य प्रसृतित्रयम् ||३७|| एकीभूते ततः स्नेहे कल्कस्य प्रसृतिं क्षिपेत् | सम्मूर्च्छिते कषायं तु चतुःप्रसृतिसम्मितम् ||३८|| वितरेच्च तदावापमन्ते द्विप्रसृतोन्मितम् | एवं प्रकल्पितो बस्तिर्द्वादशप्रसृतो भवेत् ||३९|| ज्येष्ठायाः खलु मात्रायाः प्रमाणमिदमीरितम् | अपह्रासे भिषक्कुर्यात्तद्वत् प्रसृतिहापनम् ||४०|| यथावयो निरूहाणां कल्पनेयमुदाहृता | सैन्धवादिद्रवान्तानां सिद्धिकामैर्भिषग्वरैः ||४१||
🔊 Audio coming soon
ദ്വാദശപ്രസൃതിപ്രമാണസാധനം നിര്ദിശന്നാഹ- അത ഇത്യാദി| സമ്മൂര്ച്ഛിതേ സമ്മിലിതേ| വിതരേത് ദദ്യാത്| ആവാപഃ പശ്ചാന്നിക്ഷേപ്യം ക്ഷീരകാഞ്ജികാദി ദ്രവ്യമ്| ദ്വിപ്രസൃതോന്മിതം ചതുഃപലപ്രമാണമ്| സൈന്ധവകര്ഷസ്തു സ്തോകത്വാച്ചതുര്വിംശതിപലേഷ്വേവാന്തര്ഭവതീത്യതിരിക്തദോഷോ ന വാച്യഃ| അപഹ്രാസേ അപഹ്രാസവിഷയേ സ്തോകകരണാഭിലാഷേ പ്രസൃതഹാപനം പലദ്വയാദിത്യാഗം ഭിഷക് കുര്യാത്||൩൭-൪൧||
Adhikarana ൨൨ (൪൨) · Śloka ൪൨
അത ഊര്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യന്തേ ബസ്തയോऽത്ര വിഭാഗശഃ | യഥാദോഷം പ്രയുക്താ യേ ഹന്യുര്നാനാവിധാന് ഗദാന് ||൪൨||
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यन्ते बस्तयोऽत्र विभागशः | यथादोषं प्रयुक्ता ये हन्युर्नानाविधान् गदान् ||४२||
🔊 Audio coming soon
വിഭാഗശഃ വിഭാഗേനേത്യര്ഥഃ| യഥാദോഷപ്രയുക്താ ഇത്യത്ര ദോഷശബ്ദോ വാതാദിഷു വ്യാധിഷു ച പ്രവര്തതേ||൪൨||
Adhikarana ൨൩ (൪൩-൪൬) · Śloka ൪൬
ശമ്പാകോരുബുവര്ഷാഭൂവാജിഗന്ധാനിശാച്ഛദൈഃ | പഞ്ചമൂലീബലാരാസ്നാഗുഡൂചീസുരദാരുഭിഃ ||൪൩|| ക്വഥിതൈഃ പാലികൈരേഭിര്മദനാഷ്ടകസംയുതൈഃ | കല്കൈര്മാഗധികാമ്ഭോദഹപുഷാമിസിസൈന്ധവൈഃ ||൪൪|| വത്സാഹ്വയപ്രിയങ്ഗൂഗ്രായഷ്ട്യാഹ്വയരസാഞ്ജനൈഃ | ദദ്യാദാസ്ഥാപനം കോഷ്ണം ക്ഷൌദ്രാദ്യൈരഭിസംസ്കൃതമ് ||൪൫|| പൃഷ്ഠോരുത്രികശൂലാശ്മവിണ്മൂത്രാനിലസങ്ഗിനാമ് | ഗ്രഹണീമാരുതാര്ശോഘ്നം രക്തമാംസബലപ്രദമ് ||൪൬||
शम्पाकोरुबुवर्षाभूवाजिगन्धानिशाच्छदैः | पञ्चमूलीबलारास्नागुडूचीसुरदारुभिः ||४३|| क्वथितैः पालिकैरेभिर्मदनाष्टकसंयुतैः | कल्कैर्मागधिकाम्भोदहपुषामिसिसैन्धवैः ||४४|| वत्साह्वयप्रियङ्गूग्रायष्ट्याह्वयरसाञ्जनैः | दद्यादास्थापनं कोष्णं क्षौद्राद्यैरभिसंस्कृतम् ||४५|| पृष्ठोरुत्रिकशूलाश्मविण्मूत्रानिलसङ्गिनाम् | ग्रहणीमारुतार्शोघ्नं रक्तमांसबलप्रदम् ||४६||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം കുപിതാനിലമധികൃത്യ ബസ്തിദാനമാഹ, തഥാ സര്വബസ്തിദ്രവ്യനിക്ഷേപക്രമം ച| ശമ്പാകഃ കിരമാലകഃ| നിശാച്ഛദഃ ശടീ| പഞ്ചമൂലീ അത്ര ഹ്രസ്വാ| അമ്ഭോദഃ മുസ്താ| തത്ര ശമ്പാകാദീനി സുരദാരുപര്യന്താനി ചതുര്ദശപലപ്രമിതാനി, മദനാഷ്ടകസംയുതാനി ചതുര്ഭിര്മദനഫലൈഃ പലം ഭവതി, ഏവം ഷോഡശപലാനി ദ്രവ്യാണി ജര്ജരീകൃത്യാഷ്ടഗുണമഷ്ടാവിംശത്യധികശതപലപ്രമാണം ജലം ദത്ത്വാ ക്വാഥയേദ് യാവദ്ദ്വാത്രിംശത് പലാനി ഭവന്തി, തതോ വസ്ത്രപൂതം കൃത്വാऽഷ്ടപലം ക്വാഥം ഗൃഹ്ണീയാത്; ചതുര്വാരപ്രയോജനോऽയം ക്വാഥഃ, ദ്വിതീയം വാ തൃതീയം വേത്യാദിനോക്തത്വാത്| തതശ്ച ഗമ്ഭീരം താമ്രഭാജനമാനീയ, ടങ്കത്രയപരിമിതം സൈന്ധവം നിക്ഷിപ്യ , ക്ഷൌദ്രമിത്യുക്തത്വാത് പലത്രയപരിമിതം മധു ച കരതലേന മഥ്നീയാത്, തതഃ സൈന്ധവമധുനീ ഏകീകൃത്യ, ക്ഷൌദ്രാദ്യൈരഭിസംസ്കൃതമിത്യത്രാദ്യശബ്ദേന സ്നേഹക്ഷീരകാഞ്ജികമൂത്രമാംസരസാദീനാം സങ്ഗൃഹീതത്വാത ഷട്പലപ്രമാണം പക്വം തൈലം പ്രക്ഷിപ്യ മഥ്നീയാത്; തദനു ചൈകീഭൂത സ്നേഹേ മാഗധികാദിരസാഞ്ജനപര്യന്തനവദ്രവ്യചൂര്ണം സൈന്ധവടങ്കത്രയേണ പലത്രയപ്രമിതം നിക്ഷിപ്യ മഥ്നീയാത്; സൈന്ധവടങ്കത്രയപ്രമാണസ്യാദാവേവ ച നിക്ഷിപ്തത്വാത് കല്കഃ പലത്രയപരിമിതോ നിക്ഷിപ്തോ ഭവതി; തതശ്ച ദ്വാത്രിംശത്പലപരിമിതക്വാഥമധ്യാദഷ്ടൌ പലാന്യുദ്ധൃത്യ തത്ര നിക്ഷിപേത്; തദനു ച മാംസരസസ്യ സാര്ധപലം, ക്ഷീരസ്യാപി സാര്ധം പലം, കാഞ്ജികസ്യാര്ധം പലം, തഥാ ഗോമൂത്രസ്യാപി തത്ര നിക്ഷിപ്യതേ| ഏവം ചതുര്വിംശതിപലാനി ഭവന്തി| ഏവം ദ്വിതീയം തൃതീയം ചതുര്ഥം വാ പുടകം ദദ്യാത്| അയം ബസ്തിര്വാതരോഗേ ച പ്രയോജ്യഃ||൪൩-൪൬||
Adhikarana ൨൪ (൪൭-൫൦) · Śloka ൫൦
ഗുഡൂചീത്രിഫലാരാസ്നാദശമൂലബലാപലൈഃ | ക്വഥിതൈഃ ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടൈസ്തു പ്രിയങ്ഗുഘനസൈന്ധവൈഃ ||൪൭|| ശതപുഷ്പാവചാകൃഷ്ണായവാനീകുഷ്ഠബില്വജൈഃ | സഗുഡൈരക്ഷമാത്രൈസ്തു മദനാര്ധപലാന്വിതൈഃ ||൪൮|| ക്ഷൌദ്രതൈലഘൃതക്ഷീരശുക്തകാഞ്ജികമസ്തുഭിഃ | സമാലോഡ്യ ച മൂത്രേണ ദദ്യാദാസ്ഥാപനം പരമ് ||൪൯|| തേജോവര്ണബലോത്സാഹവീര്യാഗ്നിപ്രാണവര്ധനമ് | സര്വമാരുതരോഗഘ്നം വയഃസ്ഥാപനമുത്തമമ് ||൫൦||
गुडूचीत्रिफलारास्नादशमूलबलापलैः | क्वथितैः श्लक्ष्णपिष्टैस्तु प्रियङ्गुघनसैन्धवैः ||४७|| शतपुष्पावचाकृष्णायवानीकुष्ठबिल्वजैः | सगुडैरक्षमात्रैस्तु मदनार्धपलान्वितैः ||४८|| क्षौद्रतैलघृतक्षीरशुक्तकाञ्जिकमस्तुभिः | समालोड्य च मूत्रेण दद्यादास्थापनं परम् ||४९|| तेजोवर्णबलोत्साहवीर्याग्निप्राणवर्धनम् | सर्वमारुतरोगघ्नं वयःस्थापनमुत्तमम् ||५०||
🔊 Audio coming soon
ഗുഡൂചീത്യാദി| പലം മാംസമ്| ശേഷം പ്രസിദ്ധമ്| ഗുഡൂച്യാദീനി ബലാന്താനി ഷോഡശദ്രവ്യാണി പ്രത്യേകം പലമിതാനി, തഥാ മാംസസ്യാപി ഷോഡശപലാനി, ഏവം സപ്തദശദ്രവ്യാണി ദ്വാത്രിംശത്പലപരിമിതാനി, മാംസസ്യ ബഹുലത്വാച്ചതുര്ഗുണം ഷട്ത്രിംശദധികശതപലപ്രമാണം ജലം ദത്ത്വാ ക്വാഥയേത്, തതശ്ചതുര്ഥാംശാവശിഷ്ടാനി ദ്വാത്രിംശത്പലാനി ഗ്രാഹ്യാണി, അത ഏകപുടകസ്യാര്ഥേ പലാഷ്ടകം ഗ്രാഹ്യമ്| പ്രിയങ്ഗ്വാദിദ്രവ്യകല്കോ യഥോക്തപ്രമാണേന| ബില്വജം ബില്വഫലമ്| മധു പൂര്വവത്, തൈലഘൃതേ ച പൂര്വവത്, ക്ഷീരസ്യ ദ്വിപലം; ശുക്തകാഞ്ജികമസ്തുഗോമൂത്രാണാം പ്രത്യേകമര്ധപലമിത്യേവം ചതുര്വിംശതിപലാനി ഭവന്തി| ദ്രവ്യനിക്ഷേപക്രമഃ പൂര്വവത്| തേജോവര്ണേത്യാദി തേജസ്ത്വഗ്ഗതം ഭ്രാജകാഗ്നിസഞ്ജ്ഞം പിത്തമ്| വര്ണോ ഗൌരാദിഃ| ബലം മാംസോപചയഃ| ഉത്സാഹഃ ചൈതസികോ ധര്മഃ| വീര്യം ശക്തിഃ| പ്രാണാ അഗ്നീഷോമാദയഃ| അയമപി വാതേ വാതരോഗേ ച യോജ്യഃ||൪൭-൫൦||
Adhikarana ൨൫ (൫൧-൫൪) · Śloka ൫൪
കുശാദിപഞ്ചമൂലാബ്ദത്രിഫലോത്പലവാസകൈഃ | സാരിവോശീരമഞ്ജിഷ്ഠാരാസ്നാരേണുപരൂഷകൈഃ ||൫൧|| പാലികൈഃ ക്വഥിതൈഃ സമ്യഗ് ദ്രവ്യൈരേഭിശ്ച പേഷിതൈഃ | ശൃങ്ഗാടകാത്മഗുപ്തേഭകേസരാഗുരുചന്ദനൈഃ ||൫൨|| വിദാരീമിസിമഞ്ജിഷ്ഠാശ്യാമേന്ദ്രയവസിന്ധുജൈഃ | ഫലപദ്മകയഷ്ഠ്യാഹ്വൈഃ ക്ഷൌദ്രക്ഷീരഘൃതാപ്ലുതൈഃ ||൫൩|| ദത്തമാസ്ഥാപനം ശീതമമ്ലഹീനൈസ്തഥാ ദ്രവൈഃ | ദാഹാസൃഗ്ദരപിത്താസൃക്പിത്തഗുല്മജ്വരാഞ്ജയേത് ||൫൪||
कुशादिपञ्चमूलाब्दत्रिफलोत्पलवासकैः | सारिवोशीरमञ्जिष्ठारास्नारेणुपरूषकैः ||५१|| पालिकैः क्वथितैः सम्यग् द्रव्यैरेभिश्च पेषितैः | शृङ्गाटकात्मगुप्तेभकेसरागुरुचन्दनैः ||५२|| विदारीमिसिमञ्जिष्ठाश्यामेन्द्रयवसिन्धुजैः | फलपद्मकयष्ठ्याह्वैः क्षौद्रक्षीरघृताप्लुतैः ||५३|| दत्तमास्थापनं शीतमम्लहीनैस्तथा द्रवैः | दाहासृग्दरपित्तासृक्पित्तगुल्मज्वराञ्जयेत् ||५४||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം കുപിതപിത്തമധികൃത്യ ബസ്തിദാനമാഹ- കുശാദീത്യാദി| കുശകാശനലദര്ഭകാണ്ഡേക്ഷവ ഇതി കുശാദിപഞ്ചമൂലമ്| അബ്ദോ മുസ്താ, ഉത്പലം നീലോത്പലമ്, രേണുഃ പര്പടകഃ| ആത്മഗുപ്താ കപികച്ഛൂകഃ ശ്യാമാ പ്രിയങ്ഗുഃ| ഫലം മദനഫലമ്| പേഷിതൈഃ പിഷ്ടൈഃ| കുശാദിസപ്തദശദ്രവ്യാണി പലപ്രമിതാനി, അഷ്ടഗുണം ഷട്ത്രിംശദധികപലശതപ്രമാണം ജലം ദത്ത്വാ ക്വാഥയേത്, തതശ്ചതുര്ഥാംശാവശിഷ്ടാനി ചതുസ്ത്രിംശത്പലാനി ഗ്രാഹ്യാണി, അത ഏകപുടകസ്യാര്ഥേ ക്വാഥപലാഷ്ടകം ഗ്രാഹ്യം, ശൃങ്ഗാടകാദിയഷ്ടീമധുകാന്താനാം പഞ്ചദശദ്രവ്യാണാം കല്കം പലത്രയപ്രമാണം, ‘പിത്തേ നാതിബഹു ക്ഷൌദ്രം’ ഇത്യുക്തത്വാന്മധുനശ്ചത്വാരി പലാനി, ക്രുദ്ധേ പിത്തേऽഷ്ടമോ ഭാഗഃ സ്നേഹസ്യ’ ഇത്യുക്തത്വാദ് ഘൃതസ്യ ചത്വാരി പലാനി, ക്ഷീരസ്യ പലദ്വയം, ‘അമ്ലഹീനൈസ്തഥാ ദ്രവൈഃ’ ഇത്യുക്തത്വാന്മാംസരസസ്യൈകം പലം, ഇക്ഷുരസസ്യ പലദ്വയം, ഏവം ചതുര്വിംശതിപലാനി ഭവന്തി| ദ്രവ്യാണാം നിക്ഷേപക്രമഃ പൂര്വവത്| അയം ബസ്തിഃ പിത്തേ പിത്തരോഗേ ച പ്രയോജ്യഃ| ‘വിദാരീമിസിമഞ്ജിഷ്ഠാ’ ഇത്യത്ര മിസിസ്ഥാനേ വിഷേതി കേചിത് പഠന്തി, തത്ര വിഷമ് അതിവിഷാ; വിഷം വാ വാലകം, തോയനാമത്വാത്||൫൧-൫൪||
Adhikarana ൨൬ (൫൫-൫൯) · Śloka ൫൯
രോധ്രചന്ദനമഞ്ജിഷ്ഠാരാസ്നാനന്താബലര്ധിഭിഃ | സാരിവാവൃഷകാശ്മര്യമേദാമധുകപദ്മകൈഃ ||൫൫|| സ്ഥിരാദിതൃണമൂലൈശ്ച ക്വാഥഃ കര്ഷത്രയോന്മിതൈഃ | പിഷ്ടൈര്ജീവകകാകോലീയുഗര്ധിമധുകോത്പലൈഃ ||൫൬|| പ്രപൌണ്ഡരീകജീവന്തീമേദാരേണുപരൂഷകൈഃ | അഭീരുമിസിസിന്ധൂത്ഥവത്സകോശീരപദ്മകൈഃ ||൫൭|| കസേരുശര്കരായുക്തൈഃ സര്പിര്മധുപയഃപ്ലുതൈഃ | ദ്രവൈസ്തീക്ഷ്ണാമ്ലവര്ജ്യൈശ്ച ദത്തോ ബസ്തിഃ സുശീതലഃ ||൫൮|| ഗുല്മാസൃഗ്ദരഹൃത്പാണ്ഡുരോഗാന് സവിഷമജ്വരാന് | അസൃക്പിത്താതിസാരൌ ച ഹന്യാത്പിത്തകൃതാന് ഗദാന് ||൫൯||
रोध्रचन्दनमञ्जिष्ठारास्नानन्ताबलर्धिभिः | सारिवावृषकाश्मर्यमेदामधुकपद्मकैः ||५५|| स्थिरादितृणमूलैश्च क्वाथः कर्षत्रयोन्मितैः | पिष्टैर्जीवककाकोलीयुगर्धिमधुकोत्पलैः ||५६|| प्रपौण्डरीकजीवन्तीमेदारेणुपरूषकैः | अभीरुमिसिसिन्धूत्थवत्सकोशीरपद्मकैः ||५७|| कसेरुशर्करायुक्तैः सर्पिर्मधुपयःप्लुतैः | द्रवैस्तीक्ष्णाम्लवर्ज्यैश्च दत्तो बस्तिः सुशीतलः ||५८|| गुल्मासृग्दरहृत्पाण्डुरोगान् सविषमज्वरान् | असृक्पित्तातिसारौ च हन्यात्पित्तकृतान् गदान् ||५९||
🔊 Audio coming soon
രോധ്രേത്യാദി| അനന്താ ഉത്പലസാരിവാ| സ്ഥിരാദി ലഘുപഞ്ചമൂലീ, തൃണമൂലം കുശാദിപഞ്ചമൂലം, അഭീരുഃ ശതാവരീ| രോധ്രാദിതൃണമൂല്യന്താനാം ത്രയോവിംശതിദ്രവ്യാണാം കര്ഷത്രയപ്രമിതത്വേന സപ്തദശപലാനി കര്ഷാധികാനി, അഷ്ടഗുണമഷ്ടത്രിംശദധികശതപലപ്രമാണം ജലം ദത്ത്വാ ക്വാഥയേത്, അതഃ സാര്ധചതുസ്ത്രിംശത്പലാനി ഗ്രാഹ്യാണി, അത ഏകപുടകാര്ഥേ ക്വാഥപലാഷ്ടകം ഗ്രാഹ്യം, ജീവകാദിശര്കരാന്തൈകോനവിംശതിദ്രവ്യാണാം കല്കഃ പലത്രയപ്രമാണഃ, മധുഘൃതേ പൂര്വവത്, ‘ദ്രവൈസ്തീക്ഷ്ണാമ്ലവര്ജ്യൈഃ’ ഇത്യുക്തത്വാത് ക്ഷീരമാംസരസേക്ഷുരസാഃ പൂര്വവത്, ഇത്യേവം ചതുര്വിംശതിപലാനി ഭവന്തി| ദ്രവ്യനിഃക്ഷേപക്രമഃ പൂര്വവത്| അയമപി ബസ്തിഃ പിത്തേ പിത്തരോഗേ ച പ്രയോജ്യഃ||൫൫-൫൯||
Adhikarana ൨൭ (൬൦-൬൩) · Śloka ൬൩
ഭദ്രാനിമ്ബകുലത്ഥാര്കകോശാതക്യമൃതാമരൈഃ | സാരിവാബൃഹതീപാഠാമൂര്വാരഗ്വധവത്സകൈഃ ||൬൦|| ക്വാഥഃ, കല്കസ്തു കര്തവ്യോ വചാമദനസര്ഷപൈഃ | സൈന്ധവാമരകുഷ്ഠൈലാപിപ്പലീബില്വനാഗരൈഃ ||൬൧|| കടുതൈലമധുക്ഷാരമൂത്രതൈലാമ്ലസംയുതൈഃ | കാര്യമാസ്ഥാപനം തൂര്ണം കാമലാപാണ്ഡുമേഹിനാമ് ||൬൨|| മേദസ്വിനാമനഗ്നീനാം കഫരോഗാശനദ്വിഷാമ് | ഗലഗണ്ഡഗരഗ്ലാനിശ്ലീപദോദരരോഗിണാമ് ||൬൩||
भद्रानिम्बकुलत्थार्ककोशातक्यमृतामरैः | सारिवाबृहतीपाठामूर्वारग्वधवत्सकैः ||६०|| क्वाथः, कल्कस्तु कर्तव्यो वचामदनसर्षपैः | सैन्धवामरकुष्ठैलापिप्पलीबिल्वनागरैः ||६१|| कटुतैलमधुक्षारमूत्रतैलाम्लसंयुतैः | कार्यमास्थापनं तूर्णं कामलापाण्डुमेहिनाम् ||६२|| मेदस्विनामनग्नीनां कफरोगाशनद्विषाम् | गलगण्डगरग्लानिश्लीपदोदररोगिणाम् ||६३||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം കുപിതകഫമധികൃത്യ ബസ്തിദാനമാഹ- ഭദ്രേത്യാദി| ഭദ്രാ കട്ഫലം, ഭദ്രാദിവത്സകാന്താനാം ത്രയോദശദ്രവ്യാണാം ഷോഡശപലാനി അഷ്ടഗുണമഷ്ടാവിംശത്യധികശതപലപ്രമാണം ജലം ദത്ത്വാ ക്വാഥയേത്, അതോ ദ്വാത്രിംശത്പലാനി ഗ്രാഹ്യാണി, അത ഏകപുടകസ്യാര്ഥേ ക്വാഥപലാഷ്ടകം, വചാദിനാഗരാന്താനാം ദശദ്രവ്യാണാം കല്കസ്യ പലത്രയം, കടുതൈലതിലതൈലയോസ്ത്രീണി പലാനി കഫേऽഷ്ടമ ഇത്യുക്തത്വാത്, മധുനഃ പുനഃ ഷട്പലാനി, യവക്ഷാരസ്യൈകപലം, മൂത്രസ്യ സാര്ധപലം തഥാ കാഞ്ജികസ്യ, ഏവം ചതുര്വിംശതിപലാനി| ദ്രവ്യനിക്ഷേപക്രമഃ പൂര്വവത്| അയം ബസ്തിഃ കഫേ കഫരോഗേ ച യോജ്യഃ||൬൦-൬൩||
Adhikarana ൨൮ (൬൪-൬൬) · Śloka ൬൬
ദശമൂലീനിശാബില്വപടോലത്രിഫലാമരൈഃ | ക്വഥിതൈഃ കല്കപിഷ്ടൈസ്തു മുസ്തസൈന്ധവദാരുഭിഃ ||൬൪|| പാഠാമാഗധികേന്ദ്രാഹ്വൈസ്തൈലക്ഷാരമധുപ്ലുതൈഃ | കുര്യാദാസ്ഥാപനം സമ്യങ്മൂത്രാമ്ലഫലയോജിതൈഃ ||൬൫|| കഫപാണ്ഡുഗദാലസ്യമൂത്രമാരുതസങ്ഗിനാമ് | ആമാടോപാപചീശ്ലേഷ്മഗുല്മക്രിമിവികാരിണാമ് ||൬൬||
दशमूलीनिशाबिल्वपटोलत्रिफलामरैः | क्वथितैः कल्कपिष्टैस्तु मुस्तसैन्धवदारुभिः ||६४|| पाठामागधिकेन्द्राह्वैस्तैलक्षारमधुप्लुतैः | कुर्यादास्थापनं सम्यङ्मूत्राम्लफलयोजितैः ||६५|| कफपाण्डुगदालस्यमूत्रमारुतसङ्गिनाम् | आमाटोपापचीश्लेष्मगुल्मक्रिमिविकारिणाम् ||६६||
🔊 Audio coming soon
ദശമൂലീത്യാദി| ഇന്ദ്രാഹ്വഃ കുടജഃ| ദശമൂലാദ്യമരാന്തസപ്തദശദ്രവ്യാണി അഷ്ടഗുണം ഷട്ത്രിംശദധികശതപലപ്രമാണം ജലം ദത്ത്വാ ക്വാഥയേത്, അതശ്ചതുസ്ത്രിംശത്പലാനി ഗ്രാഹ്യാണി, അത ഏകപുടകസ്യാര്ഥേ ക്വാഥപലാഷ്ടകം ഗ്രാഹ്യം, മുസ്താദീന്ദ്രാഹ്വാന്തഷഡ്ദ്രവ്യാണാം കല്കം പൂര്വവത്, തഥാ തൈലമധുനോഃ പ്രത്യേകം ചത്വാരി പലാനി, ക്ഷാരസ്യാര്ധപലം, മൂത്രസ്യ സാര്ധപലം, തഥാ കാഞ്ജികസ്യ സാര്ധപലം, മദനഫലസ്യ സാര്ധപലമിത്യേവം ചതുര്വിംശതിപലാനി ഭവന്തി| ദ്രവ്യനിഃക്ഷേപക്രമഃ പൂര്വവത്| അയമപി ബസ്തിഃ കഫേ കഫരോഗേ ച പ്രയോജ്യഃ||൬൪-൬൬||
Adhikarana ൨൯ (൬൭-൭൦) · Śloka ൭൦
വൃഷാശ്മഭേദവര്ഷാഭൂധാന്യഗന്ധര്വഹസ്തകൈഃ | ദശമൂലബലാമൂര്വായവകോലനിശാച്ഛദൈഃ ||൬൭|| കുലത്ഥബില്വഭൂനിമ്ബൈഃ ക്വഥിതൈഃ പലസമ്മിതൈഃ | കല്കൈര്മദനയഷ്ട്യാഹ്വഷഡ്ഗ്രന്ഥാമരസര്ഷപൈഃ ||൬൮|| പിപ്പലീമൂലസിന്ധൂത്ഥയവാനീമിസിവത്സകൈഃ | ക്ഷൌദ്രേക്ഷുക്ഷീരഗോമൂത്രസര്പിസ്തൈലരസാപ്ലുതൈഃ ||൬൯|| തൂര്ണമാസ്ഥാപനം കാര്യം സംസൃഷ്ടബഹുരോഗിണാമ് | ഗൃധ്രസീശര്കരാഷ്ഠീലാതൂനീഗുല്മഗദാപഹമ് ||൭൦||
वृषाश्मभेदवर्षाभूधान्यगन्धर्वहस्तकैः | दशमूलबलामूर्वायवकोलनिशाच्छदैः ||६७|| कुलत्थबिल्वभूनिम्बैः क्वथितैः पलसम्मितैः | कल्कैर्मदनयष्ट्याह्वषड्ग्रन्थामरसर्षपैः ||६८|| पिप्पलीमूलसिन्धूत्थयवानीमिसिवत्सकैः | क्षौद्रेक्षुक्षीरगोमूत्रसर्पिस्तैलरसाप्लुतैः ||६९|| तूर्णमास्थापनं कार्यं संसृष्टबहुरोगिणाम् | गृध्रसीशर्कराष्ठीलातूनीगुल्मगदापहम् ||७०||
🔊 Audio coming soon
വൃഷാശ്മഭേദേത്യാദി| നിശാച്ഛദഃ ശടീ ഷഡ്ഗ്രന്ഥാ വചാ| വൃഷാദിഭൂനിമ്ബാന്താനി ത്രയോവിംശതിദ്രവ്യാണി ഷോഡശപലപ്രമിതാനി അഷ്ടാവിംശത്യധികശതപലമിതം ജലം ദത്ത്വാ ക്വാഥയേത്, അതോ ദ്വാത്രിംശത്പലാനി ഗ്രാഹ്യാണി, അത ഏകപുടകസ്യാര്ഥേ ക്വാഥസ്യാഷ്ടൌ പലാനി, മദനാദിവത്സകാന്തദശദ്രവ്യാണാം കല്കസ്യ ത്രീണി പലാനി, ക്ഷൌദ്രസ്യ ത്രീണി പലാനി, ഇക്ഷുക്ഷീരഗോമൂത്രാണാം പ്രത്യേകം സാര്ധപലം ഘൃതസ്യ ദ്വേ പലേ, തൈലസ്യ ദ്വേ, മാംസസ്യാര്ധപലമ്| സംസൃഷ്ടബഹുരോഗിണാമിത്യനേന സംസര്ഗസന്നിപാതരോഗപ്രശമനത്വമുക്തം സ്യാത്| തത്ര സംസര്ഗോ ദോഷദ്വയസമുദായഃ, സന്നിപാതസ്തു ദോഷത്രയസമുദായഃ| തത്ര സംസര്ഗേ ദ്വയോരേകസ്യ പ്രകര്ഷം പ്രകല്പ്യ തദപേക്ഷയാ ക്ഷൌദ്രസ്നേഹാദ്യാവാപദ്രവ്യാണി പൂര്വോക്തന്യായേന സ്വബുദ്ധ്യാ പരികല്പ്യ പ്രയോജ്യാനി| യദാ തു സംസര്ഗസ്തുല്യപ്രകര്ഷോ ഭവതി തദാ ക്ഷൌദ്രാദീനാം ഗുണദോഷാന്നിപുണബുദ്ധ്യാ വിചാര്യോത്കര്ഷാപകര്ഷതയാ മിശ്രമാനേന നിക്ഷിപ്യ ചതുര്വിംശതിപലാനി പൂരണീയാനി| ഏവം ദോഷത്രയസംയോഗേऽപി ക്ഷൌദ്രാദിദ്രവ്യാണാമുത്കര്ഷാപകര്ഷഃ പരികല്പനീയഃ||൬൭-൭൦||
Adhikarana ൩൦ (൭൧- ൭൬) · Śloka ൭൬
രാസ്നാരഗ്വധവര്ഷാഭൂകടുകോശീരവാരിദൈഃ | ത്രായമാണാമൃതാരക്താപഞ്ചമൂലീബിഭീതകൈഃ ||൭൧|| സബലൈഃ പാലികൈഃ ക്വാഥഃ കല്കസ്തു മദനാന്വിതൈഃ | യഷ്ട്യാഹ്വമിസിസിന്ധൂത്ഥഫലിനീന്ദ്രയവാഹ്വയൈഃ ||൭൨|| രസാഞ്ജനരസക്ഷൌദ്രദ്രാക്ഷാസൌവീരസംയുതൈഃ | യുക്തോ ബസ്തിഃ സുഖോഷ്ണോऽയം മാംസശുക്രബലൌജസാമ് ||൭൩|| ആയുഷോऽഗ്നേശ്ച സംസ്കര്താ ഹന്തി ചാശു ഗദാനിമാന് | ഗുല്മാസൃഗ്ദരവീസര്പമൂത്രകൃച്ഛ്രക്ഷതക്ഷയാന് ||൭൪|| വിഷമജ്വരമര്ശാംസി ഗ്രഹണീം വാതകുണ്ഡലീമ് | ജാനുജങ്ഘാശിരോബസ്തിഗ്രഹോദാവര്തമാരുതാന് ||൭൫|| വാതാസൃക്ശര്കരാഷ്ഠീലാകുക്ഷിശൂലോദരാരുചീഃ | രക്തപിത്തകഫോന്മാദപ്രമേഹാധ്മാനഹൃദ്ഗ്രഹാന് ||൭൬||
रास्नारग्वधवर्षाभूकटुकोशीरवारिदैः | त्रायमाणामृतारक्तापञ्चमूलीबिभीतकैः ||७१|| सबलैः पालिकैः क्वाथः कल्कस्तु मदनान्वितैः | यष्ट्याह्वमिसिसिन्धूत्थफलिनीन्द्रयवाह्वयैः ||७२|| रसाञ्जनरसक्षौद्रद्राक्षासौवीरसंयुतैः | युक्तो बस्तिः सुखोष्णोऽयं मांसशुक्रबलौजसाम् ||७३|| आयुषोऽग्नेश्च संस्कर्ता हन्ति चाशु गदानिमान् | गुल्मासृग्दरवीसर्पमूत्रकृच्छ्रक्षतक्षयान् ||७४|| विषमज्वरमर्शांसि ग्रहणीं वातकुण्डलीम् | जानुजङ्घाशिरोबस्तिग्रहोदावर्तमारुतान् ||७५|| वातासृक्शर्कराष्ठीलाकुक्षिशूलोदरारुचीः | रक्तपित्तकफोन्मादप्रमेहाध्मानहृद्ग्रहान् ||७६||
🔊 Audio coming soon
രാസ്നാരഗ്വധേത്യാദി| സബലൈഃ ബലാസഹിതൈഃ| രസോ മാംസരസഃ| രാസ്നാദിബലാന്തഷോഡശദ്രവ്യാണി പലപ്രമിതാനി അഷ്ടഗുണം ജലം ദത്ത്വാ ക്വാഥയേത്, തതോ ദ്വാത്രിംശത്പലാനി ഗ്രാഹ്യാണി, അത ഏകപുടകസ്യാര്ഥേ ക്വാഥസ്യ പലാഷ്ടകം, മദനാദീന്ദ്രയവാന്താനാം ഷണ്ണാം ദ്രവ്യാണാം കല്കസ്യ ത്രീണി പലാനി, സ്നേഹസ്യ നിരൂഹണാങ്ഗത്വാദനുക്തോऽപ്യത്ര ഷട്പലപ്രമാണോ നിക്ഷേപണീയഃ| തഥാച ഹാരീതഃ- “സ്നേഹോ ഗുഡോ മാംസരസഃ പയാംസി സാമ്ലാനി മൂത്രം മധു സൈന്ധവം ച| ഏതേ നിരൂഹേ വിദുഷാ പ്രയോജ്യാഃ ക്വാഥശ്ച കല്കോ മദനാത് ഫലം ച ”- ഇതി| മധുനസ്ത്രീണി പലാനി, രസാഞ്ജനമാംസരസക്ഷീരസൌവീരാണാം പ്രത്യേകമേകപലമിത്യേവം ചതുര്വിംശതിപലാനി ഭവന്തി| ഏഷ ബസ്തിഃ സ്വസ്ഥാതുരവിഷയഃ സര്വരോഗഹരശ്ച||൭൧- ൭൬||
Adhikarana ൩൧ (൭൭) · Śloka ൭൭
വാതഘ്നൌഷധനിഷ്ക്വാഥാഃ സൈന്ധവത്രിവൃതായുതാഃ | സാമ്ലാഃ സുഖോഷ്ണാ യോജ്യാഃ സ്യുര്ബസ്തയഃ കുപിതേऽനിലേ ||൭൭||
वातघ्नौषधनिष्क्वाथाः सैन्धवत्रिवृतायुताः | साम्लाः सुखोष्णा योज्याः स्युर्बस्तयः कुपितेऽनिले ||७७||
🔊 Audio coming soon
തത്ര ബസ്തിദാനമാതുരവിഷയമാശ്രിത്യ കഥിതമേവ സ്വസ്ഥം പ്രതി പുനഃ സങ്ക്ഷേപതോ വാതാദിവിഷയാന് ബസ്തീന്നിര്ദിശന്നാഹ- വാതഘ്നൌഷധനിഷ്ക്വാഥാ ഇത്യാദി| ഏതച്ച ബസ്തയ ഇത്യസ്യ വിശേഷണമത ഏവ ബഹുവചനമ്| തത്ര വാതഘ്നൌഷധാനാം ഭദ്രദാര്വാദീനാം ഷോഡശപലപ്രമിതാനാമഷ്ടഗുണജലേ ക്വഥിതാനാം ചതുര്ഭാഗാവശേഷേണ ക്വാഥസ്യ ദ്വാത്രിംശത്പലാനി, അത ഏകപുടകസ്യാര്ഥേ ക്വാഥപലാഷ്ടകം, സൈന്ധവസ്യ ടങ്കത്രയം, വാതവ്യാധാവുക്തസ്യ ത്രൈവൃതസ്യ സ്നേഹസ്യ ഷട്പലാനി, ക്ഷീരാണ്യമ്ലാനി മൂത്രാണീത്യാദിവര്ഗമധ്യേ യാനി വാതഹരദ്രവ്യാണി തേഷാം ഗുഡസഹിതസ്യ കല്കസ്യ പലത്രയം, നിരൂഹാങ്ഗത്വാന്മധുനഃ പലത്രയമ്, അനുക്താന്യപ്യാവാപദ്രവ്യാണി വാതഹരാണി പ്രയോജ്യാന്യതോ മാംസരസസ്യൈകം പലം, തഥാ ക്ഷീരസ്യ കാഞ്ജികസ്യ സടങ്കാധികം പലമേവം ചതുര്വിംശതിപലാനി ഭവന്തി| ബസ്തയ ഇതി ത്രിപുടചതുഃപുടാപേക്ഷം ബഹുവചനമ്| ഏവം വക്ഷ്യമാണയോഗേഷ്വപി വാച്യമ്||൭൭||
Adhikarana ൩൨ (൭൮) · Śloka ൭൮
ന്യഗ്രോധാദിഗണക്വാഥാഃ കാകോല്യാദിസമായുതാഃ | വിധേയാ ബസ്തയഃ പിത്തേ സസര്പിഷ്കാഃ സശര്കരാഃ ||൭൮||
न्यग्रोधादिगणक्वाथाः काकोल्यादिसमायुताः | विधेया बस्तयः पित्ते ससर्पिष्काः सशर्कराः ||७८||
🔊 Audio coming soon
ന്യഗ്രോധാദിഗണക്വാഥാ ഇത്യാദി| ന്യഗ്രോധാദീനാം ഷോഡശപലപ്രമിതാനാം ക്വാഥഃ പൂര്വവത്, അത ഏകപുടകസ്യാര്ഥേ ക്വാഥപലാഷ്ടകം, കാകോല്യാദേഃ കല്കീകൃതസ്യ പലദ്വയം, ഘൃതസ്യ ചത്വാരി പലാനി, ശര്കരായാഃ പലമ്, ഏതേന കാകോല്യാദിപലദ്വയേന ശര്കരായാഃ പലസഹിതേന കല്കപലത്രയം, നിരൂഹാങ്ഗത്വാദനുക്തസ്യാപി സൈന്ധവസ്യാക്ഷം, തഥാ മധുനോऽപി ചത്വാരി പലാനി, ‘ക്ഷീരാണ്യമ്ലാനി മൂത്രാണി’ ഇത്യാദിവര്ഗമധ്യേ യാനി പിത്തഹരദ്രവ്യാണി താന്യപി പ്രക്ഷേപണീയാനി, തേനേക്ഷുരസസ്യ പലം, ക്ഷീരസ്യ പാദോനം പലചതുഷ്ടയമിത്യേവം ചതുര്വിംശതിപലാനി ഭവന്തി||൭൮||
Adhikarana ൩൩ (൭൯) · Śloka ൭൯
ആരഗ്വധാദിനിഷ്ക്വാഥാഃ പിപ്പല്യാദിസമായുതാഃ | സക്ഷൌദ്രമൂത്രാ ദേയാഃ സ്യുര്ബസ്തയഃ കുപിതേ കഫേ ||൭൯||
आरग्वधादिनिष्क्वाथाः पिप्पल्यादिसमायुताः | सक्षौद्रमूत्रा देयाः स्युर्बस्तयः कुपिते कफे ||७९||
🔊 Audio coming soon
ആരഗ്വധേത്യാദി| ആരഗ്വധാദീനാം ഷോഡശപലപ്രമിതാനാം ക്വാഥഃ പൂര്വവത്, അത ഏകപുടകസ്യാര്ഥേ ക്വാഥപലാഷ്ടകം, പിപ്പല്യാദികല്കസ്യ പലത്രയം, മധുനഃ ഷട്പലാനി, അനുക്തസ്യാപി സൈന്ധവസ്യ ടങ്കത്രയം, തഥാ കടുതൈലസ്യ ത്രീണി പലാനി, മൂത്രസ്യ സപ്തടങ്കാധികാനി ത്രീണി പലാനി, ഇത്യേവം ചതുര്വിംശതിപലാനി ഭവന്തി||൭൯||
Adhikarana ൩൪ (൮൦) · Śloka ൮൦
ശര്കരേക്ഷുരസക്ഷീരഘൃതയുക്താഃ സുശീതലാഃ | ക്ഷീരവൃക്ഷകഷായാഢ്യാ ബസ്തയഃ ശോണിതേ ഹിതാഃ ||൮൦||
शर्करेक्षुरसक्षीरघृतयुक्ताः सुशीतलाः | क्षीरवृक्षकषायाढ्या बस्तयः शोणिते हिताः ||८०||
🔊 Audio coming soon
ശര്കരേക്ഷുരസക്ഷീരേത്യാദി| ക്ഷീരവൃക്ഷകഷായേണാഢ്യാഃ സ്ഫീതാഃ പ്രധാനാ ഇത്യര്ഥഃ| ക്ഷീരവൃക്ഷാണാം ന്യഗ്രോധാദീനാം ഷോഡശപലപ്രമിതാനാം ക്വാഥഃ പൂര്വവത്, അനുക്തമപി സൈന്ധവം പൂര്വവത്, ക്ഷീരാദിവര്ഗമധ്യേ കഥിതശോണിതഹരദ്രവ്യാണാം കല്കസ്യ പലദ്വയമ്, അനുക്തസ്യാപി മധുനശ്ചത്വാരി പലാനി തഥാ ച ഘൃതസ്യ, ശര്കരായാഃ പലം തഥേക്ഷുരസസ്യ, ക്ഷീരസ്യ ടങ്കസപ്താധികം പലത്രിതയമാനമിത്യേവം ചതുര്വിംശതിപലാനി ഭവന്തി| തദേവ പിത്തം തദേവ രക്തമിതി മനസി പര്യാലോച്യ പിത്തമാനേനായമപി ബസ്തിഃ കല്പിതഃ||൮൦||
Adhikarana ൩൫ (൮൧) · Śloka ൮൧
ശോധനദ്രവ്യനിഷ്ക്വാഥാസ്തത്കല്കസ്നേഹസൈന്ധവൈഃ | യുക്താഃ ഖജേന മഥിതബസ്തയഃ ശോധനാഃ സ്മൃതാഃ ||൮൧||
शोधनद्रव्यनिष्क्वाथास्तत्कल्कस्नेहसैन्धवैः | युक्ताः खजेन मथितबस्तयः शोधनाः स्मृताः ||८१||
🔊 Audio coming soon
ശോധനദ്രവ്യേത്യാദി| ശോധനദ്രവ്യാണാം വമനവിരേചനപഠിതാനാം ക്വാഥഃ പൂര്വവത്, സൈന്ധവം ച, തേഷാമേവ ശോധനദ്രവ്യാണാം കല്കസ്യ പലദ്വയം, സ്നേഹസ്യ ഷട്പലാനി, അനുക്തസ്യാപി മധുനശ്ചത്വാരി പലാനി, ക്ഷീരസ്യൈകം പലം, മൂത്രസ്യ സാര്ധപലം, തഥാ കാഞ്ജികസ്യാപി, ഇത്യേവം ചതുര്വിംശതിപലാനി ഭവന്തി| ‘ബസ്തയഃ ശോധനാഃ സ്മൃതാ’ ഇതി സാമാന്യവാക്യത്വാത് സാമാന്യബസ്തിപരിഭാഷാമാനേനായം ബസ്തിഃ പരികല്പിതഃ, തഥാ വക്ഷ്യമാണാ അപി കല്പനീയാഃ, വാതാദിവിശേഷം ച വീക്ഷ്യ വിശേഷമാനേന ച പ്രയോജ്യാഃ||൮൧||
Adhikarana ൩൬ (൮൨) · Śloka ൮൨
ത്രിഫലാക്വാഥഗോമൂത്രക്ഷൌദ്രക്ഷാരസമായുതാഃ | ഊഷകാദിപ്രതീവാപാ ബസ്തയോ ലേഖനാഃ സ്മൃതാഃ ||൮൨||
त्रिफलाक्वाथगोमूत्रक्षौद्रक्षारसमायुताः | ऊषकादिप्रतीवापा बस्तयो लेखनाः स्मृताः ||८२||
🔊 Audio coming soon
ത്രിഫലാക്വാഥേത്യാദി| ത്രിഫലാക്വാഥഃ പൂര്വവത്, ഗോമൂത്രസ്യ ച പലത്രയം, നിരൂഹണാങ്ഗത്വാദനുക്തസ്യാപി സൈന്ധവസ്യാക്ഷം, ക്ഷൌദ്രസ്യ ചത്വാരി പലാനി, യവക്ഷാരസ്യ കര്ഷത്രയം, തഥാ നിരൂഹണാങ്ഗത്വാത് സ്നേഹഃ പ്രാപ്തസ്തതോ ലേഖനീയസ്യ കടുതൈലസ്യ ഷട്പലാനി, ഊഷകാദിദ്രവ്യാണാം പലദ്വയമിത്യേവം ചതുര്വിംശതിഃ||൮൨||
Adhikarana ൩൭ (൮൩) · Śloka ൮൩
ബൃംഹണദ്രവ്യനിഷ്ക്വാഥാഃ കല്കൈര്മധുരകൈര്യുതാഃ | സര്പിര്മാംസരസോപേതാ ബസ്തയോ ബൃംഹണാഃ സ്മൃതാഃ ||൮൩||
बृंहणद्रव्यनिष्क्वाथाः कल्कैर्मधुरकैर्युताः | सर्पिर्मांसरसोपेता बस्तयो बृंहणाः स्मृताः ||८३||
🔊 Audio coming soon
ബൃംഹണേത്യാദി| ബൃംഹണദ്രവ്യാണാം വിദാരീഗന്ധാദീനാം ക്വാഥഃ പൂര്വവത്, കല്കൈരിത്യാദിനാ കാകോല്യാദീനാം കല്കപലദ്വയം, മധുനഃ പൂര്വവത്, ഘൃതസ്യ ഷട്പലാനി, സൈന്ധവം പൂര്വവത്, മാംസരസസ്യ സപ്തടങ്കാധികം പലത്രയമിത്യേവം ചതുര്വിംശതിപലാനി||൮൩||
Adhikarana ൩൮ (൮൪) · Śloka ൮൪
ചടകാണ്ഡോച്ചടാക്വാഥാഃ സക്ഷീരഘൃതശര്കരാഃ | ആത്മഗുപ്താഫലാവാപാഃ സ്മൃതാ വാജീകരാ നൃണാമ് ||൮൪||
चटकाण्डोच्चटाक्वाथाः सक्षीरघृतशर्कराः | आत्मगुप्ताफलावापाः स्मृता वाजीकरा नृणाम् ||८४||
🔊 Audio coming soon
ചടകേത്യാദി| ചടകാ ഗ്രാമചടകാഃ തേഷാമണ്ഡാനി, ഉച്ചടാ ഘുര്ഘുരാഖ്യഃ ശണഘണ്ടകാരഫലോऽല്പോ വിടപഃ സരയൂപകണ്ഠേ ഹിമവതി വാരേന്ദ്യ്രാം ച പ്രായശ ഉപലഭ്യതേ, ചടകാണ്ഡോച്ചടാനാം ഷോഡശപലപ്രമിതാനാം ക്വാഥഃ പൂര്വവത്, അത ഏകപുടകസ്യാര്ഥേ പലാഷ്ടകം, ക്ഷീരസ്യ പലചതുഷ്ടയം, മധുഘൃതേ പൂര്വവത്, ശര്കരായാ ഏകം പലം തഥാ കപികച്ഛൂഫലാനാം, മധ്യേ സൈന്ധവം ചാല്പതരം പ്രയോജ്യം നൈവ വാ ‘ശുക്രാര്ഥേഷു ന തൈലഗുഡസൈന്ധവമ്’ ഇതി വചനാത്; ഇത്യേവം ചതുര്വിംശതിഃ| ഗയീ തു ചടകാണ്ഡദ്രവോച്ചടാക്വാഥൌ യേഷു ഇതി വ്യാഖ്യാതി| തേന ഉച്ചടായാം ഏവ ക്വാഥം മന്യതേ| ചടകാണ്ഡദ്രവം തു സ്വരൂപേണൈവ ഗൃഹ്ണാതി||൮൪||
Adhikarana ൩൯ (൮൫-൮൬) · Śloka ൮൬
ബദര്യൈരാവതീശേലുശാല്മലീധന്വനാങ്കുരാഃ | ക്ഷീരസിദ്ധാഃ ക്ഷൌദ്രയുതാഃ സാസ്രാഃ പിച്ഛിലസഞ്ജ്ഞിതാഃ ||൮൫|| വാരാഹമാഹിഷൌരഭ്രബൈഡാലൈണേയകൌക്കുടമ് | സദ്യസ്കമസൃഗാജം വാ ദേയം പിച്ഛിലബസ്തിഷു ||൮൬||
बदर्यैरावतीशेलुशाल्मलीधन्वनाङ्कुराः | क्षीरसिद्धाः क्षौद्रयुताः सास्राः पिच्छिलसञ्ज्ञिताः ||८५|| वाराहमाहिषौरभ्रबैडालैणेयकौक्कुटम् | सद्यस्कमसृगाजं वा देयं पिच्छिलबस्तिषु ||८६||
🔊 Audio coming soon
ബദര്യൈരാവതീത്യാദി| ഐരാവതീ നാഗബലാ, ശേലുഃ ശ്ലേഷ്മാതകഃ, ധന്വനോ ധനുര്വൃക്ഷഃ യസ്യ ‘ധാമന’ ഇതി ലോകേ പ്രസിദ്ധിഃ, അങ്കുരാ അഗ്രപല്ലവാഃ| സാസ്രാഃ സരുധിരാഃ| ബദര്യാദ്യങ്കുരാന് സമുദായേന പലത്രയപ്രമിതാന് ചതുര്വിംശതിപലപ്രമിതം ദുഗ്ധം ദത്ത്വാ, ചതുര്ഗുണം ജലം നിക്ഷിപ്യ ക്വാഥയേത്, തതഃ ക്ഷീരശേഷം ചതുര്വിംശതിപലാനി ഗ്രാഹ്യാണി; തത്ര സാമാന്യപരിഭാഷോക്തത്വാന്മധുനശ്ചത്വാരി പലാന്യാവാപ്യ, ദ്രവത്വാദ്രുധിരസ്യ ചത്വാരി പലാനീതി; ഏവം പിച്ഛാബസ്തേര്ദ്വാത്രിംശത്പലാനി ഭവന്തി| തഥാ ചോക്തമ്- “പിച്ഛാബസ്തേര്ഭവേത് പ്രസ്ഥഃ പാദോനഃ കീര്തിതോऽപരഃ| ചതുര്വിംശതിമുഷ്ടിശ്ച നിരൂഹഃ സമുദാഹൃതഃ”- ഇതി| ഏവമപരേഷ്വപി പുടകേഷു പിച്ഛാബസ്തിമാനം കല്പനീയമ്| സാസ്രാ ഇതി യദുക്തം തത് കസ്യാസ്രമിത്യാഹ- വാരാഹേത്യാദി| ഉരഭ്രോ മേഷഃ, ഏണസ്യേദമ് ഐണേയമ്, ഏണഃ കൃഷ്ണസാര ഇതി ജേജ്ജടാചാര്യഃ, ബ്രഹ്മദേവസ്തു ഏണ്യാ ഇദമൈണേയം, ന പുനരേണസ്യേദം ഐണമ്| സദ്യോജാതം സദ്യസ്കം തത്കാലീനം ജീവവതാമേവ ഗ്രാഹ്യം, ജീവാനുസന്ധാനാര്ഥമ്||൮൫-൮൬||
Adhikarana ൪൦ (൮൭) · Śloka ൮൭
പ്രിയങ്ഗ്വാദിഗണക്വാഥാ അമ്ബഷ്ഠാദ്യേന സംയുതാഃ | സക്ഷൌദ്രാഃ സഘൃതാശ്ചൈവ ഗ്രാഹിണോ ബസ്തയഃ സ്മൃതാഃ ||൮൭||
प्रियङ्ग्वादिगणक्वाथा अम्बष्ठाद्येन संयुताः | सक्षौद्राः सघृताश्चैव ग्राहिणो बस्तयः स्मृताः ||८७||
🔊 Audio coming soon
പ്രിയങ്ഗ്വാദിഗണക്വാഥാ ഇത്യാദി| പ്രിയങ്ഗ്വാദിഗണസ്യ ഷോഡശപലപ്രമിതാനി ദ്രവ്യാണി അഷ്ടഗുണം ജലം ദത്ത്വാ ക്വാഥയേത്, അതോ ദ്വാത്രിംശത്പലാനി ഗ്രാഹ്യാണി, അത ഏകപുടകസ്യാര്ഥേ ക്വാഥസ്യാഷ്ടൌ പലാനി, അമ്ബഷ്ഠാദ്യേമേതി അമ്ബഷ്ഠാദ്യോऽത്ര കല്കരൂപഃ പ്രയോജ്യഃ, തഥാ ച വൃദ്ധവാഗ്ഭടഃ,- “ഗ്രാഹീ പ്രിയങ്ഗ്വമ്ബഷ്ഠാദിക്വാഥകല്കൈഃ ക്രമേണ”- ഇതി| അതോऽമ്ബഷ്ഠാദിസങ്ഗ്രാഹകദ്രവ്യാണാം കല്കസ്യ ത്രീണി പലാനി, മധുനശ്ചത്വാരി, സങ്ഗ്രാഹകദ്രവ്യസിദ്ധഘൃതസ്യ ഷട്പലാനി, അനുക്തോ യദ്യപീഹാവാപസ്തഥാऽപി സങ്ഗ്രാഹകത്വാത്തക്രസ്യ ത്രീണി പലാന്യേവം ചതുര്വിംശതിഃ||൮൭||
Adhikarana ൪൧ (൮൮) · Śloka ൮൮
ഏതേഷ്വേവ ച യോഗേഷു സ്നേഹാഃ സിദ്ധാഃ പൃഥക് പൃഥക് | സമസ്തേഷ്വഥവാ സമ്യഗ്വിധേയാഃ സ്നേഹബസ്തയഃ ||൮൮||
एतेष्वेव च योगेषु स्नेहाः सिद्धाः पृथक् पृथक् | समस्तेष्वथवा सम्यग्विधेयाः स्नेहबस्तयः ||८८||
🔊 Audio coming soon
നനു യ ഏതേ നിരൂഹയോഗാസ്തേഷു സ്നേഹാഃ കേനൌഷധേന സിദ്ധാ വിധേയാ ഇത്യാഹ- ഏതേഷ്വേവ യോഗേഷ്വിത്യാദി| ഏതേഷു പൂര്വോക്തേഷു ഗണേഷു| സ്നേഹാഃ സര്പിരാദയഃ, അഥവാ രോഗാപേക്ഷയാ||൮൮||
Adhikarana ൪൨ (൮൯) · Śloka ൮൯
വന്ധ്യാനാം ശതപാകേന ശോധിതാനാം യഥാക്രമമ് | ബലാതൈലേന ദേയാഃ സ്യുര്ബസ്തയസ്ത്രൈവൃതേന ച ||൮൯||
वन्ध्यानां शतपाकेन शोधितानां यथाक्रमम् | बलातैलेन देयाः स्युर्बस्तयस्त्रैवृतेन च ||८९||
🔊 Audio coming soon
യഥാക്രമശോധിതാനാം യൈഃ സ്നേഹൈഃ സ്നേഹബസ്തയോ ദേയാസ്താനാഹ- വന്ധ്യാനാം ശതപാകേനേത്യാദി| യഥാക്രമം സ്നേഹസ്വേദവമനവിരേചനാസ്ഥാപനശിരോവിരേചനൈഃ ശോധിതാനാം വന്ധ്യാനാം നാരീണാം ബലാതൈലേന ശതപാകേന ത്രൈവൃതേന വാ ബസ്തയോ ദേയാഃ സ്യുഃ ഭവേയുഃ| തദേഷു ശതപാകമുത്പാദിതം വാതവ്യാധൌ, ബലാതൈലം മൂഢഗര്ഭചികിത്സിതേ, ത്രൈവൃതം മഹാവാതവ്യാധൌ| തത്ര ത്രിഭിഃ സ്നേഹൈര്ഘൃതതൈലവസാഖ്യൈഃ വൃതം നിര്മിതം ത്രിവൃതം, ത്രിവൃതമേവ ത്രൈവൃതം, സ്വാര്ഥികോऽണ്| തച്ച വരണം ഘൃതാദീനാമന്യോന്യസ്യേത്യര്ഥാദ്ഗമ്യതേ| ജേജ്ജടാദയസ്തു ത്രിഭിസ്തൈലവസാമജ്ജാഭിര്വൃതം ത്രിവൃതം മഹാസ്നേഹാഖ്യമിതി പ്രതിപാദയന്തി||൮൯||
Adhikarana ൪൩ (൯൦) · Śloka ൯൦
നരസ്യോത്തമസത്ത്വസ്യ തീക്ഷ്ണം ബസ്തിം നിധാപയേത് | മധ്യമം മധ്യസത്ത്വസ്യ വിപരീതസ്യ വൈ മൃദുമ് ||൯൦||
नरस्योत्तमसत्त्वस्य तीक्ष्णं बस्तिं निधापयेत् | मध्यमं मध्यसत्त्वस्य विपरीतस्य वै मृदुम् ||९०||
🔊 Audio coming soon
സത്ത്വഭേദേന ബസ്തിത്രൈവിധ്യം പ്രതിപാദയന്നാഹ- നരസ്യേത്യാദി| വിപരീതസ്യ ഹീനസത്ത്വസ്യേത്യര്ഥഃ||൯൦||
Adhikarana ൪൪ (൯൧) · Śloka ൯൧
ഏവം കാലം ബലം ദോഷം വികാരം ച വികാരവിത് | ബസ്തിദ്രവ്യബലം ചൈവ വീക്ഷ്യ ബസ്തീന് പ്രയോജയേത് ||൯൧||
एवं कालं बलं दोषं विकारं च विकारवित् | बस्तिद्रव्यबलं चैव वीक्ष्य बस्तीन् प्रयोजयेत् ||९१||
🔊 Audio coming soon
ഏവം കാലമിത്യാദി| കാലേ ശീതേഷു തീക്ഷ്ണഃ, ഉഷ്ണേഷു മൃദുഃ, വസന്തശരദോഃ സാധാരണഃ, ശീതോഷ്ണയോര്മധ്യഃ; ഏവം ബലേ ശക്ത്യുപചയലക്ഷാണേ ശ്രേഷ്ഠേ തീക്ഷ്ണഃ, മധ്യേ മധ്യഃ, കനിഷ്ഠേ മൃദുഃ; കഫവാതേ ദോഷേ തീക്ഷ്ണഃ, പിത്തരക്തേ മൃദുഃ, കഫപിത്തേ മധ്യഃ; ഏവം വികാരേऽപി; ചകാരസ്യാനുക്തസമുച്ചയാര്ഥത്വാത് ക്രൂരമധ്യമൃദുകോഷ്ഠേഷ്വപി ബോദ്ധവ്യമ്||൯൧||
Adhikarana ൪൫ (൯൨) · Śloka ൯൨
ദദ്യാദുത്ക്ലേശനം പൂര്വം മധ്യേ ദോഷഹരം പുനഃ | പശ്ചാത് സംശമനീയം ച ദദ്യാദ്ബസ്തിം വിചക്ഷണഃ ||൯൨||
दद्यादुत्क्लेशनं पूर्वं मध्ये दोषहरं पुनः | पश्चात् संशमनीयं च दद्याद्बस्तिं विचक्षणः ||९२||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമുത്ക്ലേശനാദിനാ ബസ്തിം ത്രിധാ ഭിന്ദന് തേഷാം ഭേദാനാം കാലവിശേഷേ പ്രദാനമാഹ- ദദ്യാദിത്യാദി| തത്രാനുത്ക്ലിഷ്ടദോഷസ്യ ആദാവുത്ക്ലേശനം, മധ്യേ ദോഷഹരം, തതഃ പശ്ചാദ്ദോഷശേഷസ്യ സംശമനായ സംശമനമിതി| ഉത്ക്ലിഷ്ടദോഷസ്യ ദോഷഹരണസംശമനേ ഏവ കര്തവ്യേ| ദോഷഹരസ്യ ബസ്തേഃ പ്രഥമപുടകദാനേന സമ്യഗ്ദോഷാനിര്ഹരണേ ദ്വിതീയം തൃതീയം വാ പുടകം ദദ്യാത്, ഏവമുത്ക്ലേശനസംശമനയോരപി വേദ്യമ്| ഉത്ക്ലിഷ്ടാദിജ്ഞാനം തു ദോഷാണാം പ്രകോപാദിലക്ഷണേന ||൯൨||
Adhikarana ൪൬ (൯൩-൯൫) · Śloka ൯൫
ഏരണ്ഡബീജം മധുകം പിപ്പലീ സൈന്ധവം വചാ | ഹപുഷാഫലകല്കശ്ച ബസ്തിരുത്ക്ലേശനഃ സ്മൃതഃ ||൯൩|| ശതാഹ്വാ മധുകം ബീജം കൌടജം ഫലമേവ ച | സകാഞ്ജികഃ സഗോമൂത്രോ ബസ്തിര്ദോഷഹരഃ സ്മൃതഃ ||൯൪|| പ്രിയങ്ഗുര്മധുകം മുസ്താ തഥൈവ ച രസാഞ്ജനമ് | സക്ഷീരഃ ശസ്യതേ ബസ്തിര്ദോഷാണാം ശമനഃ പരഃ ||൯൫||
एरण्डबीजं मधुकं पिप्पली सैन्धवं वचा | हपुषाफलकल्कश्च बस्तिरुत्क्लेशनः स्मृतः ||९३|| शताह्वा मधुकं बीजं कौटजं फलमेव च | सकाञ्जिकः सगोमूत्रो बस्तिर्दोषहरः स्मृतः ||९४|| प्रियङ्गुर्मधुकं मुस्ता तथैव च रसाञ्जनम् | सक्षीरः शस्यते बस्तिर्दोषाणां शमनः परः ||९५||
🔊 Audio coming soon
അന്യേ തു വൃദ്ധസുശ്രുതാധ്യായിന ഉത്ക്ലേശനാദ്യര്ഥമൌഷധാന്യത്ര പഠന്തി- ഏരണ്ഡബീജമിത്യാദി| ഏതാനി ഏരണ്ഡബീജേത്യാദിശ്ലോകത്രയേണ പഠിതാന്യൌഷധാനി ഉത്ക്ലേശനാദ്യര്ഥം കല്കാവാപരൂപതയാ, വാതാദിബസ്ത്യുക്തകല്കാവാപേഷു കുശാഗ്രബുദ്ധിനാ ദോഷം മാനം ച വിമൃശ്യ അനുചിതപരിത്യാഗോചിതസ്വീകാരേണ സമവേതാനി കാര്യാണി യഥാ മാത്രാധികോ മിഥ്യാമാത്രായുക്തശ്ച ബസ്തിര്ന ഭവതീതി ജേജ്ജടാചാര്യഃ| ഗയീ തു ദദ്യാദിത്യാദികം യാപനബസ്തിവിഷയം മന്യതേ| തേഷാം തു ദ്വിവിധം പ്രയോജനം- സ്വസ്ഥസ്യ വാജീകരത്വം രസായനഹേതുത്വം ചേത്യേകമ്, അപരം ച ധാതുഗതദോഷഹരണം; തത്ര ധാതുഗതദോഷാണാമുത്ക്ലേശനാഭാവാത് തദുത്ക്ലേശനാദ്യര്ഥമ്മിദമുക്തമിത്യര്ഥഃ| ഏതേ ചോത്ക്ലേശനാദ്യര്ഥമേരണ്ഡബീജേത്യാദിശ്ലോകത്രയേണ കല്കാവാപാ യഥാക്രമമുക്താഃ| അന്യേ തു ഹീനസത്ത്വബലകാലദ്രവ്യവികാരേഷു കോഷ്ഠവിശേഷേ ച മൃദവോ ബസ്തയോ ദേയാഃ, തൈശ്ചാപ്യുത്ക്ലേശനേ ദോഷാണാം ഹരണം, ശേഷസ്യ തു ദോഷസ്യ സംശമനമിത്യാഹുഃ||൯൩-൯൫||
Adhikarana ൪൭ (൯൬-൯൯) · Śloka ൯൯
നൃപാണാം തത്സമാനാനാം തഥാ സുമഹതാമപി | നാരീണാം സുകുമാരാണാം ശിശുസ്ഥവിരയോരപി ||൯൬|| ദോഷനിര്ഹരണാര്ഥായ ബലവര്ണോദയായ ച | സമാസേനോപദേക്ഷ്യാമി വിധാനം മാധുതൈലികമ് ||൯൭|| യാനസ്ത്രീഭോജ്യപാനേഷു നിയമശ്ചാത്ര നോച്യതേ | ഫലം ച വിപുലം ദൃഷ്ടം വ്യാപദാം ചാപ്യസമ്ഭവഃ ||൯൮|| യോജ്യസ്ത്വതഃ സുഖേനൈവ നിരൂഹക്രമമിച്ഛതാ | യദേച്ഛതി തദൈവൈഷ പ്രയോക്തവ്യോ വിപശ്ചിതാ ||൯൯||
नृपाणां तत्समानानां तथा सुमहतामपि | नारीणां सुकुमाराणां शिशुस्थविरयोरपि ||९६|| दोषनिर्हरणार्थाय बलवर्णोदयाय च | समासेनोपदेक्ष्यामि विधानं माधुतैलिकम् ||९७|| यानस्त्रीभोज्यपानेषु नियमश्चात्र नोच्यते | फलं च विपुलं दृष्टं व्यापदां चाप्यसम्भवः ||९८|| योज्यस्त्वतः सुखेनैव निरूहक्रममिच्छता | यदेच्छति तदैवैष प्रयोक्तव्यो विपश्चिता ||९९||
🔊 Audio coming soon
അഥ കേ തേ മൃദവോ ബസ്തയ ഇതി പൃഷ്ടോ വിഷയനിര്ദേശപൂര്വം താനേവ നിര്ദിശന്നാഹ- നൃപാണാമിത്യാദി| തത്സമാനാം രാജതുല്യപുരുഷാണാം വാണിജ്യവ്യവഹാരിണാം വാര്ധുഷികാണാമ്| ശിശുസ്ഥവിരയോഃ ബാലവൃദ്ധയോഃ| ദോഷനിര്ഹരണാര്ഥായ സ്വസ്ഥേऽപി കാലൈകകൃതദോഷനിര്ഹരണാര്ഥായ, ബലവര്ണോദയായ ച അപേതസകലദോഷസ്യേത്യര്ഥഃ| നിയമോ നിഷേധഃ| അത്ര മാധുതൈലികവിധാനേ| യദേച്ഛതീതി യദാ യസ്മിന് കാലേ ആതുര ഇച്ഛതി തദാ തസ്മിന് കാലേ വിപശ്ചിതാ വൈദ്യേന ഏഷ ബസ്തിഃ പ്രയോക്തവ്യഃ, ഏതേന സാര്വകാലികത്വമുക്തം ഭവതി||൯൬-൯൯||
Adhikarana ൪൮ (൧൦൦-൧൦൧) · Śloka ൧൦൧
മധുതൈലേ സമേ സ്യാതാം ക്വാഥശ്ചൈരണ്ഡമൂലജഃ | പലാര്ധം ശതപുഷ്പായാസ്തതോऽര്ധം സൈന്ധവസ്യ ച ||൧൦൦|| ഫലേനൈകേന സംയുക്തഃ ഖജേന ച വിലോഡിതഃ | ദേയഃ സുഖോഷ്ണോ ഭിഷജാ മാധുതൈലികസഞ്ജ്ഞിതഃ ||൧൦൧||
मधुतैले समे स्यातां क्वाथश्चैरण्डमूलजः | पलार्धं शतपुष्पायास्ततोऽर्धं सैन्धवस्य च ||१००|| फलेनैकेन संयुक्तः खजेन च विलोडितः | देयः सुखोष्णो भिषजा माधुतैलिकसञ्ज्ञितः ||१०१||
🔊 Audio coming soon
മധുതൈലേ സമേ സ്യാതാമിത്യാദി| പാദഹീനാഃ സര്വേ ഏവ മാധുതൈലികാഃ, തതശ്ച തഥാ കല്പനീയാ യഥാ നവ പ്രസൃതാ ഭവന്തി; മധുതൈലയോഃ പ്രസൃതാശ്ചത്വാരോ ദ്വികര്ഷാധികാഃ, ഏരണ്ഡമൂലകഷായസ്യ താവന്ത ഏവ, ശതപുഷ്പാऽര്ധപലം, സൈന്ധവസ്യ കര്ഷം, മദനഫലം ചൈകമിത്യേവം നവപ്രസൃതാ ഭവന്തി| അനയാ കല്പനയാ സര്വ ഏവ മാധുതൈലികാഃ കല്പനീയാ ഇതി ജേജ്ജടാചാര്യഃ| ഗയീ തു ‘പലേനൈകേന സംയുക്തഃ’ ഇതി പഠിത്വാ മൃദുനാऽനുക്തേനാ മാംസരസകാഞ്ജികാദിനാ പൂരണം കരോതി| ഏവമപരേഷു ചതുര്ഷു നവ പ്രസൃതാഃ പൂരണീയാ ഇത്യാഹ||൧൦൦-൧൦൧||
Adhikarana ൪൯ (൧൦൨) · Śloka ൧൦൨
വചാമധുകതൈലം ച ക്വാഥഃ സരസസൈന്ധവഃ | പിപ്പലീഫലസംയുക്തോ ബസ്തിര്യുക്തരഥഃ സ്മൃതഃ ||൧൦൨||
वचामधुकतैलं च क्वाथः सरससैन्धवः | पिप्पलीफलसंयुक्तो बस्तिर्युक्तरथः स्मृतः ||१०२||
🔊 Audio coming soon
വചാമധുകേത്യാദി| വചാസൈന്ധവപിപ്പലീമദനഫലാനാം പ്രത്യേകം കാര്ഷികാ ഭാഗാഃ, മധുതൈലയോശ്ചത്വാരഃ പ്രസൃതാഃ കര്ഷദ്വയാധികാഃ, ഏരണ്ഡമൂലക്വാഥസ്താവന്മാത്ര ഏവ; ഇതി യുക്തരഥാഭിധാനോ മാധുതൈലികഃ||൧൦൨||
Adhikarana ൫൦ (൧൦൩) · Śloka ൧൦൩
സുരദാരു വരാ രാസ്നാ ശതപുഷ്പാ വചാ മധു | ഹിങ്ഗുസൈന്ധവസംയുക്തോ ബസ്തിര്ദോഷഹരഃ സ്മൃതഃ ||൧൦൩||
सुरदारु वरा रास्ना शतपुष्पा वचा मधु | हिङ्गुसैन्धवसंयुक्तो बस्तिर्दोषहरः स्मृतः ||१०३||
🔊 Audio coming soon
സുരദാര്വിത്യാദി| സുരദാരുവരാരാസ്നാശതപുഷ്പാവചാഹിങ്ഗുസൈന്ധവാനാം തുല്യമാനേനൈകം പലം, മധുതൈലയോഃ കര്ഷദ്വയാധികാന്യഷ്ടൌ പലാനി, ഏരണ്ഡമൂലക്വാഥസ്താവന്മാത്ര ഏവ| ഏവം ദോഷഹരാഭിധാനോ മാധുതൈലികഃ; കേചിദത്ര ഹിങ്ഗുസ്ഥാനേ ബിഡം പഠന്തി||൧൦൩||
Adhikarana ൫൧ (൧൦൪) · Śloka ൧൦൪
പഞ്ചമൂലീകഷായം ച തൈലം മാഗധികാ മധു | ബസ്തിരേഷ വിധാതവ്യഃ സശതാഹ്വഃ സസൈന്ധവഃ ||൧൦൪||
पञ्चमूलीकषायं च तैलं मागधिका मधु | बस्तिरेष विधातव्यः सशताह्वः ससैन्धवः ||१०४||
🔊 Audio coming soon
പഞ്ചമൂലീകഷായമിത്യാദി| പഞ്ചമൂലീകഷായസ്യ കര്ഷദ്വയാധികാനി അഷ്ടൌ പലാനി, മധുതൈലേ അപി താവന്മാത്രേ ഏവ, മാഗധികാശതാഹ്വാസൈന്ധവാനാമേകം പലമ്| അയം ച പാഞ്ചമൂലികോ മാധുതൈലികഃ||൧൦൪||
Adhikarana ൫൨ (൧൦൫) · Śloka ൧൦൫
യവകോലകുലത്ഥാനാം ക്വാഥോ മാഗധികാ മധു | സസൈന്ധവഃ സയഷ്ട്യാഹ്വഃ സിദ്ധബസ്തിരിതി സ്മൃതഃ ||൧൦൫||
यवकोलकुलत्थानां क्वाथो मागधिका मधु | ससैन्धवः सयष्ट्याह्वः सिद्धबस्तिरिति स्मृतः ||१०५||
🔊 Audio coming soon
യവകോലകുലത്ഥാനാം പൂര്വവത് ക്വാഥഃ, മധുതൈലേऽപി പൂര്വവത്, മാഗധികാസൈന്ധവയഷ്ട്യാഹ്വാനാമേകം പലമ്| സിദ്ധബസ്ത്യഭിധാനോऽയം മാധുതൈലികഃ| പഞ്ചാപ്യേതേ മാധുതൈലികാ ഉക്താഃ||൧൦൫||
Adhikarana ൫൩ (൧൦൩-൧൧൧) · Śloka ൧൧൧
മുസ്താപാഠാമൃതാതിക്താബലാരാസ്നാപുനര്നവാഃ | മഞ്ജിഷ്ഠാരഗ്വധോശീരത്രായമാണാഖ്യഗോക്ഷുരാന് ||൧൦൬|| പാലികാന് പഞ്ചമൂലാല്പസഹിതാന്മദനാഷ്ടകമ് | ജലാഢകേ പചേത് ക്വാഥം പാദശേഷം പുനഃ പചേത് ||൧൦൭|| ക്ഷീരാര്ധാഢകസംയുക്തമാക്ഷീരാത് സുപരിസ്രുതമ് | പാദേന ജാങ്ഗലരസസ്തഥാ മധുഘൃതം സമമ് ||൧൦൮|| ശതാഹ്വാഫലിനീയഷ്ടീവത്സകൈഃ സരസാഞ്ജനൈഃ | കാര്ഷികൈഃ സൈന്ധവോന്മിശ്രൈഃ കല്കൈര്ബസ്തിഃ പ്രയോജിതഃ ||൧൦൯|| വാതാസൃങ്മേഹശോഫാര്ശോഗുല്മമൂത്രവിബന്ധനുത് | വിസര്പജ്വരവിഡ്ഭങ്ഗരക്തപിത്തവിനാശനഃ ||൧൧൦|| ബല്യഃ സഞ്ജീവനോ വൃഷ്യശ്ചക്ഷുഷ്യഃ ശൂലനാശനഃ | യാപനാനാമയം രാജാ ബസ്തിര്മുസ്താദികോ മതഃ ||൧൧൧||
मुस्तापाठामृतातिक्ताबलारास्नापुनर्नवाः | मञ्जिष्ठारग्वधोशीरत्रायमाणाख्यगोक्षुरान् ||१०६|| पालिकान् पञ्चमूलाल्पसहितान्मदनाष्टकम् | जलाढके पचेत् क्वाथं पादशेषं पुनः पचेत् ||१०७|| क्षीरार्धाढकसंयुक्तमाक्षीरात् सुपरिस्रुतम् | पादेन जाङ्गलरसस्तथा मधुघृतं समम् ||१०८|| शताह्वाफलिनीयष्टीवत्सकैः सरसाञ्जनैः | कार्षिकैः सैन्धवोन्मिश्रैः कल्कैर्बस्तिः प्रयोजितः ||१०९|| वातासृङ्मेहशोफार्शोगुल्ममूत्रविबन्धनुत् | विसर्पज्वरविड्भङ्गरक्तपित्तविनाशनः ||११०|| बल्यः सञ्जीवनो वृष्यश्चक्षुष्यः शूलनाशनः | यापनानामयं राजा बस्तिर्मुस्तादिको मतः ||१११||
🔊 Audio coming soon
മാധുതൈലികസ്യാഗ്രതോ ഗയദാസാചാര്യമതേ മുസ്താദിസ്ഥാപനബസ്തിര്നാസ്തി, ജേജ്ജടാചാര്യസ്തു മുസ്താദിസ്ഥാപനബസ്തിം പഠതി വ്യാഖ്യാനയതി ച, തദ്വ്യാഖ്യാനാഭിപ്രായേണ മയാऽപ്യസൌ വ്യാഖ്യായതേ- മുസ്താപാഠേത്യാദി| മുസ്താദീനി പഞ്ചമൂലാല്പസഹിതാന്യഷ്ടാദശപലാനി, തതോ മദനസ്യാഷ്ടാഭിഃ ഫലൈര്ദ്വിപലമിത്യേവം വിംശതിപലപ്രമിതാനി ജലാഢകേऽഷ്ടാവിംശത്യധികശതപലപ്രമിതേ പചേത്, തതോ ദ്വാത്രിംശത്പലപ്രമിതഃ ക്വാഥോऽവശിഷ്ടോ ഭവതി, തതസ്തം ക്വാഥം പാദശേഷം ക്ഷീരാര്ധാഢകസംയുക്തം ദുഗ്ധസ്യ ചതുഃഷഷ്ടിപലോപേതം പുനഃ പചേത്താവദ്യാവത് ക്ഷീരാവശേഷം പ്രസ്ഥദ്വയം ചതുഃഷഷ്ടിപലാനി ഭവതി, പാദേന പ്രസ്ഥസ്യാഷ്ടൌ പലാനി മാംസരസസ്യ, ഏവം ദ്വാസപ്തതിപലാനി ഭവന്തി| അതോ മധ്യാദേകസ്യ പുടസ്യാര്ഥേ ചതുര്വിംശതിപലാനി ഗ്രാഹ്യാണി; തത്ര മധുനഃ പ്രസൃതഃ സാര്ധഃ, ഘൃതസ്യ താവദിത്യേവം ഷട്പലാനി ക്ഷിപ്യന്തേ, ശതാഹ്വാദീനാം ഷഡ്ദ്രവ്യാണാം കര്ഷപ്രമിതാനാം കല്കസ്യ സാര്ധം പലം, നിരൂഹാങ്ഗത്വാന്മദനഫലസ്യാര്ധപലമേവം കല്കസ്യ പ്രസൃതോ ഭവതീത്യേകസ്മിന് പുടകേ ദ്വാത്രിംശത്പലപ്രമിതപ്രസ്ഥോ ഭവതി; ഏവമപരമപി പുടകദ്വയം കരണീയം, ഏവം പുടകത്രയസ്യാര്ഥേ ഷണ്ണവതിപലാനി ഭവന്തി| ഇദം മുസ്താദിയാപനബസ്തിമാനം ജേജ്ജടാചാര്യേണ തന്ത്രാന്തരോക്തമധ്യമാനേന കല്പിതം| തഥാ ച പരാശരഃ- “നിരൂഹസ്യ പ്രമാണം തു പ്രസ്ഥം പാദോത്തരം സ്മൃതമ്| മധ്യമം പ്രസ്ഥമുദ്ദിഷ്ടം ഹീനം ച കുഡവാസ്ത്രയഃ”- ഇതി| ഗൂഢപദഭങ്ഗടിപ്പണകാരേണ പുനരന്യഥാ വ്യാഖ്യാതമ്| തഥാഹി- “മുസ്താദിദ്രവ്യാണാം പാലികാന് ഭാഗാന് ദ്രവത്വാദ്ദ്വിഗുണയാ കല്പനയാ ജലസ്യാഢകേ അഷ്ടാവിംശത്യധികേ പലശതേ പക്ത്വാ പാദശേഷം ദ്വാത്രിംശത്പലപ്രമാണം ക്ഷീരാര്ധാഢകസംയുക്തം പുനഃ പചേദ്യാവത്ക്ഷീരശേഷം ചതുഃഷഷ്ടിപലാനി ഭവന്തി| തതശ്ച സപാദപ്രസ്ഥേ ജാങ്ഗലരസസ്യ പഞ്ച പലാനി, മധുഘൃതം പൃഥക് സാര്ധദ്വിപലസമ്മിതം, ശതാഹ്വാദികകല്കസ്യ മദനഫലാഷ്ടകേന യുക്തം പലദ്വയം പ്രക്ഷിപ്യൈകധ്യം ഷട്സപ്തത്യാ പലൈഃ പുടകത്രയം ദേയമ്||൧൦൩-൧൧൧||
Adhikarana ൫൪ (൧൧൨) · Śloka ൧൧൨
അവേക്ഷ്യ ഭേഷജം ബുദ്ധ്യാ വികാരം ച വികാരവിത് | ബീജേനാനേന ശാസ്ത്രജ്ഞഃ കുര്യാദ്ബസ്തിശതാന്യപി ||൧൧൨||
अवेक्ष्य भेषजं बुद्ध्या विकारं च विकारवित् | बीजेनानेन शास्त्रज्ञः कुर्याद्बस्तिशतान्यपि ||११२||
🔊 Audio coming soon
അവേക്ഷ്യ ഭേഷജമിത്യാദി| തത്ര ഭേഷജം വ്രണജ്വരാദിഹരം, വികാരം ച വ്രണജ്വരാദികം വാതാപിത്തകഫസംസര്ഗസന്നിപാതജം ശോണിതജം ച| ചകാരേണാനുക്തം കാലബലാദി സമുച്ചീയതേ| ‘വാതഘ്നൌഷധനിഷ്ക്വാഥാ’ ഇത്യാദിഷു ബസ്തിഷൂക്തേന ബീജേനേത്യര്ഥഃ||൧൧൨||
Adhikarana ൫൫ (൧൧൩) · Śloka ൧൧൩
അജീര്ണേ ന പ്രയുഞ്ജീത ദിവാസ്വപ്നം ച വര്ജയത് | ആഹാരാചാരികം ശേഷമന്യത് കാമം സമാചരേത് ||൧൧൩||
अजीर्णे न प्रयुञ्जीत दिवास्वप्नं च वर्जयत् | आहाराचारिकं शेषमन्यत् कामं समाचरेत् ||११३||
🔊 Audio coming soon
അജീര്ണേ നേത്യാദി| അന്യച്ഛേഷമാഹാരാചാരാശ്രിതം കര്മ കാമം യഥേഷ്ടം സമാചരേത്||൧൧൩||
Adhikarana ൫൬ (൧൧൪-൧൧൭) · Śloka ൧൧൭
യസ്മാന്മധു ച തൈലം ച പ്രാധാന്യേന പ്രദീയതേ | മാധുതൈലിക ഇത്യേവം ഭിഷഗ്ഭിര്ബസ്തിരുച്യതേ ||൧൧൪|| രഥേഷ്വപി ച യുക്തേഷു ഹസ്ത്യശ്വേ ചാപി കല്പിതേ | യസ്മാന്ന പ്രതിഷിദ്ധോऽയമതോ യുക്തരഥഃ സ്മൃതഃ ||൧൧൫|| ബലോപചയവര്ണാനാം യസ്മാദ് വ്യാധിശതസ്യ ച | ഭവത്യേതേന സിദ്ധിസ്തു സിദ്ധബസ്തിരതോ മതഃ ||൧൧൬|| സുഖിനാമല്പദോഷാണാം നിത്യം സ്നിഗ്ധാശ്ച യേ നരാഃ | മൃദുകോഷ്ഠാശ്ച യേ തേഷാം വിധേയാ മാധുതൈലികാഃ ||൧൧൭||
यस्मान्मधु च तैलं च प्राधान्येन प्रदीयते | माधुतैलिक इत्येवं भिषग्भिर्बस्तिरुच्यते ||११४|| रथेष्वपि च युक्तेषु हस्त्यश्वे चापि कल्पिते | यस्मान्न प्रतिषिद्धोऽयमतो युक्तरथः स्मृतः ||११५|| बलोपचयवर्णानां यस्माद् व्याधिशतस्य च | भवत्येतेन सिद्धिस्तु सिद्धबस्तिरतो मतः ||११६|| सुखिनामल्पदोषाणां नित्यं स्निग्धाश्च ये नराः | मृदुकोष्ठाश्च ये तेषां विधेया माधुतैलिकाः ||११७||
🔊 Audio coming soon
വിശേഷസഞ്ജ്ഞയാ മാധുതൈലികാനാഹ- യസ്മാന്മധു ച തൈലമിത്യാദി||൧൧൪-൧൧൭||
Adhikarana ൫൭ (൧൧൮) · Śloka ൧൧൮
മൃദുത്വാത് പാദഹീനത്വാദകൃത്സ്നവിധിസേവനാത് | ഏകബസ്തിപ്രദാനാച്ച സിദ്ധബസ്തിഷ്വയന്ത്രണാ ||൧൧൮||
मृदुत्वात् पादहीनत्वादकृत्स्नविधिसेवनात् | एकबस्तिप्रदानाच्च सिद्धबस्तिष्वयन्त्रणा ||११८||
🔊 Audio coming soon
കസ്മാദേതേ നിയന്ത്രണാസ്തദാഹ- മൃദുത്വാദിത്യാദി| മൃദുവീര്യൈരൌഷധൈഃ കല്പിതോ മൃദുഃ| പാദഹീനത്വാദിതി പാദേന ഹീനഃ പാദാഭ്യാം വാ ഹിനഃ, തതശ്ച പാദഹീനാ നവ പ്രസൃതാ ഭവന്തി, പാദാഭ്യാം ഹീനാഃ ഷട്പ്രസൃതാ ഭവന്തി| അകൃത്സ്നവിധിസേവനാദിതി വമനാദിസംസ്കാരവര്ജനാത്| ഏകബസ്തിപ്രദാനാച്ചേതി ഏകപുടകപ്രദാനാത്; ‘ഏകാഹം പ്രണിധാനാച്ച’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, ഏകാഹമേവ പ്രണിധാനം ബസ്തിദാനമിത്യര്ഥഃ| പരം കാലൈകകൃതേ ദോഷകോപേ കദാചിത് സമ്യങ്നിരൂഢലക്ഷണമവേക്ഷ്യ ദ്വിത്ര്യാദിബസ്തിദാനമപീതി പാഠവിശേഷാദ്വിശിഷ്ടോऽര്ഥഃ; അതോ ‘നൈകാഹപ്രണിധാനാത്’ ഇത്യപരേ പഠന്തി; തത്ര ശോധനനിരൂഹവദേകാഹമേവ പ്രണിധാനം നാസ്ത്യേവ; കിം തര്ഹി സാധാരണത്വാത് സമധാതുഷു വാജീകരണാദാവസകൃദ്ദാനമപീതി||൧൧൮||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൩൮
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ നിരൂഹക്രമചികിത്സിതം നാമാഷ്ടത്രിംശോऽധ്യായഃ ||൩൮||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने निरूहक्रमचिकित्सितं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः ||३८||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേऽഷ്ടത്രിംശത്തമോऽധ്യായഃ||൩൮||