Adhikarana ૧ (૧-૨) · Śloka ૨
અથાતો નિરૂહક્રમચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथातो निरूहक्रमचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
નિરૂહસ્ય ક્રમો નિરૂહક્રમઃ અનુક્રમવિધાનં , સ એવ ચિકિત્સિતં વ્યાધિપ્રતીકારઃ| નિરૂહોપક્રમચિકિત્સિતમિતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તન્મતેઽપિ નિરૂહોપક્રમો નિરૂહારમ્ભઃ, સ એવ ચિકિત્સિતમિતિ વ્યાખ્યાનમ્||૧-૨||
Adhikarana ૨ (૩-૬) · Śloka ૬
અથાનુવાસિતમાસ્થાપયેત્; સ્વભ્યક્તસ્વિન્નશરીરમુત્સૃષ્ટબહિર્વેગમવાતે શુચૌ વેશ્મનિ મધ્યાહ્ને પ્રતતાયાં શય્યાયામધઃસુપરિગ્રહાયાં શ્રોણિપ્રદેશપ્રતિવ્યૂઢાયામનુપધાનાયાં વામપાર્શ્વશાયિનમાકુઞ્ચિતદક્ષિણસક્થિમિતરપ્રસારિતસક્થિં સુમનસં જીર્ણાન્નં વાગ્યતં સુનિષણ્ણદેહં વિદિત્વા, તતો વામપાદસ્યોપરિ નેત્રં કૃત્વેતરપાદાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિભ્યાં કર્ણિકામુપરિ નિષ્પીડ્ય, સવ્યપાણિકનિષ્ઠિકાનામિકાભ્યાં બસ્તેર્મુખાર્ધં સઙ્કોચ્ય, મધ્યમાપ્રદેશિન્યઙ્ગુષ્ઠૈરર્ધં તુ વિવૃતાસ્યં કૃત્વા, બસ્તાવૌષધં પ્રક્ષિપ્ય, દક્ષિણહસ્તાઙ્ગુષ્ઠેન પ્રદેશિનીમધ્યમાભ્યાં ચાનુસિક્તમનાયતમબુદ્બુદમસઙ્કુચિતમવાતમૌષધાસન્નમુપસઙ્ગૃહ્ય , પુનરુપરિ તદિતરેણ ગૃહીત્વા દક્ષિણેનાવસિઞ્ચેત્, તતઃ સૂત્રેણૈવૌષધાન્તે દ્વિસ્ત્રિર્વાઽઽવેષ્ટ્ય બધ્નીયાત્, અથ દક્ષિણેનોત્તાનેન પાણિના બસ્તિં ગૃહીત્વા વામહસ્તમધ્યમાઙ્ગુલિપ્રદેશિનીભ્યાં નેત્રમુપસઙ્ગૃહ્યાઙ્ગુષ્ઠેન નેત્રદ્વારં પિધાય, ઘૃતાભ્યક્તાગ્રનેત્રં ઘૃતાક્તમુપાદાય પ્રયચ્છેદનુપૃષ્ઠવંશં સમમુન્મુખમાકર્ણિકં નેત્રં પ્રણિધત્સ્વેતિ બ્રૂયાત્ ||૩|| બસ્તિં સવ્યે કરે કૃત્વા દક્ષિણેનાવપીડયેત્ | એકેનૈવાવપીડેન ન દ્રુતં ન વિલમ્બિતમ્ ||૪|| તતો નેત્રમપનીય ત્રિંશન્માત્રાઃ પીડનકાલાદુપેક્ષ્યોત્તિષ્ઠેત્યાતુરં બ્રૂયાત્ | અથાતુરમુપવેશયેદુત્કુટુકં બસ્ત્યાગમનાર્થમ્ | નિરૂહપ્રત્યાગમનકાલસ્તુ મુહૂર્તો ભવતિ ||૫|| અનેન વિધિના બસ્તિં દદ્યાદ્બસ્તિવિશારદઃ | દ્વિતીયં વા તૃતીયં વા ચતુર્થં વા યથાર્થતઃ ||૬||
अथानुवासितमास्थापयेत्; स्वभ्यक्तस्विन्नशरीरमुत्सृष्टबहिर्वेगमवाते शुचौ वेश्मनि मध्याह्ने प्रततायां शय्यायामधःसुपरिग्रहायां श्रोणिप्रदेशप्रतिव्यूढायामनुपधानायां वामपार्श्वशायिनमाकुञ्चितदक्षिणसक्थिमितरप्रसारितसक्थिं सुमनसं जीर्णान्नं वाग्यतं सुनिषण्णदेहं विदित्वा, ततो वामपादस्योपरि नेत्रं कृत्वेतरपादाङ्गुष्ठाङ्गुलिभ्यां कर्णिकामुपरि निष्पीड्य, सव्यपाणिकनिष्ठिकानामिकाभ्यां बस्तेर्मुखार्धं सङ्कोच्य, मध्यमाप्रदेशिन्यङ्गुष्ठैरर्धं तु विवृतास्यं कृत्वा, बस्तावौषधं प्रक्षिप्य, दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठेन प्रदेशिनीमध्यमाभ्यां चानुसिक्तमनायतमबुद्बुदमसङ्कुचितमवातमौषधासन्नमुपसङ्गृह्य , पुनरुपरि तदितरेण गृहीत्वा दक्षिणेनावसिञ्चेत्, ततः सूत्रेणैवौषधान्ते द्विस्त्रिर्वाऽऽवेष्ट्य बध्नीयात्, अथ दक्षिणेनोत्तानेन पाणिना बस्तिं गृहीत्वा वामहस्तमध्यमाङ्गुलिप्रदेशिनीभ्यां नेत्रमुपसङ्गृह्याङ्गुष्ठेन नेत्रद्वारं पिधाय, घृताभ्यक्ताग्रनेत्रं घृताक्तमुपादाय प्रयच्छेदनुपृष्ठवंशं सममुन्मुखमाकर्णिकं नेत्रं प्रणिधत्स्वेति ब्रूयात् ||३|| बस्तिं सव्ये करे कृत्वा दक्षिणेनावपीडयेत् | एकेनैवावपीडेन न द्रुतं न विलम्बितम् ||४|| ततो नेत्रमपनीय त्रिंशन्मात्राः पीडनकालादुपेक्ष्योत्तिष्ठेत्यातुरं ब्रूयात् | अथातुरमुपवेशयेदुत्कुटुकं बस्त्यागमनार्थम् | निरूहप्रत्यागमनकालस्तु मुहूर्तो भवति ||५|| अनेन विधिना बस्तिं दद्याद्बस्तिविशारदः | द्वितीयं वा तृतीयं वा चतुर्थं वा यथार्थतः ||६||
🔊 Audio coming soon
અનુક્રમપ્રણયનસમ્બન્ધં દર્શયન્નાહ- અથાનુવાસિતમિત્યાદિ| અનુવાસિતં દત્તાનુવાસનં સ્નિગ્ધસ્રોતોમાર્ગતયા સુખમેવ દોષનિર્હરણાર્થમાસ્થાપયેત્| નિરૂહસ્ય પ્રણિધાનવિધાનમાહ- સ્વભ્યક્તમિત્યાદિ| ઉત્સૃષ્ટબહિર્વેગં ત્યક્તવિણ્મૂત્રાદિકમ્| પ્રતતાયાં શય્યાયાં સ્તબ્ધાયાં, વિસ્તીર્ણાયામિતિ કેચિત્| અધઃસુપરિગૃહીતાયાં પાદતલયોઃ શોભનપ્રતિવાહકાયામ્| શ્રોણિપ્રદેશવ્યૂઢાયાં કટિપ્રદેશવિશાલાયાં, વ્યૂઢાયાં શોભનોન્નતાયામિતિ કેચિદ્ વ્યાખ્યાનયન્તિ| અનુપધાનાયામ્ અનુપશીર્ષકાયામ્ | સુનિષણ્ણદેહં શોભનં વિશ્રાન્તશરીરમ્| સવ્યપાણિઃ વામકરઃ| ઔષધં પ્રક્ષિપ્ય ઉપસઙ્ગ્રહણેન ક્રિયાવિશેષેણ| અનુત્સિક્તમૂર્ધ્વક્ષરણરહિતં યથા ભવતિ તથા સિક્તમ્| અનાયતમ્ અનતિદીર્ઘં (અચિરાત્ પ્રવૃત્તમ્)| અબુદ્બુદં બુદ્બુદરહિતમ| અસઙ્કુચિતં વસ્તુસઞ્ચરણક્ષમમ્| અવાતમ્ ઔષધદાનેન નિસ્સારિતવાતમ્| એવં દક્ષિણહસ્તાઙ્ગુષ્ઠેન પ્રદેશિનીમધ્યમાભ્યાં ચૌષધાન્તમુપસઙ્ગૃહ્ય પુનર્દક્ષિણહસ્તોપગૃહીતોપરિ તદિતરેણ વામકરેણ ગૃહીત્વા, દક્ષિણકરેણૈવૌષધાન્તે સૂત્રેણ દ્વિસ્ત્રિર્વાઽઽવેષ્ટ્ય બધ્નીયાત્| આકર્ણિકં કર્ણિકાં મર્યાદીકૃત્ય| નેત્રં પ્રણિધત્સ્વ પ્રવેશયેતિ આતુરં પ્રતિ ભિષગ્ બ્રૂયાદિતિ સમ્બન્ધઃ| નેત્રપ્રણિધાનમભિધાય બસ્તિપીડનવિધિમાહ- બસ્તિમિત્યાદિ| ત્રિંશન્માત્રા ઇતિ માત્રામાનં હિ અગ્નિવેશેન વ્યાખ્યાતમ્- “યાવત્પર્યેતિ હસ્તાગ્રં દક્ષિણં જાનુમણ્ડલમ્| નિમેષોન્મેષકાલો વા સા માત્રા પરિકીર્તિતા”- ઇતિ| પરાશરસ્તુ બસ્તિકર્મણિ માત્રાસઙ્ખ્યામાહ- “જાનુમણ્ડલમાવેષ્ટ્ય દત્તે દક્ષિણપાણિના| કૃષ્ટનેત્રશ્છટાશબ્દશતં તિષ્ઠેદવેગવાન્”- ઇતિ| તત્ર પરાશરેણ ક્રૂરકોષ્ઠપુરુષમઙ્ગીકૃત્ય માત્રાશતમભિહિતં, શેષયોર્મધ્યમૃદુકોષ્ઠયોઃ સપ્તતિસ્ત્રિંશદિત્યનુક્તમપ્યૂહનીયં સ્યાદિત્યેકે મન્યન્તે; યતઃ સુશ્રુતાચાર્યેણાપિ મૃદુકોષ્ઠપુરુષાપેક્ષયા પ્રોક્તસ્ત્રિંશન્માત્રાપીડનકાલઃ; અથવા ત્રિંશન્માત્રાનન્તરં વૈદ્યેનોત્તિષ્ઠેત્યુક્તે સતિ આતુરસ્યોત્થાનોપવેશનોત્કુટુકભવનાદિકાલવિલમ્બેનૈવ માત્રાશતં પૂર્ણં સ્યાદિતિ શાસ્ત્રયોરવિરોધઃ| મુહૂર્તઃ ઘટિકાદ્વયમ્| મુહૂર્તાદપ્રવર્તમાનં શોધનનિરૂહૈરેવ વ્યક્તક્ષારામ્લલવણૈર્હરેત્ | એકત્ર વિહિતં પ્રણિધાનં સઙ્ક્ષેપાર્થમન્યત્રાપિ નિર્દિશન્નાહ- અનેનૈવેત્યાદિ| ચતુર્થં વા યથાર્થત ઇતિ અર્થસ્ય પ્રયોજનસ્યાનતિક્રમતો યથાર્થતઃ| એતદુક્તં ભવતિ- યદા સુનિરૂઢલિઙ્ગપ્રાપ્તો ભવતિ તદા તત્ર નિર્હરણીયાભાવાન્નિરૂહણમપ્રયોજનમિતિ ન દેયમ્, અસમ્યગ્દાનેન ક્રૂરકોષ્ઠતયા પ્રભૂતદેયત્વેન વા સુનિરૂઢમપ્રાપ્તસ્ય નિર્હરણીયો દોષોઽસ્તીતિ પ્રયોજનમપેક્ષ્ય ચતુર્થમપિ નિરૂહં સુનિરૂઢલિઙ્ગાર્થં પ્રયોજયેત્| ‘ચતુર્થં વા યથાર્હતઃ’ ઇતિ પાઠે નિરૂહસાધ્યપ્રયોજનાનુરોધાચ્ચતુર્થમપિ પુટકં પ્રયોજયેદિત્યર્થઃ||૩-૬||
Adhikarana ૩ (૭) · Śloka ૭
સમ્યઙ્નિરૂઢલિઙ્ગે તુ પ્રાપ્તે બસ્તિં નિવારયેત્ |૭|
सम्यङ्निरूढलिङ्गे तु प्राप्ते बस्तिं निवारयेत् |७|
🔊 Audio coming soon
અમુમેવાર્થં પ્રકટયન્નાહ- સમ્યગિત્યાદિ| કેચિદ્રક્તમપ્યત્ર ચતુર્થં શમનીયમસ્તીતિ ચતુર્થં બસ્તિદાનમાહુઃ; અપરે તુ પશ્ચાદ્દાહનિર્વાપણાર્થં મધુરશીતૈશ્ચતુર્થોઽપિ બસ્તિર્દેય ઇતિ વદન્તિ|૭|-
Adhikarana ૪ (૭) · Śloka ૮
વિશેષાત્ સુકુમારાણાં હીન એવ ક્રમો હિતઃ ||૭|| અપિ હીનક્રમં કુર્યાન્ન તુ કુર્યાદતિક્રમમ્ |૮|
विशेषात् सुकुमाराणां हीन एव क्रमो हितः ||७|| अपि हीनक्रमं कुर्यान्न तु कुर्यादतिक्रमम् |८|
🔊 Audio coming soon
હીનયોગજાતિયોગજયોર્વ્યાપદોર્મધ્યે અતિયોગજા વ્યાપન્મહાત્યયં કરોતીતિ તતો બિભ્યદાહ- અપિ હીનેત્યાદિ||૭||-
Adhikarana ૫ (૮) · Śloka ૯
યસ્ય સ્યાદ્બસ્તિરલ્પોઽલ્પવેગો હીનમલાનિલઃ ||૮|| દુર્નિરૂઢઃ સ વિજ્ઞેયો મૂત્રાર્ત્યરુચિજાડ્યવાન્ |૯|
यस्य स्याद्बस्तिरल्पोऽल्पवेगो हीनमलानिलः ||८|| दुर्निरूढः स विज्ञेयो मूत्रार्त्यरुचिजाड्यवान् |९|
🔊 Audio coming soon
હીનનિરૂઢલક્ષણમાહ- યસ્યેત્યાદિ| અલ્પઃ અલ્પગુણમાત્રઃ| અલ્પવેગઃ સ્તોકવેગઃ| મૂત્રાર્તિઃ મૂત્રપીડા| અલ્પગુણમાત્રબસ્ત્યુપયોગોત્ક્લેશિતમલાવરોધેન જાડ્યમપટુતા||૮||-
Adhikarana ૬ (૯) · Śloka ૧૦
યાન્યેવ પ્રાઙ્મયોક્તાનિ લિઙ્ગાન્યતિવિરેચિતે ||૯|| તાન્યેવાતિનિરૂઢેઽપિ વિજ્ઞેયાનિ વિપશ્ચિતા |૧૦|
यान्येव प्राङ्मयोक्तानि लिङ्गान्यतिविरेचिते ||९|| तान्येवातिनिरूढेऽपि विज्ञेयानि विपश्चिता |१०|
🔊 Audio coming soon
અતિનિરૂઢલિઙ્ગમાહ- યાનીત્યાદિ| યાન્યેવ પ્રાગુક્તાનિ શૂલગુદભ્રંશકફાતિયોગાદીનિ ||૯||-
Adhikarana ૭ (૧૦) · Śloka ૧૧
યસ્ય ક્રમેણ ગચ્છન્તિ વિટ્પિત્તકફવાયવઃ ||૧૦|| લાઘવં ચોપજાયેત સુનિરૂઢં તમાદિશેત્ |૧૧|
यस्य क्रमेण गच्छन्ति विट्पित्तकफवायवः ||१०|| लाघवं चोपजायेत सुनिरूढं तमादिशेत् |११|
🔊 Audio coming soon
સમ્યઙ્નિરૂઢલિઙ્ગમાહ- યસ્યેત્યાદિ| વિટ્ મલઃ||૧૦||-
Adhikarana ૮ (૧૧-૧૩) · Śloka ૧૪
સુનિરૂઢં તતો જન્તું સ્નાતવન્તં તુ ભોજયેત્ ||૧૧|| પિત્તશ્લેષ્માનિલાવિષ્ટં ક્ષીરયૂષરસૈઃ ક્રમાત્ | સર્વં વા જાઙ્ગલરસૈર્ભોજયેદવિકારિભિઃ ||૧૨|| ત્રિભાગહીનમર્ધં વા હીનમાત્રમથાપિ વા | યથાગ્નિદોષં માત્રેયં ભોજનસ્ય વિધીયતે ||૧૩|| અનન્તરં તતો યુઞ્જ્યાદ્યથાસ્વં સ્નેહબસ્તિના |૧૪|
सुनिरूढं ततो जन्तुं स्नातवन्तं तु भोजयेत् ||११|| पित्तश्लेष्मानिलाविष्टं क्षीरयूषरसैः क्रमात् | सर्वं वा जाङ्गलरसैर्भोजयेदविकारिभिः ||१२|| त्रिभागहीनमर्धं वा हीनमात्रमथापि वा | यथाग्निदोषं मात्रेयं भोजनस्य विधीयते ||१३|| अनन्तरं ततो युञ्ज्याद्यथास्वं स्नेहबस्तिना |१४|
🔊 Audio coming soon
સુનિરૂઢસ્ય પશ્ચાત્કર્મ નિર્દિશન્નાહ- સુનિરૂઢમિત્યાદિ| કેચિદત્ર નિરૂઢલિઙ્ગોત્પાદપુટપ્રત્યાગમાનન્તરં પીતનાગરકર્ષતોયસ્યોદ્વર્તનસ્નાનાદિકં મન્યન્તે| તદુક્તં- “તતઃ પ્રત્યાગતે બસ્તૌ વાર્યુષ્ણં નાગરૈઃ શૃતમ્| પાયયેત્ કૃતશૌચં ચ સ્નાપયેદુષ્ણવારિણા- ” ઇતિ| કિયદ્ભોજનં તદાહ- ત્રિભાગેત્યાદિ| હીનમાત્રમથાપિ વેત્યત્ર માત્રશબ્દોઽલ્પાર્થઃ; તેન હીનમાત્રમલ્પહીનમ્| તતઃ માત્રાવદ્ભોજનાનન્તરમ્| યથાસ્વં યો ય આત્મીયદોષાપેક્ષયા સ્નેહબસ્તિસ્તેન સ્નેહબસ્તિના યુઞ્જ્યાત્ પરં સુનિરૂઢમેવ પુરુષં નતુ દુર્નિરૂઢં, તત્ર સદોષતયા યથાદોષં નિરૂહણમેવ કાર્યમ્| ન ચાતિરૂઢં, તત્રાતિવિરિક્તવદ્ભેષજં શીતપરિષેકપિચ્છાબસ્ત્યાદિકં નતુ સ્નેહબસ્તિઃ; તથા ચ વિદેહઃ- “અતિતીક્ષ્ણૈર્નિરૂઢસ્ય હૃતદોષસ્ય સર્વતઃ| કઞ્ચિદેવાનભિપ્રેતં માર્ગં સ્નેહોઽનુગચ્છતિ”- ઇતિ| ગયદાસસ્ત પરિભાષિતં ષટ્પલપ્રમાણં સ્નેહબસ્તિમત્ર દેયં ન મન્યતે, કિઞ્ચાનુવાસનાખ્યં પલત્રયપ્રમાણં સ્નેહબસ્તિં દેયં મન્યતે| યત્ર તુ સ્નેહબસ્તિઃ સ્વતન્ત્રઃ, તત્રૈવ ષટ્પલપ્રમાણઃ||૧૧-૧૩||-
Adhikarana ૯ (૧૪) · Śloka ૧૫
વિવિક્તતા મનસ્તુષ્ટિઃ સ્નિગ્ધતા વ્યાધિનિગ્રહઃ ||૧૪|| આસ્થાપનસ્નેહબસ્ત્યોઃ સમ્યગ્દાને તુ લક્ષણમ્ |૧૫|
विविक्तता मनस्तुष्टिः स्निग्धता व्याधिनिग्रहः ||१४|| आस्थापनस्नेहबस्त्योः सम्यग्दाने तु लक्षणम् |१५|
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં સાન્વાસનાસ્થાપનસ્ય સમ્યગ્દત્તસ્ય લક્ષણમાહ- વિવિક્તતેત્યાદિ| વિવિક્તતા સમ્યક્પૃથગવધારણં, મનસ એવેન્દ્રિયાર્થેષુ સમ્યગવધારણસામર્થ્યં, રસાદિધાતુવહસ્રોતસામનાવૃતત્વં વા વિવિક્તતા||૧૪||-
Adhikarana ૧૦ (૧૫) · Śloka ૧૬
તદહસ્તસ્ય પવનાદ્ભયં બલવદિષ્યતે ||૧૫|| રસૌદનસ્તેન શસ્તસ્તદહશ્ચાનુવાસનમ્ |૧૬|
तदहस्तस्य पवनाद्भयं बलवदिष्यते ||१५|| रसौदनस्तेन शस्तस्तदहश्चानुवासनम् |१६|
🔊 Audio coming soon
કુતઃ પુનર્નિરૂહશુદ્ધસ્ય મન્દાગ્નેસ્તદહરેવ માંસરસભોજનમનુવાસનયોજનં ચેત્યાહ- તદહરિત્યાદિ| નિરૂહણાદ્વિડ્વાતાદિપ્રવૃત્તિલક્ષણેન ધાતુક્ષયેણ કુપિતાનિલસ્ય બલવદેવ ભયમતસ્તદહરેવ રસૌદનભોજનં, તચ્ચ નિરૂહણમન્દીકૃતાનલવધભયાન્માત્રાવત્; તથા પવનભયાત્તદહરેવ દ્વાદશપ્રસૃતનિરૂહચતુર્થાંશેન સ્નેહેનાનુવાસનમ્| ગયદાસસ્તુ સુનિરૂઢસ્ય તદહઃ પલત્રયમેવાનુવાસનં; તથા તદહશ્ચેતિ ચકારો ભિન્નક્રમે, તેનાનુવાસનં ચેત્યત્ર સમ્બન્ધાદનુક્તોઽપિ માત્રાબસ્તિશ્ચાત્ર સમુચ્ચીયત ઇતિ મન્યતે; ન ષટ્પલપ્રમાણં સ્નેહબસ્તિં, ભોજદર્શનાદિતિ||૧૫||-
Adhikarana ૧૧ (૧૬) · Śloka ૧૭
પશ્ચાદગ્નિબલં મત્વા પવનસ્ય ચ ચેષ્ટિતમ્ ||૧૬|| અન્નોપસ્તમ્ભિતે કોષ્ઠે સ્નેહબસ્તિર્વિધીયતે |૧૭|
पश्चादग्निबलं मत्वा पवनस्य च चेष्टितम् ||१६|| अन्नोपस्तम्भिते कोष्ठे स्नेहबस्तिर्विधीयते |१७|
🔊 Audio coming soon
નિરૂહણાદનન્તરં તૃતીયચતુર્થાદાવપિ દિને બસ્તિદાનમાહ- પશ્ચાદિત્યાદિ| પશ્ચાત્ સાન્વાસનાન્નિરૂહણાત્| અગ્નિબલં દીપ્તં બલં વયઃશક્ત્યનુરૂપમુપલભ્ય, પવનસ્ય ચ ચેષ્ટિતં મત્વેતિ સઞ્ચલનશબ્દકરસ્ફુરણાદિકમવધાર્ય, અન્નપાનેનાવષ્ટબ્ધે કોષ્ઠે સ્નેહબસ્તિરુત્તમમાત્રારૂપઃ ષટ્પલઃ ક્રિયતે| તથાચ તન્ત્રાન્તરં- ‘દ્વ્યહાત્ત્ર્યહાચ્ચતુર્થે પઞ્ચમે વા દદ્યાન્નિરૂહાદનુવાસનમ્’ ઇતિ||૧૬||-
Adhikarana ૧૨ (૧૭) · Śloka ૧૮
અનાયાન્તં મુહૂર્તાત્તુ નિરૂહં શોધનૈર્હરેત્ ||૧૭|| તીક્ષ્ણૈર્નિરૂહૈર્મતિમાન્ ક્ષારમૂત્રામ્લસંયુતૈઃ |૧૮|
अनायान्तं मुहूर्तात्तु निरूहं शोधनैर्हरेत् ||१७|| तीक्ष्णैर्निरूहैर्मतिमान् क्षारमूत्राम्लसंयुतैः |१८|
🔊 Audio coming soon
તતઃ પરં ઘટિકાદ્વયાદનાગચ્છતો નિરૂહસ્ય નિર્હરણોપાયં દર્શયતિ- અનાયાન્તમિત્યાદિ| નિરૂહૈર્મતિમાન્ હરેદિતિ સમ્બન્ધઃ| કથમ્ભૂતૈર્નિરૂહૈરિત્યાહ- શોધનૈઃ તીક્ષ્ણૈઃ| ક્ષારમૂત્રામ્લસંયુતૈઃ ક્ષારો યવક્ષારઃ, મૂત્રં ગોમૂત્રમ્, અમ્લં કાઞ્જિકમ્||૧૭||-
Adhikarana ૧૩ (૧૮) · Śloka ૧૯
વિગુણાનિલવિષ્ટબ્ધં ચિરં તિષ્ઠન્નિરૂહણમ્ ||૧૮|| શૂલારતિજ્વરાનાહાન્મરણં વા પ્રવર્તયેત્ |૧૯|
विगुणानिलविष्टब्धं चिरं तिष्ठन्निरूहणम् ||१८|| शूलारतिज्वरानाहान्मरणं वा प्रवर्तयेत् |१९|
🔊 Audio coming soon
વિગુણો વિપરીતઃ| અરતિર્ન કુત્રચિદવસ્થિતિશ્ચેતસઃ||૧૮||-
Adhikarana ૧૪ (૧૯-૨૦) · Śloka ૨૦
ન તુ ભુક્તવતો દેયમાસ્થાપનમિતિ સ્થિતિઃ ||૧૯|| વિસૂચિકાં વા જનયેચ્છર્દિં વાઽપિ સુદારુણામ્ | કોપયેત્ સર્વદોષાન્ વા તસ્માદ્દદ્યાદભોજિને ||૨૦||
न तु भुक्तवतो देयमास्थापनमिति स्थितिः ||१९|| विसूचिकां वा जनयेच्छर्दिं वाऽपि सुदारुणाम् | कोपयेत् सर्वदोषान् वा तस्माद्दद्यादभोजिने ||२०||
🔊 Audio coming soon
ભુક્તવતઃ કસ્માદાસ્થાપનં નિષિધ્યતે તદાહ- ન ત્વિત્યાદિ| ન તુ ભુક્તવત ઇત્યાદિના ય આસ્થાપનનિષેધોઽભિહિતસ્તસ્ય દૃઢીકરણાર્થં ભુક્તવતો વિસૂચિકાદિદોષોદ્ભાવનયાઽભોજિને દાનમાહ- વિસૂચિકાં વેત્યાદિ||૧૯-૨૦||
Adhikarana ૧૫ (૨૧-૨૨) · Śloka ૨૨
જીર્ણાન્નસ્યાશયે દોષાઃ પુંસઃ પ્રવ્યક્તિમાગતાઃ | નિઃશેષાઃ સુખમાયાન્તિ ભોજનેનાપ્રપીડિતાઃ ||૨૧|| નવાઽઽસ્થાપનવિક્ષિપ્તમન્નમગ્નિઃ પ્રધાવતિ | તસ્માદાસ્થાપનં દેયં નિરાહારાય જાનતા ||૨૨||
जीर्णान्नस्याशये दोषाः पुंसः प्रव्यक्तिमागताः | निःशेषाः सुखमायान्ति भोजनेनाप्रपीडिताः ||२१|| नवाऽऽस्थापनविक्षिप्तमन्नमग्निः प्रधावति | तस्मादास्थापनं देयं निराहाराय जानता ||२२||
🔊 Audio coming soon
વિસૂચિકેત્યાદિદૂષણોદ્ભાવનદ્વારેણાભોજિને દાનમભિધાય જીર્ણાન્નસ્યેત્યાદ્યુક્તગુણદ્વારેણાપ્યભોજિન એવ દાનમાહ- જીર્ણાન્નસ્યેત્યાદિ| પ્રવ્યક્તિં સ્પષ્ટતાં નિરાવરણતામિત્યર્થઃ||૨૧-૨૨||
Adhikarana ૧૬ (૨૩) · Śloka ૨૩
આવસ્થિકં ક્રમં ચાપિ બુદ્ધ્વા કાર્યં નિરૂહણમ્ | મલેઽપકૃષ્ટે દોષાણાં બલવત્ત્વં ન વિદ્યતે ||૨૩||
आवस्थिकं क्रमं चापि बुद्ध्वा कार्यं निरूहणम् | मलेऽपकृष्टे दोषाणां बलवत्त्वं न विद्यते ||२३||
🔊 Audio coming soon
તીવ્રશૂલાધ્માનાદિરોગાવસ્થસ્યોપક્રમેણાપિ નોર્ધ્વં શુદ્ધ્યતઃ ફલવર્ત્યાદિપ્રણિધાનપૂર્વકં ભુક્તવતોઽપિ નિરૂહદાનં કર્તવ્યં સ્યાદત આહ- આવસ્થિકમિત્યાદિ||૨૩||
Adhikarana ૧૭ (૨૪-૨૮) · Śloka ૨૮
ક્ષીરાણ્યમ્લાનિ મૂત્રાણિ સ્નેહાઃ ક્વાથા રસાસ્તથા | લવણાનિ ફલં ક્ષૌદ્રં શતાહ્વા સર્ષપં વચા ||૨૪|| એલા ત્રિકટુકં રાસ્ના સરલો દેવદારુ ચ | રજની મધુકં હિઙ્ગુ કુષ્ઠં સંશોધનાનિ ચ ||૨૫|| કટુકા શર્કરા મુસ્તમુશીરં ચન્દનં શટી | મઞ્જિષ્ઠા મદનં ચણ્ડા ત્રાયમાણા રસાઞ્જનમ્ ||૨૬|| બિલ્વમધ્યં યવાની ચ ફલિની શક્રજા યવાઃ | કાકોલી ક્ષીરકાકોલી જીવકર્ષભકાવુભૌ ||૨૭|| તથા મેદા મહામેદા ઋદ્ધિર્વૃદ્ધિર્મધૂલિકા | નિરૂહેષુ યથાલાભમેષ વર્ગો વિધીયતે ||૨૮||
क्षीराण्यम्लानि मूत्राणि स्नेहाः क्वाथा रसास्तथा | लवणानि फलं क्षौद्रं शताह्वा सर्षपं वचा ||२४|| एला त्रिकटुकं रास्ना सरलो देवदारु च | रजनी मधुकं हिङ्गु कुष्ठं संशोधनानि च ||२५|| कटुका शर्करा मुस्तमुशीरं चन्दनं शटी | मञ्जिष्ठा मदनं चण्डा त्रायमाणा रसाञ्जनम् ||२६|| बिल्वमध्यं यवानी च फलिनी शक्रजा यवाः | काकोली क्षीरकाकोली जीवकर्षभकावुभौ ||२७|| तथा मेदा महामेदा ऋद्धिर्वृद्धिर्मधूलिका | निरूहेषु यथालाभमेष वर्गो विधीयते ||२८||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં બસ્તિયૌગિકાનિ દ્રવ્યાણ્યુપદિશન્નાહ- ક્ષીરાણીત્યાદિ| ફલં ત્રિફલા| સરલો વૃક્ષવિશેષઃ| સંશોધનાનિ ત્રિવૃદાદીનિ| મદનં મદનફલમ્| શક્રજા યવા ઇન્દ્રયવાઃ| મધૂલિકા તૃણવિશેષઃ ‘મર્કટિકા’ ઇતિ લોકે||૨૪-૨૮||
Adhikarana ૧૮ (૨૯) · Śloka ૩૧
સ્વસ્થે ક્વાથસ્ય ચત્વારો ભાગાઃ સ્નેહસ્ય પઞ્ચમઃ | ક્રુદ્ધેઽનિલે ચતુર્થસ્તુ ષષ્ઠઃ પિત્તે કફેઽષ્ટમઃ ||૨૯|| સર્વેષુ ચાષ્ટમો ભાગઃ કલ્કાનાં લવણં પુનઃ | ક્ષૌદ્રં મૂત્રં ફલં ક્ષીરમમ્લં માંસરસં તથા ||૩૦|| યુક્ત્યા પ્રકલ્પયેદ્ધીમાન્ નિરૂહે ... |૩૧|
स्वस्थे क्वाथस्य चत्वारो भागाः स्नेहस्य पञ्चमः | क्रुद्धेऽनिले चतुर्थस्तु षष्ठः पित्ते कफेऽष्टमः ||२९|| सर्वेषु चाष्टमो भागः कल्कानां लवणं पुनः | क्षौद्रं मूत्रं फलं क्षीरमम्लं मांसरसं तथा ||३०|| युक्त्या प्रकल्पयेद्धीमान् निरूहे ... |३१|
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ નિરૂહણેષુ ક્વાથાદિષુ પ્રતિદોષં કિયતી કસ્ય માત્રેત્યાહ- સ્વસ્થ ઇત્યાદિ| સ્વસ્થે સમવાતપિત્તકફે પુરુષે| દ્વાદશપ્રસૃતસ્ય નિરૂહસ્ય ક્વાથસ્ય ચત્વારો ભાગાશ્ચત્વારઃ પ્રસૃતાઃ અષ્ટૌ પલાનિ| સ્નેહસ્ય પઞ્ચમ ઇતિ ચતુર્વિંશતિપલનિરૂહાપેક્ષયા પાદોનપઞ્ચપલાનિ| ક્રુદ્ધેઽનિલે ચતુર્થ ઇતિ ચતુર્થો ભાગઃ ષટ્પલાનીત્યર્થઃ | ષષ્ઠઃ પિત્તે ઇતિ ક્રુદ્ધે પિત્તે સ્નેહસ્ય ષષ્ઠો ભાગશ્ચત્વારિ પલાનીત્યર્થઃ| કફેઽષ્ટમ ઇતિ ક્રુદ્ધે કફે સ્નેહસ્યાષ્ટમો ભાગસ્ત્રીણિ પલાનીત્યર્થઃ| કષાયસ્નેહૌ વિભજ્ય કલ્કભાગં દર્શયન્નાહ- સર્વેષ્વિતિ| સર્વેષુ વાતપિત્તશ્લેષ્મસુ કલ્કસ્યાષ્ટમો ભાગસ્ત્રીણિ પલાનીત્યર્થઃ| ‘સર્વેષુ સ્વસ્થાસ્વસ્થેષુ’ ઇતિ ગયી| લવણં પુનરિત્યાદિ લવણાદીનિ વિશેષપ્રમાણેનાનુક્તાન્યપિ યુક્ત્યા દાપયેત્, યુક્ત્યા યોગેનેત્યર્થઃ| યથા યોગાતિયોગૌ ન ભવતઃ| નનુ કષાયાદિવલ્લવણાદિષુ કુતો માત્રા નોક્તા? સત્યં, લવણાદીનાં દોષભેષજયોઃ સામાન્યવિશેષેણ ગુણમવલોક્ય સમ્યગ્યોગસાધનમેવ માનમ્| તદ્યથા- વાતે ક્ષૌદ્રં મિતં, પિત્તે નાતિબહુ, બહુ પુનઃ કફે ઇતિ| એવમન્યેષ્વપિ દ્રવ્યેષુ જ્ઞેયમ્| નિયતે પુનર્માને ક્વચિદ્યોગઃ ક્વચિદયોગ ઇતિ સ્યાત્| એતદુક્તં ભવતિ- કષાયાદિના નિયતમાનેન સહાનિયતમાનૈર્લવણાદિભિર્યુક્ત્યા દ્વાદશ પ્રસૃતાઃ પૂરણીયા ઇતિ| તતો લવણાદીનાં માત્રાં દોષભેષજયોઃ સામાન્યવિશેષન્યાયેન ગુણમવલોક્ય સમ્યક્ પ્રકલ્પયેત્| ક્વચિદ્વાતાદિવિષયસાત્મ્યમન્યથા પઠ્યતે| તથાહિ- “મધુસ્નેહનકલ્કાખ્યકષાયાવાપતઃ ક્રમાત્| ત્રીણિ ષડ્ દ્વાદશ ત્રીણિ પલાન્યનિલરોગિણામ્| પિત્તે ચત્વારિ ચત્વારિ દ્વે દ્વિપઞ્ચ ચતુષ્ટયમ્| ષટ્ ત્રીણિ દ્વે દશ ત્રીણિ કફે ચાપિ નિરૂહણમ્”- ઇતિ પૂર્વાચાર્યભણિતત્વાદ્દ્વયમપિ મતં પ્રમાણમ્||૨૯||
Adhikarana ૧૯ (૩૦-૩૨) · Śloka ૩૨
... કલ્પના ત્વિયમ્ ||૩૧|| કલ્કસ્નેહકષાયાણામવિવેકાદ્ભિષગ્વરૈઃ | બસ્તેઃ સુકલ્પના પ્રોક્તા તસ્ય દાનં યથાર્થકૃત્ ||૩૨||
... कल्पना त्वियम् ||३१|| कल्कस्नेहकषायाणामविवेकाद्भिषग्वरैः | बस्तेः सुकल्पना प्रोक्ता तस्य दानं यथार्थकृत् ||३२||
🔊 Audio coming soon
નિરૂહાવયવયોગિષુ સમ્યગ્યોગહેતુકમાત્રાં નિયમ્ય સમુદાયકલ્પનામુદ્દિશન્નાહ- કલ્પના ત્વિયમિતિ| કા પુનરિયમિત્યાહ કલ્કસ્નેહકષાયાણામિત્યાદિ| અવિવેકાદિતિ લ્યબ્લોપે પઞ્ચમી; તેન કલ્કાદીનાં વિવેકાભાવમપૃથગ્ભાવં વીક્ષ્ય સુકલ્પના ભિષગ્વરૈઃ પ્રોક્તા| એતેન હસ્તપ્રધાવનસીમન્તાદિકૃન્મિથ્યાયુક્તઃ| તથા ચોક્તં- “ન ધાવત્યૌષધં પાણિં ન તિષ્ઠત્યવલિપ્ય ચ| ન કરોતિ ચ સીમન્તં સ નિરૂહઃ સુયોજિતઃ”- ઇતિ| તસ્ય દાનં યથાર્થકૃદિતિ વાતપિત્તકફશોણિતહરણશોધનસઙ્ગ્રહણલેખનબૃંહણવાજીકરણરસાયનાદિયોગકૃત્||૩૦-૩૨||
Adhikarana ૨૦ (૩૩-૩૬) · Śloka ૩૬
દત્ત્વાઽઽદૌ સૈન્ધવસ્યાક્ષં મધુનઃ પ્રસૃતદ્વયમ્ | પાત્રે તલેન મથ્નીયાત્તદ્વત્ સ્નેહં શનૈઃ શનૈઃ ||૩૩|| સમ્યક્ સુમથિતે દદ્યાત્ ફલકલ્કમતઃ પરમ્ | તતો યથોચિતાન્ કલ્કાન્ ભાગૈઃ સ્વૈઃ શ્લક્ષ્ણપેષિતાન્ ||૩૪|| ગમ્ભીરે ભાજનેઽન્યસ્મિન્મથ્નીયાત્તં ખજેન ચ | યથા વા સાધુ મન્યેત ન સાન્દ્રો ન તનુઃ સમઃ ||૩૫|| રસક્ષીરામ્લમૂત્રાણાં દોષાવસ્થામવેક્ષ્ય તુ | કષાયપ્રસૃતાન્ પઞ્ચ સુપૂતાંસ્તત્ર દાપયેત્ ||૩૬||
दत्त्वाऽऽदौ सैन्धवस्याक्षं मधुनः प्रसृतद्वयम् | पात्रे तलेन मथ्नीयात्तद्वत् स्नेहं शनैः शनैः ||३३|| सम्यक् सुमथिते दद्यात् फलकल्कमतः परम् | ततो यथोचितान् कल्कान् भागैः स्वैः श्लक्ष्णपेषितान् ||३४|| गम्भीरे भाजनेऽन्यस्मिन्मथ्नीयात्तं खजेन च | यथा वा साधु मन्येत न सान्द्रो न तनुः समः ||३५|| रसक्षीराम्लमूत्राणां दोषावस्थामवेक्ष्य तु | कषायप्रसृतान् पञ्च सुपूतांस्तत्र दापयेत् ||३६||
🔊 Audio coming soon
બસ્તિદ્રવ્યાણિ યેન ક્રમેણ યોજ્યન્તે તમાહ- દત્ત્વેત્યાદિ| અક્ષઃ કર્ષમિત્યર્થઃ| મધુનઃ પ્રસૃતદ્વયં ચત્વારિ પલાનિ| તલેન હસ્તતલેન| તદ્વત્ સ્નેહં મધુપ્રમાણમ્| શનૈઃ શનૈરલ્પમલ્પં સ્નેહં દત્ત્વેત્યર્થઃ| શનૈઃ શનૈરિત્યુત્તરત્રાપિ સમ્બધ્યતે| ફલકલ્કમતઃ પરં અતઃ પરમસ્મિન્ સુમથિતે ફલકલ્કં મદનફલકલ્કમ્| તત ઇત્યાદિ તતઃ ફલકલ્કાદિદાનોત્તરમ્| કલ્કાદીન્ યથોચિતાન્ વાતાદિષૂચિતાનતિક્રમેણ| ભાગૈઃ સ્વૈરિતિ અંશૈરાત્મીયૈઃ, યથા મદનફલેન સહ સર્વકલ્કદ્રવ્યાણાં પલત્રયં ભવત્યેવં કલ્પિતૈઃ| શ્લક્ષ્ણપેષિતાન્ સૂક્ષ્મપેષિતાન્ સૂક્ષ્મપેષિતાન્ કલ્કાન્ દદ્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| ગમ્ભીરે ઇત્યાદિ પૂર્વપાત્રાદન્યસ્મિન્ ગમ્ભીરભાજને ખજેન મથ્નીયાત્| ખજોઽત્ર પઞ્ચાઙ્ગુલો હસ્તો મન્થાનશ્ચ| યથેત્યાદિ મથ્નીત્યાદિત્રાપિ સમ્બન્ધનીયમ્| એતેન કરેણાપિ મથ્નીયાદિત્યર્થઃ| રસેત્યાદિ રસાદીનાં દોષાવસ્થામપેક્ષ્ય ‘માત્રામર્પયેત્’ ઇતિ શેષઃ| તન્ત્રાન્તરે નિરૂહયોજના પ્રોક્તા- “માક્ષિકં લવણં સ્નેહં કલ્કં ક્વાથમિતિ ક્રમાત્| આવાપ્યાવાપ્ય પાત્રે તન્મથ્નીયાદન્તરાઽન્તરા| સમ્યક્ પાણિતલેનૈવ નિરૂહે યોજનાવિધિઃ”- ઇતિ||૩૩-૩૬||
Adhikarana ૨૧ (૩૭-૪૧) · Śloka ૪૧
અત ઊર્ધ્વં દ્વાદશપ્રસૃતાન્ વક્ષ્યામઃ | દત્ત્વાઽઽદૌ સૈન્ધવસ્યાક્ષં મધુનઃ પ્રસૃતિદ્વયમ્ | વિનિર્મથ્ય તતો દદ્યાત્ સ્નેહસ્ય પ્રસૃતિત્રયમ્ ||૩૭|| એકીભૂતે તતઃ સ્નેહે કલ્કસ્ય પ્રસૃતિં ક્ષિપેત્ | સમ્મૂર્ચ્છિતે કષાયં તુ ચતુઃપ્રસૃતિસમ્મિતમ્ ||૩૮|| વિતરેચ્ચ તદાવાપમન્તે દ્વિપ્રસૃતોન્મિતમ્ | એવં પ્રકલ્પિતો બસ્તિર્દ્વાદશપ્રસૃતો ભવેત્ ||૩૯|| જ્યેષ્ઠાયાઃ ખલુ માત્રાયાઃ પ્રમાણમિદમીરિતમ્ | અપહ્રાસે ભિષક્કુર્યાત્તદ્વત્ પ્રસૃતિહાપનમ્ ||૪૦|| યથાવયો નિરૂહાણાં કલ્પનેયમુદાહૃતા | સૈન્ધવાદિદ્રવાન્તાનાં સિદ્ધિકામૈર્ભિષગ્વરૈઃ ||૪૧||
अत ऊर्ध्वं द्वादशप्रसृतान् वक्ष्यामः | दत्त्वाऽऽदौ सैन्धवस्याक्षं मधुनः प्रसृतिद्वयम् | विनिर्मथ्य ततो दद्यात् स्नेहस्य प्रसृतित्रयम् ||३७|| एकीभूते ततः स्नेहे कल्कस्य प्रसृतिं क्षिपेत् | सम्मूर्च्छिते कषायं तु चतुःप्रसृतिसम्मितम् ||३८|| वितरेच्च तदावापमन्ते द्विप्रसृतोन्मितम् | एवं प्रकल्पितो बस्तिर्द्वादशप्रसृतो भवेत् ||३९|| ज्येष्ठायाः खलु मात्रायाः प्रमाणमिदमीरितम् | अपह्रासे भिषक्कुर्यात्तद्वत् प्रसृतिहापनम् ||४०|| यथावयो निरूहाणां कल्पनेयमुदाहृता | सैन्धवादिद्रवान्तानां सिद्धिकामैर्भिषग्वरैः ||४१||
🔊 Audio coming soon
દ્વાદશપ્રસૃતિપ્રમાણસાધનં નિર્દિશન્નાહ- અત ઇત્યાદિ| સમ્મૂર્ચ્છિતે સમ્મિલિતે| વિતરેત્ દદ્યાત્| આવાપઃ પશ્ચાન્નિક્ષેપ્યં ક્ષીરકાઞ્જિકાદિ દ્રવ્યમ્| દ્વિપ્રસૃતોન્મિતં ચતુઃપલપ્રમાણમ્| સૈન્ધવકર્ષસ્તુ સ્તોકત્વાચ્ચતુર્વિંશતિપલેષ્વેવાન્તર્ભવતીત્યતિરિક્તદોષો ન વાચ્યઃ| અપહ્રાસે અપહ્રાસવિષયે સ્તોકકરણાભિલાષે પ્રસૃતહાપનં પલદ્વયાદિત્યાગં ભિષક્ કુર્યાત્||૩૭-૪૧||
Adhikarana ૨૨ (૪૨) · Śloka ૪૨
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યન્તે બસ્તયોઽત્ર વિભાગશઃ | યથાદોષં પ્રયુક્તા યે હન્યુર્નાનાવિધાન્ ગદાન્ ||૪૨||
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यन्ते बस्तयोऽत्र विभागशः | यथादोषं प्रयुक्ता ये हन्युर्नानाविधान् गदान् ||४२||
🔊 Audio coming soon
વિભાગશઃ વિભાગેનેત્યર્થઃ| યથાદોષપ્રયુક્તા ઇત્યત્ર દોષશબ્દો વાતાદિષુ વ્યાધિષુ ચ પ્રવર્તતે||૪૨||
Adhikarana ૨૩ (૪૩-૪૬) · Śloka ૪૬
શમ્પાકોરુબુવર્ષાભૂવાજિગન્ધાનિશાચ્છદૈઃ | પઞ્ચમૂલીબલારાસ્નાગુડૂચીસુરદારુભિઃ ||૪૩|| ક્વથિતૈઃ પાલિકૈરેભિર્મદનાષ્ટકસંયુતૈઃ | કલ્કૈર્માગધિકામ્ભોદહપુષામિસિસૈન્ધવૈઃ ||૪૪|| વત્સાહ્વયપ્રિયઙ્ગૂગ્રાયષ્ટ્યાહ્વયરસાઞ્જનૈઃ | દદ્યાદાસ્થાપનં કોષ્ણં ક્ષૌદ્રાદ્યૈરભિસંસ્કૃતમ્ ||૪૫|| પૃષ્ઠોરુત્રિકશૂલાશ્મવિણ્મૂત્રાનિલસઙ્ગિનામ્ | ગ્રહણીમારુતાર્શોઘ્નં રક્તમાંસબલપ્રદમ્ ||૪૬||
शम्पाकोरुबुवर्षाभूवाजिगन्धानिशाच्छदैः | पञ्चमूलीबलारास्नागुडूचीसुरदारुभिः ||४३|| क्वथितैः पालिकैरेभिर्मदनाष्टकसंयुतैः | कल्कैर्मागधिकाम्भोदहपुषामिसिसैन्धवैः ||४४|| वत्साह्वयप्रियङ्गूग्रायष्ट्याह्वयरसाञ्जनैः | दद्यादास्थापनं कोष्णं क्षौद्राद्यैरभिसंस्कृतम् ||४५|| पृष्ठोरुत्रिकशूलाश्मविण्मूत्रानिलसङ्गिनाम् | ग्रहणीमारुतार्शोघ्नं रक्तमांसबलप्रदम् ||४६||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં કુપિતાનિલમધિકૃત્ય બસ્તિદાનમાહ, તથા સર્વબસ્તિદ્રવ્યનિક્ષેપક્રમં ચ| શમ્પાકઃ કિરમાલકઃ| નિશાચ્છદઃ શટી| પઞ્ચમૂલી અત્ર હ્રસ્વા| અમ્ભોદઃ મુસ્તા| તત્ર શમ્પાકાદીનિ સુરદારુપર્યન્તાનિ ચતુર્દશપલપ્રમિતાનિ, મદનાષ્ટકસંયુતાનિ ચતુર્ભિર્મદનફલૈઃ પલં ભવતિ, એવં ષોડશપલાનિ દ્રવ્યાણિ જર્જરીકૃત્યાષ્ટગુણમષ્ટાવિંશત્યધિકશતપલપ્રમાણં જલં દત્ત્વા ક્વાથયેદ્ યાવદ્દ્વાત્રિંશત્ પલાનિ ભવન્તિ, તતો વસ્ત્રપૂતં કૃત્વાઽષ્ટપલં ક્વાથં ગૃહ્ણીયાત્; ચતુર્વારપ્રયોજનોઽયં ક્વાથઃ, દ્વિતીયં વા તૃતીયં વેત્યાદિનોક્તત્વાત્| તતશ્ચ ગમ્ભીરં તામ્રભાજનમાનીય, ટઙ્કત્રયપરિમિતં સૈન્ધવં નિક્ષિપ્ય , ક્ષૌદ્રમિત્યુક્તત્વાત્ પલત્રયપરિમિતં મધુ ચ કરતલેન મથ્નીયાત્, તતઃ સૈન્ધવમધુની એકીકૃત્ય, ક્ષૌદ્રાદ્યૈરભિસંસ્કૃતમિત્યત્રાદ્યશબ્દેન સ્નેહક્ષીરકાઞ્જિકમૂત્રમાંસરસાદીનાં સઙ્ગૃહીતત્વાત ષટ્પલપ્રમાણં પક્વં તૈલં પ્રક્ષિપ્ય મથ્નીયાત્; તદનુ ચૈકીભૂત સ્નેહે માગધિકાદિરસાઞ્જનપર્યન્તનવદ્રવ્યચૂર્ણં સૈન્ધવટઙ્કત્રયેણ પલત્રયપ્રમિતં નિક્ષિપ્ય મથ્નીયાત્; સૈન્ધવટઙ્કત્રયપ્રમાણસ્યાદાવેવ ચ નિક્ષિપ્તત્વાત્ કલ્કઃ પલત્રયપરિમિતો નિક્ષિપ્તો ભવતિ; તતશ્ચ દ્વાત્રિંશત્પલપરિમિતક્વાથમધ્યાદષ્ટૌ પલાન્યુદ્ધૃત્ય તત્ર નિક્ષિપેત્; તદનુ ચ માંસરસસ્ય સાર્ધપલં, ક્ષીરસ્યાપિ સાર્ધં પલં, કાઞ્જિકસ્યાર્ધં પલં, તથા ગોમૂત્રસ્યાપિ તત્ર નિક્ષિપ્યતે| એવં ચતુર્વિંશતિપલાનિ ભવન્તિ| એવં દ્વિતીયં તૃતીયં ચતુર્થં વા પુટકં દદ્યાત્| અયં બસ્તિર્વાતરોગે ચ પ્રયોજ્યઃ||૪૩-૪૬||
Adhikarana ૨૪ (૪૭-૫૦) · Śloka ૫૦
ગુડૂચીત્રિફલારાસ્નાદશમૂલબલાપલૈઃ | ક્વથિતૈઃ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈસ્તુ પ્રિયઙ્ગુઘનસૈન્ધવૈઃ ||૪૭|| શતપુષ્પાવચાકૃષ્ણાયવાનીકુષ્ઠબિલ્વજૈઃ | સગુડૈરક્ષમાત્રૈસ્તુ મદનાર્ધપલાન્વિતૈઃ ||૪૮|| ક્ષૌદ્રતૈલઘૃતક્ષીરશુક્તકાઞ્જિકમસ્તુભિઃ | સમાલોડ્ય ચ મૂત્રેણ દદ્યાદાસ્થાપનં પરમ્ ||૪૯|| તેજોવર્ણબલોત્સાહવીર્યાગ્નિપ્રાણવર્ધનમ્ | સર્વમારુતરોગઘ્નં વયઃસ્થાપનમુત્તમમ્ ||૫૦||
गुडूचीत्रिफलारास्नादशमूलबलापलैः | क्वथितैः श्लक्ष्णपिष्टैस्तु प्रियङ्गुघनसैन्धवैः ||४७|| शतपुष्पावचाकृष्णायवानीकुष्ठबिल्वजैः | सगुडैरक्षमात्रैस्तु मदनार्धपलान्वितैः ||४८|| क्षौद्रतैलघृतक्षीरशुक्तकाञ्जिकमस्तुभिः | समालोड्य च मूत्रेण दद्यादास्थापनं परम् ||४९|| तेजोवर्णबलोत्साहवीर्याग्निप्राणवर्धनम् | सर्वमारुतरोगघ्नं वयःस्थापनमुत्तमम् ||५०||
🔊 Audio coming soon
ગુડૂચીત્યાદિ| પલં માંસમ્| શેષં પ્રસિદ્ધમ્| ગુડૂચ્યાદીનિ બલાન્તાનિ ષોડશદ્રવ્યાણિ પ્રત્યેકં પલમિતાનિ, તથા માંસસ્યાપિ ષોડશપલાનિ, એવં સપ્તદશદ્રવ્યાણિ દ્વાત્રિંશત્પલપરિમિતાનિ, માંસસ્ય બહુલત્વાચ્ચતુર્ગુણં ષટ્ત્રિંશદધિકશતપલપ્રમાણં જલં દત્ત્વા ક્વાથયેત્, તતશ્ચતુર્થાંશાવશિષ્ટાનિ દ્વાત્રિંશત્પલાનિ ગ્રાહ્યાણિ, અત એકપુટકસ્યાર્થે પલાષ્ટકં ગ્રાહ્યમ્| પ્રિયઙ્ગ્વાદિદ્રવ્યકલ્કો યથોક્તપ્રમાણેન| બિલ્વજં બિલ્વફલમ્| મધુ પૂર્વવત્, તૈલઘૃતે ચ પૂર્વવત્, ક્ષીરસ્ય દ્વિપલં; શુક્તકાઞ્જિકમસ્તુગોમૂત્રાણાં પ્રત્યેકમર્ધપલમિત્યેવં ચતુર્વિંશતિપલાનિ ભવન્તિ| દ્રવ્યનિક્ષેપક્રમઃ પૂર્વવત્| તેજોવર્ણેત્યાદિ તેજસ્ત્વગ્ગતં ભ્રાજકાગ્નિસઞ્જ્ઞં પિત્તમ્| વર્ણો ગૌરાદિઃ| બલં માંસોપચયઃ| ઉત્સાહઃ ચૈતસિકો ધર્મઃ| વીર્યં શક્તિઃ| પ્રાણા અગ્નીષોમાદયઃ| અયમપિ વાતે વાતરોગે ચ યોજ્યઃ||૪૭-૫૦||
Adhikarana ૨૫ (૫૧-૫૪) · Śloka ૫૪
કુશાદિપઞ્ચમૂલાબ્દત્રિફલોત્પલવાસકૈઃ | સારિવોશીરમઞ્જિષ્ઠારાસ્નારેણુપરૂષકૈઃ ||૫૧|| પાલિકૈઃ ક્વથિતૈઃ સમ્યગ્ દ્રવ્યૈરેભિશ્ચ પેષિતૈઃ | શૃઙ્ગાટકાત્મગુપ્તેભકેસરાગુરુચન્દનૈઃ ||૫૨|| વિદારીમિસિમઞ્જિષ્ઠાશ્યામેન્દ્રયવસિન્ધુજૈઃ | ફલપદ્મકયષ્ઠ્યાહ્વૈઃ ક્ષૌદ્રક્ષીરઘૃતાપ્લુતૈઃ ||૫૩|| દત્તમાસ્થાપનં શીતમમ્લહીનૈસ્તથા દ્રવૈઃ | દાહાસૃગ્દરપિત્તાસૃક્પિત્તગુલ્મજ્વરાઞ્જયેત્ ||૫૪||
कुशादिपञ्चमूलाब्दत्रिफलोत्पलवासकैः | सारिवोशीरमञ्जिष्ठारास्नारेणुपरूषकैः ||५१|| पालिकैः क्वथितैः सम्यग् द्रव्यैरेभिश्च पेषितैः | शृङ्गाटकात्मगुप्तेभकेसरागुरुचन्दनैः ||५२|| विदारीमिसिमञ्जिष्ठाश्यामेन्द्रयवसिन्धुजैः | फलपद्मकयष्ठ्याह्वैः क्षौद्रक्षीरघृताप्लुतैः ||५३|| दत्तमास्थापनं शीतमम्लहीनैस्तथा द्रवैः | दाहासृग्दरपित्तासृक्पित्तगुल्मज्वराञ्जयेत् ||५४||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં કુપિતપિત્તમધિકૃત્ય બસ્તિદાનમાહ- કુશાદીત્યાદિ| કુશકાશનલદર્ભકાણ્ડેક્ષવ ઇતિ કુશાદિપઞ્ચમૂલમ્| અબ્દો મુસ્તા, ઉત્પલં નીલોત્પલમ્, રેણુઃ પર્પટકઃ| આત્મગુપ્તા કપિકચ્છૂકઃ શ્યામા પ્રિયઙ્ગુઃ| ફલં મદનફલમ્| પેષિતૈઃ પિષ્ટૈઃ| કુશાદિસપ્તદશદ્રવ્યાણિ પલપ્રમિતાનિ, અષ્ટગુણં ષટ્ત્રિંશદધિકપલશતપ્રમાણં જલં દત્ત્વા ક્વાથયેત્, તતશ્ચતુર્થાંશાવશિષ્ટાનિ ચતુસ્ત્રિંશત્પલાનિ ગ્રાહ્યાણિ, અત એકપુટકસ્યાર્થે ક્વાથપલાષ્ટકં ગ્રાહ્યં, શૃઙ્ગાટકાદિયષ્ટીમધુકાન્તાનાં પઞ્ચદશદ્રવ્યાણાં કલ્કં પલત્રયપ્રમાણં, ‘પિત્તે નાતિબહુ ક્ષૌદ્રં’ ઇત્યુક્તત્વાન્મધુનશ્ચત્વારિ પલાનિ, ક્રુદ્ધે પિત્તેઽષ્ટમો ભાગઃ સ્નેહસ્ય’ ઇત્યુક્તત્વાદ્ ઘૃતસ્ય ચત્વારિ પલાનિ, ક્ષીરસ્ય પલદ્વયં, ‘અમ્લહીનૈસ્તથા દ્રવૈઃ’ ઇત્યુક્તત્વાન્માંસરસસ્યૈકં પલં, ઇક્ષુરસસ્ય પલદ્વયં, એવં ચતુર્વિંશતિપલાનિ ભવન્તિ| દ્રવ્યાણાં નિક્ષેપક્રમઃ પૂર્વવત્| અયં બસ્તિઃ પિત્તે પિત્તરોગે ચ પ્રયોજ્યઃ| ‘વિદારીમિસિમઞ્જિષ્ઠા’ ઇત્યત્ર મિસિસ્થાને વિષેતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તત્ર વિષમ્ અતિવિષા; વિષં વા વાલકં, તોયનામત્વાત્||૫૧-૫૪||
Adhikarana ૨૬ (૫૫-૫૯) · Śloka ૫૯
રોધ્રચન્દનમઞ્જિષ્ઠારાસ્નાનન્તાબલર્ધિભિઃ | સારિવાવૃષકાશ્મર્યમેદામધુકપદ્મકૈઃ ||૫૫|| સ્થિરાદિતૃણમૂલૈશ્ચ ક્વાથઃ કર્ષત્રયોન્મિતૈઃ | પિષ્ટૈર્જીવકકાકોલીયુગર્ધિમધુકોત્પલૈઃ ||૫૬|| પ્રપૌણ્ડરીકજીવન્તીમેદારેણુપરૂષકૈઃ | અભીરુમિસિસિન્ધૂત્થવત્સકોશીરપદ્મકૈઃ ||૫૭|| કસેરુશર્કરાયુક્તૈઃ સર્પિર્મધુપયઃપ્લુતૈઃ | દ્રવૈસ્તીક્ષ્ણામ્લવર્જ્યૈશ્ચ દત્તો બસ્તિઃ સુશીતલઃ ||૫૮|| ગુલ્માસૃગ્દરહૃત્પાણ્ડુરોગાન્ સવિષમજ્વરાન્ | અસૃક્પિત્તાતિસારૌ ચ હન્યાત્પિત્તકૃતાન્ ગદાન્ ||૫૯||
रोध्रचन्दनमञ्जिष्ठारास्नानन्ताबलर्धिभिः | सारिवावृषकाश्मर्यमेदामधुकपद्मकैः ||५५|| स्थिरादितृणमूलैश्च क्वाथः कर्षत्रयोन्मितैः | पिष्टैर्जीवककाकोलीयुगर्धिमधुकोत्पलैः ||५६|| प्रपौण्डरीकजीवन्तीमेदारेणुपरूषकैः | अभीरुमिसिसिन्धूत्थवत्सकोशीरपद्मकैः ||५७|| कसेरुशर्करायुक्तैः सर्पिर्मधुपयःप्लुतैः | द्रवैस्तीक्ष्णाम्लवर्ज्यैश्च दत्तो बस्तिः सुशीतलः ||५८|| गुल्मासृग्दरहृत्पाण्डुरोगान् सविषमज्वरान् | असृक्पित्तातिसारौ च हन्यात्पित्तकृतान् गदान् ||५९||
🔊 Audio coming soon
રોધ્રેત્યાદિ| અનન્તા ઉત્પલસારિવા| સ્થિરાદિ લઘુપઞ્ચમૂલી, તૃણમૂલં કુશાદિપઞ્ચમૂલં, અભીરુઃ શતાવરી| રોધ્રાદિતૃણમૂલ્યન્તાનાં ત્રયોવિંશતિદ્રવ્યાણાં કર્ષત્રયપ્રમિતત્વેન સપ્તદશપલાનિ કર્ષાધિકાનિ, અષ્ટગુણમષ્ટત્રિંશદધિકશતપલપ્રમાણં જલં દત્ત્વા ક્વાથયેત્, અતઃ સાર્ધચતુસ્ત્રિંશત્પલાનિ ગ્રાહ્યાણિ, અત એકપુટકાર્થે ક્વાથપલાષ્ટકં ગ્રાહ્યં, જીવકાદિશર્કરાન્તૈકોનવિંશતિદ્રવ્યાણાં કલ્કઃ પલત્રયપ્રમાણઃ, મધુઘૃતે પૂર્વવત્, ‘દ્રવૈસ્તીક્ષ્ણામ્લવર્જ્યૈઃ’ ઇત્યુક્તત્વાત્ ક્ષીરમાંસરસેક્ષુરસાઃ પૂર્વવત્, ઇત્યેવં ચતુર્વિંશતિપલાનિ ભવન્તિ| દ્રવ્યનિઃક્ષેપક્રમઃ પૂર્વવત્| અયમપિ બસ્તિઃ પિત્તે પિત્તરોગે ચ પ્રયોજ્યઃ||૫૫-૫૯||
Adhikarana ૨૭ (૬૦-૬૩) · Śloka ૬૩
ભદ્રાનિમ્બકુલત્થાર્કકોશાતક્યમૃતામરૈઃ | સારિવાબૃહતીપાઠામૂર્વારગ્વધવત્સકૈઃ ||૬૦|| ક્વાથઃ, કલ્કસ્તુ કર્તવ્યો વચામદનસર્ષપૈઃ | સૈન્ધવામરકુષ્ઠૈલાપિપ્પલીબિલ્વનાગરૈઃ ||૬૧|| કટુતૈલમધુક્ષારમૂત્રતૈલામ્લસંયુતૈઃ | કાર્યમાસ્થાપનં તૂર્ણં કામલાપાણ્ડુમેહિનામ્ ||૬૨|| મેદસ્વિનામનગ્નીનાં કફરોગાશનદ્વિષામ્ | ગલગણ્ડગરગ્લાનિશ્લીપદોદરરોગિણામ્ ||૬૩||
भद्रानिम्बकुलत्थार्ककोशातक्यमृतामरैः | सारिवाबृहतीपाठामूर्वारग्वधवत्सकैः ||६०|| क्वाथः, कल्कस्तु कर्तव्यो वचामदनसर्षपैः | सैन्धवामरकुष्ठैलापिप्पलीबिल्वनागरैः ||६१|| कटुतैलमधुक्षारमूत्रतैलाम्लसंयुतैः | कार्यमास्थापनं तूर्णं कामलापाण्डुमेहिनाम् ||६२|| मेदस्विनामनग्नीनां कफरोगाशनद्विषाम् | गलगण्डगरग्लानिश्लीपदोदररोगिणाम् ||६३||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં કુપિતકફમધિકૃત્ય બસ્તિદાનમાહ- ભદ્રેત્યાદિ| ભદ્રા કટ્ફલં, ભદ્રાદિવત્સકાન્તાનાં ત્રયોદશદ્રવ્યાણાં ષોડશપલાનિ અષ્ટગુણમષ્ટાવિંશત્યધિકશતપલપ્રમાણં જલં દત્ત્વા ક્વાથયેત્, અતો દ્વાત્રિંશત્પલાનિ ગ્રાહ્યાણિ, અત એકપુટકસ્યાર્થે ક્વાથપલાષ્ટકં, વચાદિનાગરાન્તાનાં દશદ્રવ્યાણાં કલ્કસ્ય પલત્રયં, કટુતૈલતિલતૈલયોસ્ત્રીણિ પલાનિ કફેઽષ્ટમ ઇત્યુક્તત્વાત્, મધુનઃ પુનઃ ષટ્પલાનિ, યવક્ષારસ્યૈકપલં, મૂત્રસ્ય સાર્ધપલં તથા કાઞ્જિકસ્ય, એવં ચતુર્વિંશતિપલાનિ| દ્રવ્યનિક્ષેપક્રમઃ પૂર્વવત્| અયં બસ્તિઃ કફે કફરોગે ચ યોજ્યઃ||૬૦-૬૩||
Adhikarana ૨૮ (૬૪-૬૬) · Śloka ૬૬
દશમૂલીનિશાબિલ્વપટોલત્રિફલામરૈઃ | ક્વથિતૈઃ કલ્કપિષ્ટૈસ્તુ મુસ્તસૈન્ધવદારુભિઃ ||૬૪|| પાઠામાગધિકેન્દ્રાહ્વૈસ્તૈલક્ષારમધુપ્લુતૈઃ | કુર્યાદાસ્થાપનં સમ્યઙ્મૂત્રામ્લફલયોજિતૈઃ ||૬૫|| કફપાણ્ડુગદાલસ્યમૂત્રમારુતસઙ્ગિનામ્ | આમાટોપાપચીશ્લેષ્મગુલ્મક્રિમિવિકારિણામ્ ||૬૬||
दशमूलीनिशाबिल्वपटोलत्रिफलामरैः | क्वथितैः कल्कपिष्टैस्तु मुस्तसैन्धवदारुभिः ||६४|| पाठामागधिकेन्द्राह्वैस्तैलक्षारमधुप्लुतैः | कुर्यादास्थापनं सम्यङ्मूत्राम्लफलयोजितैः ||६५|| कफपाण्डुगदालस्यमूत्रमारुतसङ्गिनाम् | आमाटोपापचीश्लेष्मगुल्मक्रिमिविकारिणाम् ||६६||
🔊 Audio coming soon
દશમૂલીત્યાદિ| ઇન્દ્રાહ્વઃ કુટજઃ| દશમૂલાદ્યમરાન્તસપ્તદશદ્રવ્યાણિ અષ્ટગુણં ષટ્ત્રિંશદધિકશતપલપ્રમાણં જલં દત્ત્વા ક્વાથયેત્, અતશ્ચતુસ્ત્રિંશત્પલાનિ ગ્રાહ્યાણિ, અત એકપુટકસ્યાર્થે ક્વાથપલાષ્ટકં ગ્રાહ્યં, મુસ્તાદીન્દ્રાહ્વાન્તષડ્દ્રવ્યાણાં કલ્કં પૂર્વવત્, તથા તૈલમધુનોઃ પ્રત્યેકં ચત્વારિ પલાનિ, ક્ષારસ્યાર્ધપલં, મૂત્રસ્ય સાર્ધપલં, તથા કાઞ્જિકસ્ય સાર્ધપલં, મદનફલસ્ય સાર્ધપલમિત્યેવં ચતુર્વિંશતિપલાનિ ભવન્તિ| દ્રવ્યનિઃક્ષેપક્રમઃ પૂર્વવત્| અયમપિ બસ્તિઃ કફે કફરોગે ચ પ્રયોજ્યઃ||૬૪-૬૬||
Adhikarana ૨૯ (૬૭-૭૦) · Śloka ૭૦
વૃષાશ્મભેદવર્ષાભૂધાન્યગન્ધર્વહસ્તકૈઃ | દશમૂલબલામૂર્વાયવકોલનિશાચ્છદૈઃ ||૬૭|| કુલત્થબિલ્વભૂનિમ્બૈઃ ક્વથિતૈઃ પલસમ્મિતૈઃ | કલ્કૈર્મદનયષ્ટ્યાહ્વષડ્ગ્રન્થામરસર્ષપૈઃ ||૬૮|| પિપ્પલીમૂલસિન્ધૂત્થયવાનીમિસિવત્સકૈઃ | ક્ષૌદ્રેક્ષુક્ષીરગોમૂત્રસર્પિસ્તૈલરસાપ્લુતૈઃ ||૬૯|| તૂર્ણમાસ્થાપનં કાર્યં સંસૃષ્ટબહુરોગિણામ્ | ગૃધ્રસીશર્કરાષ્ઠીલાતૂનીગુલ્મગદાપહમ્ ||૭૦||
वृषाश्मभेदवर्षाभूधान्यगन्धर्वहस्तकैः | दशमूलबलामूर्वायवकोलनिशाच्छदैः ||६७|| कुलत्थबिल्वभूनिम्बैः क्वथितैः पलसम्मितैः | कल्कैर्मदनयष्ट्याह्वषड्ग्रन्थामरसर्षपैः ||६८|| पिप्पलीमूलसिन्धूत्थयवानीमिसिवत्सकैः | क्षौद्रेक्षुक्षीरगोमूत्रसर्पिस्तैलरसाप्लुतैः ||६९|| तूर्णमास्थापनं कार्यं संसृष्टबहुरोगिणाम् | गृध्रसीशर्कराष्ठीलातूनीगुल्मगदापहम् ||७०||
🔊 Audio coming soon
વૃષાશ્મભેદેત્યાદિ| નિશાચ્છદઃ શટી ષડ્ગ્રન્થા વચા| વૃષાદિભૂનિમ્બાન્તાનિ ત્રયોવિંશતિદ્રવ્યાણિ ષોડશપલપ્રમિતાનિ અષ્ટાવિંશત્યધિકશતપલમિતં જલં દત્ત્વા ક્વાથયેત્, અતો દ્વાત્રિંશત્પલાનિ ગ્રાહ્યાણિ, અત એકપુટકસ્યાર્થે ક્વાથસ્યાષ્ટૌ પલાનિ, મદનાદિવત્સકાન્તદશદ્રવ્યાણાં કલ્કસ્ય ત્રીણિ પલાનિ, ક્ષૌદ્રસ્ય ત્રીણિ પલાનિ, ઇક્ષુક્ષીરગોમૂત્રાણાં પ્રત્યેકં સાર્ધપલં ઘૃતસ્ય દ્વે પલે, તૈલસ્ય દ્વે, માંસસ્યાર્ધપલમ્| સંસૃષ્ટબહુરોગિણામિત્યનેન સંસર્ગસન્નિપાતરોગપ્રશમનત્વમુક્તં સ્યાત્| તત્ર સંસર્ગો દોષદ્વયસમુદાયઃ, સન્નિપાતસ્તુ દોષત્રયસમુદાયઃ| તત્ર સંસર્ગે દ્વયોરેકસ્ય પ્રકર્ષં પ્રકલ્પ્ય તદપેક્ષયા ક્ષૌદ્રસ્નેહાદ્યાવાપદ્રવ્યાણિ પૂર્વોક્તન્યાયેન સ્વબુદ્ધ્યા પરિકલ્પ્ય પ્રયોજ્યાનિ| યદા તુ સંસર્ગસ્તુલ્યપ્રકર્ષો ભવતિ તદા ક્ષૌદ્રાદીનાં ગુણદોષાન્નિપુણબુદ્ધ્યા વિચાર્યોત્કર્ષાપકર્ષતયા મિશ્રમાનેન નિક્ષિપ્ય ચતુર્વિંશતિપલાનિ પૂરણીયાનિ| એવં દોષત્રયસંયોગેઽપિ ક્ષૌદ્રાદિદ્રવ્યાણામુત્કર્ષાપકર્ષઃ પરિકલ્પનીયઃ||૬૭-૭૦||
Adhikarana ૩૦ (૭૧- ૭૬) · Śloka ૭૬
રાસ્નારગ્વધવર્ષાભૂકટુકોશીરવારિદૈઃ | ત્રાયમાણામૃતારક્તાપઞ્ચમૂલીબિભીતકૈઃ ||૭૧|| સબલૈઃ પાલિકૈઃ ક્વાથઃ કલ્કસ્તુ મદનાન્વિતૈઃ | યષ્ટ્યાહ્વમિસિસિન્ધૂત્થફલિનીન્દ્રયવાહ્વયૈઃ ||૭૨|| રસાઞ્જનરસક્ષૌદ્રદ્રાક્ષાસૌવીરસંયુતૈઃ | યુક્તો બસ્તિઃ સુખોષ્ણોઽયં માંસશુક્રબલૌજસામ્ ||૭૩|| આયુષોઽગ્નેશ્ચ સંસ્કર્તા હન્તિ ચાશુ ગદાનિમાન્ | ગુલ્માસૃગ્દરવીસર્પમૂત્રકૃચ્છ્રક્ષતક્ષયાન્ ||૭૪|| વિષમજ્વરમર્શાંસિ ગ્રહણીં વાતકુણ્ડલીમ્ | જાનુજઙ્ઘાશિરોબસ્તિગ્રહોદાવર્તમારુતાન્ ||૭૫|| વાતાસૃક્શર્કરાષ્ઠીલાકુક્ષિશૂલોદરારુચીઃ | રક્તપિત્તકફોન્માદપ્રમેહાધ્માનહૃદ્ગ્રહાન્ ||૭૬||
रास्नारग्वधवर्षाभूकटुकोशीरवारिदैः | त्रायमाणामृतारक्तापञ्चमूलीबिभीतकैः ||७१|| सबलैः पालिकैः क्वाथः कल्कस्तु मदनान्वितैः | यष्ट्याह्वमिसिसिन्धूत्थफलिनीन्द्रयवाह्वयैः ||७२|| रसाञ्जनरसक्षौद्रद्राक्षासौवीरसंयुतैः | युक्तो बस्तिः सुखोष्णोऽयं मांसशुक्रबलौजसाम् ||७३|| आयुषोऽग्नेश्च संस्कर्ता हन्ति चाशु गदानिमान् | गुल्मासृग्दरवीसर्पमूत्रकृच्छ्रक्षतक्षयान् ||७४|| विषमज्वरमर्शांसि ग्रहणीं वातकुण्डलीम् | जानुजङ्घाशिरोबस्तिग्रहोदावर्तमारुतान् ||७५|| वातासृक्शर्कराष्ठीलाकुक्षिशूलोदरारुचीः | रक्तपित्तकफोन्मादप्रमेहाध्मानहृद्ग्रहान् ||७६||
🔊 Audio coming soon
રાસ્નારગ્વધેત્યાદિ| સબલૈઃ બલાસહિતૈઃ| રસો માંસરસઃ| રાસ્નાદિબલાન્તષોડશદ્રવ્યાણિ પલપ્રમિતાનિ અષ્ટગુણં જલં દત્ત્વા ક્વાથયેત્, તતો દ્વાત્રિંશત્પલાનિ ગ્રાહ્યાણિ, અત એકપુટકસ્યાર્થે ક્વાથસ્ય પલાષ્ટકં, મદનાદીન્દ્રયવાન્તાનાં ષણ્ણાં દ્રવ્યાણાં કલ્કસ્ય ત્રીણિ પલાનિ, સ્નેહસ્ય નિરૂહણાઙ્ગત્વાદનુક્તોઽપ્યત્ર ષટ્પલપ્રમાણો નિક્ષેપણીયઃ| તથાચ હારીતઃ- “સ્નેહો ગુડો માંસરસઃ પયાંસિ સામ્લાનિ મૂત્રં મધુ સૈન્ધવં ચ| એતે નિરૂહે વિદુષા પ્રયોજ્યાઃ ક્વાથશ્ચ કલ્કો મદનાત્ ફલં ચ ”- ઇતિ| મધુનસ્ત્રીણિ પલાનિ, રસાઞ્જનમાંસરસક્ષીરસૌવીરાણાં પ્રત્યેકમેકપલમિત્યેવં ચતુર્વિંશતિપલાનિ ભવન્તિ| એષ બસ્તિઃ સ્વસ્થાતુરવિષયઃ સર્વરોગહરશ્ચ||૭૧- ૭૬||
Adhikarana ૩૧ (૭૭) · Śloka ૭૭
વાતઘ્નૌષધનિષ્ક્વાથાઃ સૈન્ધવત્રિવૃતાયુતાઃ | સામ્લાઃ સુખોષ્ણા યોજ્યાઃ સ્યુર્બસ્તયઃ કુપિતેઽનિલે ||૭૭||
वातघ्नौषधनिष्क्वाथाः सैन्धवत्रिवृतायुताः | साम्लाः सुखोष्णा योज्याः स्युर्बस्तयः कुपितेऽनिले ||७७||
🔊 Audio coming soon
તત્ર બસ્તિદાનમાતુરવિષયમાશ્રિત્ય કથિતમેવ સ્વસ્થં પ્રતિ પુનઃ સઙ્ક્ષેપતો વાતાદિવિષયાન્ બસ્તીન્નિર્દિશન્નાહ- વાતઘ્નૌષધનિષ્ક્વાથા ઇત્યાદિ| એતચ્ચ બસ્તય ઇત્યસ્ય વિશેષણમત એવ બહુવચનમ્| તત્ર વાતઘ્નૌષધાનાં ભદ્રદાર્વાદીનાં ષોડશપલપ્રમિતાનામષ્ટગુણજલે ક્વથિતાનાં ચતુર્ભાગાવશેષેણ ક્વાથસ્ય દ્વાત્રિંશત્પલાનિ, અત એકપુટકસ્યાર્થે ક્વાથપલાષ્ટકં, સૈન્ધવસ્ય ટઙ્કત્રયં, વાતવ્યાધાવુક્તસ્ય ત્રૈવૃતસ્ય સ્નેહસ્ય ષટ્પલાનિ, ક્ષીરાણ્યમ્લાનિ મૂત્રાણીત્યાદિવર્ગમધ્યે યાનિ વાતહરદ્રવ્યાણિ તેષાં ગુડસહિતસ્ય કલ્કસ્ય પલત્રયં, નિરૂહાઙ્ગત્વાન્મધુનઃ પલત્રયમ્, અનુક્તાન્યપ્યાવાપદ્રવ્યાણિ વાતહરાણિ પ્રયોજ્યાન્યતો માંસરસસ્યૈકં પલં, તથા ક્ષીરસ્ય કાઞ્જિકસ્ય સટઙ્કાધિકં પલમેવં ચતુર્વિંશતિપલાનિ ભવન્તિ| બસ્તય ઇતિ ત્રિપુટચતુઃપુટાપેક્ષં બહુવચનમ્| એવં વક્ષ્યમાણયોગેષ્વપિ વાચ્યમ્||૭૭||
Adhikarana ૩૨ (૭૮) · Śloka ૭૮
ન્યગ્રોધાદિગણક્વાથાઃ કાકોલ્યાદિસમાયુતાઃ | વિધેયા બસ્તયઃ પિત્તે સસર્પિષ્કાઃ સશર્કરાઃ ||૭૮||
न्यग्रोधादिगणक्वाथाः काकोल्यादिसमायुताः | विधेया बस्तयः पित्ते ससर्पिष्काः सशर्कराः ||७८||
🔊 Audio coming soon
ન્યગ્રોધાદિગણક્વાથા ઇત્યાદિ| ન્યગ્રોધાદીનાં ષોડશપલપ્રમિતાનાં ક્વાથઃ પૂર્વવત્, અત એકપુટકસ્યાર્થે ક્વાથપલાષ્ટકં, કાકોલ્યાદેઃ કલ્કીકૃતસ્ય પલદ્વયં, ઘૃતસ્ય ચત્વારિ પલાનિ, શર્કરાયાઃ પલમ્, એતેન કાકોલ્યાદિપલદ્વયેન શર્કરાયાઃ પલસહિતેન કલ્કપલત્રયં, નિરૂહાઙ્ગત્વાદનુક્તસ્યાપિ સૈન્ધવસ્યાક્ષં, તથા મધુનોઽપિ ચત્વારિ પલાનિ, ‘ક્ષીરાણ્યમ્લાનિ મૂત્રાણિ’ ઇત્યાદિવર્ગમધ્યે યાનિ પિત્તહરદ્રવ્યાણિ તાન્યપિ પ્રક્ષેપણીયાનિ, તેનેક્ષુરસસ્ય પલં, ક્ષીરસ્ય પાદોનં પલચતુષ્ટયમિત્યેવં ચતુર્વિંશતિપલાનિ ભવન્તિ||૭૮||
Adhikarana ૩૩ (૭૯) · Śloka ૭૯
આરગ્વધાદિનિષ્ક્વાથાઃ પિપ્પલ્યાદિસમાયુતાઃ | સક્ષૌદ્રમૂત્રા દેયાઃ સ્યુર્બસ્તયઃ કુપિતે કફે ||૭૯||
आरग्वधादिनिष्क्वाथाः पिप्पल्यादिसमायुताः | सक्षौद्रमूत्रा देयाः स्युर्बस्तयः कुपिते कफे ||७९||
🔊 Audio coming soon
આરગ્વધેત્યાદિ| આરગ્વધાદીનાં ષોડશપલપ્રમિતાનાં ક્વાથઃ પૂર્વવત્, અત એકપુટકસ્યાર્થે ક્વાથપલાષ્ટકં, પિપ્પલ્યાદિકલ્કસ્ય પલત્રયં, મધુનઃ ષટ્પલાનિ, અનુક્તસ્યાપિ સૈન્ધવસ્ય ટઙ્કત્રયં, તથા કટુતૈલસ્ય ત્રીણિ પલાનિ, મૂત્રસ્ય સપ્તટઙ્કાધિકાનિ ત્રીણિ પલાનિ, ઇત્યેવં ચતુર્વિંશતિપલાનિ ભવન્તિ||૭૯||
Adhikarana ૩૪ (૮૦) · Śloka ૮૦
શર્કરેક્ષુરસક્ષીરઘૃતયુક્તાઃ સુશીતલાઃ | ક્ષીરવૃક્ષકષાયાઢ્યા બસ્તયઃ શોણિતે હિતાઃ ||૮૦||
शर्करेक्षुरसक्षीरघृतयुक्ताः सुशीतलाः | क्षीरवृक्षकषायाढ्या बस्तयः शोणिते हिताः ||८०||
🔊 Audio coming soon
શર્કરેક્ષુરસક્ષીરેત્યાદિ| ક્ષીરવૃક્ષકષાયેણાઢ્યાઃ સ્ફીતાઃ પ્રધાના ઇત્યર્થઃ| ક્ષીરવૃક્ષાણાં ન્યગ્રોધાદીનાં ષોડશપલપ્રમિતાનાં ક્વાથઃ પૂર્વવત્, અનુક્તમપિ સૈન્ધવં પૂર્વવત્, ક્ષીરાદિવર્ગમધ્યે કથિતશોણિતહરદ્રવ્યાણાં કલ્કસ્ય પલદ્વયમ્, અનુક્તસ્યાપિ મધુનશ્ચત્વારિ પલાનિ તથા ચ ઘૃતસ્ય, શર્કરાયાઃ પલં તથેક્ષુરસસ્ય, ક્ષીરસ્ય ટઙ્કસપ્તાધિકં પલત્રિતયમાનમિત્યેવં ચતુર્વિંશતિપલાનિ ભવન્તિ| તદેવ પિત્તં તદેવ રક્તમિતિ મનસિ પર્યાલોચ્ય પિત્તમાનેનાયમપિ બસ્તિઃ કલ્પિતઃ||૮૦||
Adhikarana ૩૫ (૮૧) · Śloka ૮૧
શોધનદ્રવ્યનિષ્ક્વાથાસ્તત્કલ્કસ્નેહસૈન્ધવૈઃ | યુક્તાઃ ખજેન મથિતબસ્તયઃ શોધનાઃ સ્મૃતાઃ ||૮૧||
शोधनद्रव्यनिष्क्वाथास्तत्कल्कस्नेहसैन्धवैः | युक्ताः खजेन मथितबस्तयः शोधनाः स्मृताः ||८१||
🔊 Audio coming soon
શોધનદ્રવ્યેત્યાદિ| શોધનદ્રવ્યાણાં વમનવિરેચનપઠિતાનાં ક્વાથઃ પૂર્વવત્, સૈન્ધવં ચ, તેષામેવ શોધનદ્રવ્યાણાં કલ્કસ્ય પલદ્વયં, સ્નેહસ્ય ષટ્પલાનિ, અનુક્તસ્યાપિ મધુનશ્ચત્વારિ પલાનિ, ક્ષીરસ્યૈકં પલં, મૂત્રસ્ય સાર્ધપલં, તથા કાઞ્જિકસ્યાપિ, ઇત્યેવં ચતુર્વિંશતિપલાનિ ભવન્તિ| ‘બસ્તયઃ શોધનાઃ સ્મૃતા’ ઇતિ સામાન્યવાક્યત્વાત્ સામાન્યબસ્તિપરિભાષામાનેનાયં બસ્તિઃ પરિકલ્પિતઃ, તથા વક્ષ્યમાણા અપિ કલ્પનીયાઃ, વાતાદિવિશેષં ચ વીક્ષ્ય વિશેષમાનેન ચ પ્રયોજ્યાઃ||૮૧||
Adhikarana ૩૬ (૮૨) · Śloka ૮૨
ત્રિફલાક્વાથગોમૂત્રક્ષૌદ્રક્ષારસમાયુતાઃ | ઊષકાદિપ્રતીવાપા બસ્તયો લેખનાઃ સ્મૃતાઃ ||૮૨||
त्रिफलाक्वाथगोमूत्रक्षौद्रक्षारसमायुताः | ऊषकादिप्रतीवापा बस्तयो लेखनाः स्मृताः ||८२||
🔊 Audio coming soon
ત્રિફલાક્વાથેત્યાદિ| ત્રિફલાક્વાથઃ પૂર્વવત્, ગોમૂત્રસ્ય ચ પલત્રયં, નિરૂહણાઙ્ગત્વાદનુક્તસ્યાપિ સૈન્ધવસ્યાક્ષં, ક્ષૌદ્રસ્ય ચત્વારિ પલાનિ, યવક્ષારસ્ય કર્ષત્રયં, તથા નિરૂહણાઙ્ગત્વાત્ સ્નેહઃ પ્રાપ્તસ્તતો લેખનીયસ્ય કટુતૈલસ્ય ષટ્પલાનિ, ઊષકાદિદ્રવ્યાણાં પલદ્વયમિત્યેવં ચતુર્વિંશતિઃ||૮૨||
Adhikarana ૩૭ (૮૩) · Śloka ૮૩
બૃંહણદ્રવ્યનિષ્ક્વાથાઃ કલ્કૈર્મધુરકૈર્યુતાઃ | સર્પિર્માંસરસોપેતા બસ્તયો બૃંહણાઃ સ્મૃતાઃ ||૮૩||
बृंहणद्रव्यनिष्क्वाथाः कल्कैर्मधुरकैर्युताः | सर्पिर्मांसरसोपेता बस्तयो बृंहणाः स्मृताः ||८३||
🔊 Audio coming soon
બૃંહણેત્યાદિ| બૃંહણદ્રવ્યાણાં વિદારીગન્ધાદીનાં ક્વાથઃ પૂર્વવત્, કલ્કૈરિત્યાદિના કાકોલ્યાદીનાં કલ્કપલદ્વયં, મધુનઃ પૂર્વવત્, ઘૃતસ્ય ષટ્પલાનિ, સૈન્ધવં પૂર્વવત્, માંસરસસ્ય સપ્તટઙ્કાધિકં પલત્રયમિત્યેવં ચતુર્વિંશતિપલાનિ||૮૩||
Adhikarana ૩૮ (૮૪) · Śloka ૮૪
ચટકાણ્ડોચ્ચટાક્વાથાઃ સક્ષીરઘૃતશર્કરાઃ | આત્મગુપ્તાફલાવાપાઃ સ્મૃતા વાજીકરા નૃણામ્ ||૮૪||
चटकाण्डोच्चटाक्वाथाः सक्षीरघृतशर्कराः | आत्मगुप्ताफलावापाः स्मृता वाजीकरा नृणाम् ||८४||
🔊 Audio coming soon
ચટકેત્યાદિ| ચટકા ગ્રામચટકાઃ તેષામણ્ડાનિ, ઉચ્ચટા ઘુર્ઘુરાખ્યઃ શણઘણ્ટકારફલોઽલ્પો વિટપઃ સરયૂપકણ્ઠે હિમવતિ વારેન્દ્ય્રાં ચ પ્રાયશ ઉપલભ્યતે, ચટકાણ્ડોચ્ચટાનાં ષોડશપલપ્રમિતાનાં ક્વાથઃ પૂર્વવત્, અત એકપુટકસ્યાર્થે પલાષ્ટકં, ક્ષીરસ્ય પલચતુષ્ટયં, મધુઘૃતે પૂર્વવત્, શર્કરાયા એકં પલં તથા કપિકચ્છૂફલાનાં, મધ્યે સૈન્ધવં ચાલ્પતરં પ્રયોજ્યં નૈવ વા ‘શુક્રાર્થેષુ ન તૈલગુડસૈન્ધવમ્’ ઇતિ વચનાત્; ઇત્યેવં ચતુર્વિંશતિઃ| ગયી તુ ચટકાણ્ડદ્રવોચ્ચટાક્વાથૌ યેષુ ઇતિ વ્યાખ્યાતિ| તેન ઉચ્ચટાયાં એવ ક્વાથં મન્યતે| ચટકાણ્ડદ્રવં તુ સ્વરૂપેણૈવ ગૃહ્ણાતિ||૮૪||
Adhikarana ૩૯ (૮૫-૮૬) · Śloka ૮૬
બદર્યૈરાવતીશેલુશાલ્મલીધન્વનાઙ્કુરાઃ | ક્ષીરસિદ્ધાઃ ક્ષૌદ્રયુતાઃ સાસ્રાઃ પિચ્છિલસઞ્જ્ઞિતાઃ ||૮૫|| વારાહમાહિષૌરભ્રબૈડાલૈણેયકૌક્કુટમ્ | સદ્યસ્કમસૃગાજં વા દેયં પિચ્છિલબસ્તિષુ ||૮૬||
बदर्यैरावतीशेलुशाल्मलीधन्वनाङ्कुराः | क्षीरसिद्धाः क्षौद्रयुताः सास्राः पिच्छिलसञ्ज्ञिताः ||८५|| वाराहमाहिषौरभ्रबैडालैणेयकौक्कुटम् | सद्यस्कमसृगाजं वा देयं पिच्छिलबस्तिषु ||८६||
🔊 Audio coming soon
બદર્યૈરાવતીત્યાદિ| ઐરાવતી નાગબલા, શેલુઃ શ્લેષ્માતકઃ, ધન્વનો ધનુર્વૃક્ષઃ યસ્ય ‘ધામન’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધિઃ, અઙ્કુરા અગ્રપલ્લવાઃ| સાસ્રાઃ સરુધિરાઃ| બદર્યાદ્યઙ્કુરાન્ સમુદાયેન પલત્રયપ્રમિતાન્ ચતુર્વિંશતિપલપ્રમિતં દુગ્ધં દત્ત્વા, ચતુર્ગુણં જલં નિક્ષિપ્ય ક્વાથયેત્, તતઃ ક્ષીરશેષં ચતુર્વિંશતિપલાનિ ગ્રાહ્યાણિ; તત્ર સામાન્યપરિભાષોક્તત્વાન્મધુનશ્ચત્વારિ પલાન્યાવાપ્ય, દ્રવત્વાદ્રુધિરસ્ય ચત્વારિ પલાનીતિ; એવં પિચ્છાબસ્તેર્દ્વાત્રિંશત્પલાનિ ભવન્તિ| તથા ચોક્તમ્- “પિચ્છાબસ્તેર્ભવેત્ પ્રસ્થઃ પાદોનઃ કીર્તિતોઽપરઃ| ચતુર્વિંશતિમુષ્ટિશ્ચ નિરૂહઃ સમુદાહૃતઃ”- ઇતિ| એવમપરેષ્વપિ પુટકેષુ પિચ્છાબસ્તિમાનં કલ્પનીયમ્| સાસ્રા ઇતિ યદુક્તં તત્ કસ્યાસ્રમિત્યાહ- વારાહેત્યાદિ| ઉરભ્રો મેષઃ, એણસ્યેદમ્ ઐણેયમ્, એણઃ કૃષ્ણસાર ઇતિ જેજ્જટાચાર્યઃ, બ્રહ્મદેવસ્તુ એણ્યા ઇદમૈણેયં, ન પુનરેણસ્યેદં ઐણમ્| સદ્યોજાતં સદ્યસ્કં તત્કાલીનં જીવવતામેવ ગ્રાહ્યં, જીવાનુસન્ધાનાર્થમ્||૮૫-૮૬||
Adhikarana ૪૦ (૮૭) · Śloka ૮૭
પ્રિયઙ્ગ્વાદિગણક્વાથા અમ્બષ્ઠાદ્યેન સંયુતાઃ | સક્ષૌદ્રાઃ સઘૃતાશ્ચૈવ ગ્રાહિણો બસ્તયઃ સ્મૃતાઃ ||૮૭||
प्रियङ्ग्वादिगणक्वाथा अम्बष्ठाद्येन संयुताः | सक्षौद्राः सघृताश्चैव ग्राहिणो बस्तयः स्मृताः ||८७||
🔊 Audio coming soon
પ્રિયઙ્ગ્વાદિગણક્વાથા ઇત્યાદિ| પ્રિયઙ્ગ્વાદિગણસ્ય ષોડશપલપ્રમિતાનિ દ્રવ્યાણિ અષ્ટગુણં જલં દત્ત્વા ક્વાથયેત્, અતો દ્વાત્રિંશત્પલાનિ ગ્રાહ્યાણિ, અત એકપુટકસ્યાર્થે ક્વાથસ્યાષ્ટૌ પલાનિ, અમ્બષ્ઠાદ્યેમેતિ અમ્બષ્ઠાદ્યોઽત્ર કલ્કરૂપઃ પ્રયોજ્યઃ, તથા ચ વૃદ્ધવાગ્ભટઃ,- “ગ્રાહી પ્રિયઙ્ગ્વમ્બષ્ઠાદિક્વાથકલ્કૈઃ ક્રમેણ”- ઇતિ| અતોઽમ્બષ્ઠાદિસઙ્ગ્રાહકદ્રવ્યાણાં કલ્કસ્ય ત્રીણિ પલાનિ, મધુનશ્ચત્વારિ, સઙ્ગ્રાહકદ્રવ્યસિદ્ધઘૃતસ્ય ષટ્પલાનિ, અનુક્તો યદ્યપીહાવાપસ્તથાઽપિ સઙ્ગ્રાહકત્વાત્તક્રસ્ય ત્રીણિ પલાન્યેવં ચતુર્વિંશતિઃ||૮૭||
Adhikarana ૪૧ (૮૮) · Śloka ૮૮
એતેષ્વેવ ચ યોગેષુ સ્નેહાઃ સિદ્ધાઃ પૃથક્ પૃથક્ | સમસ્તેષ્વથવા સમ્યગ્વિધેયાઃ સ્નેહબસ્તયઃ ||૮૮||
एतेष्वेव च योगेषु स्नेहाः सिद्धाः पृथक् पृथक् | समस्तेष्वथवा सम्यग्विधेयाः स्नेहबस्तयः ||८८||
🔊 Audio coming soon
નનુ ય એતે નિરૂહયોગાસ્તેષુ સ્નેહાઃ કેનૌષધેન સિદ્ધા વિધેયા ઇત્યાહ- એતેષ્વેવ યોગેષ્વિત્યાદિ| એતેષુ પૂર્વોક્તેષુ ગણેષુ| સ્નેહાઃ સર્પિરાદયઃ, અથવા રોગાપેક્ષયા||૮૮||
Adhikarana ૪૨ (૮૯) · Śloka ૮૯
વન્ધ્યાનાં શતપાકેન શોધિતાનાં યથાક્રમમ્ | બલાતૈલેન દેયાઃ સ્યુર્બસ્તયસ્ત્રૈવૃતેન ચ ||૮૯||
वन्ध्यानां शतपाकेन शोधितानां यथाक्रमम् | बलातैलेन देयाः स्युर्बस्तयस्त्रैवृतेन च ||८९||
🔊 Audio coming soon
યથાક્રમશોધિતાનાં યૈઃ સ્નેહૈઃ સ્નેહબસ્તયો દેયાસ્તાનાહ- વન્ધ્યાનાં શતપાકેનેત્યાદિ| યથાક્રમં સ્નેહસ્વેદવમનવિરેચનાસ્થાપનશિરોવિરેચનૈઃ શોધિતાનાં વન્ધ્યાનાં નારીણાં બલાતૈલેન શતપાકેન ત્રૈવૃતેન વા બસ્તયો દેયાઃ સ્યુઃ ભવેયુઃ| તદેષુ શતપાકમુત્પાદિતં વાતવ્યાધૌ, બલાતૈલં મૂઢગર્ભચિકિત્સિતે, ત્રૈવૃતં મહાવાતવ્યાધૌ| તત્ર ત્રિભિઃ સ્નેહૈર્ઘૃતતૈલવસાખ્યૈઃ વૃતં નિર્મિતં ત્રિવૃતં, ત્રિવૃતમેવ ત્રૈવૃતં, સ્વાર્થિકોઽણ્| તચ્ચ વરણં ઘૃતાદીનામન્યોન્યસ્યેત્યર્થાદ્ગમ્યતે| જેજ્જટાદયસ્તુ ત્રિભિસ્તૈલવસામજ્જાભિર્વૃતં ત્રિવૃતં મહાસ્નેહાખ્યમિતિ પ્રતિપાદયન્તિ||૮૯||
Adhikarana ૪૩ (૯૦) · Śloka ૯૦
નરસ્યોત્તમસત્ત્વસ્ય તીક્ષ્ણં બસ્તિં નિધાપયેત્ | મધ્યમં મધ્યસત્ત્વસ્ય વિપરીતસ્ય વૈ મૃદુમ્ ||૯૦||
नरस्योत्तमसत्त्वस्य तीक्ष्णं बस्तिं निधापयेत् | मध्यमं मध्यसत्त्वस्य विपरीतस्य वै मृदुम् ||९०||
🔊 Audio coming soon
સત્ત્વભેદેન બસ્તિત્રૈવિધ્યં પ્રતિપાદયન્નાહ- નરસ્યેત્યાદિ| વિપરીતસ્ય હીનસત્ત્વસ્યેત્યર્થઃ||૯૦||
Adhikarana ૪૪ (૯૧) · Śloka ૯૧
એવં કાલં બલં દોષં વિકારં ચ વિકારવિત્ | બસ્તિદ્રવ્યબલં ચૈવ વીક્ષ્ય બસ્તીન્ પ્રયોજયેત્ ||૯૧||
एवं कालं बलं दोषं विकारं च विकारवित् | बस्तिद्रव्यबलं चैव वीक्ष्य बस्तीन् प्रयोजयेत् ||९१||
🔊 Audio coming soon
એવં કાલમિત્યાદિ| કાલે શીતેષુ તીક્ષ્ણઃ, ઉષ્ણેષુ મૃદુઃ, વસન્તશરદોઃ સાધારણઃ, શીતોષ્ણયોર્મધ્યઃ; એવં બલે શક્ત્યુપચયલક્ષાણે શ્રેષ્ઠે તીક્ષ્ણઃ, મધ્યે મધ્યઃ, કનિષ્ઠે મૃદુઃ; કફવાતે દોષે તીક્ષ્ણઃ, પિત્તરક્તે મૃદુઃ, કફપિત્તે મધ્યઃ; એવં વિકારેઽપિ; ચકારસ્યાનુક્તસમુચ્ચયાર્થત્વાત્ ક્રૂરમધ્યમૃદુકોષ્ઠેષ્વપિ બોદ્ધવ્યમ્||૯૧||
Adhikarana ૪૫ (૯૨) · Śloka ૯૨
દદ્યાદુત્ક્લેશનં પૂર્વં મધ્યે દોષહરં પુનઃ | પશ્ચાત્ સંશમનીયં ચ દદ્યાદ્બસ્તિં વિચક્ષણઃ ||૯૨||
दद्यादुत्क्लेशनं पूर्वं मध्ये दोषहरं पुनः | पश्चात् संशमनीयं च दद्याद्बस्तिं विचक्षणः ||९२||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીમુત્ક્લેશનાદિના બસ્તિં ત્રિધા ભિન્દન્ તેષાં ભેદાનાં કાલવિશેષે પ્રદાનમાહ- દદ્યાદિત્યાદિ| તત્રાનુત્ક્લિષ્ટદોષસ્ય આદાવુત્ક્લેશનં, મધ્યે દોષહરં, તતઃ પશ્ચાદ્દોષશેષસ્ય સંશમનાય સંશમનમિતિ| ઉત્ક્લિષ્ટદોષસ્ય દોષહરણસંશમને એવ કર્તવ્યે| દોષહરસ્ય બસ્તેઃ પ્રથમપુટકદાનેન સમ્યગ્દોષાનિર્હરણે દ્વિતીયં તૃતીયં વા પુટકં દદ્યાત્, એવમુત્ક્લેશનસંશમનયોરપિ વેદ્યમ્| ઉત્ક્લિષ્ટાદિજ્ઞાનં તુ દોષાણાં પ્રકોપાદિલક્ષણેન ||૯૨||
Adhikarana ૪૬ (૯૩-૯૫) · Śloka ૯૫
એરણ્ડબીજં મધુકં પિપ્પલી સૈન્ધવં વચા | હપુષાફલકલ્કશ્ચ બસ્તિરુત્ક્લેશનઃ સ્મૃતઃ ||૯૩|| શતાહ્વા મધુકં બીજં કૌટજં ફલમેવ ચ | સકાઞ્જિકઃ સગોમૂત્રો બસ્તિર્દોષહરઃ સ્મૃતઃ ||૯૪|| પ્રિયઙ્ગુર્મધુકં મુસ્તા તથૈવ ચ રસાઞ્જનમ્ | સક્ષીરઃ શસ્યતે બસ્તિર્દોષાણાં શમનઃ પરઃ ||૯૫||
एरण्डबीजं मधुकं पिप्पली सैन्धवं वचा | हपुषाफलकल्कश्च बस्तिरुत्क्लेशनः स्मृतः ||९३|| शताह्वा मधुकं बीजं कौटजं फलमेव च | सकाञ्जिकः सगोमूत्रो बस्तिर्दोषहरः स्मृतः ||९४|| प्रियङ्गुर्मधुकं मुस्ता तथैव च रसाञ्जनम् | सक्षीरः शस्यते बस्तिर्दोषाणां शमनः परः ||९५||
🔊 Audio coming soon
અન્યે તુ વૃદ્ધસુશ્રુતાધ્યાયિન ઉત્ક્લેશનાદ્યર્થમૌષધાન્યત્ર પઠન્તિ- એરણ્ડબીજમિત્યાદિ| એતાનિ એરણ્ડબીજેત્યાદિશ્લોકત્રયેણ પઠિતાન્યૌષધાનિ ઉત્ક્લેશનાદ્યર્થં કલ્કાવાપરૂપતયા, વાતાદિબસ્ત્યુક્તકલ્કાવાપેષુ કુશાગ્રબુદ્ધિના દોષં માનં ચ વિમૃશ્ય અનુચિતપરિત્યાગોચિતસ્વીકારેણ સમવેતાનિ કાર્યાણિ યથા માત્રાધિકો મિથ્યામાત્રાયુક્તશ્ચ બસ્તિર્ન ભવતીતિ જેજ્જટાચાર્યઃ| ગયી તુ દદ્યાદિત્યાદિકં યાપનબસ્તિવિષયં મન્યતે| તેષાં તુ દ્વિવિધં પ્રયોજનં- સ્વસ્થસ્ય વાજીકરત્વં રસાયનહેતુત્વં ચેત્યેકમ્, અપરં ચ ધાતુગતદોષહરણં; તત્ર ધાતુગતદોષાણામુત્ક્લેશનાભાવાત્ તદુત્ક્લેશનાદ્યર્થમ્મિદમુક્તમિત્યર્થઃ| એતે ચોત્ક્લેશનાદ્યર્થમેરણ્ડબીજેત્યાદિશ્લોકત્રયેણ કલ્કાવાપા યથાક્રમમુક્તાઃ| અન્યે તુ હીનસત્ત્વબલકાલદ્રવ્યવિકારેષુ કોષ્ઠવિશેષે ચ મૃદવો બસ્તયો દેયાઃ, તૈશ્ચાપ્યુત્ક્લેશને દોષાણાં હરણં, શેષસ્ય તુ દોષસ્ય સંશમનમિત્યાહુઃ||૯૩-૯૫||
Adhikarana ૪૭ (૯૬-૯૯) · Śloka ૯૯
નૃપાણાં તત્સમાનાનાં તથા સુમહતામપિ | નારીણાં સુકુમારાણાં શિશુસ્થવિરયોરપિ ||૯૬|| દોષનિર્હરણાર્થાય બલવર્ણોદયાય ચ | સમાસેનોપદેક્ષ્યામિ વિધાનં માધુતૈલિકમ્ ||૯૭|| યાનસ્ત્રીભોજ્યપાનેષુ નિયમશ્ચાત્ર નોચ્યતે | ફલં ચ વિપુલં દૃષ્ટં વ્યાપદાં ચાપ્યસમ્ભવઃ ||૯૮|| યોજ્યસ્ત્વતઃ સુખેનૈવ નિરૂહક્રમમિચ્છતા | યદેચ્છતિ તદૈવૈષ પ્રયોક્તવ્યો વિપશ્ચિતા ||૯૯||
नृपाणां तत्समानानां तथा सुमहतामपि | नारीणां सुकुमाराणां शिशुस्थविरयोरपि ||९६|| दोषनिर्हरणार्थाय बलवर्णोदयाय च | समासेनोपदेक्ष्यामि विधानं माधुतैलिकम् ||९७|| यानस्त्रीभोज्यपानेषु नियमश्चात्र नोच्यते | फलं च विपुलं दृष्टं व्यापदां चाप्यसम्भवः ||९८|| योज्यस्त्वतः सुखेनैव निरूहक्रममिच्छता | यदेच्छति तदैवैष प्रयोक्तव्यो विपश्चिता ||९९||
🔊 Audio coming soon
અથ કે તે મૃદવો બસ્તય ઇતિ પૃષ્ટો વિષયનિર્દેશપૂર્વં તાનેવ નિર્દિશન્નાહ- નૃપાણામિત્યાદિ| તત્સમાનાં રાજતુલ્યપુરુષાણાં વાણિજ્યવ્યવહારિણાં વાર્ધુષિકાણામ્| શિશુસ્થવિરયોઃ બાલવૃદ્ધયોઃ| દોષનિર્હરણાર્થાય સ્વસ્થેઽપિ કાલૈકકૃતદોષનિર્હરણાર્થાય, બલવર્ણોદયાય ચ અપેતસકલદોષસ્યેત્યર્થઃ| નિયમો નિષેધઃ| અત્ર માધુતૈલિકવિધાને| યદેચ્છતીતિ યદા યસ્મિન્ કાલે આતુર ઇચ્છતિ તદા તસ્મિન્ કાલે વિપશ્ચિતા વૈદ્યેન એષ બસ્તિઃ પ્રયોક્તવ્યઃ, એતેન સાર્વકાલિકત્વમુક્તં ભવતિ||૯૬-૯૯||
Adhikarana ૪૮ (૧૦૦-૧૦૧) · Śloka ૧૦૧
મધુતૈલે સમે સ્યાતાં ક્વાથશ્ચૈરણ્ડમૂલજઃ | પલાર્ધં શતપુષ્પાયાસ્તતોઽર્ધં સૈન્ધવસ્ય ચ ||૧૦૦|| ફલેનૈકેન સંયુક્તઃ ખજેન ચ વિલોડિતઃ | દેયઃ સુખોષ્ણો ભિષજા માધુતૈલિકસઞ્જ્ઞિતઃ ||૧૦૧||
मधुतैले समे स्यातां क्वाथश्चैरण्डमूलजः | पलार्धं शतपुष्पायास्ततोऽर्धं सैन्धवस्य च ||१००|| फलेनैकेन संयुक्तः खजेन च विलोडितः | देयः सुखोष्णो भिषजा माधुतैलिकसञ्ज्ञितः ||१०१||
🔊 Audio coming soon
મધુતૈલે સમે સ્યાતામિત્યાદિ| પાદહીનાઃ સર્વે એવ માધુતૈલિકાઃ, તતશ્ચ તથા કલ્પનીયા યથા નવ પ્રસૃતા ભવન્તિ; મધુતૈલયોઃ પ્રસૃતાશ્ચત્વારો દ્વિકર્ષાધિકાઃ, એરણ્ડમૂલકષાયસ્ય તાવન્ત એવ, શતપુષ્પાઽર્ધપલં, સૈન્ધવસ્ય કર્ષં, મદનફલં ચૈકમિત્યેવં નવપ્રસૃતા ભવન્તિ| અનયા કલ્પનયા સર્વ એવ માધુતૈલિકાઃ કલ્પનીયા ઇતિ જેજ્જટાચાર્યઃ| ગયી તુ ‘પલેનૈકેન સંયુક્તઃ’ ઇતિ પઠિત્વા મૃદુનાઽનુક્તેના માંસરસકાઞ્જિકાદિના પૂરણં કરોતિ| એવમપરેષુ ચતુર્ષુ નવ પ્રસૃતાઃ પૂરણીયા ઇત્યાહ||૧૦૦-૧૦૧||
Adhikarana ૪૯ (૧૦૨) · Śloka ૧૦૨
વચામધુકતૈલં ચ ક્વાથઃ સરસસૈન્ધવઃ | પિપ્પલીફલસંયુક્તો બસ્તિર્યુક્તરથઃ સ્મૃતઃ ||૧૦૨||
वचामधुकतैलं च क्वाथः सरससैन्धवः | पिप्पलीफलसंयुक्तो बस्तिर्युक्तरथः स्मृतः ||१०२||
🔊 Audio coming soon
વચામધુકેત્યાદિ| વચાસૈન્ધવપિપ્પલીમદનફલાનાં પ્રત્યેકં કાર્ષિકા ભાગાઃ, મધુતૈલયોશ્ચત્વારઃ પ્રસૃતાઃ કર્ષદ્વયાધિકાઃ, એરણ્ડમૂલક્વાથસ્તાવન્માત્ર એવ; ઇતિ યુક્તરથાભિધાનો માધુતૈલિકઃ||૧૦૨||
Adhikarana ૫૦ (૧૦૩) · Śloka ૧૦૩
સુરદારુ વરા રાસ્ના શતપુષ્પા વચા મધુ | હિઙ્ગુસૈન્ધવસંયુક્તો બસ્તિર્દોષહરઃ સ્મૃતઃ ||૧૦૩||
सुरदारु वरा रास्ना शतपुष्पा वचा मधु | हिङ्गुसैन्धवसंयुक्तो बस्तिर्दोषहरः स्मृतः ||१०३||
🔊 Audio coming soon
સુરદાર્વિત્યાદિ| સુરદારુવરારાસ્નાશતપુષ્પાવચાહિઙ્ગુસૈન્ધવાનાં તુલ્યમાનેનૈકં પલં, મધુતૈલયોઃ કર્ષદ્વયાધિકાન્યષ્ટૌ પલાનિ, એરણ્ડમૂલક્વાથસ્તાવન્માત્ર એવ| એવં દોષહરાભિધાનો માધુતૈલિકઃ; કેચિદત્ર હિઙ્ગુસ્થાને બિડં પઠન્તિ||૧૦૩||
Adhikarana ૫૧ (૧૦૪) · Śloka ૧૦૪
પઞ્ચમૂલીકષાયં ચ તૈલં માગધિકા મધુ | બસ્તિરેષ વિધાતવ્યઃ સશતાહ્વઃ સસૈન્ધવઃ ||૧૦૪||
पञ्चमूलीकषायं च तैलं मागधिका मधु | बस्तिरेष विधातव्यः सशताह्वः ससैन्धवः ||१०४||
🔊 Audio coming soon
પઞ્ચમૂલીકષાયમિત્યાદિ| પઞ્ચમૂલીકષાયસ્ય કર્ષદ્વયાધિકાનિ અષ્ટૌ પલાનિ, મધુતૈલે અપિ તાવન્માત્રે એવ, માગધિકાશતાહ્વાસૈન્ધવાનામેકં પલમ્| અયં ચ પાઞ્ચમૂલિકો માધુતૈલિકઃ||૧૦૪||
Adhikarana ૫૨ (૧૦૫) · Śloka ૧૦૫
યવકોલકુલત્થાનાં ક્વાથો માગધિકા મધુ | સસૈન્ધવઃ સયષ્ટ્યાહ્વઃ સિદ્ધબસ્તિરિતિ સ્મૃતઃ ||૧૦૫||
यवकोलकुलत्थानां क्वाथो मागधिका मधु | ससैन्धवः सयष्ट्याह्वः सिद्धबस्तिरिति स्मृतः ||१०५||
🔊 Audio coming soon
યવકોલકુલત્થાનાં પૂર્વવત્ ક્વાથઃ, મધુતૈલેઽપિ પૂર્વવત્, માગધિકાસૈન્ધવયષ્ટ્યાહ્વાનામેકં પલમ્| સિદ્ધબસ્ત્યભિધાનોઽયં માધુતૈલિકઃ| પઞ્ચાપ્યેતે માધુતૈલિકા ઉક્તાઃ||૧૦૫||
Adhikarana ૫૩ (૧૦૩-૧૧૧) · Śloka ૧૧૧
મુસ્તાપાઠામૃતાતિક્તાબલારાસ્નાપુનર્નવાઃ | મઞ્જિષ્ઠારગ્વધોશીરત્રાયમાણાખ્યગોક્ષુરાન્ ||૧૦૬|| પાલિકાન્ પઞ્ચમૂલાલ્પસહિતાન્મદનાષ્ટકમ્ | જલાઢકે પચેત્ ક્વાથં પાદશેષં પુનઃ પચેત્ ||૧૦૭|| ક્ષીરાર્ધાઢકસંયુક્તમાક્ષીરાત્ સુપરિસ્રુતમ્ | પાદેન જાઙ્ગલરસસ્તથા મધુઘૃતં સમમ્ ||૧૦૮|| શતાહ્વાફલિનીયષ્ટીવત્સકૈઃ સરસાઞ્જનૈઃ | કાર્ષિકૈઃ સૈન્ધવોન્મિશ્રૈઃ કલ્કૈર્બસ્તિઃ પ્રયોજિતઃ ||૧૦૯|| વાતાસૃઙ્મેહશોફાર્શોગુલ્મમૂત્રવિબન્ધનુત્ | વિસર્પજ્વરવિડ્ભઙ્ગરક્તપિત્તવિનાશનઃ ||૧૧૦|| બલ્યઃ સઞ્જીવનો વૃષ્યશ્ચક્ષુષ્યઃ શૂલનાશનઃ | યાપનાનામયં રાજા બસ્તિર્મુસ્તાદિકો મતઃ ||૧૧૧||
मुस्तापाठामृतातिक्ताबलारास्नापुनर्नवाः | मञ्जिष्ठारग्वधोशीरत्रायमाणाख्यगोक्षुरान् ||१०६|| पालिकान् पञ्चमूलाल्पसहितान्मदनाष्टकम् | जलाढके पचेत् क्वाथं पादशेषं पुनः पचेत् ||१०७|| क्षीरार्धाढकसंयुक्तमाक्षीरात् सुपरिस्रुतम् | पादेन जाङ्गलरसस्तथा मधुघृतं समम् ||१०८|| शताह्वाफलिनीयष्टीवत्सकैः सरसाञ्जनैः | कार्षिकैः सैन्धवोन्मिश्रैः कल्कैर्बस्तिः प्रयोजितः ||१०९|| वातासृङ्मेहशोफार्शोगुल्ममूत्रविबन्धनुत् | विसर्पज्वरविड्भङ्गरक्तपित्तविनाशनः ||११०|| बल्यः सञ्जीवनो वृष्यश्चक्षुष्यः शूलनाशनः | यापनानामयं राजा बस्तिर्मुस्तादिको मतः ||१११||
🔊 Audio coming soon
માધુતૈલિકસ્યાગ્રતો ગયદાસાચાર્યમતે મુસ્તાદિસ્થાપનબસ્તિર્નાસ્તિ, જેજ્જટાચાર્યસ્તુ મુસ્તાદિસ્થાપનબસ્તિં પઠતિ વ્યાખ્યાનયતિ ચ, તદ્વ્યાખ્યાનાભિપ્રાયેણ મયાઽપ્યસૌ વ્યાખ્યાયતે- મુસ્તાપાઠેત્યાદિ| મુસ્તાદીનિ પઞ્ચમૂલાલ્પસહિતાન્યષ્ટાદશપલાનિ, તતો મદનસ્યાષ્ટાભિઃ ફલૈર્દ્વિપલમિત્યેવં વિંશતિપલપ્રમિતાનિ જલાઢકેઽષ્ટાવિંશત્યધિકશતપલપ્રમિતે પચેત્, તતો દ્વાત્રિંશત્પલપ્રમિતઃ ક્વાથોઽવશિષ્ટો ભવતિ, તતસ્તં ક્વાથં પાદશેષં ક્ષીરાર્ધાઢકસંયુક્તં દુગ્ધસ્ય ચતુઃષષ્ટિપલોપેતં પુનઃ પચેત્તાવદ્યાવત્ ક્ષીરાવશેષં પ્રસ્થદ્વયં ચતુઃષષ્ટિપલાનિ ભવતિ, પાદેન પ્રસ્થસ્યાષ્ટૌ પલાનિ માંસરસસ્ય, એવં દ્વાસપ્તતિપલાનિ ભવન્તિ| અતો મધ્યાદેકસ્ય પુટસ્યાર્થે ચતુર્વિંશતિપલાનિ ગ્રાહ્યાણિ; તત્ર મધુનઃ પ્રસૃતઃ સાર્ધઃ, ઘૃતસ્ય તાવદિત્યેવં ષટ્પલાનિ ક્ષિપ્યન્તે, શતાહ્વાદીનાં ષડ્દ્રવ્યાણાં કર્ષપ્રમિતાનાં કલ્કસ્ય સાર્ધં પલં, નિરૂહાઙ્ગત્વાન્મદનફલસ્યાર્ધપલમેવં કલ્કસ્ય પ્રસૃતો ભવતીત્યેકસ્મિન્ પુટકે દ્વાત્રિંશત્પલપ્રમિતપ્રસ્થો ભવતિ; એવમપરમપિ પુટકદ્વયં કરણીયં, એવં પુટકત્રયસ્યાર્થે ષણ્ણવતિપલાનિ ભવન્તિ| ઇદં મુસ્તાદિયાપનબસ્તિમાનં જેજ્જટાચાર્યેણ તન્ત્રાન્તરોક્તમધ્યમાનેન કલ્પિતં| તથા ચ પરાશરઃ- “નિરૂહસ્ય પ્રમાણં તુ પ્રસ્થં પાદોત્તરં સ્મૃતમ્| મધ્યમં પ્રસ્થમુદ્દિષ્ટં હીનં ચ કુડવાસ્ત્રયઃ”- ઇતિ| ગૂઢપદભઙ્ગટિપ્પણકારેણ પુનરન્યથા વ્યાખ્યાતમ્| તથાહિ- “મુસ્તાદિદ્રવ્યાણાં પાલિકાન્ ભાગાન્ દ્રવત્વાદ્દ્વિગુણયા કલ્પનયા જલસ્યાઢકે અષ્ટાવિંશત્યધિકે પલશતે પક્ત્વા પાદશેષં દ્વાત્રિંશત્પલપ્રમાણં ક્ષીરાર્ધાઢકસંયુક્તં પુનઃ પચેદ્યાવત્ક્ષીરશેષં ચતુઃષષ્ટિપલાનિ ભવન્તિ| તતશ્ચ સપાદપ્રસ્થે જાઙ્ગલરસસ્ય પઞ્ચ પલાનિ, મધુઘૃતં પૃથક્ સાર્ધદ્વિપલસમ્મિતં, શતાહ્વાદિકકલ્કસ્ય મદનફલાષ્ટકેન યુક્તં પલદ્વયં પ્રક્ષિપ્યૈકધ્યં ષટ્સપ્તત્યા પલૈઃ પુટકત્રયં દેયમ્||૧૦૩-૧૧૧||
Adhikarana ૫૪ (૧૧૨) · Śloka ૧૧૨
અવેક્ષ્ય ભેષજં બુદ્ધ્યા વિકારં ચ વિકારવિત્ | બીજેનાનેન શાસ્ત્રજ્ઞઃ કુર્યાદ્બસ્તિશતાન્યપિ ||૧૧૨||
अवेक्ष्य भेषजं बुद्ध्या विकारं च विकारवित् | बीजेनानेन शास्त्रज्ञः कुर्याद्बस्तिशतान्यपि ||११२||
🔊 Audio coming soon
અવેક્ષ્ય ભેષજમિત્યાદિ| તત્ર ભેષજં વ્રણજ્વરાદિહરં, વિકારં ચ વ્રણજ્વરાદિકં વાતાપિત્તકફસંસર્ગસન્નિપાતજં શોણિતજં ચ| ચકારેણાનુક્તં કાલબલાદિ સમુચ્ચીયતે| ‘વાતઘ્નૌષધનિષ્ક્વાથા’ ઇત્યાદિષુ બસ્તિષૂક્તેન બીજેનેત્યર્થઃ||૧૧૨||
Adhikarana ૫૫ (૧૧૩) · Śloka ૧૧૩
અજીર્ણે ન પ્રયુઞ્જીત દિવાસ્વપ્નં ચ વર્જયત્ | આહારાચારિકં શેષમન્યત્ કામં સમાચરેત્ ||૧૧૩||
अजीर्णे न प्रयुञ्जीत दिवास्वप्नं च वर्जयत् | आहाराचारिकं शेषमन्यत् कामं समाचरेत् ||११३||
🔊 Audio coming soon
અજીર્ણે નેત્યાદિ| અન્યચ્છેષમાહારાચારાશ્રિતં કર્મ કામં યથેષ્ટં સમાચરેત્||૧૧૩||
Adhikarana ૫૬ (૧૧૪-૧૧૭) · Śloka ૧૧૭
યસ્માન્મધુ ચ તૈલં ચ પ્રાધાન્યેન પ્રદીયતે | માધુતૈલિક ઇત્યેવં ભિષગ્ભિર્બસ્તિરુચ્યતે ||૧૧૪|| રથેષ્વપિ ચ યુક્તેષુ હસ્ત્યશ્વે ચાપિ કલ્પિતે | યસ્માન્ન પ્રતિષિદ્ધોઽયમતો યુક્તરથઃ સ્મૃતઃ ||૧૧૫|| બલોપચયવર્ણાનાં યસ્માદ્ વ્યાધિશતસ્ય ચ | ભવત્યેતેન સિદ્ધિસ્તુ સિદ્ધબસ્તિરતો મતઃ ||૧૧૬|| સુખિનામલ્પદોષાણાં નિત્યં સ્નિગ્ધાશ્ચ યે નરાઃ | મૃદુકોષ્ઠાશ્ચ યે તેષાં વિધેયા માધુતૈલિકાઃ ||૧૧૭||
यस्मान्मधु च तैलं च प्राधान्येन प्रदीयते | माधुतैलिक इत्येवं भिषग्भिर्बस्तिरुच्यते ||११४|| रथेष्वपि च युक्तेषु हस्त्यश्वे चापि कल्पिते | यस्मान्न प्रतिषिद्धोऽयमतो युक्तरथः स्मृतः ||११५|| बलोपचयवर्णानां यस्माद् व्याधिशतस्य च | भवत्येतेन सिद्धिस्तु सिद्धबस्तिरतो मतः ||११६|| सुखिनामल्पदोषाणां नित्यं स्निग्धाश्च ये नराः | मृदुकोष्ठाश्च ये तेषां विधेया माधुतैलिकाः ||११७||
🔊 Audio coming soon
વિશેષસઞ્જ્ઞયા માધુતૈલિકાનાહ- યસ્માન્મધુ ચ તૈલમિત્યાદિ||૧૧૪-૧૧૭||
Adhikarana ૫૭ (૧૧૮) · Śloka ૧૧૮
મૃદુત્વાત્ પાદહીનત્વાદકૃત્સ્નવિધિસેવનાત્ | એકબસ્તિપ્રદાનાચ્ચ સિદ્ધબસ્તિષ્વયન્ત્રણા ||૧૧૮||
मृदुत्वात् पादहीनत्वादकृत्स्नविधिसेवनात् | एकबस्तिप्रदानाच्च सिद्धबस्तिष्वयन्त्रणा ||११८||
🔊 Audio coming soon
કસ્માદેતે નિયન્ત્રણાસ્તદાહ- મૃદુત્વાદિત્યાદિ| મૃદુવીર્યૈરૌષધૈઃ કલ્પિતો મૃદુઃ| પાદહીનત્વાદિતિ પાદેન હીનઃ પાદાભ્યાં વા હિનઃ, તતશ્ચ પાદહીના નવ પ્રસૃતા ભવન્તિ, પાદાભ્યાં હીનાઃ ષટ્પ્રસૃતા ભવન્તિ| અકૃત્સ્નવિધિસેવનાદિતિ વમનાદિસંસ્કારવર્જનાત્| એકબસ્તિપ્રદાનાચ્ચેતિ એકપુટકપ્રદાનાત્; ‘એકાહં પ્રણિધાનાચ્ચ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, એકાહમેવ પ્રણિધાનં બસ્તિદાનમિત્યર્થઃ| પરં કાલૈકકૃતે દોષકોપે કદાચિત્ સમ્યઙ્નિરૂઢલક્ષણમવેક્ષ્ય દ્વિત્ર્યાદિબસ્તિદાનમપીતિ પાઠવિશેષાદ્વિશિષ્ટોઽર્થઃ; અતો ‘નૈકાહપ્રણિધાનાત્’ ઇત્યપરે પઠન્તિ; તત્ર શોધનનિરૂહવદેકાહમેવ પ્રણિધાનં નાસ્ત્યેવ; કિં તર્હિ સાધારણત્વાત્ સમધાતુષુ વાજીકરણાદાવસકૃદ્દાનમપીતિ||૧૧૮||
Adhikarana પુષ્પિકા · Śloka ૩૮
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને નિરૂહક્રમચિકિત્સિતં નામાષ્ટત્રિંશોઽધ્યાયઃ ||૩૮||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने निरूहक्रमचिकित्सितं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः ||३८||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાનેઽષ્ટત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૩૮||