Adhikarana ౧ (౧-౨) · Śloka ౨
అథాత ఆతురోపద్రవచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथात आतुरोपद्रवचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
Show commentary
అథాత ఇత్యాది| ఉపద్రవంతీత్యుపద్రవా రోగాః, ఆతురస్యోపద్రవా ఆతురోపద్రవాః; తే చాత్ర ప్రాయేణ పంచకర్మనిమిత్తా వ్యాపదః, తేషాం చికిత్సితం కారణగుణప్రత్యనీకం విధానం| ‘ఆతురోపక్రమచికిత్సితం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| స్నేహాదీనాం నిరూహాంతానాముపక్రమాణామంతేఽగ్నిమాంద్యమేవావశ్యంభావి, తత్సంధుక్షణార్థం పేయాదిసంసర్జనోపదేశాయ వర్జ్యానాం చ క్రోధాదీనాం ప్రజ్ఞాపరాధాత్ కరణే తజ్జవ్యాధిప్రశమనాయ చాతురోపద్రవచికిత్సితాభిధానం||1-2||
Adhikarana ౨ (౩-౫) · Śloka ౫
స్నేహపీతస్య వాంతస్య విరిక్తస్య స్రుతాసృజః |
నిరూఢస్య చ కాయాగ్నిర్మందో భవతి దేహినః ||3||
సోఽన్నైరత్యర్థగురుభిరుపయుక్తైః ప్రశామ్యతి |
అల్పో మహద్భిర్బహుభిశ్ఛాదితోఽగ్నిరివేంధనైః ||4||
స చాల్పైర్లఘుభిశ్చాన్నైరుపయుక్తైర్వివర్ధతే |
కాష్ఠైరణుభిరల్పైశ్చ సంధుక్షిత ఇవానలః ||5||
View original
स्नेहपीतस्य वान्तस्य विरिक्तस्य स्रुतासृजः |
निरूढस्य च कायाग्निर्मन्दो भवति देहिनः ||३||
सोऽन्नैरत्यर्थगुरुभिरुपयुक्तैः प्रशाम्यति |
अल्पो महद्भिर्बहुभिश्छादितोऽग्निरिवेन्धनैः ||४||
स चाल्पैर्लघुभिश्चान्नैरुपयुक्तैर्विवर्धते |
काष्ठैरणुभिरल्पैश्च सन्धुक्षित इवानलः ||५||
Show commentary
ఇదానీం స్నేహపానపూర్వకపశ్చకర్మణాం సోపపత్తికకర్మకరణాద్ వ్యాపదాం నివారణముపదిశన్నాహ- స్నేహపీతస్యేత్యాది| నిరూఢస్య చేతి చకారేణానువాసితమనుక్తం సముచ్చినోతి| నను స్నేహపానాదయోఽనలప్రబోధోదయ హేతవ ఇత్యుక్తత్వాత్ కథం తైర్మందోఽగ్నిర్భవతి దేహినః? ఉచ్యతే, తత్కాల ఏవ మందః, క్రమేణ తు తేన దీప్తో భవతీతి న దోషప్రసంగః| తస్య క్రమేణ యథా ప్రాకృతావస్థాపన్నత్వం భవతి తథా నిర్దిశన్నాహ- సోఽన్నైరిత్యాది||3-5||
Adhikarana ౩ (౬) · Śloka ౬
హృతదోషప్రమాణేన సదాఽఽహారవిధిః స్మృతః |6|
View original
हृतदोषप्रमाणेन सदाऽऽहारविधिः स्मृतः |६|
Show commentary
తత్రోక్తప్రమాణకారణముద్దిశన్నాహ - హృతదోషేత్యాది|6|-
Adhikarana ౪ (౬) · Śloka ౭
త్రీణి చాత్ర ప్రమాణాని ప్రస్థోఽర్ధాఢకమాఢకం ||6||
తత్రావరం ప్రస్థమాత్రం ద్వే శేషే మధ్యమోత్తమే |7|
View original
त्रीणि चात्र प्रमाणानि प्रस्थोऽर्धाढकमाढकम् ||६||
तत्रावरं प्रस्थमात्रं द्वे शेषे मध्यमोत्तमे |७|
Show commentary
తదేవ కతివిధం కియత్ప్రమాణమిత్యాహ- త్రీణి చాత్రేత్యాది||6||-
Adhikarana ౫ (౭-౧౧) · Śloka ౧౨
ప్రస్థే పరిస్రుతే దేయా యవాగూః స్వల్పతండులా ||7||
ద్వే చైవార్ధాఢకే దేయే తిస్రశ్చాప్యాఢకే గతే |
విలేపీముచితాద్భక్తాచ్చతుర్థాంశకృతాం తతః ||8||
దద్యాదుక్తేన విధినా క్లిన్నసిక్థామపిచ్ఛిలాం |
అస్నిగ్ధలవణం స్వచ్ఛముద్గయూషయుతం తతః ||9||
అంశద్వయప్రమాణేన దద్యాత్ సుస్విన్నమోదనం |
తతస్తు కృతసంజ్ఞేన హృద్యేనేంద్రియబోధినా ||10||
త్రీనంశాన్ వితరేద్భోక్తుమాతురాయౌదనం మృదు |
తతో యథోచితం భక్తం భోక్తుమస్మై విచక్షణః ||11||
లావైణహరిణాదీనాం రసైర్దద్యాత్ సుసంస్కృతైః |12|
View original
प्रस्थे परिस्रुते देया यवागूः स्वल्पतण्डुला ||७||
द्वे चैवार्धाढके देये तिस्रश्चाप्याढके गते |
विलेपीमुचिताद्भक्ताच्चतुर्थांशकृतां ततः ||८||
दद्यादुक्तेन विधिना क्लिन्नसिक्थामपिच्छिलाम् |
अस्निग्धलवणं स्वच्छमुद्गयूषयुतं ततः ||९||
अंशद्वयप्रमाणेन दद्यात् सुस्विन्नमोदनम् |
ततस्तु कृतसञ्ज्ञेन हृद्येनेन्द्रियबोधिना ||१०||
त्रीनंशान् वितरेद्भोक्तुमातुरायौदनं मृदु |
ततो यथोचितं भक्तं भोक्तुमस्मै विचक्षणः ||११||
लावैणहरिणादीनां रसैर्दद्यात् सुसंस्कृतैः |१२|
Show commentary
తేషు చ త్రిషు దోషనిర్హరణప్రమాణేషు త్రీనేవానుక్రమాన్ క్రమేణాహ- ప్రస్థే పరిస్రుతే ఇత్యాది| ప్రస్థశ్చాత్ర సార్ధత్రయోదశపలః| యవాగూశబ్దేన పేయా వివక్షితా, స్వల్పతండులా అష్టాంశతండులకృతా; తదుక్తం- “పేయాం పిబేదుచితభక్తకృతాష్టభాగాం త్రిర్ద్విః సకృత్ప్రవరమధ్యజఘన్యశుద్ధః”- ఇతి| యవాగూరిత్యత్రైకవచననిర్దేశాదేకవారమితి బోద్ధవ్యం| ద్వే చైవార్ధాఢకే ఇత్యత్ర ద్వే పేయే ద్వౌ వారావితి బోద్ధవ్యం| తిస్రశ్చాప్యాఢకే గతే ఇత్యత్ర తిస్రః పేయా ఇతి బోద్ధవ్యం| విలేపీత్యాది| ఉచితాదభ్యస్తాత్తండులాచ్చతుర్థభాగేన కృతాం| ఉక్తేన విధినేతి ఏకద్విత్రిక్రమేణ| క్లిన్నసిక్థాం అతిపక్వతండులాం| అపిచ్ఛిలాం మండరహితాం , యవాగూం దద్యాత్ ‘భిషక్’ ఇత్యధ్యాహారః| అంశద్వయప్రమాణేనేత్యాది| ఉచితాదర్ధభాగతండులాత్ కృతం భక్తమిత్యర్థః| త్రీనంశానితి త్రిభాగకల్పితం సమ్యక్పక్వం ఘృతమండేన సమన్వితం| తత ఇత్యాది|- తతోఽనంతరం కృతసంజ్ఞేన యూషేణ సహ ఆతురాయ రోగిణే ఓదనం భక్తముచితం తండులాంశత్రయకృతం భోక్తుం వితరేద్ దద్యాదితి సంబంధః| అస్య శ్లోకస్యాదౌ “త్రిభాగకలితం సమ్యగకృతేనాథ సమ్మితం” ఇతి ప్రతిపుస్తకేషు పాఠో దృశ్యతే స చ న పఠనీయః, జేజ్జటాదినిబంధకారైః సర్వైరపి పరిహృతత్వాత్| తతో యథోచితమిత్యాది|- యథోచితమితి అంశచతుష్టయప్రమాణం పరిపూర్ణమిత్యర్థః| హృతదోషప్రమాణేనేత్యాది దద్యాత్ సుసంస్కృతైరిత్యంతగ్రంథేనైతదుక్తం భవతి- హీనశుద్ధిశుద్ధస్య పురుషస్య తావత్ ప్రథమేఽన్నకాలే ఉచితభక్తకృతాష్టభాగాం పేయాం దద్యాత్, తస్మిన్నేవ దినే ద్వితీయేఽన్నకాలే ప్రకృతిస్థాత్ జరణకాలోచితాద్భక్తాత్ చతుర్థాంశేన కృతామతిపక్వతండులావయవాం మండరహితాం విలేపీం దద్యాత్; ద్వితీయేఽహ్ని తృతీయేఽన్నకాలేఽస్నిగ్ధాలవణస్వచ్ఛేనాకృతముద్గయూషేణోచితాదర్ధభాగతండులకృతం సుస్విన్నమోదనం దద్యాత్, తస్మిన్నేవ దినే చతుర్థేఽన్నకాలే హృద్యేనేంద్రియబోధినా కృతసంజ్ఞేన యూషేణోచితతండులాంశత్రయకృతమోదనం భోక్తుం దద్యాత్; తతస్తృతీయేఽహ్ని పంచమేఽన్నకాలే లావైణహరిణాదీనాం సుసంస్కృతరసైరంశచతుష్టయప్రమాణం భక్తం భోక్తుం దద్యాత్, తృతీయేఽహ్ని షష్ఠేఽన్నకాలే ప్రకృతిభోజనమాగచ్ఛేత్| మధ్యశుద్ధిశుద్ధస్య చ తావదాదౌ ద్వయోరన్నకాలయోః పేయాం దద్యాత్, ద్వితీయేఽహ్ని ద్వయోరప్యన్నకాలయోర్విలేపికాం, తృతీయేఽహ్ని కాలద్వయేఽప్యకృతయూషం, చతుర్థేఽహ్ని కాలద్వయేఽపి కృతయూషం, పంచమేఽహ్ని కాలద్వయేఽపి మాంసరసమిత్యతః షష్ఠేఽహ్ని ప్రకృతిభోజనమాగచ్ఛేత్| ఉత్తమశుద్ధిశుద్ధస్య చ తావత్ ప్రథమేఽహ్ని ద్వయోరప్యన్నకాలయోః పేయాం దద్యాత్, ద్వితీయేఽహ్ని ప్రథమేఽన్నకాలే పేయాం, ద్వితీయే విలేపికాం; తృతీయేఽహ్ని ద్వయోరప్యన్నకాలయోర్విలేపికాం; చతుర్థేఽహ్ని ద్వయోరప్యన్నకాలయోరకృతయూషం; పంచమేఽహ్ని ప్రథమేఽన్నకాలేఽకృతయూషం, ద్వితీయేఽన్నకాలే కృతయూషం; షష్ఠేఽహ్ని ద్వయోరప్యన్నకాలయోః కృతయూషం; సప్తమేఽహ్ని ద్వయోరప్యన్నకాలయోర్మాంసరసం; అష్టమేఽహ్ని ప్రథమేఽన్నకాలే మాంసరసం, అతోఽష్టమదివసస్య ద్వితీయేఽన్నకాలే ప్రకృతిభోజనమాహరేత్| గయీ తు హీనశుద్ధౌ ప్రథమేఽన్నకాలే ఉచితతండులాష్టభాగకృతా పేయా, ద్వితీయేఽన్నకాలే తూచితతండులచతుర్థభాగకృతా విలేపీ, తృతీయేఽన్నకాలే తూచితతండులార్ధభాగకృతేన భక్తేన సహ దకలావణికో యూషో రసో వా యథాదోషం, చతుర్థేఽన్నకాలే తూచితతండులభాగత్రయకృతేన భక్తేన సహ కృతసంజ్ఞో యూషః పిప్పలీశృంగవేరసిద్ధః కృతో రసో వా యథాదోషం, తతో యథోచితం పరిపూర్ణభక్తం సుసంస్కృతేన రసేన యూషేణ వా దేయమితి తృతీయే దినే ప్రకృతిభోజనం| ఏవం మధ్యమోత్తమశుద్ధౌ పేయాదీనాం ద్విత్రికాలదానేన యథాక్రమం పంచమే సప్తమే చ దినే ప్రకృతిభోజనం| ఉక్తం చ, తంత్రాంతరే- “పేయాం విలేపీమకృతం కృతం చ యూషం రసం త్రీనుభయం తథైకం| క్రమేణ సేవేత నరోఽన్నకాలాన్ ప్రధానమధ్యావరశుద్ధిశుద్ధః” (వా.సూ. అ.18)- ఇతి||7-11||-
Adhikarana ౬ (౧౨) · Śloka ౧౩
హీనమధ్యోత్తమేష్వేషు విరేకేషు ప్రకీర్తితః ||12||
ఏకద్విత్రిగుణః సమ్యగాహారస్య క్రమస్త్వయం |13|
View original
हीनमध्योत्तमेष्वेषु विरेकेषु प्रकीर्तितः ||१२||
एकद्वित्रिगुणः सम्यगाहारस्य क्रमस्त्वयम् |१३|
Show commentary
ఉక్తమేవానుక్రమం నియమయన్నాహ- హీనేత్యాది| ప్రస్థే పరిస్రుతే హీనో విరేకః, తస్మిన్ పేయాదిక్రమ ఏకైకమన్నకాలం దేయః; అర్ధాఢకే పరిస్రుతే మధ్యో విరేకః, తస్మిన్ పేయాదిః ప్రత్యేకం ద్వౌ ద్వావన్నకాలౌ దేయః; ఆఢకే పరిస్రుతే ఉత్తమో విరేకః, తస్మిన్ పేయాదిః ప్రత్యేకం త్రీంస్త్రీనన్నకాలాన్ దేయః| ఏషు పూర్వోక్తేషు హీనాదివిరేకేషు హృతదోషమానాపేక్షయా ఏకద్విత్రిగుణోఽయమాహారక్రమః సమ్యక్ ప్రకీర్తితః; తతో మిథ్యాహీనాతియోగేనాసమ్యగిత్యర్థః| ఏతదుక్తం భవతి- హీనే విరేకే చతుర్భిరన్నకాలైః సాయంప్రాతికభోజనాభ్యాం ద్వ్యహం, మధ్యే తద్ద్విగుణేన చతురహం, ఉత్తమే తత్త్రిగుణేన షడహమితి||12||-
Adhikarana ౭ (౧౩) · Śloka ౧౪
కఫపిత్తాధికాన్మద్యనిత్యాన్ హీనవిశోధితాన్ ||13||
పేయాఽభిష్యందయేత్తేషాం తర్పణాదిక్రమో హితః |14|
View original
कफपित्ताधिकान्मद्यनित्यान् हीनविशोधितान् ||१३||
पेयाऽभिष्यन्दयेत्तेषां तर्पणादिक्रमो हितः |१४|
Show commentary
ఇదానీం క్వచిద్విషయే పేయాదిక్రమనిషేధమాహ- కఫేత్యాది| యే కఫపిత్తాధికాస్తథా మద్యనిత్యాస్తాన్ హీనవిశోధితాన్ పేయాఽభిష్యందయేత్ అభిష్యణ్ణస్రోతస్కాన్ కుర్యాత్, అతస్తేషాం హీనశోధితానాం తర్పణాదిక్రమో హితః| తత్ర ప్రథమేఽన్నకాలే తర్పణం లాజసక్తుభిః కార్యం తతో యూషభక్తాదికమితి| తంత్రాంతరే చోక్తం- “స్రుతాల్పపిత్తశ్లేష్మాణం మద్యపం వాతపైత్తికం| పేయాం న పాయయేత్” (వా.సూ.అ.18)- ఇత్యాది| నను తర్పణాదిక్రమస్వీకారే హీనవిరేకే ప్రాక్ప్రతిపాదితస్య పేయాదిక్రమస్య నైరర్థక్యం? ఉచ్యతే- కఫపిత్తాధికమద్యనిత్యౌ పరిత్యజ్యాన్యత్ర హీనవిరేకే పేయాదిక్రమ ఇతి||13||-
Adhikarana ౮ (౧౪) · Śloka ౧౫
వేదనాలాభనియమశోకవైచిత్త్యహేతుభిః ||14||
నరానుపోషితాంశ్చాపి విరిక్తవదుపాచరేత్ |15|
View original
वेदनालाभनियमशोकवैचित्त्यहेतुभिः ||१४||
नरानुपोषितांश्चापि विरिक्तवदुपाचरेत् |१५|
Show commentary
ఇదానీమశుద్ధేఽపి క్వచిదగ్నిమాంద్యహేతౌ సంక్షేపార్థం సంశోధనోక్తసంసర్జనానుక్రమమతిదేశేన నిర్దిశన్నాహ- వేదనాలాభనియమేత్యాది| వేదనాయా లాభో వేదనాలాభః, అలాభ ఇష్టస్యేతి కేచిదాచక్షతే, లాభోఽనిష్టస్యేత్యన్యే, నియమ ఉపవాసాదిః, వైచిత్త్యం ఉన్మాదాదిః, ఏతైర్హేతుభిరుపోషితాన్నరాన్ విరిక్తవదుపాచరేత్| తత్రాపి లంఘనమానేన హీనమధ్యోత్తమాభిహితేన ద్వ్యహం చతురహం షడహమేవాన్నసంసర్జనం||14||-
Adhikarana ౯ (౧౫-౧౬) · Śloka ౧౬
ఆఢకార్ధాఢకప్రస్థసంఖ్యా హ్యేషా విరేచనే ||15||
శ్లేష్మాంతత్వాద్విరేకస్య న తామిచ్ఛతి తద్విదః |
ఏకో విరేకః శ్లేష్మాంతో న ద్వితీయోఽస్తి కశ్చన ||16||
View original
आढकार्धाढकप्रस्थसङ्ख्या ह्येषा विरेचने ||१५||
श्लेष्मान्तत्वाद्विरेकस्य न तामिच्छति तद्विदः |
एको विरेकः श्लेष्मान्तो न द्वितीयोऽस्ति कश्चन ||१६||
Show commentary
ప్రాక్ప్రతిపాదితప్రస్థార్ధాఢకాదిసంఖ్యాయా విరేకైకవిషయత్వం ప్రతిపాద్య కారణముఖేన నిరాకుర్వన్నాహ- ఆఢకార్ధాఢకేత్యాది| అగ్న్యధిష్ఠానసంప్లవాదత్యర్థమగ్నిమాంద్యహేతౌ విరేచన ఏవాఢకాదిసంఖ్యా, వమనాస్థాపనయోస్త్వగ్న్యధిష్ఠానానభిభవేన తాదృశాగ్నిమాంద్యాభావాన్మాననియమో నాస్తి; అత ఏవ తదహరేవ వమనే కులత్థముద్గయూషభోజనం, ఆస్థాపనే మాంసరసభోజనమనువాసనం చ| ఏతన్మతం నిరస్యన్నాహ- శ్లేష్మాంతత్వాదిత్యాది| అయమభిప్రాయః- విరేచనం నిఃశేషపిత్తనిర్హరణాయ ప్రయుజ్యతే, నిఃశేషపిత్తనిర్హరణం చ తదైవానుమీయతే యదా పిత్తప్రవర్తనానంతరం తత్ పరదేశస్థ ఆమరూపః కఫః ప్రవర్తతే; తస్మాత్ కఫాంతికత్వాంద్విరేకస్య తాం ప్రస్థాదికాం సంఖ్యాం విరేచనవిదో నేచ్ఛంతి| ఏతేన వైగికోఽపి నిరాకృతః, లైంగికః పునరేకాంతేన విశుద్ధ ఏవ| యతో లైంగికేఽపి కఫాంతికత్వమస్తి| తథాచ- ‘వమనే ప్రసేకౌషధకఫపిత్తానిలాః క్రమేణ గచ్ఛతి, ఏవమేవ విరేచనే పురీషపిత్తౌషధకఫా’ ఇతి| అతో వైగికమానికౌ విరేకౌ గౌణతయా ప్రతిపాదితౌ క్వచిద్బాలవృద్ధాద్యవస్థావశాత్ ప్రయుక్తౌ కర్తవ్యౌ| ముఖ్యః పునరేకః కఫాంతిక ఏవేత్యాహ- ఏకో విరేక ఇత్యాది| న ద్వితీయోఽస్తీతి తృతీయస్య పునః కా కథా, ఏవం వమనమప్యేకమేవ| తథాచ భోజః,- “తస్మాన్మతిమతా నిత్యమాత్మానం పరిరక్షతా| పిత్తాంతం వమనం స్థాప్యం కఫాంతం చ విరేచనం”- ఇతి||15-16||
Adhikarana ౧౦ (౧౭-౧౮) · Śloka ౧౮
బలం యత్త్రివిధం ప్రోక్తమతస్తత్ర క్రమస్త్రిధా |
తత్రానుక్రమమేకం తు బలస్థః సకృదాచరేత్ ||17||
ద్విరాచరేన్మధ్యబలస్త్రీన్ వారాన్ దుర్బలస్తథా |
కేచిదేవం క్రమం ప్రాహుర్మందమధ్యోత్తమాగ్నిషు ||18||
View original
बलं यत्त्रिविधं प्रोक्तमतस्तत्र क्रमस्त्रिधा |
तत्रानुक्रममेकं तु बलस्थः सकृदाचरेत् ||१७||
द्विराचरेन्मध्यबलस्त्रीन् वारान् दुर्बलस्तथा |
केचिदेवं क्रमं प्राहुर्मन्दमध्योत्तमाग्निषु ||१८||
Show commentary
ఏవం తర్హి తదాశ్రయాన్నసంసర్జనత్రిత్వమపి నాస్తీతి ప్రకారాంతరేణైవాన్నసంసర్జనత్రిత్వం తదాశ్రయం దర్శయన్నాహ- బలం యత్త్రివిధమిత్యాది| బలమత్రోపచయలక్షణమేవ| యస్మాత్ ప్రాగేక ఏవ విరేక ఉపవర్ణితః, అతస్త్రివిధ ఆహారక్రమో బలం యత్త్రివిధం ప్రోక్తం తత్ర జ్ఞేయః| తత్ర త్రివిధేఽపి బలే సర్వత్ర త్రివిధమప్యన్నసంసర్జనం ప్రాప్నోతి; క్వచిత్ కంచిన్నిర్దిశన్నాహ- తత్రానుక్రమమిత్యాది| తత్రైవ మతాంతరం దర్శయన్నాహ- కేచిదేవమిత్యాది||17-18||
Adhikarana ౧౧ (౧౯-౨౦) · Śloka ౨౦
సంసర్గేణ వివృద్ధేఽగ్నౌ దోషకోపభయాద్భజేత్ |
ప్రాక్ స్వాదుతిక్తౌ స్నిగ్ధామ్లలవణాన్ కటుకం తతః ||19||
స్వాద్వమ్లలవణాన్ భూయః స్వాదుతిక్తావతః పరం |
స్నిగ్ధరూక్షాన్ రసాంశ్చైవ వ్యత్యాసాత్ స్వస్థవత్తతః ||20||
View original
संसर्गेण विवृद्धेऽग्नौ दोषकोपभयाद्भजेत् |
प्राक् स्वादुतिक्तौ स्निग्धाम्ललवणान् कटुकं ततः ||१९||
स्वाद्वम्ललवणान् भूयः स्वादुतिक्तावतः परम् |
स्निग्धरूक्षान् रसांश्चैव व्यत्यासात् स्वस्थवत्ततः ||२०||
Show commentary
అతః పరం క్రమేణైవ కృతసంసర్గస్య రసావచారణక్రమమాహ- సంసర్గేణేత్యాది| అన్నసంసర్జనక్రమవివృద్ధేఽగ్నౌ దోషకోపభయాత్ స్నిగ్ధాన్ మధురామ్లలవణాన్, రూక్షాన్ కటుతిక్తకషాయాన్ రసాన్, వ్యత్యాసాత్ విపర్యయాత్, ఏవమత్రోక్తపరిపాట్యా భజేత్| తత్ర ప్రవృద్ధాగ్నిహేతువాతపిత్తస్యావజయార్థమగ్నేః సమీకరణార్థం చ పూర్వం స్వాదుతిక్తకౌ, తతో వాతకఫావజయార్థమగ్నేః సంధుక్షణార్థం చ వ్యత్యాసాదితి ప్రాగుక్తరసప్రత్యనీకాన్ స్నిగ్ధామ్లలవణకటుకాన్| తతశ్చామ్లలవణకటుకజనితపిత్తవాతావజయార్థం స్వాదుతిక్తౌ, తతో భూయః కషాయకటుకౌ, తతోఽన్యోన్యప్రత్యనీకరసానాం స్నిగ్ధరూక్షయోర్వ్యత్యాసాదుపయోగేన ప్రకృతిగో భవేత్| వృద్ధవాగ్భటస్త్వాహ- “దద్యాన్మధురహృద్యాని తతోఽమ్లలవణౌ రసౌ| స్వాదుతిక్తౌ తతో భూయః కషాయకటుకౌ తతః||అన్యోన్యప్రత్యనీకానాం రసానాం స్నిగ్ధరూక్షయోః| వ్యత్యాసాదుపయోగేన క్రమాత్తం ప్రకృతిం నయేత్”||19-20||
Adhikarana ౧౨ (౨౧) · Śloka ౨౧
కేవలం స్నేహపీతో వా వాంతో యశ్చాపి కేవలం |
స సప్తరాత్రం మనుజో భుంజీత లఘు భోజనం ||21||
View original
केवलं स्नेहपीतो वा वान्तो यश्चापि केवलम् |
स सप्तरात्रं मनुजो भुञ्जीत लघु भोजनम् ||२१||
Show commentary
పంచకర్మాంగయోరేవ స్నేహవమనయోర్యథోక్తాన్నసంసర్జననియమో నాన్యత్రేతి దర్శయన్నాహ- కేవలమిత్యాది| దోషరోగసంశమననిమిత్తం పీతస్నేహః కేవలం స్నేహపీతః, తథా వాంతశ్చ అజీర్ణభుక్తాదినిమిత్తం కృతవమనః| లఘుభోజనం మాత్రాద్రవ్యాభ్యాం| తతోఽంతరోక్తేనైవ విధానేన స్వాద్వాదీనశ్నీయాత్||21||
Adhikarana ౧౩ (౨౨) · Śloka ౨౨
కృతః సిరావ్యధో యస్య కృతం యస్య చ శోధనం |
స నా పరిహరేన్మాసం యావద్వా బలవాన్ భవేత్ ||22||
View original
कृतः सिराव्यधो यस्य कृतं यस्य च शोधनम् |
स ना परिहरेन्मासं यावद्वा बलवान् भवेत् ||२२||
Show commentary
స్నేహపీతస్యేత్యాద్యేకవాక్యోక్తానాం పంచానాం స్నేహపీతాదీనాం మధ్యే ద్వయోః కృతసిరావ్యధవిరిక్తయోః పరిహారకాలం గౌరవాన్నిర్దిశన్నాహ- కృతః సిరావ్యధో యస్యేత్యాది| యస్య సిరావ్యధః కృతః, యస్య చ శోధనం విరేచనాఖ్యం కృతం, తస్యోభయస్యాపి శోధనానంతరం సప్తరాత్రం కృతసంసర్గస్య సప్తాహాదూర్ధ్వం పరిపూర్ణాహారత్వేన స్వాద్వాదిరసానాం క్రమవిపర్యయాభ్యాముపసేవయా రసస్య శనైః శనైర్ధాత్వంతరానుక్రమతో మాసేన శుక్రత్వాచ్ఛనైర్బలావాప్తిరుత్పద్యతే; అత ఉక్తం- స నా పరిహరేన్మాసమితి| నా పురుషో వక్ష్యమాణం క్రోధాదికం పరిహరేత్| తత్ర కస్యచిదత్యంతక్షీణాగ్నేర్జలసంతానవద్రసప్రసరణేన మాసానంతరమపి బలలాభః, కస్యచిద్దీప్తాగ్నేః శబ్దసంతానవద్రసప్రసరణేన మాసాదర్వాగపి బలలాభః స్యాదత ఉక్తం- యావద్వా బలవాన్ భవేదితి||22||
Adhikarana ౧౪ (౨౩) · Śloka ౨౩
త్ర్యహం త్ర్యహం పరిహరేదేకైకం బస్తిమాతురః |
తృతీయే తు పరీహారే యథాయోగం సమాచరేత్ ||23||
View original
त्र्यहं त्र्यहं परिहरेदेकैकं बस्तिमातुरः |
तृतीये तु परीहारे यथायोगं समाचरेत् ||२३||
Show commentary
చతుర్షు స్నేహపీతాదిషు పూర్వోక్తోఽన్నసంసర్గకాలనియమః, బస్తౌ తు తాదృశో నియమో నాస్తి, కథం? దోషవ్యాధిబలాపేక్షయా బస్తేః పునః పునః శీలనాత్; తదుక్తం- అష్టాదశాష్టదశకానిత్యాది; అత ఏకైకం బస్తిముద్దిశ్య విశిష్టం నియమం దర్శయన్నాహ- త్ర్యహం త్ర్యహమిత్యాది| ఏకైకం బస్తిం సేవిత్వా త్ర్యహం త్ర్యహం వక్ష్యమాణం పరిహార్యం పరిహరేత్| తృతీయే తు పరీహార ఇత్యాది| విశేషేణ పరీహారే కృతే సత్యనంతరం చతుర్థపంచమదివసాదౌ, యథాయోగం యోగానతిక్రమేణ సమ్యఙ్నిరూఢానువాసితయోగలక్షణానతిక్రమేణ, సమాచరేద్యథాసాత్మ్యముపసేవేతేత్యర్థః| అన్యే తు వ్యాఖ్యానయంతి- ఏకైకం బస్తిమనువాసనం దత్త్వా త్రీణి త్రీణ్యహాని పరిహరేత్, తృతీయే తు బస్తౌ గతే తృతీయాదనువాసనాదూర్ధ్వం, యథాయోగం యథావస్థమగ్న్యాదీనవేక్ష్య, చతుఃపంచదివసానంతరీకృత్య, అనువాసనం యోజనీయం||23||
Adhikarana ౧౫ (౨౪) · Śloka ౨౪
తైలపూర్ణామమృద్భాండసధర్మాణో వ్రణాతురాః |
స్నిగ్ధశుద్ధాక్షిరోగార్తా జ్వరాతీసారిణశ్చ యే ||24||
View original
तैलपूर्णाममृद्भाण्डसधर्माणो व्रणातुराः |
स्निग्धशुद्धाक्षिरोगार्ता ज्वरातीसारिणश्च ये ||२४||
Show commentary
శుద్ధసమానధర్మిణోఽన్యానపి దృష్టాంతేనాహ- తైలపూర్ణామేత్యాది| యథా తైలపూర్ణమపక్వమృద్భాజనమయత్నైన చాల్యమానం విశీర్యతే, తద్వదయత్నేనోపచర్యమాణా వ్రణాతురాదయోఽవస్థాంతరం ప్రాప్యంతే; తస్మాదేతేఽపి సంశుద్ధవదుపక్రమ్యా ఇతి తాత్పర్యార్థః||24||
Adhikarana ౧౬ (౨౫-౩౭) · Śloka ౩౭
క్రుధ్యతః కుపితం పిత్తం కుర్యాత్తాంస్తానుపద్రవాన్ |
ఆయాస్యతః శోచతో వా చిత్తం విభ్రమమృచ్ఛతి ||25||
మైథునోపగమాద్ధోరాన్ వ్యాధీనాప్నోతి దుర్మతిః |
ఆక్షేపకం పక్షఘాతమంగప్రగ్రహమేవ చ ||26||
గుహ్యప్రదేశే శ్వయథుం కాసశ్వాసౌ చ దారుణౌ |
రుధిరం శుక్రవచ్చాపి సరజస్కం ప్రవర్తతే ||27||
లభతే చ దివాస్వప్నాత్తాంస్తాన్ వ్యాధీన్ కఫాత్మకాన్ |
ప్లీహోదరం ప్రతిశ్యాయం పాండుతాం శ్వయథుం జ్వరం ||28||
మోహం సదనమంగానామవిపాకం తథాఽరుచిం |
తమసా చాభిభూతస్తు స్వప్నమేవాభినందతి ||29||
ఉచ్చైః సంభాషణాద్వాయుః శిరస్యాపాదయేద్రుజం |
ఆంధ్యం జాడ్యమజిఘ్రత్వం బాధిర్యం మూకతాం తథా ||30||
హనుమోక్షమధీమంథమర్దితం చ సుదారుణం |
నేత్రస్తంభం నిమేషం వా తృష్ణాం కాసం ప్రజాగరం ||31||
లభతే దంతచాలం చ తాంస్తాంశ్చాన్యానుపద్రవాన్ |
యానయానేన లభతే ఛర్దిమూర్చ్ఛాభ్రమక్లమాన్ ||32||
తథైవాంగగ్రహం ఘోరమింద్రియాణాం చ విభ్రమం |
చిరాసనాత్తథా స్థానాచ్ఛ్రోణ్యాం భవతి వేదనా ||33||
అతిచంక్రమణాద్వాయుర్జంఘయోః కురుతే రుజః |
సక్థిప్రశోషం శోఫం వా పాదహర్షమథాపి వా ||34||
శీతసంభోగతోయానాం సేవా మారుతవృద్ధయే |
తతోఽంగమర్దవిష్టంభశూలాధ్మానప్రవేపకాః ||35||
వాతాతపాభ్యాం వైవర్ణ్యం జ్వరం చాపి సమాప్నుయాత్ |
విరుద్ధాధ్యశనాన్మృత్యుం వ్యాధిం వా ఘోరమృచ్ఛతి ||36||
అసాత్మ్యభోజనం హన్యాద్బలవర్ణమసంశయం |
అనాత్మవంతః పశువద్భుంజతే యేఽప్రమాణతః |
రోగానీకస్య తే మూలమజీర్ణం ప్రాప్నువంతి హి ||37||
View original
क्रुध्यतः कुपितं पित्तं कुर्यात्तांस्तानुपद्रवान् |
आयास्यतः शोचतो वा चित्तं विभ्रममृच्छति ||२५||
मैथुनोपगमाद्धोरान् व्याधीनाप्नोति दुर्मतिः |
आक्षेपकं पक्षघातमङ्गप्रग्रहमेव च ||२६||
गुह्यप्रदेशे श्वयथुं कासश्वासौ च दारुणौ |
रुधिरं शुक्रवच्चापि सरजस्कं प्रवर्तते ||२७||
लभते च दिवास्वप्नात्तांस्तान् व्याधीन् कफात्मकान् |
प्लीहोदरं प्रतिश्यायं पाण्डुतां श्वयथुं ज्वरम् ||२८||
मोहं सदनमङ्गानामविपाकं तथाऽरुचिम् |
तमसा चाभिभूतस्तु स्वप्नमेवाभिनन्दति ||२९||
उच्चैः सम्भाषणाद्वायुः शिरस्यापादयेद्रुजम् |
आन्ध्यं जाड्यमजिघ्रत्वं बाधिर्यं मूकतां तथा ||३०||
हनुमोक्षमधीमन्थमर्दितं च सुदारुणम् |
नेत्रस्तम्भं निमेषं वा तृष्णां कासं प्रजागरम् ||३१||
लभते दन्तचालं च तांस्तांश्चान्यानुपद्रवान् |
यानयानेन लभते छर्दिमूर्च्छाभ्रमक्लमान् ||३२||
तथैवाङ्गग्रहं घोरमिन्द्रियाणां च विभ्रमम् |
चिरासनात्तथा स्थानाच्छ्रोण्यां भवति वेदना ||३३||
अतिचङ्क्रमणाद्वायुर्जङ्घयोः कुरुते रुजः |
सक्थिप्रशोषं शोफं वा पादहर्षमथापि वा ||३४||
शीतसम्भोगतोयानां सेवा मारुतवृद्धये |
ततोऽङ्गमर्दविष्टम्भशूलाध्मानप्रवेपकाः ||३५||
वातातपाभ्यां वैवर्ण्यं ज्वरं चापि समाप्नुयात् |
विरुद्धाध्यशनान्मृत्युं व्याधिं वा घोरमृच्छति ||३६||
असात्म्यभोजनं हन्याद्बलवर्णमसंशयम् |
अनात्मवन्तः पशुवद्भुञ्जते येऽप्रमाणतः |
रोगानीकस्य ते मूलमजीर्णं प्राप्नुवन्ति हि ||३७||
Show commentary
పూర్వోక్తేషు స్నేహపీతాదిషు పంచసు పరిహార్యాణామపరిహారేణ కిం భవతీత్యాహ- క్రుధ్యతః కుపితమిత్యాది| తాంస్తానుపద్రవాన్ దాహపిపాసాప్రభృతీన్| ఆయాస్యత ఇత్యాది| విభ్రమం వివిధం భ్రమం సమ్మోహమదాపస్మారోన్మాదాదికం మానసం వికారం| మైథునోపగమాదిత్యాది| తానేవ ఘోరాన్ వ్యాధీన్ వివృణ్వన్నాహ- ఆక్షేపకమిత్యాది| లభతే చ దివాస్వప్నాత్తానిత్యాది| అజిఘ్రత్వం గంధాజ్ఞతా| మూకతాం అవాక్త్వం| అధిమంథో దృష్టిరోగః| యానయానేన లభతే ఇత్యాది| యానయానేనాశ్వాదిగమనేన రథాచ్చ| చిరాసనాదిత్యాది| అసనం స్థితిభవనం| స్థానం ఊర్ధ్వీభవనం| అతిచంక్రమణాదిత్యాది చంక్రమణం పరిభ్రమణం| ‘శోఫం వా’ ఇత్యత్ర ‘స్వాపం వా’ ఇతి పాఠాంతరం| శీతసంభోగతోయానామిత్యాది| సంభోగః స్రక్చందనాదీనాముపభోగః| గయీ తు ‘శీతసంభోగతోయానాం’ ఇత్యత్ర ‘శీతభోజనతోయానాం ఇతి పఠతి| వాతాతపాభ్యామిత్యాది| యథాక్రమం వాతాద్ వైవర్ణ్యం, ఆతపప్రకుపితాత్ పిత్తాజ్జ్వరః| విరుద్ధాధ్యశనాన్మృత్యుమిత్యాది| పయోమత్స్యాదిభోజనం విరుద్ధాశనం, అధ్యశనమజీర్ణే భోజనం, తాభ్యాం మరణం భయావహో రోగో వా| అసాత్మ్యభోజనమిత్యాది| యే అనాత్మవంతః పురుషా అప్రమాణతః పశువద్భుంజతే తే అజీర్ణం ప్రాప్నువంతి; అజీర్ణం త్రివిధం ఆమవిదగ్ధవిష్టబ్ధభేదేన వాతాదిభిః, చతుర్థం రసాజీర్ణం పరిగృహ్యతే| కింవిశిష్టం? రోగానీకస్య రోగసమూహస్య మూలం| క్రోధాదిషు వ్యాపత్సు ఆయాసశోకాభ్యామేకైకా, చిరాసనస్థానాభ్యామప్యన్యే, శీతసంభోగతోయానాం సేవయా పునరేకైకా, వాతాతపాభ్యాం ద్వే, తథా విరుద్ధాధ్యశనాభ్యాం ద్వే, అన్యాః సుబోధాః, ఇత్యేవం పంచదశ||25-37||
Adhikarana ౧౭ (౩౮) · Śloka ౩౮
వ్యాపదాం కారణం వీక్ష్య వ్యాపత్స్వేతాసు బుద్ధిమాన్ |
ప్రయతేతాతురారోగ్యే ప్రత్యనీకేన హేతునా ||38||
View original
व्यापदां कारणं वीक्ष्य व्यापत्स्वेतासु बुद्धिमान् |
प्रयतेतातुरारोग्ये प्रत्यनीकेन हेतुना ||३८||
Show commentary
తాసు సర్వాసు సంక్షేపేణ చికిత్సితం నిర్దిశన్నాహ- వ్యాపదామిత్యాది| వ్యాపదాం ఉపద్రవాణాం, కారణం విప్రకృష్టం క్రోధాదికం, సన్నికృష్టం పిత్తాదికం, వీక్ష్య ఉపలభ్య, ప్రత్యనీకేన హేతునా విప్రకృష్టకారణప్రత్యనీకేన ఉపద్రవప్రత్యనీకేన వాతాదిప్రత్యనీకేన వా| అత ఏవ బుద్ధిమద్గ్రహణం, బుద్ధిమాన్ భిషగాతురారోగ్యవిషయే ప్రయత్నం కుర్వీత||38||
Adhikarana ౧౮ (౩౯) · Śloka ౩౯
విరిక్తవాంతైర్హరిణైణలావకాః శశశ్చ సేవ్యః సమయూరతిత్తిరీః |
సషష్టికాశ్చైవ పురాణశాలయస్తథైవ ముద్గా లఘు యచ్చ కీర్తితం ||39||
View original
विरिक्तवान्तैर्हरिणैणलावकाः शशश्च सेव्यः समयूरतित्तिरीः |
सषष्टिकाश्चैव पुराणशालयस्तथैव मुद्गा लघु यच्च कीर्तितम् ||३९||
Show commentary
అసాత్మ్యభోజనం బలవర్ణహరం ప్రతిపాదితం, తత్ కిమత్ర సాత్మ్యం యదపేక్షయాఽన్యదసాత్మ్యమితి సాత్మ్యమేవాహ- విరిక్తవాంతైరిత్యాది| ఇహ నిర్దిష్టాదన్యదనుపదిష్టమాహ- లఘు యచ్చ కీర్తితమితి| విష్కిరజాంగలేషు శాలిషష్టికేషు ముద్గాదిషు చోక్తాదన్యదపి యచ్చ లఘు ప్రోక్తం తచ్చ సేవ్యమిత్యర్థః| జేజ్జటాచార్యస్త్వన్యథా వ్యాఖ్యానయతి, యథా- విరిక్తవాంతైరిత్యాద్యారంభప్రయోజనం విరిక్తకథితవిధినియమార్థం వమనానుక్తవిధిప్రాపణార్థం చ; యతో విరిక్తస్య ప్రమాణాపేక్షయా యవాగ్వాదిక్రమ ఏకశో ద్విశస్త్రిశశ్చ విహితో న వాంతస్య||39||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౩౯
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే ఆతురోపద్రవచికిత్సితం నామైకోనచత్వారింశోఽధ్యాయః ||39||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने आतुरोपद्रवचिकित्सितं नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ||३९||
Show commentary
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం చికిత్సాస్థానే ఏకోనచత్వారింశత్తమోఽధ్యాయః||39||