Adhikarana ൧ (൧-൨) · Śloka ൨
അഥാത ആതുരോപദ്രവചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथात आतुरोपद्रवचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
Show commentary
അഥാത ഇത്യാദി| ഉപദ്രവന്തീത്യുപദ്രവാ രോഗാഃ, ആതുരസ്യോപദ്രവാ ആതുരോപദ്രവാഃ; തേ ചാത്ര പ്രായേണ പഞ്ചകര്മനിമിത്താ വ്യാപദഃ, തേഷാം ചികിത്സിതം കാരണഗുണപ്രത്യനീകം വിധാനമ്| ‘ആതുരോപക്രമചികിത്സിതമ്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| സ്നേഹാദീനാം നിരൂഹാന്താനാമുപക്രമാണാമന്തേऽഗ്നിമാന്ദ്യമേവാവശ്യമ്ഭാവി, തത്സന്ധുക്ഷണാര്ഥം പേയാദിസംസര്ജനോപദേശായ വര്ജ്യാനാം ച ക്രോധാദീനാം പ്രജ്ഞാപരാധാത് കരണേ തജ്ജവ്യാധിപ്രശമനായ ചാതുരോപദ്രവചികിത്സിതാഭിധാനമ്||൧-൨||
Adhikarana ൨ (൩-൫) · Śloka ൫
സ്നേഹപീതസ്യ വാന്തസ്യ വിരിക്തസ്യ സ്രുതാസൃജഃ |
നിരൂഢസ്യ ച കായാഗ്നിര്മന്ദോ ഭവതി ദേഹിനഃ ||൩||
സോऽന്നൈരത്യര്ഥഗുരുഭിരുപയുക്തൈഃ പ്രശാമ്യതി |
അല്പോ മഹദ്ഭിര്ബഹുഭിശ്ഛാദിതോऽഗ്നിരിവേന്ധനൈഃ ||൪||
സ ചാല്പൈര്ലഘുഭിശ്ചാന്നൈരുപയുക്തൈര്വിവര്ധതേ |
കാഷ്ഠൈരണുഭിരല്പൈശ്ച സന്ധുക്ഷിത ഇവാനലഃ ||൫||
View original
स्नेहपीतस्य वान्तस्य विरिक्तस्य स्रुतासृजः |
निरूढस्य च कायाग्निर्मन्दो भवति देहिनः ||३||
सोऽन्नैरत्यर्थगुरुभिरुपयुक्तैः प्रशाम्यति |
अल्पो महद्भिर्बहुभिश्छादितोऽग्निरिवेन्धनैः ||४||
स चाल्पैर्लघुभिश्चान्नैरुपयुक्तैर्विवर्धते |
काष्ठैरणुभिरल्पैश्च सन्धुक्षित इवानलः ||५||
Show commentary
ഇദാനീം സ്നേഹപാനപൂര്വകപശ്ചകര്മണാം സോപപത്തികകര്മകരണാദ് വ്യാപദാം നിവാരണമുപദിശന്നാഹ- സ്നേഹപീതസ്യേത്യാദി| നിരൂഢസ്യ ചേതി ചകാരേണാനുവാസിതമനുക്തം സമുച്ചിനോതി| നനു സ്നേഹപാനാദയോऽനലപ്രബോധോദയ ഹേതവ ഇത്യുക്തത്വാത് കഥം തൈര്മന്ദോऽഗ്നിര്ഭവതി ദേഹിനഃ? ഉച്യതേ, തത്കാല ഏവ മന്ദഃ, ക്രമേണ തു തേന ദീപ്തോ ഭവതീതി ന ദോഷപ്രസങ്ഗഃ| തസ്യ ക്രമേണ യഥാ പ്രാകൃതാവസ്ഥാപന്നത്വം ഭവതി തഥാ നിര്ദിശന്നാഹ- സോऽന്നൈരിത്യാദി||൩-൫||
Adhikarana ൩ (൬) · Śloka ൬
ഹൃതദോഷപ്രമാണേന സദാऽऽഹാരവിധിഃ സ്മൃതഃ |൬|
View original
हृतदोषप्रमाणेन सदाऽऽहारविधिः स्मृतः |६|
Show commentary
തത്രോക്തപ്രമാണകാരണമുദ്ദിശന്നാഹ - ഹൃതദോഷേത്യാദി|൬|-
Adhikarana ൪ (൬) · Śloka ൭
ത്രീണി ചാത്ര പ്രമാണാനി പ്രസ്ഥോऽര്ധാഢകമാഢകമ് ||൬||
തത്രാവരം പ്രസ്ഥമാത്രം ദ്വേ ശേഷേ മധ്യമോത്തമേ |൭|
View original
त्रीणि चात्र प्रमाणानि प्रस्थोऽर्धाढकमाढकम् ||६||
तत्रावरं प्रस्थमात्रं द्वे शेषे मध्यमोत्तमे |७|
Show commentary
തദേവ കതിവിധം കിയത്പ്രമാണമിത്യാഹ- ത്രീണി ചാത്രേത്യാദി||൬||-
Adhikarana ൫ (൭-൧൧) · Śloka ൧൨
പ്രസ്ഥേ പരിസ്രുതേ ദേയാ യവാഗൂഃ സ്വല്പതണ്ഡുലാ ||൭||
ദ്വേ ചൈവാര്ധാഢകേ ദേയേ തിസ്രശ്ചാപ്യാഢകേ ഗതേ |
വിലേപീമുചിതാദ്ഭക്താച്ചതുര്ഥാംശകൃതാം തതഃ ||൮||
ദദ്യാദുക്തേന വിധിനാ ക്ലിന്നസിക്ഥാമപിച്ഛിലാമ് |
അസ്നിഗ്ധലവണം സ്വച്ഛമുദ്ഗയൂഷയുതം തതഃ ||൯||
അംശദ്വയപ്രമാണേന ദദ്യാത് സുസ്വിന്നമോദനമ് |
തതസ്തു കൃതസഞ്ജ്ഞേന ഹൃദ്യേനേന്ദ്രിയബോധിനാ ||൧൦||
ത്രീനംശാന് വിതരേദ്ഭോക്തുമാതുരായൌദനം മൃദു |
തതോ യഥോചിതം ഭക്തം ഭോക്തുമസ്മൈ വിചക്ഷണഃ ||൧൧||
ലാവൈണഹരിണാദീനാം രസൈര്ദദ്യാത് സുസംസ്കൃതൈഃ |൧൨|
View original
प्रस्थे परिस्रुते देया यवागूः स्वल्पतण्डुला ||७||
द्वे चैवार्धाढके देये तिस्रश्चाप्याढके गते |
विलेपीमुचिताद्भक्ताच्चतुर्थांशकृतां ततः ||८||
दद्यादुक्तेन विधिना क्लिन्नसिक्थामपिच्छिलाम् |
अस्निग्धलवणं स्वच्छमुद्गयूषयुतं ततः ||९||
अंशद्वयप्रमाणेन दद्यात् सुस्विन्नमोदनम् |
ततस्तु कृतसञ्ज्ञेन हृद्येनेन्द्रियबोधिना ||१०||
त्रीनंशान् वितरेद्भोक्तुमातुरायौदनं मृदु |
ततो यथोचितं भक्तं भोक्तुमस्मै विचक्षणः ||११||
लावैणहरिणादीनां रसैर्दद्यात् सुसंस्कृतैः |१२|
Show commentary
തേഷു ച ത്രിഷു ദോഷനിര്ഹരണപ്രമാണേഷു ത്രീനേവാനുക്രമാന് ക്രമേണാഹ- പ്രസ്ഥേ പരിസ്രുതേ ഇത്യാദി| പ്രസ്ഥശ്ചാത്ര സാര്ധത്രയോദശപലഃ| യവാഗൂശബ്ദേന പേയാ വിവക്ഷിതാ, സ്വല്പതണ്ഡുലാ അഷ്ടാംശതണ്ഡുലകൃതാ; തദുക്തം- “പേയാം പിബേദുചിതഭക്തകൃതാഷ്ടഭാഗാം ത്രിര്ദ്വിഃ സകൃത്പ്രവരമധ്യജഘന്യശുദ്ധഃ”- ഇതി| യവാഗൂരിത്യത്രൈകവചനനിര്ദേശാദേകവാരമിതി ബോദ്ധവ്യമ്| ദ്വേ ചൈവാര്ധാഢകേ ഇത്യത്ര ദ്വേ പേയേ ദ്വൌ വാരാവിതി ബോദ്ധവ്യമ്| തിസ്രശ്ചാപ്യാഢകേ ഗതേ ഇത്യത്ര തിസ്രഃ പേയാ ഇതി ബോദ്ധവ്യമ്| വിലേപീത്യാദി| ഉചിതാദഭ്യസ്താത്തണ്ഡുലാച്ചതുര്ഥഭാഗേന കൃതാമ്| ഉക്തേന വിധിനേതി ഏകദ്വിത്രിക്രമേണ| ക്ലിന്നസിക്ഥാമ് അതിപക്വതണ്ഡുലാമ്| അപിച്ഛിലാം മണ്ഡരഹിതാം , യവാഗൂം ദദ്യാത് ‘ഭിഷക്’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ| അംശദ്വയപ്രമാണേനേത്യാദി| ഉചിതാദര്ധഭാഗതണ്ഡുലാത് കൃതം ഭക്തമിത്യര്ഥഃ| ത്രീനംശാനിതി ത്രിഭാഗകല്പിതം സമ്യക്പക്വം ഘൃതമണ്ഡേന സമന്വിതമ്| തത ഇത്യാദി|- തതോऽനന്തരം കൃതസഞ്ജ്ഞേന യൂഷേണ സഹ ആതുരായ രോഗിണേ ഓദനം ഭക്തമുചിതം തണ്ഡുലാംശത്രയകൃതം ഭോക്തും വിതരേദ് ദദ്യാദിതി സമ്ബന്ധഃ| അസ്യ ശ്ലോകസ്യാദൌ “ത്രിഭാഗകലിതം സമ്യഗകൃതേനാഥ സമ്മിതമ്” ഇതി പ്രതിപുസ്തകേഷു പാഠോ ദൃശ്യതേ സ ച ന പഠനീയഃ, ജേജ്ജടാദിനിബന്ധകാരൈഃ സര്വൈരപി പരിഹൃതത്വാത്| തതോ യഥോചിതമിത്യാദി|- യഥോചിതമിതി അംശചതുഷ്ടയപ്രമാണം പരിപൂര്ണമിത്യര്ഥഃ| ഹൃതദോഷപ്രമാണേനേത്യാദി ദദ്യാത് സുസംസ്കൃതൈരിത്യന്തഗ്രന്ഥേനൈതദുക്തം ഭവതി- ഹീനശുദ്ധിശുദ്ധസ്യ പുരുഷസ്യ താവത് പ്രഥമേऽന്നകാലേ ഉചിതഭക്തകൃതാഷ്ടഭാഗാം പേയാം ദദ്യാത്, തസ്മിന്നേവ ദിനേ ദ്വിതീയേऽന്നകാലേ പ്രകൃതിസ്ഥാത് ജരണകാലോചിതാദ്ഭക്താത് ചതുര്ഥാംശേന കൃതാമതിപക്വതണ്ഡുലാവയവാം മണ്ഡരഹിതാം വിലേപീം ദദ്യാത്; ദ്വിതീയേऽഹ്നി തൃതീയേऽന്നകാലേऽസ്നിഗ്ധാലവണസ്വച്ഛേനാകൃതമുദ്ഗയൂഷേണോചിതാദര്ധഭാഗതണ്ഡുലകൃതം സുസ്വിന്നമോദനം ദദ്യാത്, തസ്മിന്നേവ ദിനേ ചതുര്ഥേऽന്നകാലേ ഹൃദ്യേനേന്ദ്രിയബോധിനാ കൃതസഞ്ജ്ഞേന യൂഷേണോചിതതണ്ഡുലാംശത്രയകൃതമോദനം ഭോക്തും ദദ്യാത്; തതസ്തൃതീയേऽഹ്നി പഞ്ചമേऽന്നകാലേ ലാവൈണഹരിണാദീനാം സുസംസ്കൃതരസൈരംശചതുഷ്ടയപ്രമാണം ഭക്തം ഭോക്തും ദദ്യാത്, തൃതീയേऽഹ്നി ഷഷ്ഠേऽന്നകാലേ പ്രകൃതിഭോജനമാഗച്ഛേത്| മധ്യശുദ്ധിശുദ്ധസ്യ ച താവദാദൌ ദ്വയോരന്നകാലയോഃ പേയാം ദദ്യാത്, ദ്വിതീയേऽഹ്നി ദ്വയോരപ്യന്നകാലയോര്വിലേപികാം, തൃതീയേऽഹ്നി കാലദ്വയേऽപ്യകൃതയൂഷം, ചതുര്ഥേऽഹ്നി കാലദ്വയേऽപി കൃതയൂഷം, പഞ്ചമേऽഹ്നി കാലദ്വയേऽപി മാംസരസമിത്യതഃ ഷഷ്ഠേऽഹ്നി പ്രകൃതിഭോജനമാഗച്ഛേത്| ഉത്തമശുദ്ധിശുദ്ധസ്യ ച താവത് പ്രഥമേऽഹ്നി ദ്വയോരപ്യന്നകാലയോഃ പേയാം ദദ്യാത്, ദ്വിതീയേऽഹ്നി പ്രഥമേऽന്നകാലേ പേയാം, ദ്വിതീയേ വിലേപികാം; തൃതീയേऽഹ്നി ദ്വയോരപ്യന്നകാലയോര്വിലേപികാം; ചതുര്ഥേऽഹ്നി ദ്വയോരപ്യന്നകാലയോരകൃതയൂഷം; പഞ്ചമേऽഹ്നി പ്രഥമേऽന്നകാലേऽകൃതയൂഷം, ദ്വിതീയേऽന്നകാലേ കൃതയൂഷം; ഷഷ്ഠേऽഹ്നി ദ്വയോരപ്യന്നകാലയോഃ കൃതയൂഷം; സപ്തമേऽഹ്നി ദ്വയോരപ്യന്നകാലയോര്മാംസരസം; അഷ്ടമേऽഹ്നി പ്രഥമേऽന്നകാലേ മാംസരസമ്, അതോऽഷ്ടമദിവസസ്യ ദ്വിതീയേऽന്നകാലേ പ്രകൃതിഭോജനമാഹരേത്| ഗയീ തു ഹീനശുദ്ധൌ പ്രഥമേऽന്നകാലേ ഉചിതതണ്ഡുലാഷ്ടഭാഗകൃതാ പേയാ, ദ്വിതീയേऽന്നകാലേ തൂചിതതണ്ഡുലചതുര്ഥഭാഗകൃതാ വിലേപീ, തൃതീയേऽന്നകാലേ തൂചിതതണ്ഡുലാര്ധഭാഗകൃതേന ഭക്തേന സഹ ദകലാവണികോ യൂഷോ രസോ വാ യഥാദോഷം, ചതുര്ഥേऽന്നകാലേ തൂചിതതണ്ഡുലഭാഗത്രയകൃതേന ഭക്തേന സഹ കൃതസഞ്ജ്ഞോ യൂഷഃ പിപ്പലീശൃങ്ഗവേരസിദ്ധഃ കൃതോ രസോ വാ യഥാദോഷം, തതോ യഥോചിതം പരിപൂര്ണഭക്തം സുസംസ്കൃതേന രസേന യൂഷേണ വാ ദേയമിതി തൃതീയേ ദിനേ പ്രകൃതിഭോജനമ്| ഏവം മധ്യമോത്തമശുദ്ധൌ പേയാദീനാം ദ്വിത്രികാലദാനേന യഥാക്രമം പഞ്ചമേ സപ്തമേ ച ദിനേ പ്രകൃതിഭോജനമ്| ഉക്തം ച, തന്ത്രാന്തരേ- “പേയാം വിലേപീമകൃതം കൃതം ച യൂഷം രസം ത്രീനുഭയം തഥൈകമ്| ക്രമേണ സേവേത നരോऽന്നകാലാന് പ്രധാനമധ്യാവരശുദ്ധിശുദ്ധഃ” (വാ.സൂ. അ.൧൮)- ഇതി||൭-൧൧||-
Adhikarana ൬ (൧൨) · Śloka ൧൩
ഹീനമധ്യോത്തമേഷ്വേഷു വിരേകേഷു പ്രകീര്തിതഃ ||൧൨||
ഏകദ്വിത്രിഗുണഃ സമ്യഗാഹാരസ്യ ക്രമസ്ത്വയമ് |൧൩|
View original
हीनमध्योत्तमेष्वेषु विरेकेषु प्रकीर्तितः ||१२||
एकद्वित्रिगुणः सम्यगाहारस्य क्रमस्त्वयम् |१३|
Show commentary
ഉക്തമേവാനുക്രമം നിയമയന്നാഹ- ഹീനേത്യാദി| പ്രസ്ഥേ പരിസ്രുതേ ഹീനോ വിരേകഃ, തസ്മിന് പേയാദിക്രമ ഏകൈകമന്നകാലം ദേയഃ; അര്ധാഢകേ പരിസ്രുതേ മധ്യോ വിരേകഃ, തസ്മിന് പേയാദിഃ പ്രത്യേകം ദ്വൌ ദ്വാവന്നകാലൌ ദേയഃ; ആഢകേ പരിസ്രുതേ ഉത്തമോ വിരേകഃ, തസ്മിന് പേയാദിഃ പ്രത്യേകം ത്രീംസ്ത്രീനന്നകാലാന് ദേയഃ| ഏഷു പൂര്വോക്തേഷു ഹീനാദിവിരേകേഷു ഹൃതദോഷമാനാപേക്ഷയാ ഏകദ്വിത്രിഗുണോऽയമാഹാരക്രമഃ സമ്യക് പ്രകീര്തിതഃ; തതോ മിഥ്യാഹീനാതിയോഗേനാസമ്യഗിത്യര്ഥഃ| ഏതദുക്തം ഭവതി- ഹീനേ വിരേകേ ചതുര്ഭിരന്നകാലൈഃ സായമ്പ്രാതികഭോജനാഭ്യാം ദ്വ്യഹം, മധ്യേ തദ്ദ്വിഗുണേന ചതുരഹം, ഉത്തമേ തത്ത്രിഗുണേന ഷഡഹമിതി||൧൨||-
Adhikarana ൭ (൧൩) · Śloka ൧൪
കഫപിത്താധികാന്മദ്യനിത്യാന് ഹീനവിശോധിതാന് ||൧൩||
പേയാऽഭിഷ്യന്ദയേത്തേഷാം തര്പണാദിക്രമോ ഹിതഃ |൧൪|
View original
कफपित्ताधिकान्मद्यनित्यान् हीनविशोधितान् ||१३||
पेयाऽभिष्यन्दयेत्तेषां तर्पणादिक्रमो हितः |१४|
Show commentary
ഇദാനീം ക്വചിദ്വിഷയേ പേയാദിക്രമനിഷേധമാഹ- കഫേത്യാദി| യേ കഫപിത്താധികാസ്തഥാ മദ്യനിത്യാസ്താന് ഹീനവിശോധിതാന് പേയാऽഭിഷ്യന്ദയേത് അഭിഷ്യണ്ണസ്രോതസ്കാന് കുര്യാത്, അതസ്തേഷാം ഹീനശോധിതാനാം തര്പണാദിക്രമോ ഹിതഃ| തത്ര പ്രഥമേऽന്നകാലേ തര്പണം ലാജസക്തുഭിഃ കാര്യം തതോ യൂഷഭക്താദികമിതി| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തം- “സ്രുതാല്പപിത്തശ്ലേഷ്മാണം മദ്യപം വാതപൈത്തികമ്| പേയാം ന പായയേത്” (വാ.സൂ.അ.൧൮)- ഇത്യാദി| നനു തര്പണാദിക്രമസ്വീകാരേ ഹീനവിരേകേ പ്രാക്പ്രതിപാദിതസ്യ പേയാദിക്രമസ്യ നൈരര്ഥക്യമ്? ഉച്യതേ- കഫപിത്താധികമദ്യനിത്യൌ പരിത്യജ്യാന്യത്ര ഹീനവിരേകേ പേയാദിക്രമ ഇതി||൧൩||-
Adhikarana ൮ (൧൪) · Śloka ൧൫
വേദനാലാഭനിയമശോകവൈചിത്ത്യഹേതുഭിഃ ||൧൪||
നരാനുപോഷിതാംശ്ചാപി വിരിക്തവദുപാചരേത് |൧൫|
View original
वेदनालाभनियमशोकवैचित्त्यहेतुभिः ||१४||
नरानुपोषितांश्चापि विरिक्तवदुपाचरेत् |१५|
Show commentary
ഇദാനീമശുദ്ധേऽപി ക്വചിദഗ്നിമാന്ദ്യഹേതൌ സങ്ക്ഷേപാര്ഥം സംശോധനോക്തസംസര്ജനാനുക്രമമതിദേശേന നിര്ദിശന്നാഹ- വേദനാലാഭനിയമേത്യാദി| വേദനായാ ലാഭോ വേദനാലാഭഃ, അലാഭ ഇഷ്ടസ്യേതി കേചിദാചക്ഷതേ, ലാഭോऽനിഷ്ടസ്യേത്യന്യേ, നിയമ ഉപവാസാദിഃ, വൈചിത്ത്യമ് ഉന്മാദാദിഃ, ഏതൈര്ഹേതുഭിരുപോഷിതാന്നരാന് വിരിക്തവദുപാചരേത്| തത്രാപി ലങ്ഘനമാനേന ഹീനമധ്യോത്തമാഭിഹിതേന ദ്വ്യഹം ചതുരഹം ഷഡഹമേവാന്നസംസര്ജനമ്||൧൪||-
Adhikarana ൯ (൧൫-൧൬) · Śloka ൧൬
ആഢകാര്ധാഢകപ്രസ്ഥസങ്ഖ്യാ ഹ്യേഷാ വിരേചനേ ||൧൫||
ശ്ലേഷ്മാന്തത്വാദ്വിരേകസ്യ ന താമിച്ഛതി തദ്വിദഃ |
ഏകോ വിരേകഃ ശ്ലേഷ്മാന്തോ ന ദ്വിതീയോऽസ്തി കശ്ചന ||൧൬||
View original
आढकार्धाढकप्रस्थसङ्ख्या ह्येषा विरेचने ||१५||
श्लेष्मान्तत्वाद्विरेकस्य न तामिच्छति तद्विदः |
एको विरेकः श्लेष्मान्तो न द्वितीयोऽस्ति कश्चन ||१६||
Show commentary
പ്രാക്പ്രതിപാദിതപ്രസ്ഥാര്ധാഢകാദിസങ്ഖ്യായാ വിരേകൈകവിഷയത്വം പ്രതിപാദ്യ കാരണമുഖേന നിരാകുര്വന്നാഹ- ആഢകാര്ധാഢകേത്യാദി| അഗ്ന്യധിഷ്ഠാനസമ്പ്ലവാദത്യര്ഥമഗ്നിമാന്ദ്യഹേതൌ വിരേചന ഏവാഢകാദിസങ്ഖ്യാ, വമനാസ്ഥാപനയോസ്ത്വഗ്ന്യധിഷ്ഠാനാനഭിഭവേന താദൃശാഗ്നിമാന്ദ്യാഭാവാന്മാനനിയമോ നാസ്തി; അത ഏവ തദഹരേവ വമനേ കുലത്ഥമുദ്ഗയൂഷഭോജനം, ആസ്ഥാപനേ മാംസരസഭോജനമനുവാസനം ച| ഏതന്മതം നിരസ്യന്നാഹ- ശ്ലേഷ്മാന്തത്വാദിത്യാദി| അയമഭിപ്രായഃ- വിരേചനം നിഃശേഷപിത്തനിര്ഹരണായ പ്രയുജ്യതേ, നിഃശേഷപിത്തനിര്ഹരണം ച തദൈവാനുമീയതേ യദാ പിത്തപ്രവര്തനാനന്തരം തത് പരദേശസ്ഥ ആമരൂപഃ കഫഃ പ്രവര്തതേ; തസ്മാത് കഫാന്തികത്വാന്ദ്വിരേകസ്യ താം പ്രസ്ഥാദികാം സങ്ഖ്യാം വിരേചനവിദോ നേച്ഛന്തി| ഏതേന വൈഗികോऽപി നിരാകൃതഃ, ലൈങ്ഗികഃ പുനരേകാന്തേന വിശുദ്ധ ഏവ| യതോ ലൈങ്ഗികേऽപി കഫാന്തികത്വമസ്തി| തഥാച- ‘വമനേ പ്രസേകൌഷധകഫപിത്താനിലാഃ ക്രമേണ ഗച്ഛതി, ഏവമേവ വിരേചനേ പുരീഷപിത്തൌഷധകഫാ’ ഇതി| അതോ വൈഗികമാനികൌ വിരേകൌ ഗൌണതയാ പ്രതിപാദിതൌ ക്വചിദ്ബാലവൃദ്ധാദ്യവസ്ഥാവശാത് പ്രയുക്തൌ കര്തവ്യൌ| മുഖ്യഃ പുനരേകഃ കഫാന്തിക ഏവേത്യാഹ- ഏകോ വിരേക ഇത്യാദി| ന ദ്വിതീയോऽസ്തീതി തൃതീയസ്യ പുനഃ കാ കഥാ, ഏവം വമനമപ്യേകമേവ| തഥാച ഭോജഃ,- “തസ്മാന്മതിമതാ നിത്യമാത്മാനം പരിരക്ഷതാ| പിത്താന്തം വമനം സ്ഥാപ്യം കഫാന്തം ച വിരേചനമ്”- ഇതി||൧൫-൧൬||
Adhikarana ൧൦ (൧൭-൧൮) · Śloka ൧൮
ബലം യത്ത്രിവിധം പ്രോക്തമതസ്തത്ര ക്രമസ്ത്രിധാ |
തത്രാനുക്രമമേകം തു ബലസ്ഥഃ സകൃദാചരേത് ||൧൭||
ദ്വിരാചരേന്മധ്യബലസ്ത്രീന് വാരാന് ദുര്ബലസ്തഥാ |
കേചിദേവം ക്രമം പ്രാഹുര്മന്ദമധ്യോത്തമാഗ്നിഷു ||൧൮||
View original
बलं यत्त्रिविधं प्रोक्तमतस्तत्र क्रमस्त्रिधा |
तत्रानुक्रममेकं तु बलस्थः सकृदाचरेत् ||१७||
द्विराचरेन्मध्यबलस्त्रीन् वारान् दुर्बलस्तथा |
केचिदेवं क्रमं प्राहुर्मन्दमध्योत्तमाग्निषु ||१८||
Show commentary
ഏവം തര്ഹി തദാശ്രയാന്നസംസര്ജനത്രിത്വമപി നാസ്തീതി പ്രകാരാന്തരേണൈവാന്നസംസര്ജനത്രിത്വം തദാശ്രയം ദര്ശയന്നാഹ- ബലം യത്ത്രിവിധമിത്യാദി| ബലമത്രോപചയലക്ഷണമേവ| യസ്മാത് പ്രാഗേക ഏവ വിരേക ഉപവര്ണിതഃ, അതസ്ത്രിവിധ ആഹാരക്രമോ ബലം യത്ത്രിവിധം പ്രോക്തം തത്ര ജ്ഞേയഃ| തത്ര ത്രിവിധേऽപി ബലേ സര്വത്ര ത്രിവിധമപ്യന്നസംസര്ജനം പ്രാപ്നോതി; ക്വചിത് കഞ്ചിന്നിര്ദിശന്നാഹ- തത്രാനുക്രമമിത്യാദി| തത്രൈവ മതാന്തരം ദര്ശയന്നാഹ- കേചിദേവമിത്യാദി||൧൭-൧൮||
Adhikarana ൧൧ (൧൯-൨൦) · Śloka ൨൦
സംസര്ഗേണ വിവൃദ്ധേऽഗ്നൌ ദോഷകോപഭയാദ്ഭജേത് |
പ്രാക് സ്വാദുതിക്തൌ സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണാന് കടുകം തതഃ ||൧൯||
സ്വാദ്വമ്ലലവണാന് ഭൂയഃ സ്വാദുതിക്താവതഃ പരമ് |
സ്നിഗ്ധരൂക്ഷാന് രസാംശ്ചൈവ വ്യത്യാസാത് സ്വസ്ഥവത്തതഃ ||൨൦||
View original
संसर्गेण विवृद्धेऽग्नौ दोषकोपभयाद्भजेत् |
प्राक् स्वादुतिक्तौ स्निग्धाम्ललवणान् कटुकं ततः ||१९||
स्वाद्वम्ललवणान् भूयः स्वादुतिक्तावतः परम् |
स्निग्धरूक्षान् रसांश्चैव व्यत्यासात् स्वस्थवत्ततः ||२०||
Show commentary
അതഃ പരം ക്രമേണൈവ കൃതസംസര്ഗസ്യ രസാവചാരണക്രമമാഹ- സംസര്ഗേണേത്യാദി| അന്നസംസര്ജനക്രമവിവൃദ്ധേऽഗ്നൌ ദോഷകോപഭയാത് സ്നിഗ്ധാന് മധുരാമ്ലലവണാന്, രൂക്ഷാന് കടുതിക്തകഷായാന് രസാന്, വ്യത്യാസാത് വിപര്യയാത്, ഏവമത്രോക്തപരിപാട്യാ ഭജേത്| തത്ര പ്രവൃദ്ധാഗ്നിഹേതുവാതപിത്തസ്യാവജയാര്ഥമഗ്നേഃ സമീകരണാര്ഥം ച പൂര്വം സ്വാദുതിക്തകൌ, തതോ വാതകഫാവജയാര്ഥമഗ്നേഃ സന്ധുക്ഷണാര്ഥം ച വ്യത്യാസാദിതി പ്രാഗുക്തരസപ്രത്യനീകാന് സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണകടുകാന്| തതശ്ചാമ്ലലവണകടുകജനിതപിത്തവാതാവജയാര്ഥം സ്വാദുതിക്തൌ, തതോ ഭൂയഃ കഷായകടുകൌ, തതോऽന്യോന്യപ്രത്യനീകരസാനാം സ്നിഗ്ധരൂക്ഷയോര്വ്യത്യാസാദുപയോഗേന പ്രകൃതിഗോ ഭവേത്| വൃദ്ധവാഗ്ഭടസ്ത്വാഹ- “ദദ്യാന്മധുരഹൃദ്യാനി തതോऽമ്ലലവണൌ രസൌ| സ്വാദുതിക്തൌ തതോ ഭൂയഃ കഷായകടുകൌ തതഃ||അന്യോന്യപ്രത്യനീകാനാം രസാനാം സ്നിഗ്ധരൂക്ഷയോഃ| വ്യത്യാസാദുപയോഗേന ക്രമാത്തം പ്രകൃതിം നയേത്”||൧൯-൨൦||
Adhikarana ൧൨ (൨൧) · Śloka ൨൧
കേവലം സ്നേഹപീതോ വാ വാന്തോ യശ്ചാപി കേവലമ് |
സ സപ്തരാത്രം മനുജോ ഭുഞ്ജീത ലഘു ഭോജനമ് ||൨൧||
View original
केवलं स्नेहपीतो वा वान्तो यश्चापि केवलम् |
स सप्तरात्रं मनुजो भुञ्जीत लघु भोजनम् ||२१||
Show commentary
പഞ്ചകര്മാങ്ഗയോരേവ സ്നേഹവമനയോര്യഥോക്താന്നസംസര്ജനനിയമോ നാന്യത്രേതി ദര്ശയന്നാഹ- കേവലമിത്യാദി| ദോഷരോഗസംശമനനിമിത്തം പീതസ്നേഹഃ കേവലം സ്നേഹപീതഃ, തഥാ വാന്തശ്ച അജീര്ണഭുക്താദിനിമിത്തം കൃതവമനഃ| ലഘുഭോജനം മാത്രാദ്രവ്യാഭ്യാമ്| തതോऽന്തരോക്തേനൈവ വിധാനേന സ്വാദ്വാദീനശ്നീയാത്||൨൧||
Adhikarana ൧൩ (൨൨) · Śloka ൨൨
കൃതഃ സിരാവ്യധോ യസ്യ കൃതം യസ്യ ച ശോധനമ് |
സ നാ പരിഹരേന്മാസം യാവദ്വാ ബലവാന് ഭവേത് ||൨൨||
View original
कृतः सिराव्यधो यस्य कृतं यस्य च शोधनम् |
स ना परिहरेन्मासं यावद्वा बलवान् भवेत् ||२२||
Show commentary
സ്നേഹപീതസ്യേത്യാദ്യേകവാക്യോക്താനാം പഞ്ചാനാം സ്നേഹപീതാദീനാം മധ്യേ ദ്വയോഃ കൃതസിരാവ്യധവിരിക്തയോഃ പരിഹാരകാലം ഗൌരവാന്നിര്ദിശന്നാഹ- കൃതഃ സിരാവ്യധോ യസ്യേത്യാദി| യസ്യ സിരാവ്യധഃ കൃതഃ, യസ്യ ച ശോധനം വിരേചനാഖ്യം കൃതം, തസ്യോഭയസ്യാപി ശോധനാനന്തരം സപ്തരാത്രം കൃതസംസര്ഗസ്യ സപ്താഹാദൂര്ധ്വം പരിപൂര്ണാഹാരത്വേന സ്വാദ്വാദിരസാനാം ക്രമവിപര്യയാഭ്യാമുപസേവയാ രസസ്യ ശനൈഃ ശനൈര്ധാത്വന്തരാനുക്രമതോ മാസേന ശുക്രത്വാച്ഛനൈര്ബലാവാപ്തിരുത്പദ്യതേ; അത ഉക്തം- സ നാ പരിഹരേന്മാസമിതി| നാ പുരുഷോ വക്ഷ്യമാണം ക്രോധാദികം പരിഹരേത്| തത്ര കസ്യചിദത്യന്തക്ഷീണാഗ്നേര്ജലസന്താനവദ്രസപ്രസരണേന മാസാനന്തരമപി ബലലാഭഃ, കസ്യചിദ്ദീപ്താഗ്നേഃ ശബ്ദസന്താനവദ്രസപ്രസരണേന മാസാദര്വാഗപി ബലലാഭഃ സ്യാദത ഉക്തം- യാവദ്വാ ബലവാന് ഭവേദിതി||൨൨||
Adhikarana ൧൪ (൨൩) · Śloka ൨൩
ത്ര്യഹം ത്ര്യഹം പരിഹരേദേകൈകം ബസ്തിമാതുരഃ |
തൃതീയേ തു പരീഹാരേ യഥായോഗം സമാചരേത് ||൨൩||
View original
त्र्यहं त्र्यहं परिहरेदेकैकं बस्तिमातुरः |
तृतीये तु परीहारे यथायोगं समाचरेत् ||२३||
Show commentary
ചതുര്ഷു സ്നേഹപീതാദിഷു പൂര്വോക്തോऽന്നസംസര്ഗകാലനിയമഃ, ബസ്തൌ തു താദൃശോ നിയമോ നാസ്തി, കഥം? ദോഷവ്യാധിബലാപേക്ഷയാ ബസ്തേഃ പുനഃ പുനഃ ശീലനാത്; തദുക്തം- അഷ്ടാദശാഷ്ടദശകാനിത്യാദി; അത ഏകൈകം ബസ്തിമുദ്ദിശ്യ വിശിഷ്ടം നിയമം ദര്ശയന്നാഹ- ത്ര്യഹം ത്ര്യഹമിത്യാദി| ഏകൈകം ബസ്തിം സേവിത്വാ ത്ര്യഹം ത്ര്യഹം വക്ഷ്യമാണം പരിഹാര്യം പരിഹരേത്| തൃതീയേ തു പരീഹാര ഇത്യാദി| വിശേഷേണ പരീഹാരേ കൃതേ സത്യനന്തരം ചതുര്ഥപഞ്ചമദിവസാദൌ, യഥായോഗം യോഗാനതിക്രമേണ സമ്യങ്നിരൂഢാനുവാസിതയോഗലക്ഷണാനതിക്രമേണ, സമാചരേദ്യഥാസാത്മ്യമുപസേവേതേത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു വ്യാഖ്യാനയന്തി- ഏകൈകം ബസ്തിമനുവാസനം ദത്ത്വാ ത്രീണി ത്രീണ്യഹാനി പരിഹരേത്, തൃതീയേ തു ബസ്തൌ ഗതേ തൃതീയാദനുവാസനാദൂര്ധ്വം, യഥായോഗം യഥാവസ്ഥമഗ്ന്യാദീനവേക്ഷ്യ, ചതുഃപഞ്ചദിവസാനന്തരീകൃത്യ, അനുവാസനം യോജനീയമ്||൨൩||
Adhikarana ൧൫ (൨൪) · Śloka ൨൪
തൈലപൂര്ണാമമൃദ്ഭാണ്ഡസധര്മാണോ വ്രണാതുരാഃ |
സ്നിഗ്ധശുദ്ധാക്ഷിരോഗാര്താ ജ്വരാതീസാരിണശ്ച യേ ||൨൪||
View original
तैलपूर्णाममृद्भाण्डसधर्माणो व्रणातुराः |
स्निग्धशुद्धाक्षिरोगार्ता ज्वरातीसारिणश्च ये ||२४||
Show commentary
ശുദ്ധസമാനധര്മിണോऽന്യാനപി ദൃഷ്ടാന്തേനാഹ- തൈലപൂര്ണാമേത്യാദി| യഥാ തൈലപൂര്ണമപക്വമൃദ്ഭാജനമയത്നൈന ചാല്യമാനം വിശീര്യതേ, തദ്വദയത്നേനോപചര്യമാണാ വ്രണാതുരാദയോऽവസ്ഥാന്തരം പ്രാപ്യന്തേ; തസ്മാദേതേऽപി സംശുദ്ധവദുപക്രമ്യാ ഇതി താത്പര്യാര്ഥഃ||൨൪||
Adhikarana ൧൬ (൨൫-൩൭) · Śloka ൩൭
ക്രുധ്യതഃ കുപിതം പിത്തം കുര്യാത്താംസ്താനുപദ്രവാന് |
ആയാസ്യതഃ ശോചതോ വാ ചിത്തം വിഭ്രമമൃച്ഛതി ||൨൫||
മൈഥുനോപഗമാദ്ധോരാന് വ്യാധീനാപ്നോതി ദുര്മതിഃ |
ആക്ഷേപകം പക്ഷഘാതമങ്ഗപ്രഗ്രഹമേവ ച ||൨൬||
ഗുഹ്യപ്രദേശേ ശ്വയഥും കാസശ്വാസൌ ച ദാരുണൌ |
രുധിരം ശുക്രവച്ചാപി സരജസ്കം പ്രവര്തതേ ||൨൭||
ലഭതേ ച ദിവാസ്വപ്നാത്താംസ്താന് വ്യാധീന് കഫാത്മകാന് |
പ്ലീഹോദരം പ്രതിശ്യായം പാണ്ഡുതാം ശ്വയഥും ജ്വരമ് ||൨൮||
മോഹം സദനമങ്ഗാനാമവിപാകം തഥാऽരുചിമ് |
തമസാ ചാഭിഭൂതസ്തു സ്വപ്നമേവാഭിനന്ദതി ||൨൯||
ഉച്ചൈഃ സമ്ഭാഷണാദ്വായുഃ ശിരസ്യാപാദയേദ്രുജമ് |
ആന്ധ്യം ജാഡ്യമജിഘ്രത്വം ബാധിര്യം മൂകതാം തഥാ ||൩൦||
ഹനുമോക്ഷമധീമന്ഥമര്ദിതം ച സുദാരുണമ് |
നേത്രസ്തമ്ഭം നിമേഷം വാ തൃഷ്ണാം കാസം പ്രജാഗരമ് ||൩൧||
ലഭതേ ദന്തചാലം ച താംസ്താംശ്ചാന്യാനുപദ്രവാന് |
യാനയാനേന ലഭതേ ഛര്ദിമൂര്ച്ഛാഭ്രമക്ലമാന് ||൩൨||
തഥൈവാങ്ഗഗ്രഹം ഘോരമിന്ദ്രിയാണാം ച വിഭ്രമമ് |
ചിരാസനാത്തഥാ സ്ഥാനാച്ഛ്രോണ്യാം ഭവതി വേദനാ ||൩൩||
അതിചങ്ക്രമണാദ്വായുര്ജങ്ഘയോഃ കുരുതേ രുജഃ |
സക്ഥിപ്രശോഷം ശോഫം വാ പാദഹര്ഷമഥാപി വാ ||൩൪||
ശീതസമ്ഭോഗതോയാനാം സേവാ മാരുതവൃദ്ധയേ |
തതോऽങ്ഗമര്ദവിഷ്ടമ്ഭശൂലാധ്മാനപ്രവേപകാഃ ||൩൫||
വാതാതപാഭ്യാം വൈവര്ണ്യം ജ്വരം ചാപി സമാപ്നുയാത് |
വിരുദ്ധാധ്യശനാന്മൃത്യും വ്യാധിം വാ ഘോരമൃച്ഛതി ||൩൬||
അസാത്മ്യഭോജനം ഹന്യാദ്ബലവര്ണമസംശയമ് |
അനാത്മവന്തഃ പശുവദ്ഭുഞ്ജതേ യേऽപ്രമാണതഃ |
രോഗാനീകസ്യ തേ മൂലമജീര്ണം പ്രാപ്നുവന്തി ഹി ||൩൭||
View original
क्रुध्यतः कुपितं पित्तं कुर्यात्तांस्तानुपद्रवान् |
आयास्यतः शोचतो वा चित्तं विभ्रममृच्छति ||२५||
मैथुनोपगमाद्धोरान् व्याधीनाप्नोति दुर्मतिः |
आक्षेपकं पक्षघातमङ्गप्रग्रहमेव च ||२६||
गुह्यप्रदेशे श्वयथुं कासश्वासौ च दारुणौ |
रुधिरं शुक्रवच्चापि सरजस्कं प्रवर्तते ||२७||
लभते च दिवास्वप्नात्तांस्तान् व्याधीन् कफात्मकान् |
प्लीहोदरं प्रतिश्यायं पाण्डुतां श्वयथुं ज्वरम् ||२८||
मोहं सदनमङ्गानामविपाकं तथाऽरुचिम् |
तमसा चाभिभूतस्तु स्वप्नमेवाभिनन्दति ||२९||
उच्चैः सम्भाषणाद्वायुः शिरस्यापादयेद्रुजम् |
आन्ध्यं जाड्यमजिघ्रत्वं बाधिर्यं मूकतां तथा ||३०||
हनुमोक्षमधीमन्थमर्दितं च सुदारुणम् |
नेत्रस्तम्भं निमेषं वा तृष्णां कासं प्रजागरम् ||३१||
लभते दन्तचालं च तांस्तांश्चान्यानुपद्रवान् |
यानयानेन लभते छर्दिमूर्च्छाभ्रमक्लमान् ||३२||
तथैवाङ्गग्रहं घोरमिन्द्रियाणां च विभ्रमम् |
चिरासनात्तथा स्थानाच्छ्रोण्यां भवति वेदना ||३३||
अतिचङ्क्रमणाद्वायुर्जङ्घयोः कुरुते रुजः |
सक्थिप्रशोषं शोफं वा पादहर्षमथापि वा ||३४||
शीतसम्भोगतोयानां सेवा मारुतवृद्धये |
ततोऽङ्गमर्दविष्टम्भशूलाध्मानप्रवेपकाः ||३५||
वातातपाभ्यां वैवर्ण्यं ज्वरं चापि समाप्नुयात् |
विरुद्धाध्यशनान्मृत्युं व्याधिं वा घोरमृच्छति ||३६||
असात्म्यभोजनं हन्याद्बलवर्णमसंशयम् |
अनात्मवन्तः पशुवद्भुञ्जते येऽप्रमाणतः |
रोगानीकस्य ते मूलमजीर्णं प्राप्नुवन्ति हि ||३७||
Show commentary
പൂര്വോക്തേഷു സ്നേഹപീതാദിഷു പഞ്ചസു പരിഹാര്യാണാമപരിഹാരേണ കിം ഭവതീത്യാഹ- ക്രുധ്യതഃ കുപിതമിത്യാദി| താംസ്താനുപദ്രവാന് ദാഹപിപാസാപ്രഭൃതീന്| ആയാസ്യത ഇത്യാദി| വിഭ്രമം വിവിധം ഭ്രമം സമ്മോഹമദാപസ്മാരോന്മാദാദികം മാനസം വികാരമ്| മൈഥുനോപഗമാദിത്യാദി| താനേവ ഘോരാന് വ്യാധീന് വിവൃണ്വന്നാഹ- ആക്ഷേപകമിത്യാദി| ലഭതേ ച ദിവാസ്വപ്നാത്താനിത്യാദി| അജിഘ്രത്വം ഗന്ധാജ്ഞതാ| മൂകതാമ് അവാക്ത്വമ്| അധിമന്ഥോ ദൃഷ്ടിരോഗഃ| യാനയാനേന ലഭതേ ഇത്യാദി| യാനയാനേനാശ്വാദിഗമനേന രഥാച്ച| ചിരാസനാദിത്യാദി| അസനം സ്ഥിതിഭവനമ്| സ്ഥാനമ് ഊര്ധ്വീഭവനമ്| അതിചങ്ക്രമണാദിത്യാദി ചങ്ക്രമണം പരിഭ്രമണമ്| ‘ശോഫം വാ’ ഇത്യത്ര ‘സ്വാപം വാ’ ഇതി പാഠാന്തരമ്| ശീതസമ്ഭോഗതോയാനാമിത്യാദി| സമ്ഭോഗഃ സ്രക്ചന്ദനാദീനാമുപഭോഗഃ| ഗയീ തു ‘ശീതസമ്ഭോഗതോയാനാം’ ഇത്യത്ര ‘ശീതഭോജനതോയാനാം ഇതി പഠതി| വാതാതപാഭ്യാമിത്യാദി| യഥാക്രമം വാതാദ് വൈവര്ണ്യം, ആതപപ്രകുപിതാത് പിത്താജ്ജ്വരഃ| വിരുദ്ധാധ്യശനാന്മൃത്യുമിത്യാദി| പയോമത്സ്യാദിഭോജനം വിരുദ്ധാശനമ്, അധ്യശനമജീര്ണേ ഭോജനം, താഭ്യാം മരണം ഭയാവഹോ രോഗോ വാ| അസാത്മ്യഭോജനമിത്യാദി| യേ അനാത്മവന്തഃ പുരുഷാ അപ്രമാണതഃ പശുവദ്ഭുഞ്ജതേ തേ അജീര്ണം പ്രാപ്നുവന്തി; അജീര്ണം ത്രിവിധമ് ആമവിദഗ്ധവിഷ്ടബ്ധഭേദേന വാതാദിഭിഃ, ചതുര്ഥം രസാജീര്ണം പരിഗൃഹ്യതേ| കിംവിശിഷ്ടം? രോഗാനീകസ്യ രോഗസമൂഹസ്യ മൂലമ്| ക്രോധാദിഷു വ്യാപത്സു ആയാസശോകാഭ്യാമേകൈകാ, ചിരാസനസ്ഥാനാഭ്യാമപ്യന്യേ, ശീതസമ്ഭോഗതോയാനാം സേവയാ പുനരേകൈകാ, വാതാതപാഭ്യാം ദ്വേ, തഥാ വിരുദ്ധാധ്യശനാഭ്യാം ദ്വേ, അന്യാഃ സുബോധാഃ, ഇത്യേവം പഞ്ചദശ||൨൫-൩൭||
Adhikarana ൧൭ (൩൮) · Śloka ൩൮
വ്യാപദാം കാരണം വീക്ഷ്യ വ്യാപത്സ്വേതാസു ബുദ്ധിമാന് |
പ്രയതേതാതുരാരോഗ്യേ പ്രത്യനീകേന ഹേതുനാ ||൩൮||
View original
व्यापदां कारणं वीक्ष्य व्यापत्स्वेतासु बुद्धिमान् |
प्रयतेतातुरारोग्ये प्रत्यनीकेन हेतुना ||३८||
Show commentary
താസു സര്വാസു സങ്ക്ഷേപേണ ചികിത്സിതം നിര്ദിശന്നാഹ- വ്യാപദാമിത്യാദി| വ്യാപദാമ് ഉപദ്രവാണാം, കാരണം വിപ്രകൃഷ്ടം ക്രോധാദികം, സന്നികൃഷ്ടം പിത്താദികം, വീക്ഷ്യ ഉപലഭ്യ, പ്രത്യനീകേന ഹേതുനാ വിപ്രകൃഷ്ടകാരണപ്രത്യനീകേന ഉപദ്രവപ്രത്യനീകേന വാതാദിപ്രത്യനീകേന വാ| അത ഏവ ബുദ്ധിമദ്ഗ്രഹണം, ബുദ്ധിമാന് ഭിഷഗാതുരാരോഗ്യവിഷയേ പ്രയത്നം കുര്വീത||൩൮||
Adhikarana ൧൮ (൩൯) · Śloka ൩൯
വിരിക്തവാന്തൈര്ഹരിണൈണലാവകാഃ ശശശ്ച സേവ്യഃ സമയൂരതിത്തിരീഃ |
സഷഷ്ടികാശ്ചൈവ പുരാണശാലയസ്തഥൈവ മുദ്ഗാ ലഘു യച്ച കീര്തിതമ് ||൩൯||
View original
विरिक्तवान्तैर्हरिणैणलावकाः शशश्च सेव्यः समयूरतित्तिरीः |
सषष्टिकाश्चैव पुराणशालयस्तथैव मुद्गा लघु यच्च कीर्तितम् ||३९||
Show commentary
അസാത്മ്യഭോജനം ബലവര്ണഹരം പ്രതിപാദിതം, തത് കിമത്ര സാത്മ്യം യദപേക്ഷയാऽന്യദസാത്മ്യമിതി സാത്മ്യമേവാഹ- വിരിക്തവാന്തൈരിത്യാദി| ഇഹ നിര്ദിഷ്ടാദന്യദനുപദിഷ്ടമാഹ- ലഘു യച്ച കീര്തിതമിതി| വിഷ്കിരജാങ്ഗലേഷു ശാലിഷഷ്ടികേഷു മുദ്ഗാദിഷു ചോക്താദന്യദപി യച്ച ലഘു പ്രോക്തം തച്ച സേവ്യമിത്യര്ഥഃ| ജേജ്ജടാചാര്യസ്ത്വന്യഥാ വ്യാഖ്യാനയതി, യഥാ- വിരിക്തവാന്തൈരിത്യാദ്യാരമ്ഭപ്രയോജനം വിരിക്തകഥിതവിധിനിയമാര്ഥം വമനാനുക്തവിധിപ്രാപണാര്ഥം ച; യതോ വിരിക്തസ്യ പ്രമാണാപേക്ഷയാ യവാഗ്വാദിക്രമ ഏകശോ ദ്വിശസ്ത്രിശശ്ച വിഹിതോ ന വാന്തസ്യ||൩൯||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൩൯
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ ആതുരോപദ്രവചികിത്സിതം നാമൈകോനചത്വാരിംശോऽധ്യായഃ ||൩൯||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने आतुरोपद्रवचिकित्सितं नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ||३९||
Show commentary
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ ഏകോനചത്വാരിംശത്തമോऽധ്യായഃ||൩൯||