Adhikarana yōnirōganidānam (1) · Śloka 1
atha yōnivyāpannidānam |
viṁśatirvyāpadō yōnau nirdiṣṭā rōgasaṅgrahē |
mithyācārēṇa tāḥ strīṇāṁ praduṣṭēnārtavēna ca ||1||
jāyantē bījadōṣācca daivācca śr̥ṇu tāḥ pr̥thak |
(ca. ci. a. 30) |
View original
अथ योनिव्यापन्निदानम् |
विंशतिर्व्यापदो योनौ निर्दिष्टा रोगसङ्ग्रहे |
मिथ्याचारेण ताः स्त्रीणां प्रदुष्टेनार्तवेन च ||१||
जायन्ते बीजदोषाच्च दैवाच्च शृणु ताः पृथक् |
(च. चि. अ. ३०) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
stryadhikārānuvr̥ttēḥ praduṣṭārtavakāryatvācca yōnivyāpannidānamāha– viṁśatirityādi| rōgasaṅgraha iti aṣṭōdarīyē, carakōktatvādasya vākyasya| mithyācārēṇa asamyagāhārācārēṇa, caratērgatibhakṣaṇārthatvāt| praduṣṭēnārtavēnēti vātādiduṣṭarajasētyarthaḥ| tēna, vandhyādiṣvārtavaduṣṭirapi kāraṇaṁ bhavati| bījadōṣānmātāpitrōrārambhakabījadōṣāt| daivāt prāktanādharmakāraṇāt; daivasya sarvatra kāraṇatvē siddhē'tra viśēṣēṇa kāraṇatvamuktam||1||–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
yōnipravr̥ttatvādasr̥gdarasyānantaraṁ yōnivyāpannidānamāha– viṁśatirityādi| vyāpadō rōgāḥ| rōgasaṅgraha iti aṣṭōdarīyē, carakōktēḥ| mithyācārataḥ asamyagāhārācārataḥ| praduṣṭēnārtavēnēti kupitavātādiduṣṭēnārtavēna, bandhyāsu ārtavaduṣṭirapi kāraṇaṁ bhavati| bījadōṣādityādi garbhārambhakabījagatārtavadōṣāt| daivādityādi daivaṁ sarvatra sādhāraṇaṁ viśiṣṭadr̥ṣṭakāraṇādarśanē sati kāryadarśanādunnēyam||1||–
Adhikarana vātikayōnirōgāṇāṁ lakṣaṇam (2-4) · Śloka 4
sā phēnilamudāvartā rajaḥ kr̥cchrēṇa muñcati ||2||
vandhyāṁ naṣṭārtavāṁ vidyādviplutāṁ nityavēdanām |
pariplutāyāṁ bhavati grāmyadharmēṇa rugbhr̥śam ||3||
vātalā karkaśā stabdhā śūlanistōdapīḍitā |
catasr̥ṣvapi cādyāsu bhavantyanilavēdanāḥ ||4||
(su. u. taṁ. a. 38) |
View original
सा फेनिलमुदावर्ता रजः कृच्छ्रेण मुञ्चति ||२||
वन्ध्यां नष्टार्तवां विद्याद्विप्लुतां नित्यवेदनाम् |
परिप्लुतायां भवति ग्राम्यधर्मेण रुग्भृशम् ||३||
वातला कर्कशा स्तब्धा शूलनिस्तोदपीडिता |
चतसृष्वपि चाद्यासु भवन्त्यनिलवेदनाः ||४||
(सु. उ. तं. अ. ३८) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
ślaiṣmikā āha– sā phēnilamityādi| sā yōniḥ phēnavadārtavaṁ muñcati| udāvartēti ūrdhvamāvartaḥ samantādvartanaṁ vāyōryatra sā tathēti, arśaāditvādac| viplutāmiti viplutāṁ vātavēdanayā viplutatvāt| nityavēdanām atikupitēnaiva vātēnēti| pariplutāyāmiti pari sarvatō vātavikārēṇa plutatvāt pariplutāsañjñā| pariplutāyāṁ bāhyābhyantaravātavēdanābhiryuktāyām| “grāmyadharmēṇa rugbhr̥śam” ityatra “grāmyadharmē rucirbhr̥śam” iti pāṭhāntaraṁ, tatra rucirabhilāṣaḥ; grāmyadharmē maithunē| vātalētyādi yōniviśēṣaṇaṁ, vātalayā saha pañca yōnivyāpadaḥ| vātalāyāḥ pr̥thagabhidhānaṁ vātalāyāṁ viśēṣēṇa vātavēdanāprādurbhāvārtham| ēvaṁ pittalādiṣvapi bōddhavyam| catasr̥ṣviti udāvartāvandhyāviplutāpariplutāsu||2-4||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
pūrvaṁ yōnērviṁśatirvyāpada uktāstāsu udāvartāmāha– sā phēnilamityādi| ud ūrdhvamā samantāt vr̥ttā vartulā yōniryatra sā tathā| ‘udāvartā’ iti pāṭhāntaram| tatrāpyayamēvārthaḥ| sā yōniḥ phēnēnārtavaṁ muñcati| vandhyāmāha– naṣṭamārtavaṁ rajō yasyāṁ sā tathā| viplutāmāha– vātavēdanāviplutatvāt| nityavēdanāṁ vātajanitatōdavandhyādinānāvēdanāyuktām| pariplutāmāha– pariplutāyāmiti| pari sarvatō vātavikārapariplutatvātpariplutēti sañjñā| grāmyadharmē maithunē bhr̥śaṁ pīḍā bhavati| “grāmyadharmē'ruciḥ” iti pāṭhāntaram| tatrāruciranabhilāṣaḥ| vātajāmāha– vātalētyādi| karkaśā stabdhā, śūlanistōdapīḍitēti| vātalēti yōniviśēṣaṇam| vātalayā saha pañcayōnivyāpadaḥ| vātalēti pr̥thagvidhānamatyarthavātavēdanāprādurbhāvārtham| ēvaṁ pittalādiṣvapi vyākhyēyam| ādyāsu catasr̥ṣu vātānubandhitvamāha– catasr̥ṣvapītyādi| udāvartāvandhyāviplutāpariplutēti catasr̥ṣu vātavēdanā jñēyā, vātalāyāmadhikā'taḥ sañjñā||2-4||
Adhikarana paittikayōnirōgāṇāṁ lakṣaṇam (5-7) · Śloka 7
sadāhaṁ kṣīyatē raktaṁ yasyāṁ sā lōhitakṣayā |
savātamudgirēdbījaṁ vāminī rajasā yutam ||5||
prasraṁsinī sraṁsatē ca kṣōbhitā duṣprajāyinī |
sthitaṁ sthitaṁ hanti garbhaṁ putraghnī raktasaṅkṣayāt ||6||
atyarthaṁ pittalā yōnirdāhapākajvarānvitā |
catasr̥ṣvapi cādyāsu pittaliṅgōcchrayō bhavēt ||7||
(su. u. taṁ. a. 38) |
View original
सदाहं क्षीयते रक्तं यस्यां सा लोहितक्षया |
सवातमुद्गिरेद्बीजं वामिनी रजसा युतम् ||५||
प्रस्रंसिनी स्रंसते च क्षोभिता दुष्प्रजायिनी |
स्थितं स्थितं हन्ति गर्भं पुत्रघ्नी रक्तसङ्क्षयात् ||६||
अत्यर्थं पित्तला योनिर्दाहपाकज्वरान्विता |
चतसृष्वपि चाद्यासु पित्तलिङ्गोच्छ्रयो भवेत् ||७||
(सु. उ. तं. अ. ३८) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
paittikā āha– sadāhamityādi| kṣīyatē raktamiti atipravr̥ttyā raktasya kṣayaḥ| vāminyudgirēdbījamiti śukraṁ śuddhamapi vamatītyarthaḥ| prasraṁsinī sraṁsatē iti svasthānāccyavatē niḥsaratīti yāvat| ata ēva “ kṣīrasvinnāṁ pravēśayēt|” (su. u. taṁ. a. 38) iti cikitsitam| kṣōbhitā vimarditā| duṣprajāyinī duḥkhaprasavā| raktasaṅkṣayādārtavasya vāyunā kṣayāt| yadyapi sarvasyaivāpatyasya nāśastathā'pi putrasya prādhānyāt putraghnīti vyapadēśaḥ| pittalayā saha pañca pittajāḥ| dāhapākētyādyupalakṣaṇaṁ, tēna nīlapītāsitārtavā ca bhavatītyarthaḥ| yaduktamanyatra– “vyāpallavaṇakaṭvamlakṣārādyaiḥ pittajā bhavēt| dāhapākajvarōṣṇārtā nīlapītāsitārtavā||” iti| ādyāsviti raktakṣayāvāminīprasraṁsinīputraghnīṣu||5-7||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
atha pittānubandhinyaḥ| tatra raktakṣayāmāha– sadāhamityādi| atipravr̥ttyā raktasya kṣayaḥ, tēna raktakṣayēti sañjñā| vāminīmāha– savātamityādi| sugamam| prasraṁsinīmāha– prasraṁsinītyādi| sraṁsatē svasthānāccyavatē, niḥsaratītyarthaḥ| kṣōbhitā vimarditā, duṣprajāyinī duḥkhaprasavā| sthitamityādi| putraghnīmāha– putraghnīti sarvāpatyavināśinyastathā'pi putrasya prādhānyādatra putraghnīti vyapadēśaḥ| pittalāmāha– atyarthamityādi| dāhapākajvarānvitētyupalakṣaṇaṁ, tēna nīlapītāsitārtavā ca bhavatītyavagantavyam| tathā ca tantrāntarē– “vyāpallavaṇakaṭvamlakṣārādyaiḥ pittajā bhavēt| dāhapākajvarōṣṇārtā nīlapītā'sitārtavā||” iti| catasr̥ṣvapi pittānubandhamāha– raktakṣayāvāminīprasraṁsinīputraghnīṣu pittalayā saha pañcapittānubandhinyaḥ||5-7||
Adhikarana ślaiṣmikayōnirōgāṇāṁ lakṣaṇam (8-10) · Śloka 10
atyānandā na santōṣaṁ grāmyadharmēṇa gacchati |
karṇinyāṁ karṇikā yōnau ślēṣmāsr̥gbhyāṁ prajāyatē ||8||
maithunē'caraṇā pūrvaṁ puruṣādatiricyatē |
bahuśaścāticaraṇā tayōrbījaṁ na vindati ||9||
ślēṣmalā picchilā yōniḥ kaṇḍūgrastā'tiśītalā |
catasr̥ṣvapi cādyāsu ślēṣmaliṅgōcchrayō bhavēt ||10||
(su. u. taṁ. a. 38) |
View original
अत्यानन्दा न सन्तोषं ग्राम्यधर्मेण गच्छति |
कर्णिन्यां कर्णिका योनौ श्लेष्मासृग्भ्यां प्रजायते ||८||
मैथुनेऽचरणा पूर्वं पुरुषादतिरिच्यते |
बहुशश्चातिचरणा तयोर्बीजं न विन्दति ||९||
श्लेष्मला पिच्छिला योनिः कण्डूग्रस्ताऽतिशीतला |
चतसृष्वपि चाद्यासु श्लेष्मलिङ्गोच्छ्रयो भवेत् ||१०||
(सु. उ. तं. अ. ३८) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
ślaiṣmikā āha– atyānandētyādi| grāmyadharmēṇa maithunēna| karṇinyāṁ karṇikēti karṇikā māṁsakandākāragranthiḥ| maithunē'caraṇā pūrvaṁ puruṣādatiricyatē iti acaraṇā samyaṅmaithunācaraṇāt pūrvaṁ prathamaṁ, puruṣādatiricyatē viramati, tēna bījaṁ na gr̥hṇāti| atra acaraṇaśabdēnōpacārāt tadvatī strī bhaṇyatē| bahuśaścāticaraṇēti bahuśō maithunācaraṇādaticaraṇā, sā ca ślēṣmajanitakaṇḍūbhirājagēva (?) bahumaithunācaraṇādbījaṁ na dhattē| ata uktam– tayōrbījaṁ na vindatīti| tayōriti acaraṇāticaraṇayōḥ| ślēṣmalāyāmatiśītalētyupalakṣaṇaṁ, tēna vēdanādikamapi jñēyam| tathāca tantrāntarē– “kaphō'bhiṣyandibhirvr̥ddhō yōniṁ cēddūṣayēt striyāḥ| sa kuryāt picchilāṁ śītāṁ kaṇḍūgrastāṁ savēdanām||” iti||8-10||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
atha ślēṣmānubandhinyaḥ| tatrātyānandāmāha– atītyādi| karṇinīmāha– karṇinyāmityādi| bahuśō maithunācaraṇādaticaraṇā, sā ca ślēṣmajanitakaṇḍuyōgādbahumaithunācaraṇādaticaraṇā, bījaṁ garbhāṅkurajananaṁ na labhatē| ata ēvōktam– tayōrbījaṁ na vindatītyādi| tayōriti caraṇāticaraṇayōḥ| ślēṣmalāmāha– ślēṣmalētyādi| atiśītalētyupalakṣaṇaṁ, tēna vēdanētyapi bōddhavyam| yaduktaṁ tantrāntarē– “kaphō'bhiṣyandibhirvr̥ddhō yōniṁ dūṣayatē striyāḥ| sa kuryātpicchilāṁ śītāṁ kaṇḍugrastāṁ savēdanām||” iti| ślēṣmānubandhatvamāha– catasr̥ṣvapītyādi| atyānandākarṇinīcaraṇāticaraṇāsu| ēvaṁ ślēṣmānubandhinyaḥ pañca||8-10||
Adhikarana sānnipātikayōnirōgāṇāṁ lakṣaṇam (11-13) · Śloka 13
anārtavā'stanī ṣaṇḍī kharasparśā ca maithunē |
atikāyagr̥hītāyāstaruṇyāstvaṇḍalī bhavēt ||11||
vivr̥tā ca mahāyōniḥ sūcīvaktrā'tisaṁvr̥tā |
sarvaliṅgasamutthānā sarvadōṣaprakōpajā ||12||
catasr̥ṣvapi cādyāsu sarvaliṅgōcchrayō bhavēt |
pañcāsādhyā bhavantīha yōnayaḥ sarvadōṣajāḥ ||13||
(su. u. taṁ. a. 38) |
View original
अनार्तवाऽस्तनी षण्डी खरस्पर्शा च मैथुने |
अतिकायगृहीतायास्तरुण्यास्त्वण्डली भवेत् ||११||
विवृता च महायोनिः सूचीवक्त्राऽतिसंवृता |
सर्वलिङ्गसमुत्थाना सर्वदोषप्रकोपजा ||१२||
चतसृष्वपि चाद्यासु सर्वलिङ्गोच्छ्रयो भवेत् |
पञ्चासाध्या भवन्तीह योनयः सर्वदोषजाः ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ३८) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
sānnipātikā āha– anārtavētyādi| anārtavā rajaḥśūnyā| astanī īṣatstanī| atikāyagr̥hītāyā mahāmēhanēna gr̥hītāyāḥ| aṇḍalī aṇḍavanniḥsr̥tā yōniḥ| vivr̥tā mahāyōniḥ ativivr̥tamukhī| sūcīvaktrā atisaṁvr̥tā sūcīrandhrā'tisaṅkaṭamukhī| sarvaliṅgasamutthānēti sarvadōṣaliṅgānāṁ samutthānaṁ yatra sā tathā| anyē tvāhuḥ– sarvadōṣasamutthānā sarvadōṣahētujētyarthaḥ| carakōktā adhikā raktayōnyādayaḥ suśrutōktānāmadūrāntaratvēnāvabōddhavyāḥ||11-13||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
sannipātajādayaḥ pañca| tatra ṣaṇḍīmāha– ‘anārtavētyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustakē nōpalabhyatē [ anārtavētyādi| anārtavā arajaskā, astanī īṣatstanī| aṇḍinīmāha– atikāyō br̥hanmēhanapuruṣaḥ, tēna gr̥hītāyā iti apragalbhāyāḥ, aṇḍalī aṇḍavanniḥsr̥tā yōniḥ| vivr̥tāmāha– ativivr̥tā| sūcīvaktrāmāha– atiśayēna sūcīvatsaṅkīrṇamukhī saṁvr̥tā| sannipātajāmāha– sarvaliṅgētyādi| sarvaliṅgānāṁ samutthānaṁ yatra sā tathā| catasr̥ṣvapi sarvaliṅgānubandhamāha– catasr̥ṣviti| ṣaṇḍyaṇḍalīvivr̥tāsūcīvaktrāsu| tridōṣajāḥ pañca| āsāmasādhyatāmāha– pañcētyādi||11-13||
Adhikarana puṣpikā · Śloka 62
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē yōnivyāpannidānaṁ samāptam ||62||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने योनिव्यापन्निदानं समाप्तम् ||६२||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ yōnivyāpannidānaṁ samāptam||62||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ yōnivyāpannidānam||62||