Adhikarana యోనిరోగనిదానం (౧) · Śloka ౧
అథ యోనివ్యాపన్నిదానం |
వింశతిర్వ్యాపదో యోనౌ నిర్దిష్టా రోగసంగ్రహే |
మిథ్యాచారేణ తాః స్త్రీణాం ప్రదుష్టేనార్తవేన చ ||1||
జాయంతే బీజదోషాచ్చ దైవాచ్చ శృణు తాః పృథక్ |
(చ. చి. అ. 30) |
View original
अथ योनिव्यापन्निदानम् |
विंशतिर्व्यापदो योनौ निर्दिष्टा रोगसङ्ग्रहे |
मिथ्याचारेण ताः स्त्रीणां प्रदुष्टेनार्तवेन च ||१||
जायन्ते बीजदोषाच्च दैवाच्च शृणु ताः पृथक् |
(च. चि. अ. ३०) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
స్త్ర్యధికారానువృత్తేః ప్రదుష్టార్తవకార్యత్వాచ్చ యోనివ్యాపన్నిదానమాహ– వింశతిరిత్యాది| రోగసంగ్రహ ఇతి అష్టోదరీయే, చరకోక్తత్వాదస్య వాక్యస్య| మిథ్యాచారేణ అసమ్యగాహారాచారేణ, చరతేర్గతిభక్షణార్థత్వాత్| ప్రదుష్టేనార్తవేనేతి వాతాదిదుష్టరజసేత్యర్థః| తేన, వంధ్యాదిష్వార్తవదుష్టిరపి కారణం భవతి| బీజదోషాన్మాతాపిత్రోరారంభకబీజదోషాత్| దైవాత్ ప్రాక్తనాధర్మకారణాత్; దైవస్య సర్వత్ర కారణత్వే సిద్ధేऽత్ర విశేషేణ కారణత్వముక్తం||1||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
యోనిప్రవృత్తత్వాదసృగ్దరస్యానంతరం యోనివ్యాపన్నిదానమాహ– వింశతిరిత్యాది| వ్యాపదో రోగాః| రోగసంగ్రహ ఇతి అష్టోదరీయే, చరకోక్తేః| మిథ్యాచారతః అసమ్యగాహారాచారతః| ప్రదుష్టేనార్తవేనేతి కుపితవాతాదిదుష్టేనార్తవేన, బంధ్యాసు ఆర్తవదుష్టిరపి కారణం భవతి| బీజదోషాదిత్యాది గర్భారంభకబీజగతార్తవదోషాత్| దైవాదిత్యాది దైవం సర్వత్ర సాధారణం విశిష్టదృష్టకారణాదర్శనే సతి కార్యదర్శనాదున్నేయం||1||–
Adhikarana వాతికయోనిరోగాణాం లక్షణం (౨-౪) · Śloka ౪
సా ఫేనిలముదావర్తా రజః కృచ్ఛ్రేణ ముంచతి ||2||
వంధ్యాం నష్టార్తవాం విద్యాద్విప్లుతాం నిత్యవేదనాం |
పరిప్లుతాయాం భవతి గ్రామ్యధర్మేణ రుగ్భృశం ||3||
వాతలా కర్కశా స్తబ్ధా శూలనిస్తోదపీడితా |
చతసృష్వపి చాద్యాసు భవంత్యనిలవేదనాః ||4||
(సు. ఉ. తం. అ. 38) |
View original
सा फेनिलमुदावर्ता रजः कृच्छ्रेण मुञ्चति ||२||
वन्ध्यां नष्टार्तवां विद्याद्विप्लुतां नित्यवेदनाम् |
परिप्लुतायां भवति ग्राम्यधर्मेण रुग्भृशम् ||३||
वातला कर्कशा स्तब्धा शूलनिस्तोदपीडिता |
चतसृष्वपि चाद्यासु भवन्त्यनिलवेदनाः ||४||
(सु. उ. तं. अ. ३८) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శ్లైష్మికా ఆహ– సా ఫేనిలమిత్యాది| సా యోనిః ఫేనవదార్తవం ముంచతి| ఉదావర్తేతి ఊర్ధ్వమావర్తః సమంతాద్వర్తనం వాయోర్యత్ర సా తథేతి, అర్శఆదిత్వాదచ్| విప్లుతామితి విప్లుతాం వాతవేదనయా విప్లుతత్వాత్| నిత్యవేదనాం అతికుపితేనైవ వాతేనేతి| పరిప్లుతాయామితి పరి సర్వతో వాతవికారేణ ప్లుతత్వాత్ పరిప్లుతాసంజ్ఞా| పరిప్లుతాయాం బాహ్యాభ్యంతరవాతవేదనాభిర్యుక్తాయాం| “గ్రామ్యధర్మేణ రుగ్భృశం” ఇత్యత్ర “గ్రామ్యధర్మే రుచిర్భృశం” ఇతి పాఠాంతరం, తత్ర రుచిరభిలాషః; గ్రామ్యధర్మే మైథునే| వాతలేత్యాది యోనివిశేషణం, వాతలయా సహ పంచ యోనివ్యాపదః| వాతలాయాః పృథగభిధానం వాతలాయాం విశేషేణ వాతవేదనాప్రాదుర్భావార్థం| ఏవం పిత్తలాదిష్వపి బోద్ధవ్యం| చతసృష్వితి ఉదావర్తావంధ్యావిప్లుతాపరిప్లుతాసు||2-4||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పూర్వం యోనేర్వింశతిర్వ్యాపద ఉక్తాస్తాసు ఉదావర్తామాహ– సా ఫేనిలమిత్యాది| ఉద్ ఊర్ధ్వమా సమంతాత్ వృత్తా వర్తులా యోనిర్యత్ర సా తథా| ‘ఉదావర్తా’ ఇతి పాఠాంతరం| తత్రాప్యయమేవార్థః| సా యోనిః ఫేనేనార్తవం ముంచతి| వంధ్యామాహ– నష్టమార్తవం రజో యస్యాం సా తథా| విప్లుతామాహ– వాతవేదనావిప్లుతత్వాత్| నిత్యవేదనాం వాతజనితతోదవంధ్యాదినానావేదనాయుక్తాం| పరిప్లుతామాహ– పరిప్లుతాయామితి| పరి సర్వతో వాతవికారపరిప్లుతత్వాత్పరిప్లుతేతి సంజ్ఞా| గ్రామ్యధర్మే మైథునే భృశం పీడా భవతి| “గ్రామ్యధర్మేऽరుచిః” ఇతి పాఠాంతరం| తత్రారుచిరనభిలాషః| వాతజామాహ– వాతలేత్యాది| కర్కశా స్తబ్ధా, శూలనిస్తోదపీడితేతి| వాతలేతి యోనివిశేషణం| వాతలయా సహ పంచయోనివ్యాపదః| వాతలేతి పృథగ్విధానమత్యర్థవాతవేదనాప్రాదుర్భావార్థం| ఏవం పిత్తలాదిష్వపి వ్యాఖ్యేయం| ఆద్యాసు చతసృషు వాతానుబంధిత్వమాహ– చతసృష్వపీత్యాది| ఉదావర్తావంధ్యావిప్లుతాపరిప్లుతేతి చతసృషు వాతవేదనా జ్ఞేయా, వాతలాయామధికాऽతః సంజ్ఞా||2-4||
Adhikarana పైత్తికయోనిరోగాణాం లక్షణం (౫-౭) · Śloka ౭
సదాహం క్షీయతే రక్తం యస్యాం సా లోహితక్షయా |
సవాతముద్గిరేద్బీజం వామినీ రజసా యుతం ||5||
ప్రస్రంసినీ స్రంసతే చ క్షోభితా దుష్ప్రజాయినీ |
స్థితం స్థితం హంతి గర్భం పుత్రఘ్నీ రక్తసంక్షయాత్ ||6||
అత్యర్థం పిత్తలా యోనిర్దాహపాకజ్వరాన్వితా |
చతసృష్వపి చాద్యాసు పిత్తలింగోచ్ఛ్రయో భవేత్ ||7||
(సు. ఉ. తం. అ. 38) |
View original
सदाहं क्षीयते रक्तं यस्यां सा लोहितक्षया |
सवातमुद्गिरेद्बीजं वामिनी रजसा युतम् ||५||
प्रस्रंसिनी स्रंसते च क्षोभिता दुष्प्रजायिनी |
स्थितं स्थितं हन्ति गर्भं पुत्रघ्नी रक्तसङ्क्षयात् ||६||
अत्यर्थं पित्तला योनिर्दाहपाकज्वरान्विता |
चतसृष्वपि चाद्यासु पित्तलिङ्गोच्छ्रयो भवेत् ||७||
(सु. उ. तं. अ. ३८) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పైత్తికా ఆహ– సదాహమిత్యాది| క్షీయతే రక్తమితి అతిప్రవృత్త్యా రక్తస్య క్షయః| వామిన్యుద్గిరేద్బీజమితి శుక్రం శుద్ధమపి వమతీత్యర్థః| ప్రస్రంసినీ స్రంసతే ఇతి స్వస్థానాచ్చ్యవతే నిఃసరతీతి యావత్| అత ఏవ “ క్షీరస్విన్నాం ప్రవేశయేత్|” (సు. ఉ. తం. అ. 38) ఇతి చికిత్సితం| క్షోభితా విమర్దితా| దుష్ప్రజాయినీ దుఃఖప్రసవా| రక్తసంక్షయాదార్తవస్య వాయునా క్షయాత్| యద్యపి సర్వస్యైవాపత్యస్య నాశస్తథాऽపి పుత్రస్య ప్రాధాన్యాత్ పుత్రఘ్నీతి వ్యపదేశః| పిత్తలయా సహ పంచ పిత్తజాః| దాహపాకేత్యాద్యుపలక్షణం, తేన నీలపీతాసితార్తవా చ భవతీత్యర్థః| యదుక్తమన్యత్ర– “వ్యాపల్లవణకట్వమ్లక్షారాద్యైః పిత్తజా భవేత్| దాహపాకజ్వరోష్ణార్తా నీలపీతాసితార్తవా||” ఇతి| ఆద్యాస్వితి రక్తక్షయావామినీప్రస్రంసినీపుత్రఘ్నీషు||5-7||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అథ పిత్తానుబంధిన్యః| తత్ర రక్తక్షయామాహ– సదాహమిత్యాది| అతిప్రవృత్త్యా రక్తస్య క్షయః, తేన రక్తక్షయేతి సంజ్ఞా| వామినీమాహ– సవాతమిత్యాది| సుగమం| ప్రస్రంసినీమాహ– ప్రస్రంసినీత్యాది| స్రంసతే స్వస్థానాచ్చ్యవతే, నిఃసరతీత్యర్థః| క్షోభితా విమర్దితా, దుష్ప్రజాయినీ దుఃఖప్రసవా| స్థితమిత్యాది| పుత్రఘ్నీమాహ– పుత్రఘ్నీతి సర్వాపత్యవినాశిన్యస్తథాऽపి పుత్రస్య ప్రాధాన్యాదత్ర పుత్రఘ్నీతి వ్యపదేశః| పిత్తలామాహ– అత్యర్థమిత్యాది| దాహపాకజ్వరాన్వితేత్యుపలక్షణం, తేన నీలపీతాసితార్తవా చ భవతీత్యవగంతవ్యం| తథా చ తంత్రాంతరే– “వ్యాపల్లవణకట్వమ్లక్షారాద్యైః పిత్తజా భవేత్| దాహపాకజ్వరోష్ణార్తా నీలపీతాऽసితార్తవా||” ఇతి| చతసృష్వపి పిత్తానుబంధమాహ– రక్తక్షయావామినీప్రస్రంసినీపుత్రఘ్నీషు పిత్తలయా సహ పంచపిత్తానుబంధిన్యః||5-7||
Adhikarana శ్లైష్మికయోనిరోగాణాం లక్షణం (౮-౧౦) · Śloka ౧౦
అత్యానందా న సంతోషం గ్రామ్యధర్మేణ గచ్ఛతి |
కర్ణిన్యాం కర్ణికా యోనౌ శ్లేష్మాసృగ్భ్యాం ప్రజాయతే ||8||
మైథునేऽచరణా పూర్వం పురుషాదతిరిచ్యతే |
బహుశశ్చాతిచరణా తయోర్బీజం న విందతి ||9||
శ్లేష్మలా పిచ్ఛిలా యోనిః కండూగ్రస్తాऽతిశీతలా |
చతసృష్వపి చాద్యాసు శ్లేష్మలింగోచ్ఛ్రయో భవేత్ ||10||
(సు. ఉ. తం. అ. 38) |
View original
अत्यानन्दा न सन्तोषं ग्राम्यधर्मेण गच्छति |
कर्णिन्यां कर्णिका योनौ श्लेष्मासृग्भ्यां प्रजायते ||८||
मैथुनेऽचरणा पूर्वं पुरुषादतिरिच्यते |
बहुशश्चातिचरणा तयोर्बीजं न विन्दति ||९||
श्लेष्मला पिच्छिला योनिः कण्डूग्रस्ताऽतिशीतला |
चतसृष्वपि चाद्यासु श्लेष्मलिङ्गोच्छ्रयो भवेत् ||१०||
(सु. उ. तं. अ. ३८) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శ్లైష్మికా ఆహ– అత్యానందేత్యాది| గ్రామ్యధర్మేణ మైథునేన| కర్ణిన్యాం కర్ణికేతి కర్ణికా మాంసకందాకారగ్రంథిః| మైథునేऽచరణా పూర్వం పురుషాదతిరిచ్యతే ఇతి అచరణా సమ్యఙ్మైథునాచరణాత్ పూర్వం ప్రథమం, పురుషాదతిరిచ్యతే విరమతి, తేన బీజం న గృహ్ణాతి| అత్ర అచరణశబ్దేనోపచారాత్ తద్వతీ స్త్రీ భణ్యతే| బహుశశ్చాతిచరణేతి బహుశో మైథునాచరణాదతిచరణా, సా చ శ్లేష్మజనితకండూభిరాజగేవ (?) బహుమైథునాచరణాద్బీజం న ధత్తే| అత ఉక్తం– తయోర్బీజం న విందతీతి| తయోరితి అచరణాతిచరణయోః| శ్లేష్మలాయామతిశీతలేత్యుపలక్షణం, తేన వేదనాదికమపి జ్ఞేయం| తథాచ తంత్రాంతరే– “కఫోऽభిష్యందిభిర్వృద్ధో యోనిం చేద్దూషయేత్ స్త్రియాః| స కుర్యాత్ పిచ్ఛిలాం శీతాం కండూగ్రస్తాం సవేదనాం||” ఇతి||8-10||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అథ శ్లేష్మానుబంధిన్యః| తత్రాత్యానందామాహ– అతీత్యాది| కర్ణినీమాహ– కర్ణిన్యామిత్యాది| బహుశో మైథునాచరణాదతిచరణా, సా చ శ్లేష్మజనితకండుయోగాద్బహుమైథునాచరణాదతిచరణా, బీజం గర్భాంకురజననం న లభతే| అత ఏవోక్తం– తయోర్బీజం న విందతీత్యాది| తయోరితి చరణాతిచరణయోః| శ్లేష్మలామాహ– శ్లేష్మలేత్యాది| అతిశీతలేత్యుపలక్షణం, తేన వేదనేత్యపి బోద్ధవ్యం| యదుక్తం తంత్రాంతరే– “కఫోऽభిష్యందిభిర్వృద్ధో యోనిం దూషయతే స్త్రియాః| స కుర్యాత్పిచ్ఛిలాం శీతాం కండుగ్రస్తాం సవేదనాం||” ఇతి| శ్లేష్మానుబంధత్వమాహ– చతసృష్వపీత్యాది| అత్యానందాకర్ణినీచరణాతిచరణాసు| ఏవం శ్లేష్మానుబంధిన్యః పంచ||8-10||
Adhikarana సాన్నిపాతికయోనిరోగాణాం లక్షణం (౧౧-౧౩) · Śloka ౧౩
అనార్తవాऽస్తనీ షండీ ఖరస్పర్శా చ మైథునే |
అతికాయగృహీతాయాస్తరుణ్యాస్త్వండలీ భవేత్ ||11||
వివృతా చ మహాయోనిః సూచీవక్త్రాऽతిసంవృతా |
సర్వలింగసముత్థానా సర్వదోషప్రకోపజా ||12||
చతసృష్వపి చాద్యాసు సర్వలింగోచ్ఛ్రయో భవేత్ |
పంచాసాధ్యా భవంతీహ యోనయః సర్వదోషజాః ||13||
(సు. ఉ. తం. అ. 38) |
View original
अनार्तवाऽस्तनी षण्डी खरस्पर्शा च मैथुने |
अतिकायगृहीतायास्तरुण्यास्त्वण्डली भवेत् ||११||
विवृता च महायोनिः सूचीवक्त्राऽतिसंवृता |
सर्वलिङ्गसमुत्थाना सर्वदोषप्रकोपजा ||१२||
चतसृष्वपि चाद्यासु सर्वलिङ्गोच्छ्रयो भवेत् |
पञ्चासाध्या भवन्तीह योनयः सर्वदोषजाः ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ३८) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సాన్నిపాతికా ఆహ– అనార్తవేత్యాది| అనార్తవా రజఃశూన్యా| అస్తనీ ఈషత్స్తనీ| అతికాయగృహీతాయా మహామేహనేన గృహీతాయాః| అండలీ అండవన్నిఃసృతా యోనిః| వివృతా మహాయోనిః అతివివృతముఖీ| సూచీవక్త్రా అతిసంవృతా సూచీరంధ్రాऽతిసంకటముఖీ| సర్వలింగసముత్థానేతి సర్వదోషలింగానాం సముత్థానం యత్ర సా తథా| అన్యే త్వాహుః– సర్వదోషసముత్థానా సర్వదోషహేతుజేత్యర్థః| చరకోక్తా అధికా రక్తయోన్యాదయః సుశ్రుతోక్తానామదూరాంతరత్వేనావబోద్ధవ్యాః||11-13||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సన్నిపాతజాదయః పంచ| తత్ర షండీమాహ– ‘అనార్తవేత్యాది’ ఇతి పాఠః క్వచిత్పుస్తకే నోపలభ్యతే [ అనార్తవేత్యాది| అనార్తవా అరజస్కా, అస్తనీ ఈషత్స్తనీ| అండినీమాహ– అతికాయో బృహన్మేహనపురుషః, తేన గృహీతాయా ఇతి అప్రగల్భాయాః, అండలీ అండవన్నిఃసృతా యోనిః| వివృతామాహ– అతివివృతా| సూచీవక్త్రామాహ– అతిశయేన సూచీవత్సంకీర్ణముఖీ సంవృతా| సన్నిపాతజామాహ– సర్వలింగేత్యాది| సర్వలింగానాం సముత్థానం యత్ర సా తథా| చతసృష్వపి సర్వలింగానుబంధమాహ– చతసృష్వితి| షండ్యండలీవివృతాసూచీవక్త్రాసు| త్రిదోషజాః పంచ| ఆసామసాధ్యతామాహ– పంచేత్యాది||11-13||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౬౨
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే యోనివ్యాపన్నిదానం సమాప్తం ||62||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने योनिव्यापन्निदानं समाप्तम् ||६२||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం యోనివ్యాపన్నిదానం సమాప్తం||62||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయాం యోనివ్యాపన్నిదానం||62||