൬൨. യോനിവ്യാപന്നിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സ്ത്ര്യധികാരാനുവൃത്തേഃ പ്രദുഷ്ടാര്തവകാര്യത്വാച്ച യോനിവ്യാപന്നിദാനമാഹ– വിംശതിരിത്യാദി| രോഗസങ്ഗ്രഹ ഇതി അഷ്ടോദരീയേ, ചരകോക്തത്വാദസ്യ വാക്യസ്യ| മിഥ്യാചാരേണ അസമ്യഗാഹാരാചാരേണ, ചരതേര്ഗതിഭക്ഷണാര്ഥത്വാത്| പ്രദുഷ്ടേനാര്തവേനേതി വാതാദിദുഷ്ടരജസേത്യര്ഥഃ| തേന, വന്ധ്യാദിഷ്വാര്തവദുഷ്ടിരപി കാരണം ഭവതി| ബീജദോഷാന്മാതാപിത്രോരാരമ്ഭകബീജദോഷാത്| ദൈവാത് പ്രാക്തനാധര്മകാരണാത്; ദൈവസ്യ സര്വത്ര കാരണത്വേ സിദ്ധേऽത്ര വിശേഷേണ കാരണത്വമുക്തമ്||൧||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

യോനിപ്രവൃത്തത്വാദസൃഗ്ദരസ്യാനന്തരം യോനിവ്യാപന്നിദാനമാഹ– വിംശതിരിത്യാദി| വ്യാപദോ രോഗാഃ| രോഗസങ്ഗ്രഹ ഇതി അഷ്ടോദരീയേ, ചരകോക്തേഃ| മിഥ്യാചാരതഃ അസമ്യഗാഹാരാചാരതഃ| പ്രദുഷ്ടേനാര്തവേനേതി കുപിതവാതാദിദുഷ്ടേനാര്തവേന, ബന്ധ്യാസു ആര്തവദുഷ്ടിരപി കാരണം ഭവതി| ബീജദോഷാദിത്യാദി ഗര്ഭാരമ്ഭകബീജഗതാര്തവദോഷാത്| ദൈവാദിത്യാദി ദൈവം സര്വത്ര സാധാരണം വിശിഷ്ടദൃഷ്ടകാരണാദര്ശനേ സതി കാര്യദര്ശനാദുന്നേയമ്||൧||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശ്ലൈഷ്മികാ ആഹ– സാ ഫേനിലമിത്യാദി| സാ യോനിഃ ഫേനവദാര്തവം മുഞ്ചതി| ഉദാവര്തേതി ഊര്ധ്വമാവര്തഃ സമന്താദ്വര്തനം വായോര്യത്ര സാ തഥേതി, അര്ശആദിത്വാദച്| വിപ്ലുതാമിതി വിപ്ലുതാം വാതവേദനയാ വിപ്ലുതത്വാത്| നിത്യവേദനാമ് അതികുപിതേനൈവ വാതേനേതി| പരിപ്ലുതായാമിതി പരി സര്വതോ വാതവികാരേണ പ്ലുതത്വാത് പരിപ്ലുതാസഞ്ജ്ഞാ| പരിപ്ലുതായാം ബാഹ്യാഭ്യന്തരവാതവേദനാഭിര്യുക്തായാമ്| “ഗ്രാമ്യധര്മേണ രുഗ്ഭൃശമ്” ഇത്യത്ര “ഗ്രാമ്യധര്മേ രുചിര്ഭൃശമ്” ഇതി പാഠാന്തരം, തത്ര രുചിരഭിലാഷഃ; ഗ്രാമ്യധര്മേ മൈഥുനേ| വാതലേത്യാദി യോനിവിശേഷണം, വാതലയാ സഹ പഞ്ച യോനിവ്യാപദഃ| വാതലായാഃ പൃഥഗഭിധാനം വാതലായാം വിശേഷേണ വാതവേദനാപ്രാദുര്ഭാവാര്ഥമ്| ഏവം പിത്തലാദിഷ്വപി ബോദ്ധവ്യമ്| ചതസൃഷ്വിതി ഉദാവര്താവന്ധ്യാവിപ്ലുതാപരിപ്ലുതാസു||൨-൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പൂര്വം യോനേര്വിംശതിര്വ്യാപദ ഉക്താസ്താസു ഉദാവര്താമാഹ– സാ ഫേനിലമിത്യാദി| ഉദ് ഊര്ധ്വമാ സമന്താത് വൃത്താ വര്തുലാ യോനിര്യത്ര സാ തഥാ| ‘ഉദാവര്താ’ ഇതി പാഠാന്തരമ്| തത്രാപ്യയമേവാര്ഥഃ| സാ യോനിഃ ഫേനേനാര്തവം മുഞ്ചതി| വന്ധ്യാമാഹ– നഷ്ടമാര്തവം രജോ യസ്യാം സാ തഥാ| വിപ്ലുതാമാഹ– വാതവേദനാവിപ്ലുതത്വാത്| നിത്യവേദനാം വാതജനിതതോദവന്ധ്യാദിനാനാവേദനായുക്താമ്| പരിപ്ലുതാമാഹ– പരിപ്ലുതായാമിതി| പരി സര്വതോ വാതവികാരപരിപ്ലുതത്വാത്പരിപ്ലുതേതി സഞ്ജ്ഞാ| ഗ്രാമ്യധര്മേ മൈഥുനേ ഭൃശം പീഡാ ഭവതി| “ഗ്രാമ്യധര്മേऽരുചിഃ” ഇതി പാഠാന്തരമ്| തത്രാരുചിരനഭിലാഷഃ| വാതജാമാഹ– വാതലേത്യാദി| കര്കശാ സ്തബ്ധാ, ശൂലനിസ്തോദപീഡിതേതി| വാതലേതി യോനിവിശേഷണമ്| വാതലയാ സഹ പഞ്ചയോനിവ്യാപദഃ| വാതലേതി പൃഥഗ്വിധാനമത്യര്ഥവാതവേദനാപ്രാദുര്ഭാവാര്ഥമ്| ഏവം പിത്തലാദിഷ്വപി വ്യാഖ്യേയമ്| ആദ്യാസു ചതസൃഷു വാതാനുബന്ധിത്വമാഹ– ചതസൃഷ്വപീത്യാദി| ഉദാവര്താവന്ധ്യാവിപ്ലുതാപരിപ്ലുതേതി ചതസൃഷു വാതവേദനാ ജ്ഞേയാ, വാതലായാമധികാऽതഃ സഞ്ജ്ഞാ||൨-൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പൈത്തികാ ആഹ– സദാഹമിത്യാദി| ക്ഷീയതേ രക്തമിതി അതിപ്രവൃത്ത്യാ രക്തസ്യ ക്ഷയഃ| വാമിന്യുദ്ഗിരേദ്ബീജമിതി ശുക്രം ശുദ്ധമപി വമതീത്യര്ഥഃ| പ്രസ്രംസിനീ സ്രംസതേ ഇതി സ്വസ്ഥാനാച്ച്യവതേ നിഃസരതീതി യാവത്| അത ഏവ “ ക്ഷീരസ്വിന്നാം പ്രവേശയേത്|” (സു. ഉ. തം. അ. ൩൮) ഇതി ചികിത്സിതമ്| ക്ഷോഭിതാ വിമര്ദിതാ| ദുഷ്പ്രജായിനീ ദുഃഖപ്രസവാ| രക്തസങ്ക്ഷയാദാര്തവസ്യ വായുനാ ക്ഷയാത്| യദ്യപി സര്വസ്യൈവാപത്യസ്യ നാശസ്തഥാऽപി പുത്രസ്യ പ്രാധാന്യാത് പുത്രഘ്നീതി വ്യപദേശഃ| പിത്തലയാ സഹ പഞ്ച പിത്തജാഃ| ദാഹപാകേത്യാദ്യുപലക്ഷണം, തേന നീലപീതാസിതാര്തവാ ച ഭവതീത്യര്ഥഃ| യദുക്തമന്യത്ര– “വ്യാപല്ലവണകട്വമ്ലക്ഷാരാദ്യൈഃ പിത്തജാ ഭവേത്| ദാഹപാകജ്വരോഷ്ണാര്താ നീലപീതാസിതാര്തവാ||” ഇതി| ആദ്യാസ്വിതി രക്തക്ഷയാവാമിനീപ്രസ്രംസിനീപുത്രഘ്നീഷു||൫-൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അഥ പിത്താനുബന്ധിന്യഃ| തത്ര രക്തക്ഷയാമാഹ– സദാഹമിത്യാദി| അതിപ്രവൃത്ത്യാ രക്തസ്യ ക്ഷയഃ, തേന രക്തക്ഷയേതി സഞ്ജ്ഞാ| വാമിനീമാഹ– സവാതമിത്യാദി| സുഗമമ്| പ്രസ്രംസിനീമാഹ– പ്രസ്രംസിനീത്യാദി| സ്രംസതേ സ്വസ്ഥാനാച്ച്യവതേ, നിഃസരതീത്യര്ഥഃ| ക്ഷോഭിതാ വിമര്ദിതാ, ദുഷ്പ്രജായിനീ ദുഃഖപ്രസവാ| സ്ഥിതമിത്യാദി| പുത്രഘ്നീമാഹ– പുത്രഘ്നീതി സര്വാപത്യവിനാശിന്യസ്തഥാऽപി പുത്രസ്യ പ്രാധാന്യാദത്ര പുത്രഘ്നീതി വ്യപദേശഃ| പിത്തലാമാഹ– അത്യര്ഥമിത്യാദി| ദാഹപാകജ്വരാന്വിതേത്യുപലക്ഷണം, തേന നീലപീതാസിതാര്തവാ ച ഭവതീത്യവഗന്തവ്യമ്| തഥാ ച തന്ത്രാന്തരേ– “വ്യാപല്ലവണകട്വമ്ലക്ഷാരാദ്യൈഃ പിത്തജാ ഭവേത്| ദാഹപാകജ്വരോഷ്ണാര്താ നീലപീതാऽസിതാര്തവാ||” ഇതി| ചതസൃഷ്വപി പിത്താനുബന്ധമാഹ– രക്തക്ഷയാവാമിനീപ്രസ്രംസിനീപുത്രഘ്നീഷു പിത്തലയാ സഹ പഞ്ചപിത്താനുബന്ധിന്യഃ||൫-൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശ്ലൈഷ്മികാ ആഹ– അത്യാനന്ദേത്യാദി| ഗ്രാമ്യധര്മേണ മൈഥുനേന| കര്ണിന്യാം കര്ണികേതി കര്ണികാ മാംസകന്ദാകാരഗ്രന്ഥിഃ| മൈഥുനേऽചരണാ പൂര്വം പുരുഷാദതിരിച്യതേ ഇതി അചരണാ സമ്യങ്മൈഥുനാചരണാത് പൂര്വം പ്രഥമം, പുരുഷാദതിരിച്യതേ വിരമതി, തേന ബീജം ന ഗൃഹ്ണാതി| അത്ര അചരണശബ്ദേനോപചാരാത് തദ്വതീ സ്ത്രീ ഭണ്യതേ| ബഹുശശ്ചാതിചരണേതി ബഹുശോ മൈഥുനാചരണാദതിചരണാ, സാ ച ശ്ലേഷ്മജനിതകണ്ഡൂഭിരാജഗേവ (?) ബഹുമൈഥുനാചരണാദ്ബീജം ന ധത്തേ| അത ഉക്തമ്– തയോര്ബീജം ന വിന്ദതീതി| തയോരിതി അചരണാതിചരണയോഃ| ശ്ലേഷ്മലായാമതിശീതലേത്യുപലക്ഷണം, തേന വേദനാദികമപി ജ്ഞേയമ്| തഥാച തന്ത്രാന്തരേ– “കഫോऽഭിഷ്യന്ദിഭിര്വൃദ്ധോ യോനിം ചേദ്ദൂഷയേത് സ്ത്രിയാഃ| സ കുര്യാത് പിച്ഛിലാം ശീതാം കണ്ഡൂഗ്രസ്താം സവേദനാമ്||” ഇതി||൮-൧൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അഥ ശ്ലേഷ്മാനുബന്ധിന്യഃ| തത്രാത്യാനന്ദാമാഹ– അതീത്യാദി| കര്ണിനീമാഹ– കര്ണിന്യാമിത്യാദി| ബഹുശോ മൈഥുനാചരണാദതിചരണാ, സാ ച ശ്ലേഷ്മജനിതകണ്ഡുയോഗാദ്ബഹുമൈഥുനാചരണാദതിചരണാ, ബീജം ഗര്ഭാങ്കുരജനനം ന ലഭതേ| അത ഏവോക്തമ്– തയോര്ബീജം ന വിന്ദതീത്യാദി| തയോരിതി ചരണാതിചരണയോഃ| ശ്ലേഷ്മലാമാഹ– ശ്ലേഷ്മലേത്യാദി| അതിശീതലേത്യുപലക്ഷണം, തേന വേദനേത്യപി ബോദ്ധവ്യമ്| യദുക്തം തന്ത്രാന്തരേ– “കഫോऽഭിഷ്യന്ദിഭിര്വൃദ്ധോ യോനിം ദൂഷയതേ സ്ത്രിയാഃ| സ കുര്യാത്പിച്ഛിലാം ശീതാം കണ്ഡുഗ്രസ്താം സവേദനാമ്||” ഇതി| ശ്ലേഷ്മാനുബന്ധത്വമാഹ– ചതസൃഷ്വപീത്യാദി| അത്യാനന്ദാകര്ണിനീചരണാതിചരണാസു| ഏവം ശ്ലേഷ്മാനുബന്ധിന്യഃ പഞ്ച||൮-൧൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സാന്നിപാതികാ ആഹ– അനാര്തവേത്യാദി| അനാര്തവാ രജഃശൂന്യാ| അസ്തനീ ഈഷത്സ്തനീ| അതികായഗൃഹീതായാ മഹാമേഹനേന ഗൃഹീതായാഃ| അണ്ഡലീ അണ്ഡവന്നിഃസൃതാ യോനിഃ| വിവൃതാ മഹായോനിഃ അതിവിവൃതമുഖീ| സൂചീവക്ത്രാ അതിസംവൃതാ സൂചീരന്ധ്രാऽതിസങ്കടമുഖീ| സര്വലിങ്ഗസമുത്ഥാനേതി സര്വദോഷലിങ്ഗാനാം സമുത്ഥാനം യത്ര സാ തഥാ| അന്യേ ത്വാഹുഃ– സര്വദോഷസമുത്ഥാനാ സര്വദോഷഹേതുജേത്യര്ഥഃ| ചരകോക്താ അധികാ രക്തയോന്യാദയഃ സുശ്രുതോക്താനാമദൂരാന്തരത്വേനാവബോദ്ധവ്യാഃ||൧൧-൧൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സന്നിപാതജാദയഃ പഞ്ച| തത്ര ഷണ്ഡീമാഹ– ‘അനാര്തവേത്യാദി’ ഇതി പാഠഃ ക്വചിത്പുസ്തകേ നോപലഭ്യതേ [ അനാര്തവേത്യാദി| അനാര്തവാ അരജസ്കാ, അസ്തനീ ഈഷത്സ്തനീ| അണ്ഡിനീമാഹ– അതികായോ ബൃഹന്മേഹനപുരുഷഃ, തേന ഗൃഹീതായാ ഇതി അപ്രഗല്ഭായാഃ, അണ്ഡലീ അണ്ഡവന്നിഃസൃതാ യോനിഃ| വിവൃതാമാഹ– അതിവിവൃതാ| സൂചീവക്ത്രാമാഹ– അതിശയേന സൂചീവത്സങ്കീര്ണമുഖീ സംവൃതാ| സന്നിപാതജാമാഹ– സര്വലിങ്ഗേത്യാദി| സര്വലിങ്ഗാനാം സമുത്ഥാനം യത്ര സാ തഥാ| ചതസൃഷ്വപി സര്വലിങ്ഗാനുബന്ധമാഹ– ചതസൃഷ്വിതി| ഷണ്ഡ്യണ്ഡലീവിവൃതാസൂചീവക്ത്രാസു| ത്രിദോഷജാഃ പഞ്ച| ആസാമസാധ്യതാമാഹ– പഞ്ചേത്യാദി||൧൧-൧൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം യോനിവ്യാപന്നിദാനം സമാപ്തമ്||൬൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാം യോനിവ്യാപന്നിദാനമ്||൬൨||