Adhikarana asr̥gdaranidānam (1) · Śloka 1
athāsr̥gdaranidānam |
viruddhamadyādhyaśanādajīrṇādgarbhaprapātādatimaithunācca |
yānādhvaśōkādatikarṣaṇācca bhārābhighātācchayanāddivā ca |
taṁ ślēṣmapittānilasannipātaiścatuṣprakāraṁ pradaraṁ vadanti ||1||
View original
अथासृग्दरनिदानम् |
विरुद्धमद्याध्यशनादजीर्णाद्गर्भप्रपातादतिमैथुनाच्च |
यानाध्वशोकादतिकर्षणाच्च भाराभिघाताच्छयनाद्दिवा च |
तं श्लेष्मपित्तानिलसन्निपातैश्चतुष्प्रकारं प्रदरं वदन्ति ||१||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
strīpuṁsāṁ sādhāraṇān vikārānabhidhāya pumpratiniyatasyōpadaṁśādēruktatvāt strīniyatarōgābhidhānam| tatra ca yōnivyāpattiviśēṣē'pyārtavapravr̥ttisadbhāvāt prathamaṁ duṣṭārtavapravr̥ttisvarūpaṁ pradaramāha– viruddhētyādi| viruddhamadyaṁ duṣṭamadyam; athavā viruddhaṁ saṁyōgādiviruddhaṁ, madyaṁ ca svarūpataḥ| ajīrṇādapakvabhōjanāt| atikarṣaṇāt laṅghanādyatiyōgēna kṣīṇadhātutvāt| taṁ ślēṣmapittānilasannipātairityatra ślēṣmaṇō'grē'bhidhānaṁ ślēṣmajē'pi vēdanāsūcanārtham||1||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
atha pradaranidānārambhaḥ| tasya nidānamāha– viruddhētyādi| viruddhamadyaṁ vyāpannaṁ madyaṁ, kiṁvā viruddhaṁ kṣīramatsyādi madyaṁ ca| tasya saṅkhyāsamprāptimāha– tamityādi| vr̥ddhāḥ vr̥ddhavaidyāḥ||1||
Adhikarana asr̥gdarasya sāmānyarūpam (2) · Śloka 2
asr̥gdaraṁ bhavēt sarvaṁ sāṅgamardaṁ savēdanam |2|
(su. śā. a. 2) |
View original
असृग्दरं भवेत् सर्वं साङ्गमर्दं सवेदनम् |२|
(सु. शा. अ. २) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
tasya sāmānyarūpamāha– asr̥gdaramityādi| savēdanaṁ saśūlam| asr̥g dīryatē cyavatē yasminnityasr̥gdaraṁ; tantrāntaramatra– “tadēvātiprasaṅgēna pravr̥ttamanr̥tāvapi| asr̥gdaraṁ vijānīyāt purastāduktalakṣaṇam||” (su. śā. a. 2) iti| tadēvēti ārtavam|2|–
Adhikarana ārtavātipravr̥ttau dōṣāḥ (2) · Śloka 2
tasyātivr̥ttau daurbalyaṁ bhramō mūrchā madastr̥ṣā |
dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvaṁ tandrā rōgāśca vātajāḥ ||2||
(su. śā. a. 2) |
View original
तस्यातिवृत्तौ दौर्बल्यं भ्रमो मूर्छा मदस्तृषा |
दाहः प्रलापः पाण्डुत्वं तन्द्रा रोगाश्च वातजाः ||२||
(सु. शा. अ. २) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
ārtavātipravr̥ttau upadravānāha– tasyātivr̥ttau daurbalyamityādi| rōgāśca vātajā iti ākṣēpakakampādayaḥ||2||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
upadravānāha– tasyētyādi| atipravr̥ttau atipravr̥ddhau daurbalyādayaḥ| vātajā iti ākṣēpāpatānakampādayaḥ||2||
Adhikarana ślaiṣmikādibhēdēnāsr̥gdarasya viśēṣalakṣaṇāni, asādhyalakṣaṇaṁ ca (3-5) · Śloka 5
āmaṁ sapicchāpratimaṁ sapāṇḍu pulākatōyapratimaṁ kaphāttu |
sapītanīlāsitaraktamuṣṇaṁ pittārtiyuktaṁ bhr̥śavēgi pittāt ||3||
rūkṣāruṇaṁ phēnilamalpamalpaṁ vātārti vātāt piśitōdakābham |
sakṣaudrasarpirharitālavarṇaṁ majjaprakāśaṁ kuṇapaṁ tridōṣāt ||4||
taṁ cāpyasādhyaṁ pravadanti tajjñā, na tatra kurvīta bhiṣak cikitsām |
śaśvat sravantīmāsrāvaṁ tr̥ṣṇādāhajvarānvitām |
kṣīṇaraktāṁ durbalāṁ ca tāmasādhyāṁ vinirdiśēt ||5||
View original
आमं सपिच्छाप्रतिमं सपाण्डु पुलाकतोयप्रतिमं कफात्तु |
सपीतनीलासितरक्तमुष्णं पित्तार्तियुक्तं भृशवेगि पित्तात् ||३||
रूक्षारुणं फेनिलमल्पमल्पं वातार्ति वातात् पिशितोदकाभम् |
सक्षौद्रसर्पिर्हरितालवर्णं मज्जप्रकाशं कुणपं त्रिदोषात् ||४||
तं चाप्यसाध्यं प्रवदन्ति तज्ज्ञा, न तत्र कुर्वीत भिषक् चिकित्साम् |
शश्वत् स्रवन्तीमास्रावं तृष्णादाहज्वरान्विताम् |
क्षीणरक्तां दुर्बलां च तामसाध्यां विनिर्दिशेत् ||५||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
ślaiṣmikādibhēdēna viśēṣalakṣaṇānyāha– āmamityādi| āmam āmarasānuviddham| sapicchāpratimamiti picchā śālmalyādiniryāsaḥ, tatsadr̥śaṁ picchilamityarthaḥ; saśabda īṣadarthē| pulākatōyapratimaṁ prakṣālitapalalatōyasadr̥śam; anyē pulākaṁ gavēdhukamāhuḥ| pittārtiyuktaṁ dāhacimicimādiyuktam| bhr̥śavēgi bahuvēgi| vātārti tōdādilakṣaṇam| piśitōdakābhaṁ māṁsaprakṣālanajalasadr̥śam| sakṣaudrasarpirharitālavarṇamiti nānāvarṇatvaṁ tridōṣakōpādēva| kṣaudravarṇaṁ manākkapilaṁ, sarpirvarṇaṁ vilīnaghr̥tavat kiñcidaruṇaṁ ca| majjaprakāśaṁ majjā asthisnēhaḥ, tatsamam| kuṇapaṁ śavagandhi| taccāpyasādhyamiti cikitsānivr̥ttyartham||3-5||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tatra ślēṣmajamāha– āmamityādi| āmam āmarasasaṁyuktaṁ, sapicchāpratimaṁ, sadyaḥsrutaśālyādimaṇḍatulyaṁ, picchilamityarthaḥ| pulākatōyapratimaṁ gavēdhukānnavārivat, anyē pulākaṁ tucchadhānyamāhuḥ| pittajamāha– sētyādi| pittārtiyuktaṁ santāpādiyuktaṁ, bhr̥śavēgi bahudhāraṁ bhūripravr̥tti| vātikamāha– rūkṣētyādi| piśitōdakābhaṁ māṁsaprakṣālanōdakavarṇam| tridōṣamāha– sētyādi| kṣaudravarṇaṁ manākkapilaṁ sarpirvarṇaṁ vilīnaghr̥tavat, haritālavarṇaṁ pītaṁ, majjaprakāśaṁ majjā'sthisnēhaḥ tatsamaṁ, kuṇapaṁ śavagandhi, asādhyamiti cikitsānivr̥ttyartham||3-5||
Adhikarana śuddhārtavalakṣaṇam (6-7) · Śloka 7
māsānniṣpicchadāhārti pañcarātrānubandhi ca |
naivātibahulātyalpamārtavaṁ śuddhamādiśēt ||6||
śaśāsr̥kpratimaṁ yacca yadvā lākṣārasōpamam |
tadārtavaṁ praśaṁsanti yaccāpsu na virajyatē ||7||
(su. śā. a. 2) |
View original
मासान्निष्पिच्छदाहार्ति पञ्चरात्रानुबन्धि च |
नैवातिबहुलात्यल्पमार्तवं शुद्धमादिशेत् ||६||
शशासृक्प्रतिमं यच्च यद्वा लाक्षारसोपमम् |
तदार्तवं प्रशंसन्ति यच्चाप्सु न विरज्यते ||७||
(सु. शा. अ. २) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
viśuddhārtavalakṣaṇamāha– māsādityādi| niṣpicchadāhārtīti apicchilamadāhamaśūlādi vēdanam, ētēna vikr̥tavātādiliṅgarahitamityarthaḥ| pañcarātrānubandhīti “pañcarātraṁ prabhūtapravr̥ttyā'nubadhnātītyarthaḥ|” alpapravr̥ttyā pañcarātrāt paratō'pyanubadhnāti| taduktaṁ hārītē– ‘ ṣōḍaśadivasānyr̥tukālaḥ’| iti| vidēhē'pyuktam– “strīṇāmr̥turbhavati ṣōḍaśa vāsarāṇi|” iti| śaśāsr̥gityādinā varṇadvayaṁ vātādiprakr̥tibhēdāt| yaccāpsu na virajyatē iti yēnārtavēna rañjitaṁ vastramapsu prakṣālitaṁ sallōhitaṁ na bhavati tadviśuddham| tathāca hiraṇyākṣaḥ– “surēndragōpasaṅkāśaṁ snigdhaṁ ca madhugandhi ca| apicchilamaśītaṁ ca yadvāsō na virañjayēt||” iti||6-7||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
śuddhārtavalakṣaṇamāha– māsētyādi| apicchadāhārtīti apicchilam, adāham, aśūlādivēdanam, ētēna vikr̥tavātādilakṣaṇarahitamityarthaḥ| pañcarātrānubandhīti pañcarātraṁ prabhūtapravr̥ttyā'nubadhnāti yadityarthaḥ| alpapravr̥tyā pañcarātrātparatō'pyanubadhnāti| yaduktaṁ hārītē– “ṣōḍaśadivasānyr̥tukālaḥ” iti| vidēhō'pyuktavān– “strīṇāmr̥turbhavati ṣōḍaśa vāsarāṇi” iti| punaśca śuddhalakṣaṇamāha– śaśētyādi|| varṇadvayābhidhānaṁ vātādiprakr̥tibhēdēna varṇabhēdāt| yaccāpsu na virajyata iti yadārtavaṁ karpaṭagataṁ sat apsu jalēṣu saṁyujyamānēṣu na vivarṇaṁ bhavati| ayamarthaḥ– yat dhautaṁ sat vāsō na virañjayati| yaduktaṁ hiraṇyākṣē– “indragōpakasaṅkāśaṁ snigdhaṁ ca madhugandhi ca| apicchilamaśītaṁ ca yadvāsō na virañjayēt||” iti||6-7||
Adhikarana puṣpikā · Śloka 61
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē asr̥gdaranidānaṁ samāptam ||61||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने असृग्दरनिदानं समाप्तम् ||६१||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāmasr̥gdaranidānaṁ samāptam||61||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ pradaranidānam||61||