੨੦. ਉਨ੍ਮਾਦਨਿਦਾਨਮ੍

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ ‘ਉਨ੍ਮਾਦਮਿਵ ਚਾਪਰਮ੍’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਉਨ੍ਮਾਦਸਙ੍ਕੀਰ੍ਤਨਮੁਨ੍ਮਾਦਸਾਦਸ਼੍ਯਂ ਚੋਕ੍ਤਂ, ਤਥਾ ਮਦਾਤ੍ਯਯੇਪਿ ਦਾਹੋ ਭਵਤੀਤਿ ਸ੍ਵਲ੍ਪਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤਯਾ ਦਾਹਮਭਿਧਾਯੋਨ੍ਮਾਦਾਰਮ੍ਭਃ, ਤਸ੍ਯ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਮਾਹ– ਮਦਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਦਯਨ੍ਤਿ ਮਨੋਵਿਭ੍ਰਮਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਉਨ੍ਮਾਰ੍ਗਮਾਗਤਾ ਵਿਮਾਰ੍ਗਮਾਗਤਾ ਮਨੋਵਹਾਧਮਨੀਰਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ| ਉਦ੍ਗਤਾ ਵਦ੍ਧਾਃ, ਅਥਵਾ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਹਦਯਂ ਗਤਾਃ, ਏਤੇਨੋਤ੍ਪੂਰ੍ਵੇਣੈਵ ਦੋਸਾਣਾਂ ਵਦ੍ਧਤ੍ਵਂ ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਤ੍ਵਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍||੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ ‘ਉਨ੍ਮਾਦਮਿਵ ਚਾਪਰਮ੍’ ਇਤ੍ਯਨੇਨੋਨ੍ਮਾਦਸਙ੍ਕੀਰ੍ਤਨਮੁਨ੍ਮਾਦਸਾਦਸ਼੍ਯਂ ਚੋਕ੍ਤਂ, ਤਥਾ ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ ਦਾਹੋ ਭਵਤੀਤਿ ਤੁਲ੍ਯਲਕ੍ਸਣਤਯਾ ਦਾਹਮਭਿਧਾਯੋਨ੍ਮਾਦਾਰਮ੍ਭਃ, ਤਸ੍ਯ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਮਾਹ– ਮਦਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਦੋਸਾ ਮਦਯਨ੍ਤਿ ਮਨੋਵਿਭ੍ਰਮਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਅਤੋਯਂ ਮਾਨਸੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰੁਨ੍ਮਾਦ ਇਤਿ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕੀਦਸ਼ਾਃ? ਉਦ੍ਗਤਾ ਵਦ੍ਧਾਃ, ਅਥਵਾ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਹਦਯਂ ਗਤਾਃ, ਉਨ੍ਮਾਰ੍ਗਮਾਗਤਾ ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਾਃ, ਮਨੋਵਹਧਮਨੀਰਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ, ਤੇਨ ਤਤਃ ਪੂਰ੍ਵੇਣੈਵ ਦੋਸਾਣਾਂ ਵਦ੍ਧਤ੍ਵਂ ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਤ੍ਵਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍||੧||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪ੍ਰਕਾਰਭੇਦਮਾਹ– ਏਕੈਕਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਨਸੇਨ ਚ ਦੁਃਖੇਨੇਤਿ ਸ਼ੋਕਾਦਿਨਾ| ਸ ਚੇਤਿ ਸਡ੍ਵਿਧੋਪਿ| ਅਤ੍ਰਾਪ੍ਰਵਦ੍ਧਪਦਮੁਪਾਦਾਯਾਪਿ ਤਰੁਣਪਦਪ੍ਰਯੋਗਂ ਕੁਰ੍ਵਤਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੋਪਿ ਦੋਸਜਨਿਤੋ ਮਦੋ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍| ਅਤ ਏਵ ਚਰਕੇ ਵਿਧਿਸ਼ੋਣਿਤੀਯਾਧ੍ਯਾਯੇ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੪) ਉਨ੍ਮਾਦਾਤ੍ ਪਥਗੇਵ ਪਠਿਤਃ ਸਨਿਦਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤ ਇਤਿ||੨-੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤਸ੍ਯ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਾਹ– ਏਕੈਕਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਸਰ੍ਵਸ਼ ਇਤਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ, ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਮੂਰ੍ਛਿਤੈਃ ਅਤਿਪ੍ਰਵਦ੍ਧੈਃ, ਮਾਨਸੇਨ ਤੁ ਦੁਃਖੇਨੇਤਿ ਸ਼ੋਕਾਦਿਨਾ, ਵਿਸਾਤ੍ ਸਸ੍ਠੋ ਭਵਤਿ| ਸ ਚਾਪ੍ਰਵਦ੍ਧ ਇਤਿ ਸ ਚ ਵਿਕਾਰਃ, ਯਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੋ ਵਦ੍ਧਿਂ ਗਤੋ ਨ ਭਵਤਿ, ਯਾਵਚ੍ਚ ਤਰੁਣਸ੍ਤਾਵਨ੍ਮਦ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਬਿਭਰ੍ਤਿ, ਮਦ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੋਪਿ ਦੋਸਜਨਿਤੋ ਮਦੋ ਭਵਤੀਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍| ਅਤ ਏਵ ਚਰਕੇ ਵਿਧਿਸ਼ੋਣਿਤੀਯਾਧ੍ਯਾਯੇ ਉਨ੍ਮਾਦਾਤ੍ਪਥਗੇਵ ਪਠਿਤਃ ਸ ਨਿਦਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤ ਇਤਿ||੨-੩||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਾਮਾਨ੍ਯਹੇਤੁਮਾਹ– ਵਿਰੁਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੁਸ੍ਟਂ ਗਰਸਹਿਤਮਨ੍ਨਾਦਿ| ਪ੍ਰਧਰ੍ਸਣਂ ‘ਧਸ’ ਪ੍ਰਧਰ੍ਸਣੇ, ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਧਰ੍ਸਣਮਭਿਭਵਃ| ਭਯਹਰ੍ਸਪੂਰ੍ਵੋ ਮਨੋਭਿਘਾਤ ਇਤਿ ਭਯਹਰ੍ਸਾਭ੍ਯਾਂ ਮਨਸੋਭਿਭਵਃ; ਭਯਹਰ੍ਸਪੂਰ੍ਵ ਇਤਿ ਭਯਂ ਹਰ੍ਸੋ ਦ੍ਵੌ ਵਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ; ਪੂਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਕਾਰਣਵਾਚੀ, ਚਕਾਰੋਤ੍ਰ ਲੁਪ੍ਤਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ, ਤੇਨ ਕਾਮਕ੍ਰੋਧਲੋਭਾਦਯੋਪਿ ਕਾਰਣਮਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਭਿਰਪਿ ਭਯਹਰ੍ਸਪੂਰ੍ਵਕ ਏਵ ਭਵਤੀਤਿ ਤੇਨ ਤੌ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੌ| ਵਿਸਮਾਸ਼੍ਚ ਚੇਸ੍ਟਾ ਇਤਿ ਵਿਸਮਾਙ੍ਗਨ੍ਯਾਸਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਦਯ ਉਨ੍ਮਾਦਹੇਤਵ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍||੪||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਹੇਤੁਮਾਹ– ਵਿਰੁਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੁਸ੍ਟਂ ਗਰਦੁਸ੍ਟਮਨ੍ਨਾਦਿ, ਅਸ਼ੁਚਿ ਭੋਜਨਂ ਚਾਣ੍ਡਾਲਾਦਿਸ੍ਪਸ੍ਟਂ, ਪ੍ਰਧਰ੍ਸਣਂ ਨਿਨ੍ਦਾਦ੍ਯਭਿਭਵਨਂ, ਮਨੋਭਿਘਾਤ ਇਤਿ ਭਯਹਰ੍ਸਾਭ੍ਯਾਂ ਮਨੋਭਿਭਵਃ, ਭਯਹਰ੍ਸਪੂਰ੍ਵ ਇਤਿ ਭਯਹਰ੍ਸੌ ਪੂਰ੍ਵੌ ਯਸ੍ਵ ਸ ਤਥਾ| ਪੂਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਕਾਰਣਵਾਚੀ, ਚਕਾਰੋਤ੍ਰ ਲੁਪ੍ਤਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ, ਤੇਨ ਕਾਮਕ੍ਰੋਧਲੋਭਾਦਯੋਪਿ ਕਾਰਣਮਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਭਿਰਪਿ ਭਯਹਰ੍ਸਪੂਰ੍ਵਕ ਏਵ ਭਵਤੀਤਿ, ਤੇਨ ਤੌ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਵਿਤਿ| ਵਿਸਮਾਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਾ ਇਤਿ ਵਿਸਮਾਙ੍ਗਨ੍ਯਾਸਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਦਯਃ, ਉਨ੍ਮਾਦਹੇਤੁਰਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍||੪||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਤੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੈਰੁਕ੍ਤਹੇਤੁਭਿਃ| ਅਲ੍ਪਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਅਲ੍ਪਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣਸ੍ਯੇਤਿ ਚਕ੍ਰਃ; ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਮਨਃ, ਤਸ੍ਯ ਚਾਲ੍ਪਤ੍ਵਂ ਰਜਸ੍ਤਮੋਭ੍ਯਾਮਾਵਤਤ੍ਵੇਨਾਲ੍ਪਜ੍ਞਾਨਜਨਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਮਲਾ ਵਾਤਾਦਯਃ| ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਨਿਵਾਸਂ ਹਦਯਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਹਦਯਸ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯ ਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਤਦਾਸ਼੍ਰਿਤਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯਾਪਿ ਦੁਸ੍ਟਿਰ੍ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਮਨੋਵਹਾਨੀਤਿ ਹਦਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਦਸ਼ ਧਮਨ੍ਯਃ; ਏਤਚ੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਬੋਧ੍ਯਂ, ਨਿਖਿਲਦੇਹਸ੍ਰੋਤਸਾਮੇਵ ਮਨੋਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵੇਨ ਚਰਕੇ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਧਿਸ੍ਠਾਯ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਤੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੈਰੁਕ੍ਤਹੇਤੁਭਿਰਲ੍ਪਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਨਰਸ੍ਯ ਮਲਾ ਵਾਤਾਦਯਃ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਃ ਸਨ੍ਤੋ ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਨਿਵਾਸਂ ਹਦਯਂ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ ਮਨੋਵਹਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਅਧਿਸ੍ਠਾਯ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਆਸ਼ੁ ਚੇਤਃ ਪ੍ਰਮੋਹਯਨ੍ਤਿ| ਅਲ੍ਪਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯਾਲ੍ਪਸਤ੍ਵਗੁਣਸ੍ਯੇਤਿ ਚਕ੍ਰਃ; ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਮਨਃ, ਤਸ੍ਯ ਚਾਲ੍ਪਤ੍ਵਂ ਰਜਸ੍ਤਮੋਭਿਭੂਤਤ੍ਵੇਨਾਲ੍ਪਜ੍ਞਾਨਜਨਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਨਿਵਾਸਂ ਹਦਯਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਹਦਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਧਮਨ੍ਯਃ, ਏਤਚ੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਬੋਧ੍ਯਂ, ਨਿਖਿਲਦੇਹਸ੍ਰੋਤਸਾਮੇਵ ਮਨੋਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵੇਨ ਚਰਕੇ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਧਿਸ੍ਠਾਯ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ||੫||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਾਮਾਨ੍ਯਰੂਪਮਾਹ– ਧੀਵਿਭ੍ਰਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਤ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ, ਸਾਮਾਨ੍ਯਰੂਪਮਿਤਿ ਚਕ੍ਰਃ| ਧੀਵਿਭ੍ਰਮੋ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਜ੍ਞਾਨਤ੍ਵਮ੍| ਸਤ੍ਤ੍ਵਪਰਿਪ੍ਲਵੋ ਮਨਸਸ਼੍ਚਞ੍ਚਲਤ੍ਵਮ੍| ਅਧੀਰਤਾ ਕਾਤਰਤ੍ਵਮ੍| ਅਬਦ੍ਧਵਾਕ੍ਤ੍ਵਮਸਮ੍ਬਦ੍ਧਵਚਨਤ੍ਵਮ੍| ਲਿਙ੍ਗ੍ਯਤੇਨੇਨੇਤਿ ਲਿਙ੍ਗ, ਤੇਨ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਰੂਪਂ ਚੇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍||੬||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਧੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਧੀਵਿਭ੍ਰਮੋ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਜ੍ਞਾਨਤ੍ਵਂ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਪਰਿਪ੍ਲਵੋ ਮਨਸਸ਼੍ਚਞ੍ਚਲਤ੍ਵਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣਸ੍ਯੇਤਿ| ਪਰ੍ਯਾਕੁਲਾ ਦਸ੍ਟਿਰਿਤਿ ਆਕੁਲਾਬਲੋਕਨਮ੍| ਅਧੀਰਤਾ ਕਾਤਰਤ੍ਵਮ੍| ਅਬਦ੍ਧਵਾਕ੍ਤ੍ਵਂ ਅਸਮ੍ਬਦ੍ਧਵਚਨਤ੍ਵਮ੍| ਹਦਯਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮਿਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਧੀਵਿਭ੍ਰਮਤ੍ਵਾਦਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮੇਵਾਹ||੬||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਵਾਤਜਮਾਹ– ਰੂਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਰੇਕਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਵਾਨ੍ਤਿਰਪ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ, ਵਿਰੇਚਯਤਿ ਦੇਹਾਨ੍ਮਲਂ ਪਥਕ੍ਕਰੋਤੀਤਿ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ| ਅਸ੍ਥਾਨਹਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ ਅਸ੍ਥਾਨੇਵਿਸਯੇ ਹਾਸੋਸ੍ਥਾਨਹਾਸਃ; ਏਵਮਸ੍ਥਾਨਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਮਿਤਾਦਿਸੁ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਃ| ਸ੍ਮਿਤਮੀਸਦ੍ਧਾਸਃ| ਅਙ੍ਗਵਿਕ੍ਸੇਪੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧਚੇਸ੍ਟਾ| ਜੀਰ੍ਣੇ ਬਲਮਿਤਿ ਜੀਰ੍ਣੇ ਆਹਾਰੇ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਬਲਂ ਭਵਤਿ||੭-੮||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਵਾਤਿਕਮਾਹ– ਰੂਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਦ੍ਵਾਤਿਕੋਨ੍ਮਾਦਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਰੂਕ੍ਸਾਲ੍ਪਸ਼ੀਤਾਨ੍ਨੈਰ੍ਭੋਜ੍ਯੈਃ| ਵਿਰੇਕਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਵਾਨ੍ਤਿਰਪ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ, ਵਿਰੇਚਯਤਿ ਦੇਹਾਨ੍ਮਲਂ ਪਥਕ੍ ਕਰੋਤੀਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਾਤ੍| ਧਾਤੁਕ੍ਸਯੋ ਰਸਾਦਿਧਾਤੁਕ੍ਸਯਃ| ਏਤੈਰ੍ਦੁਸ੍ਟੋ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਾਸ਼ੋਕਾਦਿਦੁਸ੍ਟਂ ਹਦਯਂ ਮਨਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਸ੍ਮਤਿਂ ਚ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੁਪਹਨ੍ਤਿ| ਅਨੁਭੂਤਾਰ੍ਥਸ੍ਮਰਣਂ ਸ੍ਮਤਿਃ| ਅਸ੍ਥਾਨਹਾਸ੍ਯਂ ਅਵਿਸਯੇ ਹਾਸ੍ਯਮ੍| ਏਵਮਸ੍ਥਾਨਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਮਿਤਾਦਿਸੁ ਯੋਜ੍ਯਃ| ਸ੍ਮਿਤਮੀਸਦ੍ਧਾਸਃ, ਅਙ੍ਗਵਿਕ੍ਸੇਪਣਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਚੇਸ੍ਟਾ, ਪਾਰੁਸ੍ਯਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ, ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਕਸ਼ਤਾ, ਅਰੁਣਵਰ੍ਣਤਾ ਈਸਦ੍ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਤਾ, ਜੀਰ੍ਣੇ ਬਲਮਿਤਿ ਜੀਰ੍ਣੇ ਆਹਾਰੇ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਬਲਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੭-੮||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪਿਤ੍ਤਜਮਾਹ– ਅਜੀਰ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ਼ੀਤੈਰਿਤਿ ਉਸ੍ਣੈਃ| ਉਨ੍ਮਾਦਮਤ੍ਯੁਗ੍ਰਮਿਤਿ ਅਤ੍ਯੁਗ੍ਰਂ ਤੀਵ੍ਰਵੇਗਮ੍, ‘ਉਨ੍ਮਾਦਯਤ੍ਯੁਗ੍ਰਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਉਗ੍ਰਂ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਉਨ੍ਮਾਦਂ ਜਨਯਤਿ| ਅਨਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯ ਅਨਾਤ੍ਮਵਤਃ| ਪੂਰ੍ਵਵਦਿਤਿ ਚਿਨ੍ਤਾਦਿਦੁਸ੍ਟਹਦਯਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਕਮੁਪਹਤ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ| ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਲਿਙ੍ਗਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਤ੍ਰ ਪਕ੍ਸੇ ਕਿਂ ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗਮਿਤ੍ਯਾਹ– ਅਮਰ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ– ਅਮਰ੍ਸੋਸਹਿਸ੍ਣੁਤ੍ਵਂ, ਨ ਤੁ ਰੋਸਃ; ਤਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਂਰਮ੍ਭ ਆਰਭਟੀ; ਵਿਨਗ੍ਨਭਾਵੋ ਨਗ੍ਨਤ੍ਵਮ੍| ਸਨ੍ਤਰ੍ਜਨਂ ਪਰਿਤ੍ਰਾਸਨਮ੍, ਅਤਿਦ੍ਰਵਣਂ ਪਲਾਯਨਮ੍, ਔਸ੍ਣ੍ਯਂ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ; ‘ਔਸ੍ਠ੍ਯਮ੍ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਵਿਕਤੌਸ੍ਠਤ੍ਵਮ੍| ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਯਸ਼ੀਤਾਨ੍ਨਜਲਾਭਿਲਾਸ ਇਤਿ ਛਾਯਾਯਾਂ ਸ਼ੀਤਯੋਰਨ੍ਨਜਲਯੋਰਭਿਲਾਸਃ||੯-੧੦||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਅਜੀਰ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਜੀਰ੍ਣਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚਿਤਂ ਸਞ੍ਚਯਤਾਂ ਗਤਮ੍| ਉਦੀਰ੍ਣਵੇਗਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ਚਿਨ੍ਤਾਦਿਦੁਸ੍ਟਹਦਯਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਕਮੁਪਹਨ੍ਤਿ| ਅਜੀਰ੍ਣਮਵਿਦਗ੍ਧਮ੍, ਅਸ਼ੀਤੈਃ ਉਸ੍ਣੈਃ, ਉਗ੍ਰਂ ਤੀਵ੍ਰਂ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਉਨ੍ਮਾਦਂ ਜਨਯਤਿ| ਅਨਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯ ਅਨਾਤ੍ਮਵਤਃ| ਅਮਰ੍ਸਂ ਅਸਹਿਸ੍ਣੁਤ੍ਵਂ, ਸਂਰਮ੍ਭ ਆਰਭਟੀ, ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਦਿਵਿਕ੍ਸੇਪਣਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਵਿਨਗ੍ਨਭਾਵੋ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਾਗਃ| ਸਨ੍ਤਰ੍ਜਨਂ ਪਰਿਤ੍ਰਾਸਨਂ ਭਰ੍ਤ੍ਸਨਮਪਰਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਭਿਦ੍ਰਵਣਂ ਪਲਾਯਨਮ੍| ਔਸ੍ਣ੍ਯਂ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ, ‘ਔਸ੍ਠ੍ਯਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ, ਤਤ੍ਰ ਵਿਕਤੌਸ੍ਠਤ੍ਵਮ੍| ਚੋਸੋ ਦਾਹਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ ਛਾਯਾਯਾਃ ਸ਼ੀਤਯੋਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਜਲਯੋਰਭਿਲਾਸਃ| ਪੀਤਾ ਚ ਭਾਃ ਪੀਤਵਰ੍ਣਤਾ||੯-੧੦||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਕਫਜਮਾਹ– ਸਮ੍ਪੂਰਣੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਨ੍ਦਵਿਚੇਸ੍ਟਿਤਸ੍ਯ ਆਯਾਸਸ਼ੂਨ੍ਯਸ੍ਯ| ਸਮ੍ਪੂਰਣੈਰ੍ਭੋਜਨਾਦਿਭਿਃ, ਕਫੋ ਦੁਸ੍ਟ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਸੋਸ੍ਮਾ ਸਪਿਤ੍ਤਃ| ਕਫੇਨਾਪਿ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣ ਉਨ੍ਮਾਦੋਵਸ਼੍ਯਂ ਸਪਿਤ੍ਤੇਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਵ੍ਯਾਧਿਮਹਿਮ੍ਨਾ, ਯਥਾ ਮੂਰ੍ਛਾ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਕੇਵਲਕਫੇਨਾਪਿ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਸੋਸ੍ਮਪਦੇਨ ਤੁ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜੋਪਿ ਭਵਤੀਤਿ ਸੂਚ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਊਸ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ, ਤੇਨੋਤ੍ਕਸ੍ਟਸ਼ਕ੍ਤਿਕਃ ਕਫ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਰ੍ਮਣੀਤਿ ਹਦਯੇ| ਵਿਕਾਰਮੁਨ੍ਮਾਦਮ੍| ਵਾਗਿਤ੍ਯਾਦਿ ਨਾਰੀਵਿਵਿਕ੍ਤਪ੍ਰਿਯਤੇਤਿ ਨਾਰੀਪ੍ਰਿਯਤਾ ਵਿਜਨਪ੍ਰਿਯਤਾ ਚ| ਬਲਂ ਚ ਭੁਕ੍ਤੇ ਇਤਿ ‘ਵ੍ਯਾਧੇਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਨਖਾਦੀਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਤ੍ਵਙ੍ਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍||੧੧-੧੨||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਮਾਹ– ਸਮ੍ਪੂਰਣੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਨ੍ਦਵਿਚੇਸ੍ਟਿਤਸ੍ਯ ਆਯਾਸਸ਼ੂਨ੍ਯਸ੍ਯ; ਸਮ੍ਪੂਰਣੈਰਤਿਭੋਜਨਾਦਿਭਿਃ ਕਫੋ ਦੁਸ੍ਟ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਸੋਸ੍ਮਾ ਸਪਿਤ੍ਤਃ| ਕਫੇਨਾਪਿ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣ ਉਨ੍ਮਾਦੋਵਸ਼੍ਯਂ ਸਪਿਤ੍ਤੇਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਵ੍ਯਾਧਿਮਹਿਮ੍ਨਾ, ਯਥਾ ਮੂਰ੍ਛਾ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਕੇਵਲੇਨਾਪਿ ਕਫੇਨ ਸ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਸੋਸ੍ਮਪਦੇਨ ਤੁ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜੋਪਿ ਭਵਤੀਤਿ ਸੂਚ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਊਸ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ, ਤੇਨੋਤ੍ਕਸ੍ਟਸ਼ਕ੍ਤਿਕਃ ਕਫ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਰ੍ਮਣਿ ਹਦਯੇ| ਚਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਮੋਹਯਨ੍ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਸ੍ਮਤਿਂ ਚੋਪਹਤ੍ਯ ਵਿਕਾਰਮੁਨ੍ਮਾਦਮ੍| ਵਾਕ੍ਚੇਸ੍ਟਿਤਂ ਮਨ੍ਦਮ੍| ਅਲ੍ਪਮ੍ ਅਰੋਚਕਤਾ| ਨਾਰੀਵਿਵਿਕ੍ਤਪ੍ਰਿਯਤਾ ਨਾਰੀਪ੍ਰਿਯਤਾ, ਵਿਜਨਪ੍ਰਿਯਤਾ ਚ| ਨਿਦ੍ਰਾਬਾਹੁਲ੍ਯਂ ਤਥਾ ਛਰ੍ਦਿਃ, ਲਾਲਾਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚ ਬਲਂ ਚ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਨਾਸ਼ਯਤਿ, ‘ਵ੍ਯਾਧੇਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਨਖਨੇਤ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੌਕ੍ਲ੍ਯਮ੍||੧੧-੧੨||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮਾਹ– ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਰਿਤਿ ਸਰ੍ਵੈਰਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾਪਿ ਯਤ੍ ਸਮਸ੍ਤੈਰਿਤਿ ਕਰੋਤਿ ਤੇਨੈਵਂ ਬੋਧਯਤਿ– ਵਾਤਾਦਯੋਨੇਕੈਃ ਸ੍ਵਨਿਦਾਨੈਃ ਕੁਪਿਤਾ ਉਨ੍ਮਾਦਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ, ਨਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮੇਕਨਿਦਾਨਕੁਪਿਤਾਃ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਭੈਸਜ੍ਯਵਿਧਿਰ੍ਵਿਵਰ੍ਜ੍ਯ ਇਤਿ ਅਯਮਭਿਸਨ੍ਧਿਃ– ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕਾਰ੍ਯਾ, ਸਾ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੋਧਿਨੀ, ਤ੍ਰਿਦੋਸਹਰਂ ਚ ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਮਲਕ੍ਯਾਦਿ, ਤਤ੍ਤੁ ਨਾਤ੍ਰ ਯੌਗਿਕਂ “ਨ ਹਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਯੌਗਿਕਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ” ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਨਨੁ, ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਤਦਾ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਹਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਵਿਕਾਰਾ ਅਸਾਧ੍ਯਾਃ ਭਵੇਯੁਰਿਤ੍ਯਤ ਉਕ੍ਤਮ੍– ਤਾਦਗਿਤਿ| ਕੋਪ੍ਯਯਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸੋ ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸੋ ਵਾ, ਯੇਨਾਯਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਭੈਸਜ੍ਯਵਿਧਿਰ੍ਨ ਤੁ ਸਰ੍ਵ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਸਰ੍ਵੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਰ੍ਹੇਤੁਭਿਰ੍ਯੈਃ ਕਤਃ ਸ ਏਵਾਸਾਧ੍ਯਃ, ਨ ਤ੍ਵਲ੍ਪਹੇਤੁਕਤ ਇਤਿ||੧੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮਾਹ– ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਂ ਲਬ੍ਧਂ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਵੈਰਿਤਿ ਯਦ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਕਤਂ ਤਦ੍ਰਜਸ੍ਤਮੋਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਂ, ਤੇਨ ਰਜਸ੍ਤਮੋਮਿਲਿਤੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਤੇਨ ਵਾਤਾਦਯੋ ਰਜਸ੍ਤਮੋਭਿਃ ਮਨੋਦੋਸੈਰ੍ਮਿਲਿਤਾਃ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਨਿਦਾਨੈਃ ਕੁਪਿਤਾ ਉਨ੍ਮਾਦਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ| ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਰੂਪਾਣਿ ਸਰ੍ਵਦੋਸਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਬਿਭਰ੍ਤਿ| ਤਾਦਗਿਤਿ ਤਾਦਸ਼ਃ| ਕੋਪ੍ਯੇਸ ਤ੍ਰਿਦੋਸਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸੋ ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸੋ ਵਾ, ਯੇਨਾਯਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਭੈਸਜ੍ਯਵਿਧਿਰ੍ਵਿਵਰ੍ਜ੍ਯਃ; ਵਿਰੁਦ੍ਧਭੈਸਜ੍ਯਵਿਧਿਰਿਤਿ ਕੋਰ੍ਥਃ? ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕਾਰ੍ਯਾ, ਸਾ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੋਧਿਨੀ, ਤ੍ਰਿਦੋਸਹਰਂ ਚ ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਮਲਕਾਦਿ, ਤਚ੍ਚ ਨਾਤ੍ਰ ਯੌਗਿਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੩||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸ਼ੋਕਾਦਿਜਮਾਹ– ਚੋਰੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਤੇ ਉਪਹਤੇ, ਪ੍ਰਿਯਯਾ ਰਿਰਂਸੋਃ ਕਾਮੁਕਸ੍ਯ ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਤਯਾ ਪ੍ਰਿਯਯਾ ਕ੍ਸਤੇ ਮਨਸੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਚਿਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਿਤ੍ਰਂ ਵਿਵਿਧਮ੍| ਮਨੋਨੁਗਤਂ ਗੋਪ੍ਯਮਪਿ| ਵਿਸਞ੍ਜ੍ਞੋ ਵਿਪਰੀਤਜ੍ਞਾਨਃ, ਅਤ ਏਵ ਮੂਢਃ||੧੪||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਮਨੋਦੁਃਖਜਮਾਹ– ਚੌਰੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਪੁਰੁਸੈਃ ਨਪਾਧਿਕਾਰਿਭਿਃ, ਅਰਿਭਿਃ, ਅਨ੍ਯੈਰਿਤਿ ਸਿਂਹਗਜਾਦਿਭਿਃ, ਵਿਤ੍ਰਾਸਿਤਸ੍ਯ ਕ੍ਰੋਧਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਭਿਃ; ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਨਾਸ਼ਾਤ੍ ਪੁਤ੍ਰਾਦਿਮਰਣਾਦ੍ਵਾ, ਤਥਾ ਰਿਰਂਸੋਃ ਕਾਮੁਕਸ੍ਯ ਪ੍ਰਿਯਾਯਾ ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ, ਗਾਢਂ ਕ੍ਸਤੇ ਮਨਸੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਮਾਹ– ਚਿਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਚਿਤ੍ਰਂ ਵਿਵਿਧਂ ਮਨੋਨੁਗਤਂ ਗੋਪ੍ਯਮਪਿ ਬ੍ਰਵੀਤਿ| ਵਿਸਞ੍ਜ੍ਞੋ ਵਿਪਰੀਤਜ੍ਞਾਨਃ, ਅਤ ਏਵ ਮੂਢਃ||੧੪||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਵਿਸਜਮਾਹ– ਰਕ੍ਤੇਕ੍ਸਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਤਬਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਭਾ ਇਤਿ ਹਤਂ ਬਲਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਭਾਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਭਾ ਦੀਪ੍ਤਿਃ||੧੫||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਰਕ੍ਤੇਕ੍ਸਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਤਂ ਬਲਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਭਾਃ ਸ਼ਰੀਰਦੀਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਸ਼੍ਯਾਵਾਨਨਃ ਕਸ੍ਣਮੁਖਃ ਵਿਸਜਨਿਤੋਨ੍ਮਾਦੇਨ||੧੫||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਅਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਵਾਞ੍ਚੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਾਞ੍ਚੀ ਅਧੋਮੁਖਃ, ਉਦਞ੍ਚੀ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੁਖਃ, ਅਤ ਏਵਾਨ੍ਯੇ ‘ਅਵਾਙ੍ਮੁਖਸ੍ਤੂਨ੍ਮੁਖੋ ਵਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਜਾਗਰੂਕੋਨਿਦ੍ਰਃ||੧੬||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਵਾਞ੍ਚੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਾਞ੍ਚੀ ਅਵਾਙ੍ਮੁਖਃ, ਉਦਞ੍ਚੀ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੁਖਃ| ‘ਅਵਾਙ੍ਮੁਖਸ੍ਤੂਨ੍ਮੁਖੋ ਵਾ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ਪਠਨ੍ਤਿ| ਕ੍ਸੀਣਂ ਮਾਂਸਂ ਬਲਮੋਜਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਜਾਗਰੂਕਃ ਗਤਨਿਦ੍ਰਃ||੧੬||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਭੌਤਿਕੋਨ੍ਮਾਦਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਮਰ੍ਤ੍ਯਵਾਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਮਰ੍ਤ੍ਯਾ ਅਮਨੁਸ੍ਯਾ ਅਨੁਚਿਤਾ ਵਾ ਵਾਗਾਦਯੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਵਿਕ੍ਰਮਃ ਪਰਾਕ੍ਰਮਃ, ਵੀਰ੍ਯਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ, ਚੇਸ੍ਟਾ ਸ਼ਾਰੀਰਿਕੀ ਕ੍ਰਿਯਾ| ਜ੍ਞਾਨਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨਬਲਾਦਿਭਿਰਿਤਿ ਉਪਲਕ੍ਸਣੇ ਤਤੀਯਾ| ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਂ, ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਿਲ੍ਪਾਦਿਜ੍ਞਾਨਂ; ਕਿਂਵਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਜ੍ਞਾਨਂ, ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦਰ੍ਥਨਿਸ਼੍ਚਯਃ; ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ੍ਮਤ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਂ, ਤੇਸਾਂ ਬਲਮ੍| ਅਨਿਯਤ ਇਤਿ ਨ ਵਾਤਜਾਦਿਵਦਾਹਾਰਜੀਰ੍ਣਾਦਿਕਾਲਵਤ੍ ਕਾਲਨਿਯਮਃ| ਨਿਯਤ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਤੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਨਿਯਤਤਿਥ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਂ “ਦੇਵਗ੍ਰਹਾਃ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਂ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੂਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾ ਦੇਵਦਯੋਭਿਧੀਯਨ੍ਤੇ||੧੭||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਭੂਤਜਮੁਨ੍ਮਾਦਮਾਹ– ਅਮਰ੍ਤ੍ਯਵਾਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਮਰ੍ਤ੍ਯਾਨਾਮਮਨੁਸ੍ਯਾਣਾਮਨੁਚਿਤਾ ਵਾਗਾਦਯੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਵਿਕ੍ਰਮਃ ਪਰਾਕ੍ਰਮਃ, ਵੀਰ੍ਯਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ, ਚੇਸ੍ਟਾ ਸ਼ਰੀਰਕ੍ਰਿਯਾ| ਜ੍ਞਾਨਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨਬਲਾਦਿਭਿਰਿਤਿ ਉਪਲਕ੍ਸਣੇ ਤਤੀਯਾ| ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਂ, ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਿਲ੍ਪਾਦਿਜ੍ਞਾਨਂ, ਕਿਂਵਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ, ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦਰ੍ਥਨਿਸ਼੍ਚਯਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ੍ਮਤ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਂ, ਤੇਸਾਂ ਬਲਮ੍| ਅਨਿਯਤ ਇਤਿ ਕਦਾਚਿਨ੍ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ, ਕਦਾਚਿਤ੍ਪ੍ਰਦੋਸੇ, ਨ ਤੁ ਵਾਤਾਦਿਜਵਦਾਹਾਰਜੀਰ੍ਣਾਦਿਕਾਲਨਿਯਮਃ, ਤਂ ਭੂਤੋਤ੍ਥਮੁਨ੍ਮਾਦਂ ਕਥਯੇਤ੍| ‘ਨਿਯਤਾ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਤੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਨਿਯਤਤਿਥ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਂ, ਦੇਵਗ੍ਰਹਾਃ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੂਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾ ਦੇਵਾਦਯੋਭਿਧੀਯਨ੍ਤੇ||੧੭||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਦੇਵਜੁਸ੍ਟਮਾਹ– ਸਨ੍ਤੁਸ੍ਟ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਿਦਿਵ੍ਯਮਾਲ੍ਯਗਨ੍ਧ ਇਤਿ ਅਤਿਮਾਤ੍ਰੋ ਦਿਵ੍ਯਮਾਲ੍ਯਸ੍ਯੇਵ ਗਨ੍ਧੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਨਿਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰੀਃ ਅਨਿਦ੍ਰਃ| ਅਵਿਤਥਂ ਸਤ੍ਯਮ੍| ਵਿਦੇਹੇਪਿ “ਨਿਃਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਸਤ੍ਯਸਂਸ੍ਕਤਭਾਸਿਣਮ੍” ਇਤਿ ਪਠਿਤਮ੍| ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨੁਰਕ੍ਤਃ| ਦੇਵਜੁਸ੍ਟੋ ਦੇਵਗ੍ਰਹਪੀਡਿਤਃ| ਦੇਵਗ੍ਰਹਣੇਨ ਗਣਮਾਤਕਾਦਯੋਪਿ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ| ਵਿਦੇਹੇਪਿ ਪਠ੍ਯਤੇ “ਕ੍ਰੋਧਨਃ ਸ੍ਰਸ੍ਤਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੋ ਲਾਲਾਫੇਨਾਵਿਲਾਨਨਃ| ਨਿਦ੍ਰਾਲੁਃ ਕਮ੍ਪਨੋ ਮੂਕੋ ਗਣਮਾਤਭਿਰਰ੍ਦਿਤਃ||” ਇਤਿ||੧੮||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਦੇਵਜੁਸ੍ਟਮਾਹ– ਸਨ੍ਤੁਸ੍ਟ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਤੁਸ੍ਟਃ ਸਨ੍ਤੋਸਵਾਨ੍| ਸ਼ੁਚਿਃ ਸ੍ਨਾਨਾਚਮਨਾਦਿਨਾ| ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਦਿਵ੍ਯਮਾਲ੍ਯਸ੍ਯੇਵ ਗਨ੍ਧੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਨਿਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰੀਃ ਨਿਦ੍ਰਾਰਹਿਤਃ, ਅਵਿਤਥਂ ਸਤ੍ਯਂ ਸਂਸ੍ਕਤਂ ਚ ਪ੍ਰਭਾਸਤ ਇਤਿ| ਵਿਦੇਹੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਨਿਃਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਸਤ੍ਯਸਂਸ੍ਕਤਭਾਸਣਮ੍” ਇਤਿ| ਤੇਜਸ੍ਵੀ ਤੇਜੋਯੁਕ੍ਤਃ, ਸ੍ਥਿਰਨਯਨਃ ਨਿਮੇਸਰਹਿਤਃ, ਵਰਦਾਤਾ ਯਤਃ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਃ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨੁਰਕ੍ਤਃ| ਦੇਵਭੂਤਜੁਸ੍ਟਃ ਦੇਵਗ੍ਰਹਪੀਡਿਤਃ| ਦੇਵਗ੍ਰਹਣੇਨ ਗਣਮਾਤਕਾਦਯੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਵਿਦੇਹੇ– “ਕ੍ਰੋਧਨਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੋ ਲਾਲਾਫੇਨਾਵਿਲਾਨਨਃ| ਨਿਦ੍ਰਾਲੁਃ ਕਮ੍ਪਨੋ ਮੂਕੋ ਗਣਮਾਤਭਿਰਰ੍ਦਿਤਃ” ਇਤਿ||੧੮||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਦੇਵਸ਼ਤ੍ਰੁਜੁਸ੍ਟਮਾਹ– ਸਂਸ੍ਵੇਦੀਤ੍ਯਾਦਿ||੧੯||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਸੁਰਜੁਸ੍ਟਮਾਹ– ਸਂਸ੍ਵੇਦੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਃ ਸਂਸ੍ਵੇਦੀ ਸ੍ਵੇਦਵਾਨ੍, ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਗੁਰੁਦੇਵਾਨਾਂ ਨਿਨ੍ਦਕਃ, ਜਿਹ੍ਮਾਕ੍ਸਃ ਕੁਟਿਲਦਸ੍ਟਿਃ, ਵਿਮਾਰ੍ਗਦਸ੍ਟਿਃ, ਸ਼੍ਰੁਤਿਧਰ੍ਮਨਿਨ੍ਦਕਃ; ਅਨ੍ਨਂ ਸ਼ਾਲਿਮਾਂਸਾਦਿ, ਪਾਨਂ ਕ੍ਸੀਰਮਦ੍ਯਾਦਿ, ਤੈਃ ਸਨ੍ਤੁਸ੍ਟੋ ਨ ਭਵਤਿ| ਦੁਸ੍ਟਾਤ੍ਮਾ ਪਾਪਬੁਦ੍ਧਿਃ| ਏਵਂਵਿਧੋ ਦੇਵਸ਼ਤ੍ਰੁਜੁਸ੍ਟੋ ਭਵਤਿ||੧੯||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਵਿਸ੍ਟਮਾਹ– ਹਸ੍ਟੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੁਲਿਨਂ ਤੋਯੋਜ੍ਝਿਤਂ ਤਟਮ੍, ਅਨ੍ਤਰਂ ਮਧ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਵਾ| ਸ੍ਵਾਚਾਰੋਨਿਨ੍ਦਿਤਾਚਾਰਃ| ਪ੍ਰਿਯੇਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਰਿ ਸਰ੍ਵਤੋ ਗੀਤਗਨ੍ਧਮਾਲ੍ਯਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਨਤ੍ਯਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦਿ ਚਾਰੁ (ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾ) ਨਤ੍ਯਨ੍ਨਲ੍ਪਸ਼ਬ੍ਦਂ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਪ੍ਰਹਸਤੀਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍||੨੦||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਵਿਸ੍ਟਮਾਹ– ਹਸ੍ਟਾਤ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਸ੍ਟਾਤ੍ਮਾ ਚਿਨ੍ਤਾਦਿਰਹਿਤਃ ਸਨ੍ਤੁਸ੍ਟਾਤ੍ਮਾ| ਪੁਲਿਨਂ ਨਦ੍ਯਾਦਿਤਟਂ, ਵਨਮੁਦ੍ਯਾਨਂ, ਤਯੋਰਨ੍ਤਰਂ ਮਧ੍ਯਂ, ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਸੇਵਤ ਇਤਿ| ਸ੍ਵਾਚਾਰਃ ਅਨਿਨ੍ਦਿਤਾਚਾਰਃ| ਪ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਰਿ ਸਮਨ੍ਤਤੋਭਾਵੇਨ ਗੀਤਗਨ੍ਧਮਾਲ੍ਯਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਨਤ੍ਯਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦਿ ਚਾਰੁ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਨਤ੍ਯਨ੍; ਅਲ੍ਪਸ਼ਬ੍ਦੋ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਪ੍ਰਹਸਨ੍ਨਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍||੨੦||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਯਕ੍ਸਾਵਿਸ੍ਟਮਾਹ– ਤਾਮ੍ਰਾਕ੍ਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਿਯੇਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਿਯਂ ਸ਼ੋਭਨਂ, ਤਨੁ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਵਸ੍ਤ੍ਰਂ ਧਰ੍ਤੁਂ ਸ਼ੀਲਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ||੨੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਯਕ੍ਸਜੁਸ੍ਟਮਾਹ– ਤਾਮ੍ਰਾਕ੍ਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਮ੍ਰਾਕ੍ਸੋ ਰਕ੍ਤਨੇਤ੍ਰਃ| ਪ੍ਰਿਯਂ ਸ਼ੋਭਨਂ ਤਨੁ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ ਰਕ੍ਤਵਸ੍ਤ੍ਰਂ ਧਰ੍ਤੁਂ ਸ਼ੀਲਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਗਮ੍ਭੀਰਃ ਅਨਾਕੁਲਿਤਾਨ੍ਤਃਕਰਣਃ, ਦ੍ਰੁਤਗਤਿਃ ਉਤ੍ਤਾਲਗਤਿਃ; ਅਲ੍ਪਵਾਕ੍ ਅਲ੍ਪਭਾਸੀ, ਸਹਿਸ੍ਣੁਃ ਸਹਨਸ਼ੀਲਃ| ਕਸ੍ਮੈ ਕਿਂ ਦਦਾਮੀਤ੍ਯੇਵਂ ਵਦਤਿ||੨੧||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪਿਤਜੁਸ੍ਟਮਾਹ– ਪ੍ਰੇਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰੇਤਾਨਾਂ ਮਤਪਿਤਣਾਂ, ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮਾਤ੍ਰਵਿਵਕ੍ਸਯਾ ਨ ਚਤੁਰ੍ਥੀ| ਦਿਸ਼ਤਿ ਦਦਾਤਿ| ਸਂਸ੍ਤਰੇਸੁ ਕੁਸ਼ਪਤ੍ਰਾਦਿਰਚਿਤਾਸ੍ਤਰਣੇਸੁ| ਅਪਸਵ੍ਯਵਸ੍ਤ੍ਰੋ ਵਾਮੋਤ੍ਤਰੀਯਃ| ਮਾਂਸੇਪ੍ਸੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਦਭਿਧਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਯਸ੍ਯੇਚ੍ਛਾ ਭਵਤਿ ਤਸ੍ਯ ਤੇਨੈਵ ਬਲਿਰ੍ਦਾਤਵ੍ਯਃ; ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਤਦ੍ਭਕ੍ਤਃ ਪਿਤਭਕ੍ਤਃ||੨੨||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪਿਤਗ੍ਰਹਜੁਸ੍ਟਮਾਹ– ਪ੍ਰੇਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰੇਤਾਨਾਂ ਪਿਤਣਾਂ, ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਿਵਕ੍ਸਿਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਚਤੁਰ੍ਥੀ| ਦਿਸ਼ਤਿ ਦਦਾਤਿ, ਸਂਸ੍ਤਰੇਸੁ ਕੁਸ਼ਪਤ੍ਰਾਦਿਰਚਿਤਸਂਸ੍ਤਰਣੇਸੁ, ਪਿਣ੍ਡਾਨ੍ ਅਨ੍ਨਮਯਾਨ੍, ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ਵਭਾਵਃ, ਜਲਮਪਿ ਚੇਤਿ ਨ ਪਰਂ ਦਰ੍ਭਸਂਸ੍ਤਰੇਸੁ ਪਿਣ੍ਡਾਨ੍ ਅਪਸਵ੍ਯਵਸ੍ਤ੍ਰੋ ਵਾਮੋਤ੍ਤਰੀਯੋ ਦਦਾਤਿ ਕਿਨ੍ਤੁ ਜਲਮਪਿ ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਅਪਸਵ੍ਯਹਸ੍ਤਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਦਕ੍ਸਿਣਹਸ੍ਤਃ| ਮਾਂਸੇਪ੍ਸੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ ਏਤਦਭਿਧਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਯਸ੍ਯ ਯਤ੍ਰੇਚ੍ਛਾ ਭਵਤਿ ਤਸ੍ਯ ਤੇਨੈਵ ਬਲਿਰ੍ਦਾਤਵ੍ਯਃ| ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਪਾਯਸਃ ਕ੍ਸੀਰਸਿਦ੍ਧਾਸ੍ਤਣ੍ਡੁਲਾਃ, ਅਭਿਕਾਮੋਭਿਲਾਸੁਕਃ| ਤਦ੍ਭਕ੍ਤਃ ਪਿਤਭਕ੍ਤਃ; ਤਦ੍ਭਕ੍ਤਃ ਤਿਲਾਦਿਭੋਜਨ ਇਤਿ ਡਲ੍ਹਣਃ||੨੨||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਨਾਗਾਵਿਸ੍ਟਮਾਹ– ਯਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸਰਤਿ ਸਰ੍ਪਵਦਿਤਿ ਉਰਸਾ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਸਕ੍ਕਣ੍ਯੌ ਓਸ੍ਠਪ੍ਰਾਨ੍ਤੌ| ਸਕ੍ਕਣੀਸ਼ਬ੍ਦ ਈਕਾਰਾਨ੍ਤੋਪ੍ਯਸ੍ਤੀਤ੍ਯੁਨ੍ਨੇਯਮ੍||੨੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸਰ੍ਪਗ੍ਰਹਜੁਸ੍ਟਮਾਹ– ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਰ੍ਵ੍ਯਾਂ ਭੂਮੌ ਸਰ੍ਪਵਦੁਰਸਾ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਸਕ੍ਕਣ੍ਯੌ ਓਸ੍ਠਪ੍ਰਾਨ੍ਤੌ ਜਿਹ੍ਵਯਾ ਵਿਲਿਹਤਿ| ਕ੍ਰੋਧਾਲੁਃ ਕੋਪਨਃ, ਗੁਡਾਦਿਪ੍ਰਿਯਃ, ਭੁਜਙ੍ਗਮਗ੍ਰਹੇਣ ਜੁਸ੍ਟੋ ਜ੍ਞੇਯਃ||੨੩||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਰਾਕ੍ਸਸਾਵਿਸ੍ਟਮਾਹ– ਮਾਂਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਸ਼ਾਵਿਹਾਰੀ ਨਿਸ਼ਾਯਾਮੇਵ ਭ੍ਰਮਣਸ਼ੀਲਃ| ਰਾਕ੍ਸਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਾਕ੍ਸਸਾਦਯੋਪਿ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ| ਤਥਾ ਰਾਕ੍ਸਸਾਨਨ੍ਤਰਂ ਵਿਦੇਹੋਪਿ ਪਠਤਿ– “ਦੇਵਵਿਪ੍ਰਗੁਰੁਦ੍ਵੇਸੀ ਵੇਦਵੇਦਾਙ੍ਗਨਿਨ੍ਦਕਃ| ਆਤ੍ਮਪੀਡਾਕਰੋ ਹਾਸੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਾਕ੍ਸਸਸੇਵਿਤਃ||” ਇਤਿ||੨੪||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਰਾਕ੍ਸਸਜੁਸ੍ਟਮਾਹ– ਮਾਂਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਵਿਧਸੁਰਾਵਿਕਾਰਾਃ ਪੈਸ੍ਟੀਪ੍ਰਭਤਯਃ, ਭਸ਼ਮਤਿਸ਼ਯੇਨ ਲਜ੍ਜਾਰਹਿਤਃ, ਅਤਿਨਿਸ੍ਠੁਰਃ ਦਯਾਰਹਿਤਃ, ਵਿਪੁਲਬਲਃ ਅਨ੍ਨਾਦ੍ਵਿਨਾਪਿ ਪ੍ਰਭੂਤਬਲਃ, ਨਿਸ਼ਾਵਿਹਾਰੀ ਨਿਸ਼ਾਯਾਮੇਵ ਭ੍ਰਮਣਸ਼ੀਲਃ, ਸ਼ੌਚਦ੍ਵਿਟ੍ ਅਸ਼ੁਚਿਃ| ਰਾਕ੍ਸਸਗ੍ਰਹਣੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਾਕ੍ਸਸਾਦਯੋਪਿ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਤੋ ਰਾਕ੍ਸਸਾਨਨ੍ਤਰਂ ਵਿਦੇਹੇ ਪਠ੍ਯਤੇ– “ਦੇਵਵਿਪ੍ਰਗੁਰੁਦ੍ਵੇਸੀ ਵੇਦਵੇਦਾਙ੍ਗਨਿਨ੍ਦਕਃ| ਆਤ੍ਮਪੀਡਾਕਰੋ ਹਾਸੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਾਕ੍ਸਸਸੇਵਿਤਃ” ਇਤਿ||੨੪||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪਿਸ਼ਾਚਾਵਿਸ੍ਟਮਾਹ– ਉਦ੍ਧਸ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦ੍ਧਸ੍ਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਬਾਹੁਃ; ‘ਉਦ੍ਵਸ੍ਤ੍ਰ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਂ, ਵਿਦੇਹੇਪਿ ਦਿਗਮ੍ਬਰਪਾਠਾਤ੍; ਉਦ੍ਵਸ੍ਤ੍ਰੋ ਨਗ੍ਨਃ| ਪਰੁਸੋ ਰੂਕ੍ਸਃ| ਲੋਲਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨਨ੍ਨੇ ਪਾਨੇ ਚ ਸਤਸ੍ਣਃ| ‘ਲੋਲੁਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਵ੍ਯਾਚੇਸ੍ਟਨ੍ਨਿਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਾਚੇਸ੍ਟਨ੍||੨੫||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪਿਸ਼ਾਚਜੁਸ੍ਟਮਾਹ– ਉਦ੍ਧਸ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦ੍ਧਸ੍ਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਬਾਹੁਃ| ‘ਉਦ੍ਵਸ੍ਤ੍ਰਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਉਦ੍ਵਸ੍ਤ੍ਰੋ ਨਗ੍ਨਃ, ਵਿਦੇਹੇਪਿ ਦਿਗਮ੍ਬਰ ਇਤਿ ਪਾਠਾਤ੍| ਕਸ਼ੋ ਨਿਰ੍ਮਾਂਸਃ, ਪਰੁਸੋ ਰੂਕ੍ਸਃ, ਵਿਰੁਦ੍ਧਲਾਪੀ ਵਿਰੁਦ੍ਧਭਾਸੀ| ‘ਅਚਿਰਪ੍ਰਲਾਪੀ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਃ, ਅਤਿਲੋਲਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨਨ੍ਨਪਾਨੇ ਸਤਸ੍ਣਃ, ਅਤਿਚਪਲ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ‘ਅਤਿਲੋਲੁਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਅਸ਼ਨਲੋਲੁਪ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਬਹ੍ਵਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਚੁਰਭੋਕ੍ਤਾ| ਵਿਜਨਂ ਨਿਰ੍ਜਨਸ੍ਥਾਨਂ, ਹਿਮਾਮ੍ਬੁ ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁ, ਤਯੋਃ ਸੇਵੀ, ਰਾਤ੍ਰੇਃ ਸੇਵੀ ਰਾਤ੍ਰਿਵਿਚਾਰੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਵਿਜਨਵਨਾਨ੍ਤਰੋਪਸੇਵੀ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਵ੍ਯਾਚੇਸ੍ਟਨ੍ ਵਿਵਿਧਂ ਚੇਸ੍ਟਨ੍; ‘ਵ੍ਯਾਚੇਸ੍ਟਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਵਿਰੁਦ੍ਧਚੇਸ੍ਟਂ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਭ੍ਰਮਤਿ||੨੫||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਹਿ ਹਿਂਸਾਕ੍ਰੀਡਾਪੂਜਾਰ੍ਥਂ ਗ੍ਰਹਾ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਅਸ਼ੁਚਿਂ ਭਿਨ੍ਨਮਰ੍ਯਾਦਂ ਕ੍ਸਤਂ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾਕ੍ਸਤਮ੍| ਹਿਂਸ੍ਯੁਰ੍ਹਿਂਸਾਵਿਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਸਤ੍ਕਾਰਾਰ੍ਥਮਥਾਪਿ ਚ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੬੦) ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਹਿਂਸਾਰ੍ਥਂ ਗਹੀਤੋਸਾਧ੍ਯੋ ਭਵਤਿ, ਤਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਧਦ੍ਵਯੇਨ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ੍ਥੂਲਾਕ੍ਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥੂਲਾਕ੍ਸੋ ਵਿਕਤਨੇਤ੍ਰ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਦ੍ਰੁਤਮਟਨੋ ਦ੍ਰੁਤਗਤਿਃ, ਅਤ ਏਵ ‘ਤ੍ਵਰਿਤਗਤਿਃ’ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟੇਨ ਪਠਿਤਮ੍| ਯਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰ੍ਵਤਾਦਿਪਤਿਤਃ ਸਨ੍ ਯੋ ਗਹ੍ਯਤੇ ਸੋਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਃ, ਨਗੋ ਵਕ੍ਸਃ| ਸਰ੍ਵ ਏਵੋਨ੍ਮਾਦੀ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੇਬ੍ਦੇ ਦੇਵਤਾਦਿਗਹੀਤੋਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਃ| ਵਿਦੇਹੇਧਿਕਮਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਪਠ੍ਯਤੇ– “ਮੇਢ੍ਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਃ ਕ੍ਸਤਜਃ ਸਾਸ੍ਰਾਕ੍ਸਃ ਸ੍ਰੁਤਨਾਸਿਕਃ| ਰੂਕ੍ਸਜਿਹ੍ਵਃ ਪੂਤਿਗਰ੍ਭੋ ਹਤਵਾਗਤਿਦੁਰ੍ਬਲਃ||” ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੨੬||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਹਿ ਹਿਂਸਾਕ੍ਰੀਡਾਪੂਜਾਰ੍ਥਂ ਗ੍ਰਹਾ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਅਸ਼ੁਚਿਂ ਭਿਨ੍ਨਮਰ੍ਯਾਦਂ ਕ੍ਸਤਂ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾਕ੍ਸਤਮ੍| ਹਿਂਸ੍ਯੁਰ੍ਹਿਂਸਾਵਿਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਸਤ੍ਕਾਰਾਰ੍ਥਮਥਾਪਿ ਚ” ਇਤਿ| ਅਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ ਭਿਨ੍ਨਮਰ੍ਯਾਦਂ ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਮਤ੍ਯੁਦਿਤਕਰ੍ਮਣੋਨ੍ਯਤ੍ਰ ਕਰ੍ਮਣਿ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਂ ਅਭਕ੍ਸ੍ਯਾਗਮ੍ਯਾਹਿਂਸਾਦਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਕ੍ਸਤਂ ਸਵ੍ਰਣਂ, ਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਕ੍ਸਤਮਪਿ ਸ਼ੌਚਾਦਿਰਹਿਤਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਵਿਹਾਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਤਿਰਭਿਧੀਯਤੇ| ਸਤ੍ਕਾਰਃ ਪੂਜਾ| ਤਤ੍ਰ ਹਿਂਸਾਰ੍ਥਂ ਗਹੀਤੋਸਾਧ੍ਯੋ ਭਵਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ੍ਥੂਲਾਕ੍ਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥੂਲਾਕ੍ਸੋ ਵਿਵਤਨੇਤ੍ਰਃ, ਵਿਦ੍ਰੁਤਗਤਿਃ, ਯਸ਼੍ਚਾਤਿਕਮ੍ਪਤੇ ਸੋਸਾਧ੍ਯਃ| ਯਸ਼੍ਚੈਤੇਭ੍ਯਃ ਪਤਿਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸੋਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਃ| ਅਦ੍ਰਿਃ ਪਰ੍ਵਤਃ, ਦ੍ਵਿਰਦੋ ਗਜਃ, ਨਗੋ ਵਕ੍ਸਃ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਤਟਪ੍ਰਾਸਾਦਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੋਨ੍ਮਾਦਾਦਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਏਤੇਭ੍ਯਃ ਪਤਿਤਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੇ ਵਰ੍ਸੇ ਦੇਵਾਦਿਗਹੀਤੋਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਃ| ਵਿਦੇਹੇਧਿਕਮਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਪਠਿਤਂ ਯਥਾ– “ਮੇਢ੍ਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਃ ਕ੍ਸਤਜਃ ਸਾਸ੍ਰਾਕ੍ਸਃ ਸ੍ਰੁਤਨਾਸਿਕਃ| ਰੂਕ੍ਸਜਿਹ੍ਵਃ ਪੂਤਿਗਰ੍ਭੋ ਹਤਵਾਗਤਿਦੁਰ੍ਬਲਃ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੨੬||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਦੇਵਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਕਾਲਮਾਹ– ਦੇਵਗ੍ਰਹਾਃ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਂ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾਯਾਮ੍| ਕਸ੍ਣਕ੍ਸਯੇਮਾਵਾਸ੍ਯਾਯਾਮ੍| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਾਦਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ| ਤਿਥ੍ਯਭਿਧਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ, ਤਤ੍ਤਿਥੌ ਬਲਿਦਾਨਾਰ੍ਥਂ ਚ||੨੭-੨੮||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਇਦਾਨੀਂ ਦੇਵਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਗ੍ਰਹਣਕਾਲਮਾਹ– ਦੇਵਗ੍ਰਹਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੇਵਗ੍ਰਹਾਃ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਂ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾਯਾਂ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਅਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਅਸੁਰਾ ਅਸੁਰਗ੍ਰਹਾਃ| ਸਨ੍ਧ੍ਯਯੋਰਪੀਤ੍ਯਪਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪਾਦਪੂਰਣੇ; ਅਨ੍ਯੇ ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਮਪਿ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤੀਤਿ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ| ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋਸ੍ਟਮ੍ਯਾਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਯਃਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਸਨ੍ਧ੍ਯਯੋਰਪਿ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤੀਤਿ ਲਭ੍ਯਤੇ| ਪਿਤ੍ਰ੍ਯਾਃ ਪਿਤਗ੍ਰਹਾਃ| ਕਸ੍ਣਕ੍ਸਯੇ ਕਸ੍ਣਪਕ੍ਸਕ੍ਸਯੇ, ਅਮਾਵਾਸ੍ਯਾਯਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਾਦਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ| ਪਞ੍ਚਮ੍ਯਾਮਪੀਤ੍ਯਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਕਸ੍ਣਕ੍ਸਯੇਪਿ| ਉਰਗਾ ਨਾਗਗ੍ਰਹਾਃ| ਤਿਥ੍ਯਭਿਧਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ, ਤੇਸਾਂ ਤਿਥੌ ਬਲਿਦਾਨਾਰ੍ਥਂ ਚ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍– “ਗ੍ਰਹਾ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ ਯੇ ਯੇਸੁ ਤੇਸਾਂ ਤੇਸੁ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਦਿਨੇਸੁ ਬਲਿਹੋਮਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਃ||” ਇਤਿ||੨੭-੨੮||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਨਨੁ, ਯਦਿ ਗ੍ਰਹਾਵਿਸ੍ਟਾਨਾਂ ਪੁਂਸਾਮੁਨ੍ਮਾਦਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਦਾ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤੋ ਗ੍ਰਹਾਃ ਕੁਤੋ ਨ ਲਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ? ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਦਰ੍ਪਣਾਦੀਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਮਦਾਦਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਯੋਗ੍ਯਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰਵਾਚਿਨਾਂ ਜਲਤੈਲਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਛਾਯਾ ਪ੍ਰਤਿਕਤਿਃ| ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਮਿਤਿ ਕਰ੍ਤਪਦਂ, ਪ੍ਰਾਣਿਨ ਇਤਿ ਕਰ੍ਮਪਦਮ੍| ਸ੍ਵਮਣਿਮਿਤਿ ਸੂਰ੍ਯਕਾਨ੍ਤਮ੍| ਦੇਹਧਕ੍ ਆਤ੍ਮਾ, ਮਨ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਅਨੇਕਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਜੇਜ੍ਜਟਲਿਖਿਤਂ ਤਚ੍ਚਾਤ੍ਰਾਨੁਪਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਵਿਸ੍ਤਰਭਯਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਮ੍| ਦੇਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚਾਤ੍ਰ ਦੇਵਸ੍ਯਾਨੁਚਰਾ ਦੇਵਸਧਰ੍ਮਾਣੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਦੇਵਾਨਾਂ ਮਨੁਸ੍ਯਸ਼ਰੀਰੇਣਾਸ਼ੁਚਿਨਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਭਾਵਾਤ੍| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਨ ਤੇ ਮਨੁਸ੍ਯੈਃ ਸਹ ਸਂਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਨ ਤੇ ਮਨੁਸ੍ਯਾਨ੍ ਕ੍ਵਚਿਦਾਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ| ਯੇ ਤ੍ਵਾਵਿਸ਼ਨ੍ਤੀਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ ਮੋਹਾਤ੍ਤੇ ਭੂਤਵਿਦ੍ਯਾਵਿਸਯਾਦਪੇਤਾਃ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੬੦) ਇਤਿ||੨੯-੩੦||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਨਨੁ, ਯਦਿ ਗ੍ਰਹਾਵਿਸ੍ਟਾਨਾਂ ਪੁਂਸਾਮੁਨ੍ਮਾਦਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਦਾ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤੋ ਗ੍ਰਹਾਃ ਕੁਤੋ ਨ ਲਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ? ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਦਰ੍ਪਣਾਦੀਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਮਦਾਦਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਯੋਗ੍ਯਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰਵਾਚਿਨਾ ਜਲਤੈਲਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਛਾਯਾ ਪ੍ਰਤਿਕਤਿਃ| ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਮਿਤਿ ਕਰ੍ਤਪਦਂ, ਪ੍ਰਾਣਿਨ ਇਤਿ ਕਰ੍ਮਪਦਮ੍| ਸ੍ਵਮਣਿਮਿਤਿ ਸੂਰ੍ਯਕਾਨ੍ਤਮ੍| ਦੇਹਧਕ੍ ਅਤ੍ਮਾ, ਮਨ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਅਨੇਕਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਜੇਜ੍ਜਟੇਨ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਂ, ਤਚ੍ਚਾਤ੍ਰਾਨੁਪਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਲਿਖਿਤਂ ਵਿਸ੍ਤਰਭਯਾਚ੍ਚ| ਨਨੁ ਭੂਤੈਃ ਸ਼ਰੀਰੇਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਨ ਤੁ ਸ਼ਰੀਰਿਣਿ, ਤਤ੍ਕਥਂ ਸ਼ਰੀਰਿਣ ਇਤ੍ਯਭਿਧਾਨਂ ਨ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਸ਼ਰੀਰਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਸ਼ਰੀਰਮਭਿਪ੍ਰੇਤਂ, ਸ੍ਥਾਨਿਨਿ ਸ੍ਥਾਨੋਪਚਾਰਾਤ੍; ਯਥਾ– ਮਞ੍ਚਾਃ ਕ੍ਰੋਸ਼ਨ੍ਤੀਤਿ| ਯਥਾ ਛਾਯਾਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਦਯੋ ਦਰ੍ਪਣਪ੍ਰਾਣਿਪ੍ਰਭਤੀਨ੍ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤੋ ਨ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਦ੍ਵਦ੍ਗ੍ਰਹਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੇਵਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਦੇਵਸ੍ਯਾਨੁਚਰਾ ਦੇਵਸਧਰ੍ਮਾਣੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਦੇਵਾਦੀਨਾਂ ਮਨੁਸ੍ਯਸ਼ਰੀਰੇਣਾਸ਼ੁਚਿਨਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਭਾਵਾਤ੍| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਨ ਤੇ ਮਨੁਸ੍ਯੈਃ ਸਹ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੨੯-੩੦||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਇਦਾਨੀਂ ਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਤੀਵ੍ਰਤਪਾਦਿ ਯਮਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਵਤ੍ਤਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤੇਨ ਸ਼੍ਲੋਕਤ੍ਰਯੇਣ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ– ਤਪਾਂਸੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਪਸ੍ਤਾਪਨਲਕ੍ਸਣਮੁਪਵਾਸਾਦਿ, ਵ੍ਰਤਾਨਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਦਿਤਵਿਧਿਨਾ ਭੋਜਨਾਦਿਨਿਯਮਨਾਨਿ, ਕਰ੍ਮ ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨਸਾਂ ਸੁਚਰਿਤਮ੍| ਗੁਣਾਸ੍ਤਥਾਸ੍ਟਾਵਿਤਿ ਅਣਿਮਾ ੧, ਮਹਿਮਾ ੨, ਲਘਿਮਾ ੩, ਪ੍ਰਾਕਾਮ੍ਯਂ ੪, ਪ੍ਰਾਕਾਸ਼੍ਯਮ੍ ੫, ਈਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ੬, ਵਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ੭, ਯਤ੍ਰ ਕਾਮਾਵਸਾਯਿਤ੍ਵਂ ੮, ਚੇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ– “ਆਵੇਸ਼ਸ਼੍ਚੇਤਸੋ ਜ੍ਞਾਨਮਰ੍ਥਾਨਾਂ ਸ਼ਬ੍ਦਨਕ੍ਰਿਯਾ| ਦਸ੍ਟਿਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਸ੍ਮਤਿਃ ਕਾਨ੍ਤਿਰਿਸ੍ਟਤਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍||” ਇਤ੍ਯਸ੍ਟਵਿਧਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮਾਹੁਃ| ਤੇਸੁ ਗ੍ਰਹੇਸੁ ਏਤੇ ਗੁਣਾ ਨਿਤ੍ਯਾਃ, ਨ ਕਾਦਾਚਿਤ੍ਕਾਃ, ਵ੍ਯਸ੍ਤਾ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਚਤ੍ਵਾਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਸਮਸ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ; ਯੋ ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਤਿ ਯਥਾਪ੍ਰਭਾਵਂ; ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਸ੍ਤਾ ਗੁਣਾ ਅਸੁਰਾਦਿਗ੍ਰਹਾਣਾਂ, ਸਮਸ੍ਤਾ ਦੇਵਗ੍ਰਹਾਣਾਮ੍| ਅਥ ਤੇ ਨਿਯਮਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ ਕਥਮਸ਼ੁਚਿਂ ਦੇਹਮਾਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ, ਨ ਕਥਞ੍ਚਨ, ਅਤ ਏਵਾਹ– ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇ ਦੇਵਾਦਯੋ ਮਨੁਸ੍ਯੈਃ ਸਹ ਨ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਨ ਏਕੀਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨ ਵਾ ਮਨੁਸ੍ਯਾਨ੍ ਮਾਨੁਸਦੇਹਾਨ੍, ਕ੍ਵਚਿਦਪ੍ਯਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯੇ ਪੁਨਰ੍ਵੈਦ੍ਯਾ ‘ਆਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ’ ਇਤਿ ਮੋਹਾਦਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ, ਤੇ ਵੈਦ੍ਯਾ ਭੂਤਵਿਦ੍ਯਾਵਿਸਯਾਤ੍ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਦਪੋਹ੍ਯਾ ਅਪਸਾਰਣੀਯਾਸ੍ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੇ ਤਰ੍ਹਿ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ– ਤੇਸਾਮਿਤਿ ਤੇਸਾਂ ਦੇਵਾਦੀਨਾਂ ਪਰਿਚਾਰਕਾਃ ਪ੍ਰੇਸ੍ਯਾਃ, ਕਰ੍ਮਕਰਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੋਟ੍ਯਃ ਸ਼ਤਲਕ੍ਸਪ੍ਰਮਾਣਾਃ, ਅਯੁਤਂ ਦਸ਼ਸਹਸ੍ਰਮ੍, ਏਤੇਨ ਕੋਟਿਘ੍ਨਂ ਸ਼ਤਲਕ੍ਸਪ੍ਰਮਾਣਗੁਣਿਤਂ ਯਤ੍ ਸਹਸ੍ਰਂ ਤਾਦਸ਼ੈਃ ਦਸ਼ਭਿਃ ਸਹਸ੍ਰੈਰਤ੍ਰਾਯੁਤਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ; ਤੇਸਾਂ ਪਦ੍ਮਂ, ਪਦ੍ਮਂ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਬਿਨ੍ਦੁਕਂ, ਤਦੇਵ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥਾ| ਸੁਭੀਮਾ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਭਯਾਨਕਾਃ| ਨਿਸ਼ਾਵਿਹਾਰਾ ਰਾਤ੍ਰੌ ਭ੍ਰਮਣਸ਼ੀਲਾਃ||੩੧-੩੩||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮੁਨ੍ਮਾਦਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੨੦||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਖ੍ਯਾਯਾਮੁਨ੍ਮਾਦਨਿਦਾਨਮ੍||੨੦||