੧੯. ਦਾਹਨਿਦਾਨਮ੍

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਮਦਾਤ੍ਯਯੇਪਿ ਦਾਹੋ ਭਵਤ੍ਯਤਃ ਸਪ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰਂ ਦਾਹਮਾਹ; ਤਤ੍ਰ ਮਦ੍ਯਜਮਾਹ– ਤ੍ਵਚਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਨੋਸ੍ਮਾ ਪਾ.| ਮਦ੍ਯਪਾਨਕੁਪਿਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੌਸ੍ਣ੍ਯਂ; ਸਮਾਨੋਸ੍ਮੇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮਯੁਕ੍ਤਂ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪਾਨਾਤ੍ਯਯੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪਾਠਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਜੋਪ੍ਯਯਂ ਹੇਤੁਭੇਦਾਤ੍ ਪਥਕ੍ ਪਠਿਤਃ||੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ ਦਾਹੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਤੋ ਮਦਾਤ੍ਯਯਾਨਨ੍ਤਰਂ ਦਾਹਨਿਦਾਨਾਰਮ੍ਭਃ| ਮਦ੍ਯਜਦਾਹਮਾਹ– ਤ੍ਵਚਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਨੋਸ੍ਮਾ ਮਦ੍ਯਪਾਨਕੁਪਿਤਪਿਤ੍ਤੋਸ੍ਮਾ, ਸ ਤ੍ਵਚਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਘੋਰਂ ਦਾਹਂ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਕੁਰੁਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੀਦਸ਼ਃ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਭ੍ਯਾਮਭਿਵਰ੍ਧਿਤਃ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਸਮਾਨੋਸ੍ਮਾ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਨ੍ਨ ਯੁਕ੍ਤਂ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪਾਨਾਤ੍ਯਯੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪਾਠਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਜੋਪ੍ਯਯਂ ਹੇਤੁਭੇਦਾਤ੍ਪਥਕ੍ ਪਠਿਤਃ||੧||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਰਕ੍ਤਜਮਾਹ– ਕਤ੍ਸ੍ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਉਸ੍ਯਤੇ ਸਮੀਪਸ੍ਥੇਨੇਵ ਵਹ੍ਨਿਨਾ ਤਪ੍ਯਤੇ, ‘ਸਨ੍ਧੂਪ੍ਯਤ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਸਨ੍ਧੂਪਨਵਦ੍ਵੇਦਨਾਮਨੁਭਵਤਿ| ਤਾਮ੍ਰਾਭ ਇਤਿ ਗਾਤ੍ਰੇ| ਲੋਹਗਨ੍ਧਾਙ੍ਗਵਦਨ ਇਤਿ ਲੋਹਸ੍ਯੇਵ ਗਨ੍ਧੋਙ੍ਗੇ ਵਦਨੇ ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ||੨-੩||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਰਕ੍ਤਜਮਾਹ– ਕਤ੍ਸ੍ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦ੍ਰਿਕ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਰਕ੍ਤਂ ਕਤ੍ਸ੍ਨਦੇਹਾਨੁਗਂ ਸਤ੍ ਧ੍ਰੁਵਂ ਸਨ੍ਦਹਤਿ, ਪੁਰੁਸਸ੍ਤੇਨ ਊਸ੍ਯਤੇ ਸਮੀਪਸ੍ਥੇਨ ਵਹ੍ਨਿਨੇਵ ਤਪ੍ਯਤੇ| ਸਞ੍ਚੂਸ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਆਚੂਸਣਵਦ੍ਵੇਦਨਾਮਨੁਭਵਤਿ| ਤਾਮ੍ਰਾਭ ਇਤਿ ਤਾਮ੍ਰਾਭਗਾਤ੍ਰਃ| ਲੋਹਸ੍ਯੇਵ ਗਨ੍ਧੋਙ੍ਗੇ ਵਦਨੇ ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ|੨-੩|–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪਿਤ੍ਤਜਮਾਹ– ਪਿਤ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਸਮਃ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗਯੁਕ੍ਤਃ, ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇ ਤ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾਦਯੋਧਿਕਾ ਇਤਿ ਭੇਦਃ| ਸ ਚਾਪ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਧਿਰਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਾ||੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪਿਤ੍ਤਜਮਾਹ– ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇ ਅਰਤ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾਦਯੋਧਿਕਾ ਇਤਿ ਭੇਦਃ, ਅਨ੍ਯਾਨਿ ਸਮਾਨਲਕ੍ਸਣਾਨਿ| ਸ ਚਾਪ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਧਿਰਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੋਕ੍ਤਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਤਸ੍ਣਾਨਿਰੋਧਜਮਾਹ– ਤਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਜਃਸਮੁਦ੍ਧਤਂ ਪਿਤ੍ਤੋਸ੍ਮਾ ਵਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਿਸ੍ਕਸ੍ਯ ਨਿਃਸਾਰ੍ਯ||੪||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤਸ੍ਣਾਨਿਰੋਧਜਮਾਹ– ਤਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਣਾਵਿਧਾਰਣਾਦਬ੍ਧਾਤੌ ਰਸੇ ਕ੍ਸੀਣੇ ਸਤਿ, ਤੇਜਃ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤੋਸ੍ਮਾ ਵਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਦੇਹਂ ਪ੍ਰਦਹੇਤ੍| ਮਨ੍ਦਚੇਤਸਃ ਵਿਸਞ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯ| ਨਿਸ੍ਕਸ੍ਯ ਨਿਃਸਾਰ੍ਯ ਕਮ੍ਪਤੇ||੪||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਅਵਗਾਢਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਹਾਰਜਨਿਤਰਕ੍ਤਪੂਰ੍ਣਕੋਸ੍ਠਜਮਾਹ– ਅਸਜ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਚੋਕ੍ਤਰਕ੍ਤਜੇਨਾਸ੍ਯ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਂ, ਕਤ੍ਸ੍ਨਦੇਹਾਨੁਗਮਿਤਿ ਵਚਨਾਤ੍ ਕਾਰਣਭੇਦਾਚ੍ਚ| ਅਸਜਃ ਪੂਰ੍ਣਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯੇਤਿ ‘ਪੂਰਣਗੁਣਸੁਹਿਤਾਰ੍ਥ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਜ੍ਞਾਪਕੇਨ ਕਰ੍ਤਰਿ ਸਸ੍ਠੀ, ਰਕ੍ਤੇਨ ਪੂਰਿਤਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੋਸ੍ਠਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਹਦਯਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਾਮਾਗ੍ਨਿਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਰੁਧਿਰਸ੍ਯ ਚ| ਹਦੁਣ੍ਡੁਕਃ ਫੁਪ੍ਫੁਸਸ਼੍ਚ ਕੋਸ੍ਠ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ||” (ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੨) ਇਤਿ||੫||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਵਗਾਢਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਹਾਰਜਨਿਤਰਕ੍ਤਪੂਰ੍ਣਕੋਸ੍ਠਜਮਾਹ– ਅਸਜ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸਜਃ ਰੁਧਿਰਸ੍ਯੇਤਿ “ਪੂਰਣਗੁਣਸਹਿਤ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਜ੍ਞਾਪਕੇਨ ਕਰ੍ਤਰਿ ਸਸ੍ਠੀ; ਰਕ੍ਤੇਨ ਪੂਰਿਤਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੋਸ੍ਠਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਹਦਯਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਾਮਾਗ੍ਨਿਪਾਕ੍ਵਾਨਾਂ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਰੁਧਿਰਸ੍ਯ ਚ| ਹਦੁਣ੍ਡੁਕਃ ਫੁਪ੍ਫੁਸਸ਼੍ਚ ਕੋਸ੍ਠ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ||” ਇਤਿ| ਨ ਚੋਕ੍ਤਰਕ੍ਤਜੇ ਨਾਸ੍ਯ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਂ, ‘ਕਤ੍ਸ੍ਨਦੇਹਾਨੁਗਮ੍’ ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍, ਕਾਰਣਭੇਦਾਚ੍ਚੇਤਿ||੫||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਜਮਾਹ– ਧਾਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਾਤਵੋ ਰਸਾਦਯਃ| ਕ੍ਰਿਯਾਹੀਨੋ ਨਿਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਃ; ਕਿਂਵਾ ਭਸ਼ਪੀਡਿਤੋ ਦਾਹੇਨ ਕ੍ਰਿਯਾਹੀਨਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਹੀਨੋ ਯਦਿ ਭਵੇਤ੍ਤਦਾ ਸੀਦੇਨ੍ਮ੍ਰਿਯੇਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੬||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਜਮਾਹ– ਧਾਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਾਤਵੋ ਰਸਾਦਯਃ, ਤੇਸਾਂ ਕ੍ਸਯੇਣ ਯੋ ਦਾਹੋ ਭਵਤਿ ਤੇਨ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਜਦਾਹੇਨ| ਕ੍ਸਾਮਸ੍ਵਰੋ ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਵਰਃ, ਕ੍ਰਿਯਾਹੀਨੋ ਨਿਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਃ, ਭਸ਼ਪੀਡਿਤੋ ਦਾਹੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਹੀਨੋ ਯਦਿ ਭਵੇਤ੍ਤਦਾ ਸੀਦੇਨ੍ਮ੍ਰਿਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੬||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਕ੍ਸਤਜਮਾਹ– ਕ੍ਸਤਜ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਰ੍ਮਾਭਿਘਾਤਜਮਾਹ– ਮਰ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਸ਼ਿਰੋਹਦਯਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਿ| ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਤ੍ਵਮਨ੍ਯਥਾ ਗਣਯਤਿ– ‘ਤ੍ਵਚਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰਥਮਃ, ‘ਕਤ੍ਸ੍ਨਦੇਹਾਨੁਗਂ ਰਕ੍ਤਮ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤਸ੍ਥਾਨੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਏਤਦਾਦਿਨਾ ‘ਸ ਚਾਪ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਧਿਃ ਸ੍ਮਤਃ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਪੈਤ੍ਤਿਕੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ, ਤਸ੍ਣਾਨਿਰੋਧਜਸ੍ਤਤੀਯਃ, ‘ਅਸਜਃ ਪੂਰ੍ਣਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥਃ, ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਜਃ ਪਞ੍ਚਮਃ, ਸਸ੍ਠਸ੍ਯ ਤੁ ਕ੍ਸਤਜਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਪਠਤਿ– “ਕ੍ਸਤਜੋਨਸ਼੍ਨਤਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਂ ਸ਼ੋਚਤਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਨੇਕਧਾ| ਤੇਨਾਨ੍ਤਰ੍ਦਹ੍ਯਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਤਸ੍ਣਾਦਾਹਪ੍ਰਲਾਪਵਾਨ੍|” ਇਤਿ, ਮਰ੍ਮਾਭਿਘਾਤਜਸ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਮ ਇਤਿ||੭-੮||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਮਰ੍ਮਾਭਿਘਾਤਜਮਾਹ– ਮਰ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਹਦਯਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਿ| ‘ਸ ਚਾਸਾਧ੍ਯਤਮਃ ਸ੍ਮਤਃ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਨ੍ਯੇ ‘ਸੋਸਾਧ੍ਯਃ ਸਪ੍ਤਮੋ ਮਤਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਤ੍ਵਮਨ੍ਯਥਾ ਗਣਯਤਿ– ਤ੍ਵਚਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰਥਮਃ, ‘ਕਤ੍ਸ੍ਨਦੇਹਾਨੁਗਂ ਰਕ੍ਤਮ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤਸ੍ਥਾਨੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਏਤਦਾਦਿਨਾ ‘ਸ ਚਾਪ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਧਿਃ ਸ੍ਮਤਃ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਪੈਤ੍ਤਿਕੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ, ਤਸ੍ਣਾਨਿਰੋਧਜਸ੍ਤਤੀਯਃ, ‘ਅਸਜਃ ਪੂਰ੍ਣਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥਃ, ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਜਃ ਪਞ੍ਚਮਃ, ਸਸ੍ਠਸ੍ਯ ਕ੍ਸਤਜਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਪਠਤਿ– “ਕ੍ਸਤਜੇਨਾਸ਼੍ਨਤਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਂ ਸ਼ੋਚਤੋ ਵਾਪ੍ਯਨੇਕਧਾ| ਤੇਨਾਙ੍ਗਂ ਦਹ੍ਯਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਤਸ੍ਣਾਦਾਹਪ੍ਰਲਾਪਵਾਨ੍||” ਇਤਿ| ਅਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ– ਪੂਰ੍ਵਮਸਜਃ ਪੂਰ੍ਣਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਥੇਨ ਰਕ੍ਤੇਨ ਦਾਹਮਭਿਧਾਯੇਦਾਨੀਂ ਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ਤਰੇਣਾਹ– ਕ੍ਸਤਜੇਨ ਰਕ੍ਤੇਨ, ਅਨਸ਼੍ਨਤੋ ਭੋਜਨਂ ਕੁਰ੍ਵਤਃ, ਸ਼ੋਕਂ ਕੁਰ੍ਵਤੋ ਵਾਪਿ ਨਰਸ੍ਯਾਨ੍ਯੋ ਦਾਹੋ ਰਕ੍ਤੇਨ ਭਵਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ, ਤੇਨ ਦਾਹੇਨਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਦਹ੍ਯਤੇ, ਤਸ੍ਣਾਮੂਰ੍ਛਾਪ੍ਰਲਾਪਵਾਨ੍ ‘ਨਰੋ ਭਵਤਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਮਰ੍ਮਾਭਿਘਾਤਜਸ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਮਃ| ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਪਿ ਦਾਹਾਨਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਵਰ੍ਜਨੀਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਸਰ੍ਵ ਇਤਿ| ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਹਿ ‘ਦਾਹਾ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸ਼ੇਸਂ ਸੁਗਮਮ੍||੭-੮||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਦਾਹਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੧੯||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਵਾਚਸ੍ਪਤਿਕਤੇ ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣੇ ਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੇ ਦਾਹਨਿਦਾਨਮ੍||੧੯||