Adhikarana ਅਪਸ੍ਮਾਰਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ, ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਚ (੧) · Śloka ੧
ਅਥਾਪਸ੍ਮਾਰਨਿਦਾਨਮ੍ | (ਚਿਨ੍ਤਾਸ਼ੋਕਾਦਿਭਿਰ੍ਦੋਸਾਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾ ਹਤ੍ਸ੍ਰੋਤਸਿ ਸ੍ਥਿਤਾਃ | ਕਤ੍ਵਾ ਸ੍ਮਤੇਰਪਧ੍ਵਂਸਮਪਸ੍ਮਾਰਂ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵਤੇ) | ਤਮਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ਃ ਸਂਰਮ੍ਭੋ ਦੋਸੋਦ੍ਰੇਕਹਤਸ੍ਮਤੇਃ | ਅਪਸ੍ਮਾਰ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯੋ ਗਦੋ ਘੋਰਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ ||੧||
View original
अथापस्मारनिदानम् | (चिन्ताशोकादिभिर्दोषाः क्रुद्धा हृत्स्रोतसि स्थिताः | कृत्वा स्मृतेरपध्वंसमपस्मारं प्रकुर्वते) | तमःप्रवेशः संरम्भो दोषोद्रेकहतस्मृतेः | अपस्मार इति ज्ञेयो गदो घोरश्चतुर्विधः ||१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਮਨੋਦੁਸ੍ਟਿਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ਸਮਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤ੍ਵਾਦੁਨ੍ਮਾਦਾਨਨ੍ਤਰਮਪਸ੍ਮਾਰਾਰਮ੍ਭਃ| ਤਸ੍ਯ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਕਤਾ– ‘‘ਸ੍ਮਤਿਰ੍ਭੂਤਾਰ੍ਥਵਿਜ੍ਞਾਨਮਪਸ੍ਤਤ੍ਪਰਿਵਰ੍ਜਨਮ੍| ਅਪਸ੍ਮਾਰ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ਤਤੋਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਰਨ੍ਤਕਤ੍||’’ (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੬੧) ਇਤਿ| ਸ੍ਮਤਿਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞਾਨੋਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨਾਨੁਭਵਾਗਮੋਪਿ ਬੋਧ੍ਯਃ| ਤਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤਮਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਮਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ੋਨ੍ਧਕਾਰਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਇਵ ਜ੍ਞਾਨਾਭਾਵ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਂਰਮ੍ਭੋ ਨੇਤ੍ਰਵਿਕਤਿਃ, ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਦਿਕ੍ਸੇਪਣਾਦਿਕਂ ਚ||੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਮਨੋਦੁਸ੍ਟਿਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ਸਮਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤ੍ਵਾਦੁਨ੍ਮਾਦਾਨਨ੍ਤਰਮਪਸ੍ਮਾਰਾਰਮ੍ਭਃ| ਤਸ੍ਯ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਕਤਾ– “ਸ੍ਮਤਿਰ੍ਭੂਤਾਰ੍ਥਵਿਜ੍ਞਾਨਮਪਸ੍ਤਤ੍ਪਰਿਵਰ੍ਜਨਮ੍| ਅਪਸ੍ਮਾਰ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ਤਤੋਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਰਨ੍ਤਕਤ੍” ਇਤਿ| ਸ੍ਮਰਣਾਭਾਵੋ ਜਲਾਦੌ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਦਿਭਿਃ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਦਪਸ੍ਮਾਰਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਂ ਲਿਖ੍ਯਤੇ– “ਮਿਥ੍ਯਾਦਿਯੋਗੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਕਰ੍ਮਣਾਮਭਿਸੇਵਨਾਤ੍| ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਲਿਨਾਹਾਰਵਿਹਾਰਕੁਪਿਤੈਰ੍ਮਲੈਃ|| ਵੇਗਨਿਗ੍ਰਹਸ਼ੀਲਾਨਾਮਹਿਤਾਸ਼ੁਚਿਭੋਜਿਨਾਮ੍| ਰਜਸ੍ਤਮੋਭਿਭੂਤਾਨਾਂ ਗਚ੍ਛਤਾਂ ਚ ਰਜਸ੍ਵਲਾਮ੍|| ਤਥਾ ਕਾਮਭਯੋਦ੍ਵੇਗਕ੍ਰੋਧਸ਼ੋਕਾਦਿਭਿਰ੍ਭਸ਼ਮ੍| ਚੇਤਸ੍ਯਭਿਹਤੇ ਪੁਂਸਾਮਪਸ੍ਮਾਰੋਭਿਜਾਯਤੇ||” ਇਤਿ| ਅਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ– ਮਿਥ੍ਯਾਦਿਯੋਗੇਯੁਕ੍ਤਾਨਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਚਾਤਿਸੇਵਨਾਦਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਂ; ਤਤ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਦਰ੍ਸ਼ਨਰਸਨਘ੍ਰਾਣਾਨਾਮਰ੍ਥਾ ਵਿਸਯਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰਸਰੂਪਗਨ੍ਧਾਃ, ਤੇਸਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਦਿਸੇਵਨਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਪੁਰੁਸੇਸ੍ਟਵਿਨਾਸ਼ਾਦਿਸ਼੍ਰਵਣਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ, ਪਟਹਾਦੀਨਾਮਤਿਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਰਵਣਮਤਿਯੋਗਃ, ਸਰ੍ਵਸ਼ੋਸ਼੍ਰਵਣਮਯੋਗਃ; ਅਭਿਘਾਤਭੂਤਾਸ਼ੁਚਿਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ, ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਪਸ਼੍ਯਾਨਾਂ ਸ੍ਨਾਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦੀਨਾਂ ਚਾਤਿਸੇਵਨਮਤਿਯੋਗਃ, ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋਸੇਵਨਮਯੋਗਃ; ਤਥਾ ਅਤਿਤੇਜਸਾਮਤਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮਤਿਯੋਗਃ, ਸਰ੍ਵਥਾਨਵਲੋਕਨਮਯੋਗਃ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਦਿਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ; ਰਸਾਨਾਮਤ੍ਯਾਦਾਨਮਤਿਯੋਗਃ, ਅਨਾਦਾਨਮਯੋਗਃ, ਤਥਾ ਅਯੋਗ੍ਯਰਸਾਨਾਮਾਦਾਨਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ; ਤਥਾ ਪੂਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾਘ੍ਰਾਣਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ, ਅਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਿਗਨ੍ਧਾਘ੍ਰਾਣਮਤਿਯੋਗਃ, ਸਰ੍ਵਸ਼ੋਘ੍ਰਾਣਮਯੋਗਃ; ਤਥਾ ਕਾਯਿਕਕਰ੍ਮਣੋ ਸੇਵਨਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ, ਅਤਿਸੇਵਨਮਤਿਯੋਗਃ, ਸਰ੍ਵਸ਼ੋਸੇਵਨਮਯੋਗਃ; ਤਥਾ ਵਾਚਿਕਕਰ੍ਮਣਃ ਪਰੁਸਾਨਤਾਦਿਵਚਨਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ, ਅਤਿਵਚਨਾਦਿਕਸ਼੍ਚਾਤਿਯੋਗਃ, ਸਰ੍ਵਸ਼ੋ ਮੌਨਮਯੋਗਃ; ਤਥਾ ਮਾਨਸਕਰ੍ਮਣਃ ਸ਼ੋਕਾਦਿ ਚਿਨ੍ਤਨਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ, ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਚਿਨ੍ਤਨਾਦਿਕਮਤਿਯੋਗਃ, ਸਰ੍ਵਸ਼ੋਚਿਨ੍ਤਨਮਯੋਗਃ| ਮਲਿਨਾਹਾਰਃ ਪੂਤਿਦ੍ਵਿਸ੍ਟਾਮੇਧ੍ਯਪਰ੍ਯੁਸਿਤਾਹਾਰਃ, ਵਿਹਾਰੋਪਿ ਮਲਿਨੋ ਦਸ੍ਟਾਦਸ੍ਟਾਰ੍ਥਃ ਸ੍ਮਤਿਸੁ ਵਿਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯ ਇਤਿ| ਵਾਗ੍ਭਟਤ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਲਿਖ੍ਯਤੇ– “ਉਨ੍ਮਾਦਵਤ੍ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਦੇਹਗਤੈਰ੍ਮਲੈਃ| ਹਤੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਹਦਿ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਵਾਹਿਸੁ ਖੇਸੁ ਚ|| ਤਮੋਵਿਸ਼ਨ੍ਮੂਢਮਤਿਰ੍ਬੀਭਤ੍ਸਾਃ ਕੁਰੁਤੇ ਕ੍ਰਿਯਾਃ| ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਖਾਦਨ੍ਵਮਨ੍ਫੇਨਂ ਹਸ੍ਤੌ ਪਾਦੌ ਚ ਵਿਕ੍ਸਿਪਨ੍|| ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨ ਸਨ੍ਤਿ ਰੂਪਾਣਿ ਪ੍ਰਸ੍ਖਲਨ੍ ਪਤਤਿ ਕ੍ਸਿਤੌ| ਵਿਜਿਹ੍ਮਾਕ੍ਸਿਭ੍ਰੁਵੋ ਦੋਸਵੇਗੇਤੀਤੇ ਪ੍ਰਬੁਧ੍ਯਤੇ|| ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਸ ਪੁਨਸ਼੍ਚੈਵਮੇਵ ਵਿਚੇਸ੍ਟਤੇ|” ਇਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ|| ਤਮਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ੋਨ੍ਧਕਾਰਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਇਵ ਜ੍ਞਾਨਾਭਾਵ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਂਰਮ੍ਭੋ ਨੇਤ੍ਰਵਿਕਤਿਰ੍ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਦਿਵਿਕ੍ਸੇਪਣਂ ਚ|| ਤਮਃ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਦਿਲਕ੍ਸਣੋ ਘੋਰੋਪਸ੍ਮਾਰਾਖ੍ਯੋ ਗਦੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਸ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧ ਇਤਿ ਵਾਤਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਕਫਾਤ੍ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਞ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧ ਇਤਿ ਵਿਧਾਨਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਰ੍ਥਂ, ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਭਾਵਸ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍||੧||