௨௦. உந்மாதநிதாநம்

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

மதாத்யயே ‘உந்மாதமிவ சாபரம்’ இத்யநேந உந்மாதஸங்கீர்தநமுந்மாதஸாதஶ்யஂ சோக்தஂ, ததா மதாத்யயேऽபி தாஹோ பவதீதி ஸ்வல்பவக்தவ்யதயா தாஹமபிதாயோந்மாதாரம்பஃ, தஸ்ய நிருக்திமாஹ– மதயந்தீத்யாதி| மதயந்தி மநோவிப்ரமஂ குர்வந்தி, உந்மார்கமாகதா விமார்கமாகதா மநோவஹாதமநீரநுப்ராப்தாஃ| உத்கதா வத்தாஃ, அதவா ஊர்த்வஂ ஹதயஂ கதாஃ, ஏதேநோத்பூர்வேணைவ தோஷாணாஂ வத்தத்வஂ விமார்ககத்வஂ ச தர்ஶிதம்||௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

மதாத்யயே ‘உந்மாதமிவ சாபரம்’ இத்யநேநோந்மாதஸங்கீர்தநமுந்மாதஸாதஶ்யஂ சோக்தஂ, ததா மதாத்யயே தாஹோ பவதீதி துல்யலக்ஷணதயா தாஹமபிதாயோந்மாதாரம்பஃ, தஸ்ய நிருக்திமாஹ– மதயந்தீத்யாதி| யஸ்மாத்தோஷா மதயந்தி மநோவிப்ரமஂ குர்வந்தி, அதோऽயஂ மாநஸோ வ்யாதிருந்மாத இதி கீர்த்யத இதி ஸம்பந்தஃ| கீதஶாஃ? உத்கதா வத்தாஃ, அதவா ஊர்த்வஂ ஹதயஂ கதாஃ, உந்மார்கமாகதா விமார்ககாஃ, மநோவஹதமநீரநுப்ராப்தாஃ, தேந ததஃ பூர்வேணைவ தோஷாணாஂ வத்தத்வஂ விமார்ககத்வஂ ச தர்ஶிதம்||௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ப்ரகாரபேதமாஹ– ஏகைகஶ இத்யாதி| மாநஸேந ச துஃகேநேதி ஶோகாதிநா| ஸ சேதி ஷட்விதோऽபி| அத்ராப்ரவத்தபதமுபாதாயாபி தருணபதப்ரயோகஂ குர்வதா ஸுஶ்ருதேந ஸ்வதந்த்ரோऽபி தோஷஜநிதோ மதோ பவதீதி தர்ஶிதம்| அத ஏவ சரகே விதிஶோணிதீயாத்யாயே (ச. ஸூ. அ. ௨௪) உந்மாதாத் பதகேவ படிதஃ ஸநிதாநசிகித்ஸித இதி||௨-௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தஸ்ய ஸங்க்யாமாஹ– ஏகைகஶ இத்யாதி| வாதேந பித்தேந ஶ்லேஷ்மணா ஸர்வஶ இதி ஸந்நிபாதேந, அத்யர்தமூர்சிதைஃ அதிப்ரவத்தைஃ, மாநஸேந து துஃகேநேதி ஶோகாதிநா, விஷாத் ஷஷ்டோ பவதி| ஸ சாப்ரவத்த இதி ஸ ச விகாரஃ, யாவத் ப்ரவத்தோ வத்திஂ கதோ ந பவதி, யாவச்ச தருணஸ்தாவந்மத இதி ஸஞ்ஜ்ஞாஂ பிபர்தி, மத இதி கத்யத இத்யர்தஃ| ஸுஶ்ருதே ஸ்வதந்த்ரோऽபி தோஷஜநிதோ மதோ பவதீதி வ்யாக்யாதம்| அத ஏவ சரகே விதிஶோணிதீயாத்யாயே உந்மாதாத்பதகேவ படிதஃ ஸ நிதாநசிகித்ஸித இதி||௨-௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸாமாந்யஹேதுமாஹ– விருத்தேத்யாதி| துஷ்டஂ கரஸஹிதமந்நாதி| ப்ரதர்ஷணஂ ‘தஷ’ ப்ரதர்ஷணே, இத்யஸ்மாத் ப்ரதர்ஷணமபிபவஃ| பயஹர்ஷபூர்வோ மநோऽபிகாத இதி பயஹர்ஷாப்யாஂ மநஸோऽபிபவஃ; பயஹர்ஷபூர்வ இதி பயஂ ஹர்ஷோ த்வௌ வா பூர்வஂ யஸ்ய ஸ ததா; பூர்வஶப்தோऽத்ர காரணவாசீ, சகாரோऽத்ர லுப்தநிர்திஷ்டோ த்ரஷ்டவ்யஃ, தேந காமக்ரோதலோபாதயோऽபி காரணமிதி ஜேஜ்ஜடஃ; அந்யே த்வாஹுஃ– க்ரோதாதிபிரபி பயஹர்ஷபூர்வக ஏவ பவதீதி தேந தௌ நிர்திஷ்டௌ| விஷமாஶ்ச சேஷ்டா இதி விஷமாங்கந்யாஸபலவத்விக்ரஹாதய உந்மாதஹேதவ இதி யோஜ்யம்||௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தஸ்ய ஸாமாந்யஹேதுமாஹ– விருத்தேத்யாதி| துஷ்டஂ கரதுஷ்டமந்நாதி, அஶுசி போஜநஂ சாண்டாலாதிஸ்பஷ்டஂ, ப்ரதர்ஷணஂ நிந்தாத்யபிபவநஂ, மநோபிகாத இதி பயஹர்ஷாப்யாஂ மநோபிபவஃ, பயஹர்ஷபூர்வ இதி பயஹர்ஷௌ பூர்வௌ யஸ்வ ஸ ததா| பூர்வஶப்தோऽத்ர காரணவாசீ, சகாரோऽத்ர லுப்தநிர்திஷ்டோ த்ரஷ்டவ்யஃ, தேந காமக்ரோதலோபாதயோऽபி காரணமிதி ஜேஜ்ஜடஃ| அந்யே த்வாஹுஃ– க்ரோதாதிபிரபி பயஹர்ஷபூர்வக ஏவ பவதீதி, தேந தௌ நிர்திஷ்டாவிதி| விஷமாஶ்சேஷ்டா இதி விஷமாங்கந்யாஸபலவத்விக்ரஹாதயஃ, உந்மாதஹேதுரிதி யோஜ்யம்||௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸம்ப்ராப்திமாஹ– தைரித்யாதி| தைருக்தஹேதுபிஃ| அல்பஸத்த்வஸ்ய அல்பஸத்த்வகுணஸ்யேதி சக்ரஃ; ஜேஜ்ஜடஸ்த்வாஹ– ஸத்த்வஂ மநஃ, தஸ்ய சால்பத்வஂ ரஜஸ்தமோப்யாமாவதத்வேநால்பஜ்ஞாநஜநகத்வாத்| மலா வாதாதயஃ| புத்தேர்நிவாஸஂ ஹதயமித்யநேந ஹதயஸ்யாஶ்ரயஸ்ய துஷ்ட்யா ததாஶ்ரிதஜ்ஞாநஸ்யாபி துஷ்டிர்பவதீதி தர்ஶயதி| ஸ்ரோதாஂஸி மநோவஹாநீதி ஹதயாஶ்ரிதா தஶ தமந்யஃ; ஏதச்ச விஶேஷேண போத்யஂ, நிகிலதேஹஸ்ரோதஸாமேவ மநோऽதிஷ்டாநத்வேந சரகே தர்ஶிதத்வாத்| அதிஷ்டாய வ்யாப்யேத்யர்தஃ||௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸம்ப்ராப்திமாஹ– தைரித்யாதி| தைருக்தஹேதுபிரல்பஸத்த்வஸ்ய நரஸ்ய மலா வாதாதயஃ ப்ரதுஷ்டாஃ ஸந்தோ புத்தேர்நிவாஸஂ ஹதயஂ ப்ரதூஷ்ய மநோவஹாநி ஸ்ரோதாஂஸி அதிஷ்டாய வ்யாப்ய ஆஶு சேதஃ ப்ரமோஹயந்தி| அல்பஸத்த்வஸ்யால்பஸத்வகுணஸ்யேதி சக்ரஃ; ஜேஜ்ஜடஸ்த்வாஹ– ஸத்த்வஂ மநஃ, தஸ்ய சால்பத்வஂ ரஜஸ்தமோபிபூதத்வேநால்பஜ்ஞாநஜநகத்வாத்| புத்தேர்நிவாஸஂ ஹதயமித்யநேந ஹதயமாஶ்ரிதா தமந்யஃ, ஏதச்ச விஶேஷேண போத்யஂ, நிகிலதேஹஸ்ரோதஸாமேவ மநோதிஷ்டாநத்வேந சரகே தர்ஶிதத்வாத்| அதிஷ்டாய வ்யாப்ய||௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸாமாந்யரூபமாஹ– தீவிப்ரம இத்யாதி| ஏதத் ஸாமாந்யஂ பூர்வரூபமிதி ஜேஜ்ஜடஃ, ஸாமாந்யரூபமிதி சக்ரஃ| தீவிப்ரமோ ப்ராந்தஜ்ஞாநத்வம்| ஸத்த்வபரிப்லவோ மநஸஶ்சஞ்சலத்வம்| அதீரதா காதரத்வம்| அபத்தவாக்த்வமஸம்பத்தவசநத்வம்| லிங்க்யதேऽநேநேதி லிங்க, தேந பூர்வரூபஂ ரூபஂ சேதி வ்யாக்யாதம்||௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பூர்வரூபமாஹ– தீத்யாதி| தீவிப்ரமோ ப்ராந்தஜ்ஞாநத்வஂ, ஸத்த்வபரிப்லவோ மநஸஶ்சஞ்சலத்வம்| அந்யே ஸத்த்வகுணஸ்யேதி| பர்யாகுலா தஷ்டிரிதி ஆகுலாபலோகநம்| அதீரதா காதரத்வம்| அபத்தவாக்த்வஂ அஸம்பத்தவசநத்வம்| ஹதயஂ ஶூந்யமித்யந்தஂ தீவிப்ரமத்வாதி ஸாமாந்யலக்ஷணமேவாஹ||௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வாதஜமாஹ– ரூக்ஷேத்யாதி| விரேகஶப்தேநாத்ர வாந்திரப்யபிதீயதே, விரேசயதி தேஹாந்மலஂ பதக்கரோதீதி வ்யுத்பத்த்யா| அஸ்தாநஹாஸேத்யாதி அஸ்தாநேऽவிஷயே ஹாஸோऽஸ்தாநஹாஸஃ; ஏவமஸ்தாநஶப்தஃ ஸ்மிதாதிஷு ப்ரயோஜ்யஃ| ஸ்மிதமீஷத்தாஸஃ| அங்கவிக்ஷேபோ விருத்தசேஷ்டா| ஜீர்ணே பலமிதி ஜீர்ணே ஆஹாரே வ்யாதேர்பலஂ பவதி||௭-௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

வாதிகமாஹ– ரூக்ஷேத்யாதி| ஏதத்வாதிகோந்மாதலக்ஷணம்| ரூக்ஷால்பஶீதாந்நைர்போஜ்யைஃ| விரேகஶப்தேநாத்ர வாந்திரப்யபிதீயதே, விரேசயதி தேஹாந்மலஂ பதக் கரோதீதி வ்யாக்யாநாத்| தாதுக்ஷயோ ரஸாதிதாதுக்ஷயஃ| ஏதைர்துஷ்டோ வாயுஶ்சிந்தாஶோகாதிதுஷ்டஂ ஹதயஂ மநஃ ப்ரவிஶ்ய புத்திஂ ஸ்மதிஂ ச ஶீக்ரமுபஹந்தி| அநுபூதார்தஸ்மரணஂ ஸ்மதிஃ| அஸ்தாநஹாஸ்யஂ அவிஷயே ஹாஸ்யம்| ஏவமஸ்தாநஶப்தஃ ஸ்மிதாதிஷு யோஜ்யஃ| ஸ்மிதமீஷத்தாஸஃ, அங்கவிக்ஷேபணஂ விருத்தசேஷ்டா, பாருஷ்யஂ ரௌக்ஷ்யஂ, கார்ஶ்யஂ கஶதா, அருணவர்ணதா ஈஷத்ரக்தவர்ணதா, ஜீர்ணே பலமிதி ஜீர்ணே ஆஹாரே வ்யாதேர்பலஂ பவதீத்யர்தஃ||௭-௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பித்தஜமாஹ– அஜீர்ணேத்யாதி| அஶீதைரிதி உஷ்ணைஃ| உந்மாதமத்யுக்ரமிதி அத்யுக்ரஂ தீவ்ரவேகம், ‘உந்மாதயத்யுக்ரம்’ இதி பாடாந்தரே உக்ரஂ யதா பவதி ததா உந்மாதஂ ஜநயதி| அநாத்மகஸ்ய அநாத்மவதஃ| பூர்வவதிதி சிந்தாதிதுஷ்டஹதயஸ்ய புத்த்யாதிகமுபஹத்யேத்யாதிஸம்ப்ராப்த்யா| குர்யாதிதி வக்ஷ்யமாணஂ லிங்கமிதி ஶேஷஃ| அத்ர பக்ஷே கிஂ தல்லிங்கமித்யாஹ– அமர்ஷேத்யாதி– அமர்ஷோऽஸஹிஷ்ணுத்வஂ, ந து ரோஷஃ; தஸ்ய வக்ஷ்யமாணத்வாத்| ஸஂரம்ப ஆரபடீ; விநக்நபாவோ நக்நத்வம்| ஸந்தர்ஜநஂ பரித்ராஸநம், அதித்ரவணஂ பலாயநம், ஔஷ்ண்யஂ காத்ரஸ்ய; ‘ஔஷ்ட்யம் இதி பாடாந்தரே விகதௌஷ்டத்வம்| ப்ரச்சாயஶீதாந்நஜலாபிலாஷ இதி சாயாயாஂ ஶீதயோரந்நஜலயோரபிலாஷஃ||௯-௧௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பைத்திகமாஹ– அஜீர்ணேத்யாதி| அஜீர்ணாதிபிஶ்சிதஂ ஸஞ்சயதாஂ கதம்| உதீர்ணவேகஂ பித்தஂ பூர்வவத் சிந்தாதிதுஷ்டஹதயஸ்ய புத்த்யாதிகமுபஹந்தி| அஜீர்ணமவிதக்தம், அஶீதைஃ உஷ்ணைஃ, உக்ரஂ தீவ்ரஂ யதா பவதி ததா உந்மாதஂ ஜநயதி| அநாத்மகஸ்ய அநாத்மவதஃ| அமர்ஷஂ அஸஹிஷ்ணுத்வஂ, ஸஂரம்ப ஆரபடீ, ஹஸ்தபாதாதிவிக்ஷேபணமித்யந்யே| விநக்நபாவோ வஸ்த்ராதித்யாகஃ| ஸந்தர்ஜநஂ பரித்ராஸநஂ பர்த்ஸநமபரஸ்யேத்யர்தஃ| அபித்ரவணஂ பலாயநம்| ஔஷ்ண்யஂ காத்ரஸ்ய, ‘ஔஷ்ட்யம்’ இதி பாடாந்தரஂ, தத்ர விகதௌஷ்டத்வம்| சோஷோ தாஹவிஶேஷஃ| ப்ரச்சாயேத்யாதி சாயாயாஃ ஶீதயோஶ்சாந்நஜலயோரபிலாஷஃ| பீதா ச பாஃ பீதவர்ணதா||௯-௧௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

கபஜமாஹ– ஸம்பூரணைரித்யாதி| மந்தவிசேஷ்டிதஸ்ய ஆயாஸஶூந்யஸ்ய| ஸம்பூரணைர்போஜநாதிபிஃ, கபோ துஷ்ட இதி ஸம்பந்தஃ| ஸோஷ்மா ஸபித்தஃ| கபேநாபி க்ரியமாண உந்மாதோऽவஶ்யஂ ஸபித்தேந க்ரியதே வ்யாதிமஹிம்நா, யதா மூர்சா| அந்யே த்வாஹுஃ– கேவலகபேநாபி க்ரியதே, ஸோஷ்மபதேந து த்வந்த்வஜோऽபி பவதீதி ஸூச்யதே| அந்யே த்வாஹுஃ– ஊஷ்மஶப்தேந ஶக்திருச்யதே, தேநோத்கஷ்டஶக்திகஃ கப இத்யர்தஃ| மர்மணீதி ஹதயே| விகாரமுந்மாதம்| வாகித்யாதி நாரீவிவிக்தப்ரியதேதி நாரீப்ரியதா விஜநப்ரியதா ச| பலஂ ச புக்தே இதி ‘வ்யாதேஃ’ இதி ஶேஷஃ| நகாதீத்யாதிஶப்தேந த்வங்மூத்ரநேத்ராதீநாஂ க்ரஹணம்||௧௧-௧௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஶ்லைஷ்மிகமாஹ– ஸம்பூரணைரித்யாதி| மந்தவிசேஷ்டிதஸ்ய ஆயாஸஶூந்யஸ்ய; ஸம்பூரணைரதிபோஜநாதிபிஃ கபோ துஷ்ட இதி ஸம்பந்தஃ| ஸோஷ்மா ஸபித்தஃ| கபேநாபி க்ரியமாண உந்மாதோऽவஶ்யஂ ஸபித்தேந க்ரியதே வ்யாதிமஹிம்நா, யதா மூர்சா| அந்யே த்வாஹுஃ– கேவலேநாபி கபேந ஸ க்ரியதே, ஸோஷ்மபதேந து த்வந்த்வஜோऽபி பவதீதி ஸூச்யதே| அந்யே த்வாஹுஃ– ஊஷ்மஶப்தேந ஶக்திருச்யதே, தேநோத்கஷ்டஶக்திகஃ கப இத்யர்தஃ| மர்மணி ஹதயே| சித்தஂ ப்ரமோஹயந் புத்திஂ ஸ்மதிஂ சோபஹத்ய விகாரமுந்மாதம்| வாக்சேஷ்டிதஂ மந்தம்| அல்பம் அரோசகதா| நாரீவிவிக்தப்ரியதா நாரீப்ரியதா, விஜநப்ரியதா ச| நித்ராபாஹுல்யஂ ததா சர்திஃ, லாலாஸ்ராவஶ்ச பலஂ ச புங்க்தே நாஶயதி, ‘வ்யாதேஃ’ இதி ஶேஷஃ| நகநேத்ராதீநாஂ ஶௌக்ல்யம்||௧௧-௧௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸாந்நிபாதிகமாஹ– ய இத்யாதி| ஸர்வைஃ ஸமஸ்தைரிதி ஸர்வைரிதி கத்வாऽபி யத் ஸமஸ்தைரிதி கரோதி தேநைவஂ போதயதி– வாதாதயோऽநேகைஃ ஸ்வநிதாநைஃ குபிதா உந்மாதஂ ஜநயந்தி, நது ப்ரத்யேகமேகநிதாநகுபிதாஃ| விருத்தபைஷஜ்யவிதிர்விவர்ஜ்ய இதி அயமபிஸந்திஃ– த்ரிதோஷஜே ப்ரத்யேகஂ வாதாதிப்ரத்யநீகா க்ரியா கார்யா, ஸா ச பரஸ்பரவிரோதிநீ, த்ரிதோஷஹரஂ ச கிஞ்சிதேவ த்ரவ்யமாமலக்யாதி, தத்து நாத்ர யௌகிகஂ “ந ஹி ஸர்வாணி ஸர்வத்ர யௌகிகாநி பவந்தி” இதி வசநாத்| நநு, யத்யேவஂ ததா ஸர்வ ஏவ ஹி த்ரிதோஷஜவிகாரா அஸாத்யாஃ பவேயுரித்யத உக்தம்– தாதகிதி| கோऽப்யயஂ ஸம்ப்ராப்திவிஶேஷோ ரோகவிஶேஷோ வா, யேநாயஂ விருத்தபைஷஜ்யவிதிர்ந து ஸர்வ இத்யர்தஃ| அந்யே த்வாஹுஃ– ஸர்வைஃ ஸமஸ்தைர்ஹேதுபிர்யைஃ கதஃ ஸ ஏவாஸாத்யஃ, ந த்வல்பஹேதுகத இதி||௧௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸாந்நிபாதிகமாஹ– ய இத்யாதி| ஸந்நிபாதக்ரஹணேநைவ ஸர்வாத்மகத்வஂ லப்தஂ புநஃ ஸர்வைரிதி யத்க்ரஹணஂ கதஂ தத்ரஜஸ்தமோக்ரஹணார்தஂ, தேந ரஜஸ்தமோமிலிதைரித்யர்தஃ; தேந வாதாதயோ ரஜஸ்தமோபிஃ மநோதோஷைர்மிலிதாஃ ஸமஸ்தைஶ்ச நிதாநைஃ குபிதா உந்மாதஂ ஜநயந்தி| ஸர்வாணி ரூபாணி ஸர்வதோஷலக்ஷணாநி பிபர்தி| தாதகிதி தாதஶஃ| கோऽப்யேஷ த்ரிதோஷஸம்ப்ராப்திவிஶேஷோ ரோகவிஶேஷோ வா, யேநாயஂ விருத்தபைஷஜ்யவிதிர்விவர்ஜ்யஃ; விருத்தபைஷஜ்யவிதிரிதி கோऽர்தஃ? த்ரிதோஷஜே ப்ரத்யேகஂ வாதாதிப்ரத்யநீகா க்ரியா கார்யா, ஸா ச பரஸ்பரவிரோதிநீ, த்ரிதோஷஹரஂ ச கிஞ்சிதேவ த்ரவ்யமாமலகாதி, தச்ச நாத்ர யௌகிகமித்யர்தஃ||௧௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஶோகாதிஜமாஹ– சோரைரித்யாதி| க்ஷதே உபஹதே, ப்ரியயா ரிரஂஸோஃ காமுகஸ்ய அப்ராப்தயா ப்ரியயா க்ஷதே மநஸீதி ஸம்பந்தஃ| தஸ்ய லக்ஷணமாஹ– சித்ரமித்யாதி| சித்ரஂ விவிதம்| மநோऽநுகதஂ கோப்யமபி| விஸஞ்ஜ்ஞோ விபரீதஜ்ஞாநஃ, அத ஏவ மூடஃ||௧௪||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

மநோதுஃகஜமாஹ– சௌரைரித்யாதி| நரேந்த்ரபுருஷைஃ நபாதிகாரிபிஃ, அரிபிஃ, அந்யைரிதி ஸிஂஹகஜாதிபிஃ, வித்ராஸிதஸ்ய க்ரோதஶஸ்த்ராதிபிஃ; த்ரவ்யவிநாஶாத் புத்ராதிமரணாத்வா, ததா ரிரஂஸோஃ காமுகஸ்ய ப்ரியாயா அப்ராப்த்யா, காடஂ க்ஷதே மநஸீதி ஸம்பந்தஃ| தஸ்ய ரூபமாஹ– சித்ரமித்யாதிநா| சித்ரஂ விவிதஂ மநோऽநுகதஂ கோப்யமபி ப்ரவீதி| விஸஞ்ஜ்ஞோ விபரீதஜ்ஞாநஃ, அத ஏவ மூடஃ||௧௪||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

விஷஜமாஹ– ரக்தேக்ஷண இத்யாதி| ஹதபலேந்த்ரியபா இதி ஹதஂ பலமிந்த்ரியாணி பாஶ்ச யஸ்ய ஸ ததா| பா தீப்திஃ||௧௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ரக்தேக்ஷண இத்யாதி| ஹதஂ பலமிந்த்ரியாணி பாஃ ஶரீரதீப்திஶ்ச யஸ்ய ஸ ததா| ஶ்யாவாநநஃ கஷ்ணமுகஃ விஷஜநிதோந்மாதேந||௧௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஸாத்யலக்ஷணமாஹ– அவாஞ்சீத்யாதி| அவாஞ்சீ அதோமுகஃ, உதஞ்சீ ஊர்த்வமுகஃ, அத ஏவாந்யே ‘அவாங்முகஸ்தூந்முகோ வா’ இதி படந்தி| ஜாகரூகோऽநித்ரஃ||௧௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஸாத்யலக்ஷணமாஹ– அவாஞ்சீத்யாதி| அவாஞ்சீ அவாங்முகஃ, உதஞ்சீ ஊர்த்வமுகஃ| ‘அவாங்முகஸ்தூந்முகோ வா’ இதி கேசித்படந்தி| க்ஷீணஂ மாஂஸஂ பலமோஜஶ்ச யஸ்ய ஸ ததா| ஜாகரூகஃ கதநித்ரஃ||௧௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பௌதிகோந்மாதஸ்ய ஸாமாந்யலக்ஷணமாஹ– அமர்த்யவாகித்யாதி| அமர்த்யா அமநுஷ்யா அநுசிதா வா வாகாதயோ யஸ்ய ஸ ததா| விக்ரமஃ பராக்ரமஃ, வீர்யஂ ஶக்திஃ, சேஷ்டா ஶாரீரிகீ க்ரியா| ஜ்ஞாநாதிவிஜ்ஞாநபலாதிபிரிதி உபலக்ஷணே ததீயா| ஜ்ஞாநஂ தத்த்வஜ்ஞாநஂ, விஜ்ஞாநஂ ஶில்பாதிஜ்ஞாநஂ; கிஂவா ஜ்ஞாநஂ ஶாஸ்த்ரஜ்ஞாநஂ, விஜ்ஞாநஂ ததர்தநிஶ்சயஃ; ஆதிஶப்தேந ஸ்மத்யாதீநாஂ க்ரஹணஂ, தேஷாஂ பலம்| அநியத இதி ந வாதஜாதிவதாஹாரஜீர்ணாதிகாலவத் காலநியமஃ| நியத இதி பாடே து வக்ஷ்யமாணநியததித்யாதீநாஂ க்ரஹணஂ “தேவக்ரஹாஃ பௌர்ணமாஸ்யாஂ” இத்யாதி| பூதஶப்தேநாத்ர ஸர்வ ஏவ வக்ஷ்யமாணா தேவதயோऽபிதீயந்தே||௧௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பூதஜமுந்மாதமாஹ– அமர்த்யவாகித்யாதி| அமர்த்யாநாமமநுஷ்யாணாமநுசிதா வாகாதயோ யஸ்ய ஸ ததா| விக்ரமஃ பராக்ரமஃ, வீர்யஂ ஶக்திஃ, சேஷ்டா ஶரீரக்ரியா| ஜ்ஞாநாதிவிஜ்ஞாநபலாதிபிரிதி உபலக்ஷணே ததீயா| ஜ்ஞாநஂ தத்வஜ்ஞாநஂ, விஜ்ஞாநஂ ஶில்பாதிஜ்ஞாநஂ, கிஂவா ஜ்ஞாநஂ ஶாஸ்த்ரஂ, விஜ்ஞாநஂ ததர்தநிஶ்சயஃ| ஆதிஶப்தேந ஸ்மத்யாதீநாஂ க்ரஹணஂ, தேஷாஂ பலம்| அநியத இதி கதாசிந்மத்யாஹ்நே, கதாசித்ப்ரதோஷே, ந து வாதாதிஜவதாஹாரஜீர்ணாதிகாலநியமஃ, தஂ பூதோத்தமுந்மாதஂ கதயேத்| ‘நியதா’ இதி பாடே து வக்ஷ்யமாணநியததித்யாதீநாஂ க்ரஹணஂ, தேவக்ரஹாஃ பௌர்ணமாஸ்யாமித்யாதி| பூதஶப்தேநாத்ர ஸர்வே வக்ஷ்யமாணா தேவாதயோऽபிதீயந்தே||௧௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

தேவஜுஷ்டமாஹ– ஸந்துஷ்ட இத்யாதி| அதிதிவ்யமால்யகந்த இதி அதிமாத்ரோ திவ்யமால்யஸ்யேவ கந்தோ யஸ்ய ஸ ததா| நிஸ்தந்த்ரீஃ அநித்ரஃ| அவிததஂ ஸத்யம்| விதேஹேऽபி “நிஃஸ்வப்நஂ ஸத்யஸஂஸ்கதபாஷிணம்” இதி படிதம்| ப்ரஹ்மண்யோ ப்ராஹ்மணாநுரக்தஃ| தேவஜுஷ்டோ தேவக்ரஹபீடிதஃ| தேவக்ரஹணேந கணமாதகாதயோऽபி க்ராஹ்யாஃ| விதேஹேऽபி பட்யதே “க்ரோதநஃ ஸ்ரஸ்தஸர்வாங்கோ லாலாபேநாவிலாநநஃ| நித்ராலுஃ கம்பநோ மூகோ கணமாதபிரர்திதஃ||” இதி||௧௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தேவஜுஷ்டமாஹ– ஸந்துஷ்ட இத்யாதி| ஸந்துஷ்டஃ ஸந்தோஷவாந்| ஶுசிஃ ஸ்நாநாசமநாதிநா| அதிமாத்ரஂ திவ்யமால்யஸ்யேவ கந்தோ யஸ்ய ஸ ததா| நிஸ்தந்த்ரீஃ நித்ராரஹிதஃ, அவிததஂ ஸத்யஂ ஸஂஸ்கதஂ ச ப்ரபாஷத இதி| விதேஹேऽப்யுக்தம்– “நிஃஸ்வப்நஂ ஸத்யஸஂஸ்கதபாஷணம்” இதி| தேஜஸ்வீ தேஜோயுக்தஃ, ஸ்திரநயநஃ நிமேஷரஹிதஃ, வரதாதா யதஃ ப்ரஹ்மண்யஃ ப்ராஹ்மணாநுரக்தஃ| தேவபூதஜுஷ்டஃ தேவக்ரஹபீடிதஃ| தேவக்ரஹணேந கணமாதகாதயோ க்ராஹ்யாஃ| யதுக்தஂ விதேஹே– “க்ரோதநஃ ஸ்தப்தஸர்வாங்கோ லாலாபேநாவிலாநநஃ| நித்ராலுஃ கம்பநோ மூகோ கணமாதபிரர்திதஃ” இதி||௧௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

தேவஶத்ருஜுஷ்டமாஹ– ஸஂஸ்வேதீத்யாதி||௧௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஸுரஜுஷ்டமாஹ– ஸஂஸ்வேதீத்யாதி| யஃ ஸஂஸ்வேதீ ஸ்வேதவாந், ப்ராஹ்மணகுருதேவாநாஂ நிந்தகஃ, ஜிஹ்மாக்ஷஃ குடிலதஷ்டிஃ, விமார்கதஷ்டிஃ, ஶ்ருதிதர்மநிந்தகஃ; அந்நஂ ஶாலிமாஂஸாதி, பாநஂ க்ஷீரமத்யாதி, தைஃ ஸந்துஷ்டோ ந பவதி| துஷ்டாத்மா பாபபுத்திஃ| ஏவஂவிதோ தேவஶத்ருஜுஷ்டோ பவதி||௧௯||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

கந்தர்வாவிஷ்டமாஹ– ஹஷ்டேத்யாதி| புலிநஂ தோயோஜ்ஜிதஂ தடம், அந்தரஂ மத்யஂ விஶேஷோ வா| ஸ்வாசாரோऽநிந்திதாசாரஃ| ப்ரியேத்யாதி ப்ரியாணி பரி ஸர்வதோ கீதகந்தமால்யாநி யஸ்ய ஸ ததா| நத்யந்நித்யாதி சாரு (யதா பவதி ததா) நத்யந்நல்பஶப்தஂ யதா பவதி ததா ப்ரஹஸதீதி யோஜ்யம்||௨௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

கந்தர்வாவிஷ்டமாஹ– ஹஷ்டாத்மேத்யாதி| ஹஷ்டாத்மா சிந்தாதிரஹிதஃ ஸந்துஷ்டாத்மா| புலிநஂ நத்யாதிதடஂ, வநமுத்யாநஂ, தயோரந்தரஂ மத்யஂ, தத்விஶேஷாத் ஸேவத இதி| ஸ்வாசாரஃ அநிந்திதாசாரஃ| ப்ரியாணி பரி ஸமந்ததோபாவேந கீதகந்தமால்யாநி யஸ்ய ஸ ததா| நத்யந்நித்யாதி சாரு யதா பவதி ததா நத்யந்; அல்பஶப்தோ யதா பவதி ததா ப்ரஹஸந்நிதி யோஜ்யம்||௨௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

யக்ஷாவிஷ்டமாஹ– தாம்ராக்ஷ இத்யாதி| ப்ரியேத்யாதி ப்ரியஂ ஶோபநஂ, தநு ஸூக்ஷ்மஂ ரக்தஂ ச வஸ்த்ரஂ தர்துஂ ஶீலஂ யஸ்ய ஸ ததா||௨௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

யக்ஷஜுஷ்டமாஹ– தாம்ராக்ஷ இத்யாதி| தாம்ராக்ஷோ ரக்தநேத்ரஃ| ப்ரியஂ ஶோபநஂ தநு ஸூக்ஷ்மஂ ரக்தவஸ்த்ரஂ தர்துஂ ஶீலஂ யஸ்ய ஸ ததா| கம்பீரஃ அநாகுலிதாந்தஃகரணஃ, த்ருதகதிஃ உத்தாலகதிஃ; அல்பவாக் அல்பபாஷீ, ஸஹிஷ்ணுஃ ஸஹநஶீலஃ| கஸ்மை கிஂ ததாமீத்யேவஂ வததி||௨௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பிதஜுஷ்டமாஹ– ப்ரேதாநாமித்யாதி| ப்ரேதாநாஂ மதபிதணாஂ, ஸம்பந்தமாத்ரவிவக்ஷயா ந சதுர்தீ| திஶதி ததாதி| ஸஂஸ்தரேஷு குஶபத்ராதிரசிதாஸ்தரணேஷு| அபஸவ்யவஸ்த்ரோ வாமோத்தரீயஃ| மாஂஸேப்ஸுரித்யாதி| ஏததபிதாநப்ரயோஜநஂ யஸ்மிந் யஸ்யேச்சா பவதி தஸ்ய தேநைவ பலிர்தாதவ்யஃ; ஏவமந்யத்ராபி த்ரஷ்டவ்யம்| தத்பக்தஃ பிதபக்தஃ||௨௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பிதக்ரஹஜுஷ்டமாஹ– ப்ரேதாநாமித்யாதி| ப்ரேதாநாஂ பிதணாஂ, ஸம்பந்தமாத்ரஸ்ய விவக்ஷிதத்வாந்ந சதுர்தீ| திஶதி ததாதி, ஸஂஸ்தரேஷு குஶபத்ராதிரசிதஸஂஸ்தரணேஷு, பிண்டாந் அந்நமயாந், ஶாந்தாத்மா ஶாந்தஸ்வபாவஃ, ஜலமபி சேதி ந பரஂ தர்பஸஂஸ்தரேஷு பிண்டாந் அபஸவ்யவஸ்த்ரோ வாமோத்தரீயோ ததாதி கிந்து ஜலமபி சேத்யர்தஃ| ‘அபஸவ்யஹஸ்தஃ’ இதி பாடே தக்ஷிணஹஸ்தஃ| மாஂஸேப்ஸுரித்யாதி ஏததபிதாநப்ரயோஜநஂ யஸ்ய யத்ரேச்சா பவதி தஸ்ய தேநைவ பலிர்தாதவ்யஃ| ஏவமந்யத்ராபி த்ரஷ்டவ்யம்| பாயஸஃ க்ஷீரஸித்தாஸ்தண்டுலாஃ, அபிகாமோऽபிலாஷுகஃ| தத்பக்தஃ பிதபக்தஃ; தத்பக்தஃ திலாதிபோஜந இதி டல்ஹணஃ||௨௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

நாகாவிஷ்டமாஹ– யஸ்த்வித்யாதி| ப்ரஸரதி ஸர்பவதிதி உரஸா கச்சதி| ஸக்கண்யௌ ஓஷ்டப்ராந்தௌ| ஸக்கணீஶப்த ஈகாராந்தோऽப்யஸ்தீத்யுந்நேயம்||௨௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸர்பக்ரஹஜுஷ்டமாஹ– ய இத்யாதி| உர்வ்யாஂ பூமௌ ஸர்பவதுரஸா கச்சதி, ஸக்கண்யௌ ஓஷ்டப்ராந்தௌ ஜிஹ்வயா விலிஹதி| க்ரோதாலுஃ கோபநஃ, குடாதிப்ரியஃ, புஜங்கமக்ரஹேண ஜுஷ்டோ ஜ்ஞேயஃ||௨௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ராக்ஷஸாவிஷ்டமாஹ– மாஂஸேத்யாதி| நிஶாவிஹாரீ நிஶாயாமேவ ப்ரமணஶீலஃ| ராக்ஷஸஶப்தேந ப்ரஹ்மராக்ஷஸாதயோऽபி க்ராஹ்யாஃ| ததா ராக்ஷஸாநந்தரஂ விதேஹோऽபி படதி– “தேவவிப்ரகுருத்வேஷீ வேதவேதாங்கநிந்தகஃ| ஆத்மபீடாகரோ ஹாஸீ ப்ரஹ்மராக்ஷஸஸேவிதஃ||” இதி||௨௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ராக்ஷஸஜுஷ்டமாஹ– மாஂஸேத்யாதி| விவிதஸுராவிகாராஃ பைஷ்டீப்ரபதயஃ, பஶமதிஶயேந லஜ்ஜாரஹிதஃ, அதிநிஷ்டுரஃ தயாரஹிதஃ, விபுலபலஃ அந்நாத்விநாऽபி ப்ரபூதபலஃ, நிஶாவிஹாரீ நிஶாயாமேவ ப்ரமணஶீலஃ, ஶௌசத்விட் அஶுசிஃ| ராக்ஷஸக்ரஹணேந ப்ரஹ்மராக்ஷஸாதயோऽபி கஹ்யந்தே| யதோ ராக்ஷஸாநந்தரஂ விதேஹே பட்யதே– “தேவவிப்ரகுருத்வேஷீ வேதவேதாங்கநிந்தகஃ| ஆத்மபீடாகரோ ஹாஸீ ப்ரஹ்மராக்ஷஸஸேவிதஃ” இதி||௨௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பிஶாசாவிஷ்டமாஹ– உத்தஸ்த இத்யாதி| உத்தஸ்த ஊர்த்வபாஹுஃ; ‘உத்வஸ்த்ர’ இதி பாடாந்தரஂ ந்யாய்யஂ, விதேஹேऽபி திகம்பரபாடாத்; உத்வஸ்த்ரோ நக்நஃ| பருஷோ ரூக்ஷஃ| லோலஃ ஸர்வஸ்மிந்நந்நே பாநே ச ஸதஷ்ணஃ| ‘லோலுஃ’ இதி பாடாந்தரே ஸ ஏவார்தஃ| வ்யாசேஷ்டந்நிதி விருத்தமாசேஷ்டந்||௨௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பிஶாசஜுஷ்டமாஹ– உத்தஸ்த இத்யாதி| உத்தஸ்த ஊர்த்வபாஹுஃ| ‘உத்வஸ்த்ரஃ’ இதி பாடே உத்வஸ்த்ரோ நக்நஃ, விதேஹேऽபி திகம்பர இதி பாடாத்| கஶோ நிர்மாஂஸஃ, பருஷோ ரூக்ஷஃ, விருத்தலாபீ விருத்தபாஷீ| ‘அசிரப்ரலாபீ’ இதி பாடாந்தரம்| துர்கந்தஃ, அதிலோலஃ ஸர்வஸ்மிந்நந்நபாநே ஸதஷ்ணஃ, அதிசபல இத்யந்யே; ‘அதிலோலுஃ’ இதி பாடாந்தரே அஶநலோலுப இத்யர்தஃ| பஹ்வாஶீ ப்ரசுரபோக்தா| விஜநஂ நிர்ஜநஸ்தாநஂ, ஹிமாம்பு ஶீதாம்பு, தயோஃ ஸேவீ, ராத்ரேஃ ஸேவீ ராத்ரிவிசாரீத்யர்தஃ| ‘விஜநவநாந்தரோபஸேவீ’ இதி பாடாந்தரம்| வ்யாசேஷ்டந் விவிதஂ சேஷ்டந்; ‘வ்யாசேஷ்டம்’ இதி பாடாந்தரே விருத்தசேஷ்டஂ யதா பவதி ததா ப்ரமதி||௨௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

த்ரிவிதஂ ஹி ஹிஂஸாக்ரீடாபூஜார்தஂ க்ரஹா கஹ்ணந்தி| யதுக்தம்– “அஶுசிஂ பிந்நமர்யாதஂ க்ஷதஂ வா யதி வாऽக்ஷதம்| ஹிஂஸ்யுர்ஹிஂஸாவிஹாரார்தஂ ஸத்காரார்தமதாபி ச||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௬௦) இதி| தத்ர ஹிஂஸார்தஂ கஹீதோऽஸாத்யோ பவதி, தஸ்ய ஶ்லோகார்தத்வயேந லக்ஷணமாஹ– ஸ்தூலாக்ஷ இத்யாதி| ஸ்தூலாக்ஷோ விகதநேத்ர இதி ஜேஜ்ஜடஃ| த்ருதமடநோ த்ருதகதிஃ, அத ஏவ ‘த்வரிதகதிஃ’ இதி ஜேஜ்ஜடேந படிதம்| யஶ்சேத்யாதி| பர்வதாதிபதிதஃ ஸந் யோ கஹ்யதே ஸோऽப்யஸாத்யஃ, நகோ வக்ஷஃ| ஸர்வ ஏவோந்மாதீ த்ரயோதஶேऽப்தே தேவதாதிகஹீதோऽப்யஸாத்யஃ| விதேஹேऽதிகமப்யஸாத்யலக்ஷணஂ பட்யதே– “மேட்ரப்ரவத்தஃ க்ஷதஜஃ ஸாஸ்ராக்ஷஃ ஸ்ருதநாஸிகஃ| ரூக்ஷஜிஹ்வஃ பூதிகர்போ ஹதவாகதிதுர்பலஃ||” இத்யாதி||௨௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

த்ரிவிதஂ ஹி ஹிஂஸாக்ரீடாபூஜார்தஂ க்ரஹா கஹ்ணந்தி| யதுக்தம்– “அஶுசிஂ பிந்நமர்யாதஂ க்ஷதஂ வா யதி வாऽக்ஷதம்| ஹிஂஸ்யுர்ஹிஂஸாவிஹாரார்தஂ ஸத்காரார்தமதாபி ச” இதி| அஸ்யார்தஃ பிந்நமர்யாதஂ ஶ்ருதிஸ்மத்யுதிதகர்மணோऽந்யத்ர கர்மணி ப்ரவத்தஂ அபக்ஷ்யாகம்யாஹிஂஸாதிப்ரவத்தத்வாத்| க்ஷதஂ ஸவ்ரணஂ, மாஂஸஶோணிதப்ரியத்வாத்| அக்ஷதமபி ஶௌசாதிரஹிதம்| அத்ர விஹாரஶப்தேந ரதிரபிதீயதே| ஸத்காரஃ பூஜா| தத்ர ஹிஂஸார்தஂ கஹீதோऽஸாத்யோ பவதி| தஸ்ய லக்ஷணமாஹ– ஸ்தூலாக்ஷ இத்யாதி| ஸ்தூலாக்ஷோ விவதநேத்ரஃ, வித்ருதகதிஃ, யஶ்சாதிகம்பதே ஸோऽஸாத்யஃ| யஶ்சைதேப்யஃ பதிதஃ ஸ்யாத் ஸோऽப்யஸாத்யஃ| அத்ரிஃ பர்வதஃ, த்விரதோ கஜஃ, நகோ வக்ஷஃ| ஆதிக்ரஹணாத் தடப்ராஸாதாதயோ கஹ்யந்தே ஸர்வத்ரோந்மாதாதிதி ஶேஷஃ| ஏதேப்யஃ பதிதஃ ஸ்யாதித்யர்தஃ| த்ரயோதஶே வர்ஷே தேவாதிகஹீதோऽப்யஸாத்யஃ| விதேஹேऽதிகமப்யஸாத்யலக்ஷணஂ படிதஂ யதா– “மேட்ரப்ரவத்தஃ க்ஷதஜஃ ஸாஸ்ராக்ஷஃ ஸ்ருதநாஸிகஃ| ரூக்ஷஜிஹ்வஃ பூதிகர்போ ஹதவாகதிதுர்பலஃ” இத்யாதி||௨௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

தேவாதீநாஂ க்ரஹணகாலமாஹ– தேவக்ரஹாஃ இத்யாதி| பௌர்ணமாஸ்யாஂ பூர்ணிமாயாம்| கஷ்ணக்ஷயேऽமாவாஸ்யாயாம்| ப்ராயோக்ரஹணாதந்யத்ராபி| தித்யபிதாநப்ரயோஜநஂ லக்ஷணார்தஂ, தத்திதௌ பலிதாநார்தஂ ச||௨௭-௨௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதாநீஂ தேவக்ரஹாணாஂ க்ரஹணகாலமாஹ– தேவக்ரஹா இத்யாதி| தேவக்ரஹாஃ பௌர்ணமாஸ்யாஂ பூர்ணிமாயாஂ விஶந்தி அநுப்ரவேஶஂ குர்வந்தி| அஸுரா அஸுரக்ரஹாஃ| ஸந்த்யயோரபீத்யபிஶப்தஃ பாதபூரணே; அந்யே அபிஶப்தாத் பௌர்ணமாஸ்யாமபி கஹ்ணந்தீதி வர்ணயந்தி| ப்ராயஶோऽஷ்டம்யாமிதி ப்ராயஃஶப்தாத் ஸந்த்யயோரபி கந்தர்வா விஶந்தீதி லப்யதே| பித்ர்யாஃ பிதக்ரஹாஃ| கஷ்ணக்ஷயே கஷ்ணபக்ஷக்ஷயே, அமாவாஸ்யாயாமித்யர்தஃ| ப்ராயோக்ரஹணாதந்யத்ராபி| பஞ்சம்யாமபீத்யபிஶப்தாத் கஷ்ணக்ஷயேऽபி| உரகா நாகக்ரஹாஃ| தித்யபிதாநப்ரயோஜநஂ லக்ஷணார்தஂ, தேஷாஂ திதௌ பலிதாநார்தஂ ச| ததா சோக்தம்– “க்ரஹா கஹ்ணந்தி யே யேஷு தேஷாஂ தேஷு விஶேஷதஃ| திநேஷு பலிஹோமாதீந் ப்ரயுஞ்ஜீத சிகித்ஸகஃ||” இதி||௨௭-௨௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

நநு, யதி க்ரஹாவிஷ்டாநாஂ புஂஸாமுந்மாதஃ ஸ்யாத், ததா விஶந்தோ க்ரஹாஃ குதோ ந லக்ஷ்யந்தே? இத்யத ஆஹ– தர்பணாதீநித்யாதி| அஸ்மதாதிதர்ஶநாயோக்யத்வாந்ந தஶ்யந்த இத்யர்தஃ| ஆதிஶப்தேந ப்ரகாரவாசிநாஂ ஜலதைலாதீநாஂ க்ரஹணம்| சாயா ப்ரதிகதிஃ| ஶீதோஷ்ணமிதி கர்தபதஂ, ப்ராணிந இதி கர்மபதம்| ஸ்வமணிமிதி ஸூர்யகாந்தம்| தேஹதக் ஆத்மா, மந இதி ஜேஜ்ஜடஃ| அநேகதஷ்டாந்தப்ரயோஜநஂ ஜேஜ்ஜடலிகிதஂ தச்சாத்ராநுபயுக்தத்வேந விஸ்தரபயாந்ந லிகிதம்| தேவஶப்தேந சாத்ர தேவஸ்யாநுசரா தேவஸதர்மாணோ கஹ்யந்தே, தேவாநாஂ மநுஷ்யஶரீரேணாஶுசிநா ஸம்பந்தாபாவாத்| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ– “ந தே மநுஷ்யைஃ ஸஹ ஸஂவிஶந்தி ந தே மநுஷ்யாந் க்வசிதாவிஶந்தி| யே த்வாவிஶந்தீதி வதந்தி மோஹாத்தே பூதவித்யாவிஷயாதபேதாஃ||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௬௦) இதி||௨௯-௩௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

நநு, யதி க்ரஹாவிஷ்டாநாஂ புஂஸாமுந்மாதஃ ஸ்யாத், ததா விஶந்தோ க்ரஹாஃ குதோ ந லக்ஷ்யந்தே? இத்யத ஆஹ– தர்பணாதீநித்யாதி| அஸ்மதாதிதர்ஶநாயோக்யத்வாந்ந தஶ்யந்தே| ஆதிஶப்தேந ப்ரகாரவாசிநா ஜலதைலாதீநாஂ க்ரஹணம்| சாயா ப்ரதிகதிஃ| ஶீதோஷ்ணமிதி கர்தபதஂ, ப்ராணிந இதி கர்மபதம்| ஸ்வமணிமிதி ஸூர்யகாந்தம்| தேஹதக் அத்மா, மந இதி ஜேஜ்ஜடஃ| அநேகதஷ்டாந்தப்ரயோஜநஂ ஜேஜ்ஜடேந நிஶ்சிதஂ, தச்சாத்ராநுபயுக்தத்வேந லிகிதஂ விஸ்தரபயாச்ச| நநு பூதைஃ ஶரீரேऽநுப்ரவேஶஃ க்ரியதே ந து ஶரீரிணி, தத்கதஂ ஶரீரிண இத்யபிதாநஂ ந விருத்யதே? உச்யதே– ஶரீரிஶப்தேநாத்ர ஶரீரமபிப்ரேதஂ, ஸ்தாநிநி ஸ்தாநோபசாராத்; யதா– மஞ்சாஃ க்ரோஶந்தீதி| யதா சாயாஶீதோஷ்ணாதயோ தர்பணப்ராணிப்ரபதீந் விஶந்தோ ந தஶ்யந்தே தத்வத்க்ரஹா இத்யர்தஃ| தேவாதிஶப்தேநாத்ர தேவஸ்யாநுசரா தேவஸதர்மாணோ கஹ்யந்தே, தேவாதீநாஂ மநுஷ்யஶரீரேணாஶுசிநா ஸம்பந்தாபாவாத்| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ– “ந தே மநுஷ்யைஃ ஸஹ” இத்யாதி||௨௯-௩௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதாநீஂ க்ரஹாணாஂ தீவ்ரதபாதி யமாதியுக்தாஂ ப்ரபாவவத்தாஂ ஸுஶ்ருதோக்தேந ஶ்லோகத்ரயேண தர்ஶயிதுமாஹ– தபாஂஸீத்யாதி| தபஸ்தாபநலக்ஷணமுபவாஸாதி, வ்ரதாநி ஶாஸ்த்ரோதிதவிதிநா போஜநாதிநியமநாநி, கர்ம காயவாங்மநஸாஂ ஸுசரிதம்| குணாஸ்ததாஷ்டாவிதி அணிமா ௧, மஹிமா ௨, லகிமா ௩, ப்ராகாம்யஂ ௪, ப்ராகாஶ்யம் ௫, ஈஶித்வஂ ௬, வஶித்வஂ ௭, யத்ர காமாவஸாயித்வஂ ௮, சேதி| அந்யே து– “ஆவேஶஶ்சேதஸோ ஜ்ஞாநமர்தாநாஂ ஶப்தநக்ரியா| தஷ்டிஃ ஶ்ரோத்ரஂ ஸ்மதிஃ காந்திரிஷ்டதஶ்சாப்யதர்ஶநம்||” இத்யஷ்டவிதமைஶ்வர்யமாஹுஃ| தேஷு க்ரஹேஷு ஏதே குணா நித்யாஃ, ந காதாசித்காஃ, வ்யஸ்தா த்வித்ரிசத்வார இத்யாதி; ஸமஸ்தாஃ ஸர்வே; யோ யஸ்ய ப்ரபாவ இதி யதாப்ரபாவஂ; தத்ர வ்யஸ்தா குணா அஸுராதிக்ரஹாணாஂ, ஸமஸ்தா தேவக்ரஹாணாம்| அத தே நியமாதியுக்தாஶ்சேத் கதமஶுசிஂ தேஹமாவிஶந்தி, ந கதஞ்சந, அத ஏவாஹ– நேத்யாதி| தே தேவாதயோ மநுஷ்யைஃ ஸஹ ந விஶந்தி ந ஏகீபவந்தீத்யர்தஃ| ந வா மநுஷ்யாந் மாநுஷதேஹாந், க்வசிதப்யநுப்ரவிஶந்தீத்யர்தஃ| யே புநர்வைத்யா ‘ஆவிஶந்தி’ இதி மோஹாதஜ்ஞாநாத் ப்ரவதந்தி, தே வைத்யா பூதவித்யாவிஷயாத்தஜ்ஜ்ஞாநாதபோஹ்யா அபஸாரணீயாஸ்த்யாஜ்யா இத்யர்தஃ| கே தர்ஹி கஹ்ணந்தீத்யாஹ– தேஷாமிதி தேஷாஂ தேவாதீநாஂ பரிசாரகாஃ ப்ரேஷ்யாஃ, கர்மகரா இத்யர்தஃ| கோட்யஃ ஶதலக்ஷப்ரமாணாஃ, அயுதஂ தஶஸஹஸ்ரம், ஏதேந கோடிக்நஂ ஶதலக்ஷப்ரமாணகுணிதஂ யத் ஸஹஸ்ரஂ தாதஶைஃ தஶபிஃ ஸஹஸ்ரைரத்ராயுதஂ போத்தவ்யஂ; தேஷாஂ பத்மஂ, பத்மஂ சதுர்தஶபிந்துகஂ, ததேவ ஸங்க்யா யேஷாஂ தே ததா| ஸுபீமா அத்யர்தஂ பயாநகாஃ| நிஶாவிஹாரா ராத்ரௌ ப்ரமணஶீலாஃ||௩௧-௩௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீவிஜயரக்ஷிதகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாமுந்மாதநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௨௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதி ஶ்ரீவாசஸ்பதிவைத்யவிரசிதாயாஂ மாதவநிதாநவ்யாக்யாயாமாதங்கதர்பணாக்யாயாமுந்மாதநிதாநம்||௨௦||