౨౦. ఉన్మాదనిదానం

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

మదాత్యయే ‘ఉన్మాదమివ చాపరం’ ఇత్యనేన ఉన్మాదసంకీర్తనమున్మాదసాదృశ్యం చోక్తం, తథా మదాత్యయేऽపి దాహో భవతీతి స్వల్పవక్తవ్యతయా దాహమభిధాయోన్మాదారంభః, తస్య నిరుక్తిమాహ– మదయంతీత్యాది| మదయంతి మనోవిభ్రమం కుర్వంతి, ఉన్మార్గమాగతా విమార్గమాగతా మనోవహాధమనీరనుప్రాప్తాః| ఉద్గతా వృద్ధాః, అథవా ఊర్ధ్వం హృదయం గతాః, ఏతేనోత్పూర్వేణైవ దోషాణాం వృద్ధత్వం విమార్గగత్వం చ దర్శితం||1||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

మదాత్యయే ‘ఉన్మాదమివ చాపరం’ ఇత్యనేనోన్మాదసంకీర్తనమున్మాదసాదృశ్యం చోక్తం, తథా మదాత్యయే దాహో భవతీతి తుల్యలక్షణతయా దాహమభిధాయోన్మాదారంభః, తస్య నిరుక్తిమాహ– మదయంతీత్యాది| యస్మాద్దోషా మదయంతి మనోవిభ్రమం కుర్వంతి, అతోऽయం మానసో వ్యాధిరున్మాద ఇతి కీర్త్యత ఇతి సంబంధః| కీదృశాః? ఉద్గతా వృద్ధాః, అథవా ఊర్ధ్వం హృదయం గతాః, ఉన్మార్గమాగతా విమార్గగాః, మనోవహధమనీరనుప్రాప్తాః, తేన తతః పూర్వేణైవ దోషాణాం వృద్ధత్వం విమార్గగత్వం చ దర్శితం||1||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

ప్రకారభేదమాహ– ఏకైకశ ఇత్యాది| మానసేన చ దుఃఖేనేతి శోకాదినా| స చేతి షడ్విధోऽపి| అత్రాప్రవృద్ధపదముపాదాయాపి తరుణపదప్రయోగం కుర్వతా సుశ్రుతేన స్వతంత్రోऽపి దోషజనితో మదో భవతీతి దర్శితం| అత ఏవ చరకే విధిశోణితీయాధ్యాయే (చ. సూ. అ. 24) ఉన్మాదాత్ పృథగేవ పఠితః సనిదానచికిత్సిత ఇతి||2-3||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

తస్య సంఖ్యామాహ– ఏకైకశ ఇత్యాది| వాతేన పిత్తేన శ్లేష్మణా సర్వశ ఇతి సన్నిపాతేన, అత్యర్థమూర్ఛితైః అతిప్రవృద్ధైః, మానసేన తు దుఃఖేనేతి శోకాదినా, విషాత్ షష్ఠో భవతి| స చాప్రవృద్ధ ఇతి స చ వికారః, యావత్ ప్రవృద్ధో వృద్ధిం గతో న భవతి, యావచ్చ తరుణస్తావన్మద ఇతి సంజ్ఞాం బిభర్తి, మద ఇతి కథ్యత ఇత్యర్థః| సుశ్రుతే స్వతంత్రోऽపి దోషజనితో మదో భవతీతి వ్యాఖ్యాతం| అత ఏవ చరకే విధిశోణితీయాధ్యాయే ఉన్మాదాత్పృథగేవ పఠితః స నిదానచికిత్సిత ఇతి||2-3||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

సామాన్యహేతుమాహ– విరుద్ధేత్యాది| దుష్టం గరసహితమన్నాది| ప్రధర్షణం ‘ధృష’ ప్రధర్షణే, ఇత్యస్మాత్ ప్రధర్షణమభిభవః| భయహర్షపూర్వో మనోऽభిఘాత ఇతి భయహర్షాభ్యాం మనసోऽభిభవః; భయహర్షపూర్వ ఇతి భయం హర్షో ద్వౌ వా పూర్వం యస్య స తథా; పూర్వశబ్దోऽత్ర కారణవాచీ, చకారోऽత్ర లుప్తనిర్దిష్టో ద్రష్టవ్యః, తేన కామక్రోధలోభాదయోऽపి కారణమితి జేజ్జటః; అన్యే త్వాహుః– క్రోధాదిభిరపి భయహర్షపూర్వక ఏవ భవతీతి తేన తౌ నిర్దిష్టౌ| విషమాశ్చ చేష్టా ఇతి విషమాంగన్యాసబలవద్విగ్రహాదయ ఉన్మాదహేతవ ఇతి యోజ్యం||4||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

తస్య సామాన్యహేతుమాహ– విరుద్ధేత్యాది| దుష్టం గరదుష్టమన్నాది, అశుచి భోజనం చాండాలాదిస్పృష్టం, ప్రధర్షణం నిందాద్యభిభవనం, మనోభిఘాత ఇతి భయహర్షాభ్యాం మనోభిభవః, భయహర్షపూర్వ ఇతి భయహర్షౌ పూర్వౌ యస్వ స తథా| పూర్వశబ్దోऽత్ర కారణవాచీ, చకారోऽత్ర లుప్తనిర్దిష్టో ద్రష్టవ్యః, తేన కామక్రోధలోభాదయోऽపి కారణమితి జేజ్జటః| అన్యే త్వాహుః– క్రోధాదిభిరపి భయహర్షపూర్వక ఏవ భవతీతి, తేన తౌ నిర్దిష్టావితి| విషమాశ్చేష్టా ఇతి విషమాంగన్యాసబలవద్విగ్రహాదయః, ఉన్మాదహేతురితి యోజ్యం||4||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

సంప్రాప్తిమాహ– తైరిత్యాది| తైరుక్తహేతుభిః| అల్పసత్త్వస్య అల్పసత్త్వగుణస్యేతి చక్రః; జేజ్జటస్త్వాహ– సత్త్వం మనః, తస్య చాల్పత్వం రజస్తమోభ్యామావృతత్వేనాల్పజ్ఞానజనకత్వాత్| మలా వాతాదయః| బుద్ధేర్నివాసం హృదయమిత్యనేన హృదయస్యాశ్రయస్య దుష్ట్యా తదాశ్రితజ్ఞానస్యాపి దుష్టిర్భవతీతి దర్శయతి| స్రోతాంసి మనోవహానీతి హృదయాశ్రితా దశ ధమన్యః; ఏతచ్చ విశేషేణ బోధ్యం, నిఖిలదేహస్రోతసామేవ మనోऽధిష్ఠానత్వేన చరకే దర్శితత్వాత్| అధిష్ఠాయ వ్యాప్యేత్యర్థః||5||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

సంప్రాప్తిమాహ– తైరిత్యాది| తైరుక్తహేతుభిరల్పసత్త్వస్య నరస్య మలా వాతాదయః ప్రదుష్టాః సంతో బుద్ధేర్నివాసం హృదయం ప్రదూష్య మనోవహాని స్రోతాంసి అధిష్ఠాయ వ్యాప్య ఆశు చేతః ప్రమోహయంతి| అల్పసత్త్వస్యాల్పసత్వగుణస్యేతి చక్రః; జేజ్జటస్త్వాహ– సత్త్వం మనః, తస్య చాల్పత్వం రజస్తమోభిభూతత్వేనాల్పజ్ఞానజనకత్వాత్| బుద్ధేర్నివాసం హృదయమిత్యనేన హృదయమాశ్రితా ధమన్యః, ఏతచ్చ విశేషేణ బోధ్యం, నిఖిలదేహస్రోతసామేవ మనోధిష్ఠానత్వేన చరకే దర్శితత్వాత్| అధిష్ఠాయ వ్యాప్య||5||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

సామాన్యరూపమాహ– ధీవిభ్రమ ఇత్యాది| ఏతత్ సామాన్యం పూర్వరూపమితి జేజ్జటః, సామాన్యరూపమితి చక్రః| ధీవిభ్రమో భ్రాంతజ్ఞానత్వం| సత్త్వపరిప్లవో మనసశ్చంచలత్వం| అధీరతా కాతరత్వం| అబద్ధవాక్త్వమసంబద్ధవచనత్వం| లింగ్యతేऽనేనేతి లింగ, తేన పూర్వరూపం రూపం చేతి వ్యాఖ్యాతం||6||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

పూర్వరూపమాహ– ధీత్యాది| ధీవిభ్రమో భ్రాంతజ్ఞానత్వం, సత్త్వపరిప్లవో మనసశ్చంచలత్వం| అన్యే సత్త్వగుణస్యేతి| పర్యాకులా దృష్టిరితి ఆకులాబలోకనం| అధీరతా కాతరత్వం| అబద్ధవాక్త్వం అసంబద్ధవచనత్వం| హృదయం శూన్యమిత్యంతం ధీవిభ్రమత్వాది సామాన్యలక్షణమేవాహ||6||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

వాతజమాహ– రూక్షేత్యాది| విరేకశబ్దేనాత్ర వాంతిరప్యభిధీయతే, విరేచయతి దేహాన్మలం పృథక్కరోతీతి వ్యుత్పత్త్యా| అస్థానహాసేత్యాది అస్థానేऽవిషయే హాసోऽస్థానహాసః; ఏవమస్థానశబ్దః స్మితాదిషు ప్రయోజ్యః| స్మితమీషద్ధాసః| అంగవిక్షేపో విరుద్ధచేష్టా| జీర్ణే బలమితి జీర్ణే ఆహారే వ్యాధేర్బలం భవతి||7-8||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

వాతికమాహ– రూక్షేత్యాది| ఏతద్వాతికోన్మాదలక్షణం| రూక్షాల్పశీతాన్నైర్భోజ్యైః| విరేకశబ్దేనాత్ర వాంతిరప్యభిధీయతే, విరేచయతి దేహాన్మలం పృథక్ కరోతీతి వ్యాఖ్యానాత్| ధాతుక్షయో రసాదిధాతుక్షయః| ఏతైర్దుష్టో వాయుశ్చింతాశోకాదిదుష్టం హృదయం మనః ప్రవిశ్య బుద్ధిం స్మృతిం చ శీఘ్రముపహంతి| అనుభూతార్థస్మరణం స్మృతిః| అస్థానహాస్యం అవిషయే హాస్యం| ఏవమస్థానశబ్దః స్మితాదిషు యోజ్యః| స్మితమీషద్ధాసః, అంగవిక్షేపణం విరుద్ధచేష్టా, పారుష్యం రౌక్ష్యం, కార్శ్యం కృశతా, అరుణవర్ణతా ఈషద్రక్తవర్ణతా, జీర్ణే బలమితి జీర్ణే ఆహారే వ్యాధేర్బలం భవతీత్యర్థః||7-8||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

పిత్తజమాహ– అజీర్ణేత్యాది| అశీతైరితి ఉష్ణైః| ఉన్మాదమత్యుగ్రమితి అత్యుగ్రం తీవ్రవేగం, ‘ఉన్మాదయత్యుగ్రం’ ఇతి పాఠాంతరే ఉగ్రం యథా భవతి తథా ఉన్మాదం జనయతి| అనాత్మకస్య అనాత్మవతః| పూర్వవదితి చింతాదిదుష్టహృదయస్య బుద్ధ్యాదికముపహత్యేత్యాదిసంప్రాప్త్యా| కుర్యాదితి వక్ష్యమాణం లింగమితి శేషః| అత్ర పక్షే కిం తల్లింగమిత్యాహ– అమర్షేత్యాది– అమర్షోऽసహిష్ణుత్వం, న తు రోషః; తస్య వక్ష్యమాణత్వాత్| సంరంభ ఆరభటీ; వినగ్నభావో నగ్నత్వం| సంతర్జనం పరిత్రాసనం, అతిద్రవణం పలాయనం, ఔష్ణ్యం గాత్రస్య; ‘ఔష్ఠ్యం ఇతి పాఠాంతరే వికృతౌష్ఠత్వం| ప్రచ్ఛాయశీతాన్నజలాభిలాష ఇతి ఛాయాయాం శీతయోరన్నజలయోరభిలాషః||9-10||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

పైత్తికమాహ– అజీర్ణేత్యాది| అజీర్ణాదిభిశ్చితం సంచయతాం గతం| ఉదీర్ణవేగం పిత్తం పూర్వవత్ చింతాదిదుష్టహృదయస్య బుద్ధ్యాదికముపహంతి| అజీర్ణమవిదగ్ధం, అశీతైః ఉష్ణైః, ఉగ్రం తీవ్రం యథా భవతి తథా ఉన్మాదం జనయతి| అనాత్మకస్య అనాత్మవతః| అమర్షం అసహిష్ణుత్వం, సంరంభ ఆరభటీ, హస్తపాదాదివిక్షేపణమిత్యన్యే| వినగ్నభావో వస్త్రాదిత్యాగః| సంతర్జనం పరిత్రాసనం భర్త్సనమపరస్యేత్యర్థః| అభిద్రవణం పలాయనం| ఔష్ణ్యం గాత్రస్య, ‘ఔష్ఠ్యం’ ఇతి పాఠాంతరం, తత్ర వికృతౌష్ఠత్వం| చోషో దాహవిశేషః| ప్రచ్ఛాయేత్యాది ఛాయాయాః శీతయోశ్చాన్నజలయోరభిలాషః| పీతా చ భాః పీతవర్ణతా||9-10||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

కఫజమాహ– సంపూరణైరిత్యాది| మందవిచేష్టితస్య ఆయాసశూన్యస్య| సంపూరణైర్భోజనాదిభిః, కఫో దుష్ట ఇతి సంబంధః| సోష్మా సపిత్తః| కఫేనాపి క్రియమాణ ఉన్మాదోऽవశ్యం సపిత్తేన క్రియతే వ్యాధిమహిమ్నా, యథా మూర్ఛా| అన్యే త్వాహుః– కేవలకఫేనాపి క్రియతే, సోష్మపదేన తు ద్వంద్వజోऽపి భవతీతి సూచ్యతే| అన్యే త్వాహుః– ఊష్మశబ్దేన శక్తిరుచ్యతే, తేనోత్కృష్టశక్తికః కఫ ఇత్యర్థః| మర్మణీతి హృదయే| వికారమున్మాదం| వాగిత్యాది నారీవివిక్తప్రియతేతి నారీప్రియతా విజనప్రియతా చ| బలం చ భుక్తే ఇతి ‘వ్యాధేః’ ఇతి శేషః| నఖాదీత్యాదిశబ్దేన త్వఙ్మూత్రనేత్రాదీనాం గ్రహణం||11-12||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

శ్లైష్మికమాహ– సంపూరణైరిత్యాది| మందవిచేష్టితస్య ఆయాసశూన్యస్య; సంపూరణైరతిభోజనాదిభిః కఫో దుష్ట ఇతి సంబంధః| సోష్మా సపిత్తః| కఫేనాపి క్రియమాణ ఉన్మాదోऽవశ్యం సపిత్తేన క్రియతే వ్యాధిమహిమ్నా, యథా మూర్ఛా| అన్యే త్వాహుః– కేవలేనాపి కఫేన స క్రియతే, సోష్మపదేన తు ద్వంద్వజోऽపి భవతీతి సూచ్యతే| అన్యే త్వాహుః– ఊష్మశబ్దేన శక్తిరుచ్యతే, తేనోత్కృష్టశక్తికః కఫ ఇత్యర్థః| మర్మణి హృదయే| చిత్తం ప్రమోహయన్ బుద్ధిం స్మృతిం చోపహత్య వికారమున్మాదం| వాక్చేష్టితం మందం| అల్పం అరోచకతా| నారీవివిక్తప్రియతా నారీప్రియతా, విజనప్రియతా చ| నిద్రాబాహుల్యం తథా ఛర్దిః, లాలాస్రావశ్చ బలం చ భుంక్తే నాశయతి, ‘వ్యాధేః’ ఇతి శేషః| నఖనేత్రాదీనాం శౌక్ల్యం||11-12||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

సాన్నిపాతికమాహ– య ఇత్యాది| సర్వైః సమస్తైరితి సర్వైరితి కృత్వాऽపి యత్ సమస్తైరితి కరోతి తేనైవం బోధయతి– వాతాదయోऽనేకైః స్వనిదానైః కుపితా ఉన్మాదం జనయంతి, నతు ప్రత్యేకమేకనిదానకుపితాః| విరుద్ధభైషజ్యవిధిర్వివర్జ్య ఇతి అయమభిసంధిః– త్రిదోషజే ప్రత్యేకం వాతాదిప్రత్యనీకా క్రియా కార్యా, సా చ పరస్పరవిరోధినీ, త్రిదోషహరం చ కించిదేవ ద్రవ్యమామలక్యాది, తత్తు నాత్ర యౌగికం “న హి సర్వాణి సర్వత్ర యౌగికాని భవంతి” ఇతి వచనాత్| నను, యద్యేవం తదా సర్వ ఏవ హి త్రిదోషజవికారా అసాధ్యాః భవేయురిత్యత ఉక్తం– తాదృగితి| కోऽప్యయం సంప్రాప్తివిశేషో రోగవిశేషో వా, యేనాయం విరుద్ధభైషజ్యవిధిర్న తు సర్వ ఇత్యర్థః| అన్యే త్వాహుః– సర్వైః సమస్తైర్హేతుభిర్యైః కృతః స ఏవాసాధ్యః, న త్వల్పహేతుకృత ఇతి||13||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

సాన్నిపాతికమాహ– య ఇత్యాది| సన్నిపాతగ్రహణేనైవ సర్వాత్మకత్వం లబ్ధం పునః సర్వైరితి యద్గ్రహణం కృతం తద్రజస్తమోగ్రహణార్థం, తేన రజస్తమోమిలితైరిత్యర్థః; తేన వాతాదయో రజస్తమోభిః మనోదోషైర్మిలితాః సమస్తైశ్చ నిదానైః కుపితా ఉన్మాదం జనయంతి| సర్వాణి రూపాణి సర్వదోషలక్షణాని బిభర్తి| తాదృగితి తాదృశః| కోऽప్యేష త్రిదోషసంప్రాప్తివిశేషో రోగవిశేషో వా, యేనాయం విరుద్ధభైషజ్యవిధిర్వివర్జ్యః; విరుద్ధభైషజ్యవిధిరితి కోऽర్థః? త్రిదోషజే ప్రత్యేకం వాతాదిప్రత్యనీకా క్రియా కార్యా, సా చ పరస్పరవిరోధినీ, త్రిదోషహరం చ కించిదేవ ద్రవ్యమామలకాది, తచ్చ నాత్ర యౌగికమిత్యర్థః||13||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

శోకాదిజమాహ– చోరైరిత్యాది| క్షతే ఉపహతే, ప్రియయా రిరంసోః కాముకస్య అప్రాప్తయా ప్రియయా క్షతే మనసీతి సంబంధః| తస్య లక్షణమాహ– చిత్రమిత్యాది| చిత్రం వివిధం| మనోऽనుగతం గోప్యమపి| విసంజ్ఞో విపరీతజ్ఞానః, అత ఏవ మూఢః||14||–

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

మనోదుఃఖజమాహ– చౌరైరిత్యాది| నరేంద్రపురుషైః నృపాధికారిభిః, అరిభిః, అన్యైరితి సింహగజాదిభిః, విత్రాసితస్య క్రోధశస్త్రాదిభిః; ద్రవ్యవినాశాత్ పుత్రాదిమరణాద్వా, తథా రిరంసోః కాముకస్య ప్రియాయా అప్రాప్త్యా, గాఢం క్షతే మనసీతి సంబంధః| తస్య రూపమాహ– చిత్రమిత్యాదినా| చిత్రం వివిధం మనోऽనుగతం గోప్యమపి బ్రవీతి| విసంజ్ఞో విపరీతజ్ఞానః, అత ఏవ మూఢః||14||–

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

విషజమాహ– రక్తేక్షణ ఇత్యాది| హతబలేంద్రియభా ఇతి హతం బలమింద్రియాణి భాశ్చ యస్య స తథా| భా దీప్తిః||15||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

రక్తేక్షణ ఇత్యాది| హతం బలమింద్రియాణి భాః శరీరదీప్తిశ్చ యస్య స తథా| శ్యావాననః కృష్ణముఖః విషజనితోన్మాదేన||15||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

అసాధ్యలక్షణమాహ– అవాంచీత్యాది| అవాంచీ అధోముఖః, ఉదంచీ ఊర్ధ్వముఖః, అత ఏవాన్యే ‘అవాఙ్ముఖస్తూన్ముఖో వా’ ఇతి పఠంతి| జాగరూకోऽనిద్రః||16||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

అసాధ్యలక్షణమాహ– అవాంచీత్యాది| అవాంచీ అవాఙ్ముఖః, ఉదంచీ ఊర్ధ్వముఖః| ‘అవాఙ్ముఖస్తూన్ముఖో వా’ ఇతి కేచిత్పఠంతి| క్షీణం మాంసం బలమోజశ్చ యస్య స తథా| జాగరూకః గతనిద్రః||16||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

భౌతికోన్మాదస్య సామాన్యలక్షణమాహ– అమర్త్యవాగిత్యాది| అమర్త్యా అమనుష్యా అనుచితా వా వాగాదయో యస్య స తథా| విక్రమః పరాక్రమః, వీర్యం శక్తిః, చేష్టా శారీరికీ క్రియా| జ్ఞానాదివిజ్ఞానబలాదిభిరితి ఉపలక్షణే తృతీయా| జ్ఞానం తత్త్వజ్ఞానం, విజ్ఞానం శిల్పాదిజ్ఞానం; కింవా జ్ఞానం శాస్త్రజ్ఞానం, విజ్ఞానం తదర్థనిశ్చయః; ఆదిశబ్దేన స్మృత్యాదీనాం గ్రహణం, తేషాం బలం| అనియత ఇతి న వాతజాదివదాహారజీర్ణాదికాలవత్ కాలనియమః| నియత ఇతి పాఠే తు వక్ష్యమాణనియతతిథ్యాదీనాం గ్రహణం “దేవగ్రహాః పౌర్ణమాస్యాం” ఇత్యాది| భూతశబ్దేనాత్ర సర్వ ఏవ వక్ష్యమాణా దేవదయోऽభిధీయంతే||17||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

భూతజమున్మాదమాహ– అమర్త్యవాగిత్యాది| అమర్త్యానామమనుష్యాణామనుచితా వాగాదయో యస్య స తథా| విక్రమః పరాక్రమః, వీర్యం శక్తిః, చేష్టా శరీరక్రియా| జ్ఞానాదివిజ్ఞానబలాదిభిరితి ఉపలక్షణే తృతీయా| జ్ఞానం తత్వజ్ఞానం, విజ్ఞానం శిల్పాదిజ్ఞానం, కింవా జ్ఞానం శాస్త్రం, విజ్ఞానం తదర్థనిశ్చయః| ఆదిశబ్దేన స్మృత్యాదీనాం గ్రహణం, తేషాం బలం| అనియత ఇతి కదాచిన్మధ్యాహ్నే, కదాచిత్ప్రదోషే, న తు వాతాదిజవదాహారజీర్ణాదికాలనియమః, తం భూతోత్థమున్మాదం కథయేత్| ‘నియతా’ ఇతి పాఠే తు వక్ష్యమాణనియతతిథ్యాదీనాం గ్రహణం, దేవగ్రహాః పౌర్ణమాస్యామిత్యాది| భూతశబ్దేనాత్ర సర్వే వక్ష్యమాణా దేవాదయోऽభిధీయంతే||17||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

దేవజుష్టమాహ– సంతుష్ట ఇత్యాది| అతిదివ్యమాల్యగంధ ఇతి అతిమాత్రో దివ్యమాల్యస్యేవ గంధో యస్య స తథా| నిస్తంద్రీః అనిద్రః| అవితథం సత్యం| విదేహేऽపి “నిఃస్వప్నం సత్యసంస్కృతభాషిణం” ఇతి పఠితం| బ్రహ్మణ్యో బ్రాహ్మణానురక్తః| దేవజుష్టో దేవగ్రహపీడితః| దేవగ్రహణేన గణమాతృకాదయోऽపి గ్రాహ్యాః| విదేహేऽపి పఠ్యతే “క్రోధనః స్రస్తసర్వాంగో లాలాఫేనావిలాననః| నిద్రాలుః కంపనో మూకో గణమాతృభిరర్దితః||” ఇతి||18||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

దేవజుష్టమాహ– సంతుష్ట ఇత్యాది| సంతుష్టః సంతోషవాన్| శుచిః స్నానాచమనాదినా| అతిమాత్రం దివ్యమాల్యస్యేవ గంధో యస్య స తథా| నిస్తంద్రీః నిద్రారహితః, అవితథం సత్యం సంస్కృతం చ ప్రభాషత ఇతి| విదేహేऽప్యుక్తం– “నిఃస్వప్నం సత్యసంస్కృతభాషణం” ఇతి| తేజస్వీ తేజోయుక్తః, స్థిరనయనః నిమేషరహితః, వరదాతా యతః బ్రహ్మణ్యః బ్రాహ్మణానురక్తః| దేవభూతజుష్టః దేవగ్రహపీడితః| దేవగ్రహణేన గణమాతృకాదయో గ్రాహ్యాః| యదుక్తం విదేహే– “క్రోధనః స్తబ్ధసర్వాంగో లాలాఫేనావిలాననః| నిద్రాలుః కంపనో మూకో గణమాతృభిరర్దితః” ఇతి||18||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

దేవశత్రుజుష్టమాహ– సంస్వేదీత్యాది||19||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

అసురజుష్టమాహ– సంస్వేదీత్యాది| యః సంస్వేదీ స్వేదవాన్, బ్రాహ్మణగురుదేవానాం నిందకః, జిహ్మాక్షః కుటిలదృష్టిః, విమార్గదృష్టిః, శ్రుతిధర్మనిందకః; అన్నం శాలిమాంసాది, పానం క్షీరమద్యాది, తైః సంతుష్టో న భవతి| దుష్టాత్మా పాపబుద్ధిః| ఏవంవిధో దేవశత్రుజుష్టో భవతి||19||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

గంధర్వావిష్టమాహ– హృష్టేత్యాది| పులినం తోయోజ్ఝితం తటం, అంతరం మధ్యం విశేషో వా| స్వాచారోऽనిందితాచారః| ప్రియేత్యాది ప్రియాణి పరి సర్వతో గీతగంధమాల్యాని యస్య స తథా| నృత్యన్నిత్యాది చారు (యథా భవతి తథా) నృత్యన్నల్పశబ్దం యథా భవతి తథా ప్రహసతీతి యోజ్యం||20||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

గంధర్వావిష్టమాహ– హృష్టాత్మేత్యాది| హృష్టాత్మా చింతాదిరహితః సంతుష్టాత్మా| పులినం నద్యాదితటం, వనముద్యానం, తయోరంతరం మధ్యం, తద్విశేషాత్ సేవత ఇతి| స్వాచారః అనిందితాచారః| ప్రియాణి పరి సమంతతోభావేన గీతగంధమాల్యాని యస్య స తథా| నృత్యన్నిత్యాది చారు యథా భవతి తథా నృత్యన్; అల్పశబ్దో యథా భవతి తథా ప్రహసన్నితి యోజ్యం||20||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

యక్షావిష్టమాహ– తామ్రాక్ష ఇత్యాది| ప్రియేత్యాది ప్రియం శోభనం, తను సూక్ష్మం రక్తం చ వస్త్రం ధర్తుం శీలం యస్య స తథా||21||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

యక్షజుష్టమాహ– తామ్రాక్ష ఇత్యాది| తామ్రాక్షో రక్తనేత్రః| ప్రియం శోభనం తను సూక్ష్మం రక్తవస్త్రం ధర్తుం శీలం యస్య స తథా| గంభీరః అనాకులితాంతఃకరణః, ద్రుతగతిః ఉత్తాలగతిః; అల్పవాక్ అల్పభాషీ, సహిష్ణుః సహనశీలః| కస్మై కిం దదామీత్యేవం వదతి||21||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

పితృజుష్టమాహ– ప్రేతానామిత్యాది| ప్రేతానాం మృతపితౄణాం, సంబంధమాత్రవివక్షయా న చతుర్థీ| దిశతి దదాతి| సంస్తరేషు కుశపత్రాదిరచితాస్తరణేషు| అపసవ్యవస్త్రో వామోత్తరీయః| మాంసేప్సురిత్యాది| ఏతదభిధానప్రయోజనం యస్మిన్ యస్యేచ్ఛా భవతి తస్య తేనైవ బలిర్దాతవ్యః; ఏవమన్యత్రాపి ద్రష్టవ్యం| తద్భక్తః పితృభక్తః||22||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

పితృగ్రహజుష్టమాహ– ప్రేతానామిత్యాది| ప్రేతానాం పితౄణాం, సంబంధమాత్రస్య వివక్షితత్వాన్న చతుర్థీ| దిశతి దదాతి, సంస్తరేషు కుశపత్రాదిరచితసంస్తరణేషు, పిండాన్ అన్నమయాన్, శాంతాత్మా శాంతస్వభావః, జలమపి చేతి న పరం దర్భసంస్తరేషు పిండాన్ అపసవ్యవస్త్రో వామోత్తరీయో దదాతి కింతు జలమపి చేత్యర్థః| ‘అపసవ్యహస్తః’ ఇతి పాఠే దక్షిణహస్తః| మాంసేప్సురిత్యాది ఏతదభిధానప్రయోజనం యస్య యత్రేచ్ఛా భవతి తస్య తేనైవ బలిర్దాతవ్యః| ఏవమన్యత్రాపి ద్రష్టవ్యం| పాయసః క్షీరసిద్ధాస్తండులాః, అభికామోऽభిలాషుకః| తద్భక్తః పితృభక్తః; తద్భక్తః తిలాదిభోజన ఇతి డల్హణః||22||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

నాగావిష్టమాహ– యస్త్విత్యాది| ప్రసరతి సర్పవదితి ఉరసా గచ్ఛతి| సృక్కణ్యౌ ఓష్ఠప్రాంతౌ| సృక్కణీశబ్ద ఈకారాంతోऽప్యస్తీత్యున్నేయం||23||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

సర్పగ్రహజుష్టమాహ– య ఇత్యాది| ఉర్వ్యాం భూమౌ సర్పవదురసా గచ్ఛతి, సృక్కణ్యౌ ఓష్ఠప్రాంతౌ జిహ్వయా విలిహతి| క్రోధాలుః కోపనః, గుడాదిప్రియః, భుజంగమగ్రహేణ జుష్టో జ్ఞేయః||23||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

రాక్షసావిష్టమాహ– మాంసేత్యాది| నిశావిహారీ నిశాయామేవ భ్రమణశీలః| రాక్షసశబ్దేన బ్రహ్మరాక్షసాదయోऽపి గ్రాహ్యాః| తథా రాక్షసానంతరం విదేహోऽపి పఠతి– “దేవవిప్రగురుద్వేషీ వేదవేదాంగనిందకః| ఆత్మపీడాకరో హాసీ బ్రహ్మరాక్షససేవితః||” ఇతి||24||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

రాక్షసజుష్టమాహ– మాంసేత్యాది| వివిధసురావికారాః పైష్టీప్రభృతయః, భృశమతిశయేన లజ్జారహితః, అతినిష్ఠురః దయారహితః, విపులబలః అన్నాద్వినాऽపి ప్రభూతబలః, నిశావిహారీ నిశాయామేవ భ్రమణశీలః, శౌచద్విట్ అశుచిః| రాక్షసగ్రహణేన బ్రహ్మరాక్షసాదయోऽపి గృహ్యంతే| యతో రాక్షసానంతరం విదేహే పఠ్యతే– “దేవవిప్రగురుద్వేషీ వేదవేదాంగనిందకః| ఆత్మపీడాకరో హాసీ బ్రహ్మరాక్షససేవితః” ఇతి||24||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

పిశాచావిష్టమాహ– ఉద్ధస్త ఇత్యాది| ఉద్ధస్త ఊర్ధ్వబాహుః; ‘ఉద్వస్త్ర’ ఇతి పాఠాంతరం న్యాయ్యం, విదేహేऽపి దిగంబరపాఠాత్; ఉద్వస్త్రో నగ్నః| పరుషో రూక్షః| లోలః సర్వస్మిన్నన్నే పానే చ సతృష్ణః| ‘లోలుః’ ఇతి పాఠాంతరే స ఏవార్థః| వ్యాచేష్టన్నితి విరుద్ధమాచేష్టన్||25||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

పిశాచజుష్టమాహ– ఉద్ధస్త ఇత్యాది| ఉద్ధస్త ఊర్ధ్వబాహుః| ‘ఉద్వస్త్రః’ ఇతి పాఠే ఉద్వస్త్రో నగ్నః, విదేహేऽపి దిగంబర ఇతి పాఠాత్| కృశో నిర్మాంసః, పరుషో రూక్షః, విరుద్ధలాపీ విరుద్ధభాషీ| ‘అచిరప్రలాపీ’ ఇతి పాఠాంతరం| దుర్గంధః, అతిలోలః సర్వస్మిన్నన్నపానే సతృష్ణః, అతిచపల ఇత్యన్యే; ‘అతిలోలుః’ ఇతి పాఠాంతరే అశనలోలుప ఇత్యర్థః| బహ్వాశీ ప్రచురభోక్తా| విజనం నిర్జనస్థానం, హిమాంబు శీతాంబు, తయోః సేవీ, రాత్రేః సేవీ రాత్రివిచారీత్యర్థః| ‘విజనవనాంతరోపసేవీ’ ఇతి పాఠాంతరం| వ్యాచేష్టన్ వివిధం చేష్టన్; ‘వ్యాచేష్టం’ ఇతి పాఠాంతరే విరుద్ధచేష్టం యథా భవతి తథా భ్రమతి||25||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

త్రివిధం హి హింసాక్రీడాపూజార్థం గ్రహా గృహ్ణంతి| యదుక్తం– “అశుచిం భిన్నమర్యాదం క్షతం వా యది వాऽక్షతం| హింస్యుర్హింసావిహారార్థం సత్కారార్థమథాపి చ||” (సు. ఉ. తం. అ. 60) ఇతి| తత్ర హింసార్థం గృహీతోऽసాధ్యో భవతి, తస్య శ్లోకార్ధద్వయేన లక్షణమాహ– స్థూలాక్ష ఇత్యాది| స్థూలాక్షో వికృతనేత్ర ఇతి జేజ్జటః| ద్రుతమటనో ద్రుతగతిః, అత ఏవ ‘త్వరితగతిః’ ఇతి జేజ్జటేన పఠితం| యశ్చేత్యాది| పర్వతాదిపతితః సన్ యో గృహ్యతే సోऽప్యసాధ్యః, నగో వృక్షః| సర్వ ఏవోన్మాదీ త్రయోదశేऽబ్దే దేవతాదిగృహీతోऽప్యసాధ్యః| విదేహేऽధికమప్యసాధ్యలక్షణం పఠ్యతే– “మేఢ్రప్రవృత్తః క్షతజః సాస్రాక్షః స్రుతనాసికః| రూక్షజిహ్వః పూతిగర్భో హతవాగతిదుర్బలః||” ఇత్యాది||26||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

త్రివిధం హి హింసాక్రీడాపూజార్థం గ్రహా గృహ్ణంతి| యదుక్తం– “అశుచిం భిన్నమర్యాదం క్షతం వా యది వాऽక్షతం| హింస్యుర్హింసావిహారార్థం సత్కారార్థమథాపి చ” ఇతి| అస్యార్థః భిన్నమర్యాదం శ్రుతిస్మృత్యుదితకర్మణోऽన్యత్ర కర్మణి ప్రవృత్తం అభక్ష్యాగమ్యాహింసాదిప్రవృత్తత్వాత్| క్షతం సవ్రణం, మాంసశోణితప్రియత్వాత్| అక్షతమపి శౌచాదిరహితం| అత్ర విహారశబ్దేన రతిరభిధీయతే| సత్కారః పూజా| తత్ర హింసార్థం గృహీతోऽసాధ్యో భవతి| తస్య లక్షణమాహ– స్థూలాక్ష ఇత్యాది| స్థూలాక్షో వివృతనేత్రః, విద్రుతగతిః, యశ్చాతికంపతే సోऽసాధ్యః| యశ్చైతేభ్యః పతితః స్యాత్ సోऽప్యసాధ్యః| అద్రిః పర్వతః, ద్విరదో గజః, నగో వృక్షః| ఆదిగ్రహణాత్ తటప్రాసాదాదయో గృహ్యంతే సర్వత్రోన్మాదాదితి శేషః| ఏతేభ్యః పతితః స్యాదిత్యర్థః| త్రయోదశే వర్షే దేవాదిగృహీతోऽప్యసాధ్యః| విదేహేऽధికమప్యసాధ్యలక్షణం పఠితం యథా– “మేఢ్రప్రవృత్తః క్షతజః సాస్రాక్షః స్రుతనాసికః| రూక్షజిహ్వః పూతిగర్భో హతవాగతిదుర్బలః” ఇత్యాది||26||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

దేవాదీనాం గ్రహణకాలమాహ– దేవగ్రహాః ఇత్యాది| పౌర్ణమాస్యాం పూర్ణిమాయాం| కృష్ణక్షయేऽమావాస్యాయాం| ప్రాయోగ్రహణాదన్యత్రాపి| తిథ్యభిధానప్రయోజనం లక్షణార్థం, తత్తిథౌ బలిదానార్థం చ||27-28||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

ఇదానీం దేవగ్రహాణాం గ్రహణకాలమాహ– దేవగ్రహా ఇత్యాది| దేవగ్రహాః పౌర్ణమాస్యాం పూర్ణిమాయాం విశంతి అనుప్రవేశం కుర్వంతి| అసురా అసురగ్రహాః| సంధ్యయోరపీత్యపిశబ్దః పాదపూరణే; అన్యే అపిశబ్దాత్ పౌర్ణమాస్యామపి గృహ్ణంతీతి వర్ణయంతి| ప్రాయశోऽష్టమ్యామితి ప్రాయఃశబ్దాత్ సంధ్యయోరపి గంధర్వా విశంతీతి లభ్యతే| పిత్ర్యాః పితృగ్రహాః| కృష్ణక్షయే కృష్ణపక్షక్షయే, అమావాస్యాయామిత్యర్థః| ప్రాయోగ్రహణాదన్యత్రాపి| పంచమ్యామపీత్యపిశబ్దాత్ కృష్ణక్షయేऽపి| ఉరగా నాగగ్రహాః| తిథ్యభిధానప్రయోజనం లక్షణార్థం, తేషాం తిథౌ బలిదానార్థం చ| తథా చోక్తం– “గ్రహా గృహ్ణంతి యే యేషు తేషాం తేషు విశేషతః| దినేషు బలిహోమాదీన్ ప్రయుంజీత చికిత్సకః||” ఇతి||27-28||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

నను, యది గ్రహావిష్టానాం పుంసామున్మాదః స్యాత్, తదా విశంతో గ్రహాః కుతో న లక్ష్యంతే? ఇత్యత ఆహ– దర్పణాదీనిత్యాది| అస్మదాదిదర్శనాయోగ్యత్వాన్న దృశ్యంత ఇత్యర్థః| ఆదిశబ్దేన ప్రకారవాచినాం జలతైలాదీనాం గ్రహణం| ఛాయా ప్రతికృతిః| శీతోష్ణమితి కర్తృపదం, ప్రాణిన ఇతి కర్మపదం| స్వమణిమితి సూర్యకాంతం| దేహధృక్ ఆత్మా, మన ఇతి జేజ్జటః| అనేకదృష్టాంతప్రయోజనం జేజ్జటలిఖితం తచ్చాత్రానుపయుక్తత్వేన విస్తరభయాన్న లిఖితం| దేవశబ్దేన చాత్ర దేవస్యానుచరా దేవసధర్మాణో గృహ్యంతే, దేవానాం మనుష్యశరీరేణాశుచినా సంబంధాభావాత్| యదాహ సుశ్రుతః– “న తే మనుష్యైః సహ సంవిశంతి న తే మనుష్యాన్ క్వచిదావిశంతి| యే త్వావిశంతీతి వదంతి మోహాత్తే భూతవిద్యావిషయాదపేతాః||” (సు. ఉ. తం. అ. 60) ఇతి||29-30||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

నను, యది గ్రహావిష్టానాం పుంసామున్మాదః స్యాత్, తదా విశంతో గ్రహాః కుతో న లక్ష్యంతే? ఇత్యత ఆహ– దర్పణాదీనిత్యాది| అస్మదాదిదర్శనాయోగ్యత్వాన్న దృశ్యంతే| ఆదిశబ్దేన ప్రకారవాచినా జలతైలాదీనాం గ్రహణం| ఛాయా ప్రతికృతిః| శీతోష్ణమితి కర్తృపదం, ప్రాణిన ఇతి కర్మపదం| స్వమణిమితి సూర్యకాంతం| దేహధృక్ అత్మా, మన ఇతి జేజ్జటః| అనేకదృష్టాంతప్రయోజనం జేజ్జటేన నిశ్చితం, తచ్చాత్రానుపయుక్తత్వేన లిఖితం విస్తరభయాచ్చ| నను భూతైః శరీరేऽనుప్రవేశః క్రియతే న తు శరీరిణి, తత్కథం శరీరిణ ఇత్యభిధానం న విరుధ్యతే? ఉచ్యతే– శరీరిశబ్దేనాత్ర శరీరమభిప్రేతం, స్థానిని స్థానోపచారాత్; యథా– మంచాః క్రోశంతీతి| యథా ఛాయాశీతోష్ణాదయో దర్పణప్రాణిప్రభృతీన్ విశంతో న దృశ్యంతే తద్వద్గ్రహా ఇత్యర్థః| దేవాదిశబ్దేనాత్ర దేవస్యానుచరా దేవసధర్మాణో గృహ్యంతే, దేవాదీనాం మనుష్యశరీరేణాశుచినా సంబంధాభావాత్| యదాహ సుశ్రుతః– “న తే మనుష్యైః సహ” ఇత్యాది||29-30||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

ఇదానీం గ్రహాణాం తీవ్రతపాది యమాదియుక్తాం ప్రభావవత్తాం సుశ్రుతోక్తేన శ్లోకత్రయేణ దర్శయితుమాహ– తపాంసీత్యాది| తపస్తాపనలక్షణముపవాసాది, వ్రతాని శాస్త్రోదితవిధినా భోజనాదినియమనాని, కర్మ కాయవాఙ్మనసాం సుచరితం| గుణాస్తథాష్టావితి అణిమా 1, మహిమా 2, లఘిమా 3, ప్రాకామ్యం 4, ప్రాకాశ్యం 5, ఈశిత్వం 6, వశిత్వం 7, యత్ర కామావసాయిత్వం 8, చేతి| అన్యే తు– “ఆవేశశ్చేతసో జ్ఞానమర్థానాం శబ్దనక్రియా| దృష్టిః శ్రోత్రం స్మృతిః కాంతిరిష్టతశ్చాప్యదర్శనం||” ఇత్యష్టవిధమైశ్వర్యమాహుః| తేషు గ్రహేషు ఏతే గుణా నిత్యాః, న కాదాచిత్కాః, వ్యస్తా ద్విత్రిచత్వార ఇత్యాది; సమస్తాః సర్వే; యో యస్య ప్రభావ ఇతి యథాప్రభావం; తత్ర వ్యస్తా గుణా అసురాదిగ్రహాణాం, సమస్తా దేవగ్రహాణాం| అథ తే నియమాదియుక్తాశ్చేత్ కథమశుచిం దేహమావిశంతి, న కథంచన, అత ఏవాహ– నేత్యాది| తే దేవాదయో మనుష్యైః సహ న విశంతి న ఏకీభవంతీత్యర్థః| న వా మనుష్యాన్ మానుషదేహాన్, క్వచిదప్యనుప్రవిశంతీత్యర్థః| యే పునర్వైద్యా ‘ఆవిశంతి’ ఇతి మోహాదజ్ఞానాత్ ప్రవదంతి, తే వైద్యా భూతవిద్యావిషయాత్తజ్జ్ఞానాదపోహ్యా అపసారణీయాస్త్యాజ్యా ఇత్యర్థః| కే తర్హి గృహ్ణంతీత్యాహ– తేషామితి తేషాం దేవాదీనాం పరిచారకాః ప్రేష్యాః, కర్మకరా ఇత్యర్థః| కోట్యః శతలక్షప్రమాణాః, అయుతం దశసహస్రం, ఏతేన కోటిఘ్నం శతలక్షప్రమాణగుణితం యత్ సహస్రం తాదృశైః దశభిః సహస్రైరత్రాయుతం బోద్ధవ్యం; తేషాం పద్మం, పద్మం చతుర్దశబిందుకం, తదేవ సంఖ్యా యేషాం తే తథా| సుభీమా అత్యర్థం భయానకాః| నిశావిహారా రాత్రౌ భ్రమణశీలాః||31-33||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయామున్మాదనిదానం సమాప్తం||20||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయామున్మాదనిదానం||20||