૧૬. તૃષ્ણાનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

છર્દેસ્તૃષ્ણોપદ્રવત્વાચ્છર્દ્યનન્તરં તૃષ્ણાનિદાનમ્| તસ્યાઃ સમ્પ્રાપ્તિમાહ– ભયેત્યાદિ| પિત્તવિવર્ધનૈરિતિ કટ્વમ્લોષ્ણાદિભિઃ ક્રોધોપવાસાદિભિશ્ચ સ્વસ્થાન એવ સઞ્ચિતં કુપિતં ચ પિત્તં, વાતશ્ચ ભયશ્રમબલક્ષયૈઃ કુપિતઃ, ઊર્ધ્વં પ્રસરત્ પિપાસાં જનયતિ| તાલ્વિત્યુપલક્ષણં; તેન ક્લોમાદ્યપિ બોધ્યં, તસ્ય પિપાસાસ્થાનત્વેનોક્તત્વાત્| ચરકેઽપ્યુક્તમ્– “રસવાહિનીશ્ચ ધમનીર્જિહ્વામૂલગલતાલુકક્લોમ્નઃ| સંશોષ્ય નૄણાં દેહે કુરુતસ્તૃષામતિબલૌ તૌ તુ||” (ચ. ચિ. અ. ૨૨) ઇતિ| અન્નકફામજાનાં સમ્પ્રાપ્તિમાહ– સ્રોતઃસ્વિત્યાદિ| નનુ, અપાંવાહિષ્વિતિ બહુવચનં વિરુદ્ધં, ‘દ્વે ઉદકવહે’ (સુ. શા. અ. ૯) ઇતિ સુશ્રુતેનોક્તત્વાત્| નૈવં, તયોરેવાનેકપ્રતાનયોગાદિતિ| દોષૈરિતિ અન્નકફામૈઃ, દુષ્ટિકર્તૃત્વાદ્દુષ્ટદોષસમ્બન્ધાદ્વાઽન્નામયોરપિ દોષત્વમિતિ ગદાધરઃ | તિસ્ર ઇતિ વાતાદિભિઃ પ્રત્યેકમ્| ક્ષતજેતિ ક્ષતનિમિત્તા વ્રણિનાં યા ભવતિ| ચતુર્થીત્યનેનોક્તાનાં ચતસૃણાં સુખસાધ્યત્વં બોધયતિ, અન્યાસાં તુ કષ્ટસાધ્યત્વમ્||૧-૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

છર્દેસ્તૃષ્ણોપદ્રવત્વાચ્છર્દ્યનન્તરં તૃષ્ણાનિદાનં, તસ્યાઃ સમ્પ્રાપ્તિમાહ– ભયશ્રમાભ્યામિત્યાદિ| પિત્તવિવર્ધનૈઃ કટ્વમ્લોષ્ણાદિભિઃ ક્રોધોપવાસાદિભિશ્ચ સ્વસ્થાને હૃદિ સઞ્ચિતં પિત્તં, વાતશ્ચ ભયશ્રમબલક્ષયૈઃ કુપિતઃ, ઊર્ધ્વં પ્રસરન્ પિપાસાં જનયેત્| તાલુપ્રપન્નમિતિ સવાતં પિત્તં તાલુગતમિત્યર્થઃ| તાલ્વિત્યુપલક્ષણમ્; તેન ક્લોમગતમપિ બોદ્ધવ્યં, તસ્ય પિપાસાસ્થાનત્વાત્| ઉક્તં ચ ચરકે– “રસવાહિનીશ્ચ ધમનીર્જિહ્વામૂલગલતાલુકક્લોમ્નઃ| સંશોષ્ય નૃણાં દેહે કુરુતસ્તૃષામતિબલૌ તૌ તુ” ઇતિ| અન્નકફજામજાનાં સમ્પ્રાપ્તિમાહ– સ્રોતઃસ્વિત્યાદિ| નનુ સ્રોતઃસ્વિતિ બહુવચનં વિરુદ્ધં યદુક્તં સુશ્રુતે– “દ્વે ઉદકવહે” ઇતિ| મૈવં, તયોરેવાનેકપ્રતાનયોગાદિતિ| અન્નકફામૈઃ, દુષ્ટિકર્તૃત્વાદ્દુષ્ટદોષસમ્બન્ધાદન્નામયોરપિ દોષત્વમિતિ ગયદાસઃ| તિસ્ર ઇતિ વાતાદિભિઃ પ્રત્યેકં, ક્ષતજેતિ ક્ષતનિમિત્તા વ્રણિનાં યા ભવતિ, ચતુર્થીત્યનેન ચોક્તાનાં તિસૃણાં સાધ્યત્વં બોધયતિ, અન્યાસાં તુ કષ્ટસાધ્યત્વમિતિ| ક્ષયાદન્યા પઞ્ચમી, આમસમુદ્ભવા ષષ્ઠી, ભક્તોદ્ભવા સપ્તમિકેતિ, ક્રમેણ તાસાં લક્ષણાનિ જાનીહિ||૧-૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતજામાહ– ક્ષામાસ્યતેત્યાદિ| ક્ષામાસ્યતા શુષ્કદીનમુખત્વમ્| સ્રોતોનિરોધો રસામ્બુવાહિધમનીનિરોધઃ| શીતાભિરદ્ભિરિત્યનેન વાયોઃ શીતસ્ય શીતામ્બુના વૃદ્ધિરિત્યનુપશયનિદર્શનમ્| ચકારાચ્ચરકોક્તનિદ્રાનાશસ્ય ગ્રહણમ્| યદાહ ચરકઃ– “નિદ્રાનાશઃ શિરસો ભ્રમસ્તથા શુષ્કગલતાલુઃ|” (ચ. ચિ. અ. ૨૨) ઇતિ||૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતજાં તૃષ્ણામાહ– ક્ષામેત્યાદિ| ક્ષામાસ્યતા શુષ્કદીનમુખત્વં, વક્તું ચર્વિતું વાઽસામર્થ્યમિત્યેકે| શઙ્ખશિરઃસ્વિતિ શઙ્ખયોઃ શિરસિ વા, તોદો વ્યથાવિશેષઃ; શઙ્ખયોર્દ્વિત્વેન બહુવચનત્વમ્| સ્રોતોનિરોધઃ રસામ્બુવાહિધમનીનિરોધઃ; અન્યે શબ્દાશ્રવણમિતિ| શીતાભિરદ્ભિરિત્યનેન વાયોઃ શીતઃ સ્પર્શઃ, તેન વૃદ્ધિરિત્યનુપશયસ્ય નિદર્શનં; ચકારાચ્ચરકોક્તનિદ્રાનાશસ્ય ગ્રહણમ્||૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પિત્તજામાહ– મૂર્છેત્યાદિના| વિલાપોઽત્ર પ્રલાપઃ| પ્રતતશ્ચ શોષઃ અતીવ મહતી તૃષ્ણા| શીતાભિનન્દા શીતેચ્છા, ‘ગુરોશ્ચ હલઃ’ ઇત્યકારપ્રત્યયઃ| પરિદૂયનમુપતાપઃ, ‘પરિધૂમનમ્’ ઇતિ પાઠેઽન્તઃક્ષોભણં, ધૂમનિર્ગમ ઇવ વા| ચકારાત્ પીતવિણ્મૂત્રનેત્રત્વાદયો ગ્રાહ્યાઃ||૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પિત્તજામાહ– મૂર્છેત્યાદિ| વિલાપો વિવિધપ્રકારેણ ભાષણં, રક્તેક્ષણત્વં રક્તનેત્રત્વં, પ્રતતશ્ચ શોષ ઇતિ અતિમહતી તૃષ્ણા, શીતાભિનન્દા શીતેચ્છા, પરિદૂયનમુપતાપઃ, ‘પરિધૂપનમ્’ ઇતિ પાઠાન્તરં, તત્રાન્તઃક્ષોભણં ધૂમસ્યોદ્ગિરણમિવ ,ચકારાત્પીતવિણ્મૂત્રનેત્રાદયો ગ્રાહ્યાઃ||૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શ્લેષ્મજામાહ– બાષ્પેત્યાદિ| સ્વકારણકુપિતેન કફેનોપરિષ્ટાદાચ્છાદિતેઽન્તરગ્નૌ કફાવરુદ્ધબાષ્પેણ પાવકોષ્મણાઽધોગતેનામ્બુવહસ્રોતઃશોષણાત્ કફજા તૃષ્ણા ભવતિ| નનુ, કફજા તૃષ્ણાઽનુપપન્ના? કફસ્ય વૃદ્ધસ્ય કેવલદ્રવસ્ય પિપાસાકર્તૃત્વાયોગાત્, વાતપિત્તયોરેવ તૃષ્ણાકર્તૃત્વેનોક્તત્વાત્| યદુક્તમ્– “પિત્તં સવાતં કુપિતં નરાણાં” ઇત્યાદિ| ચરકેઽપ્યુક્તમ્– “નાગ્નેર્વિના તર્ષઃ પવનાદ્વા, તૌ હિ શોષણે હેતૂ|” (ચ. ચિ. અ. ૨૨) ઇતિ| સુશ્રુતેઽપ્યુક્તમ્– “મદ્યસ્યાગ્નેયવાયવ્યગુણાવમ્બુવહાનિ તુ| સ્રોતાંસિ શોષયેયાતાં તતસ્તૃષ્ણા પ્રજાયતે||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૭) ઇતિ| અત આહ– તથેતિ| ઉક્તપ્રકારેણ કફાદગ્નેર્બાષ્પાવરોધાદિના, નતુ સ્વગુણેન; અત એવ ચરકે કફજા તૃષ્ણા ન પઠિતૈવ, સુશ્રુતેન તુ ચિકિત્સાભેદાર્થં પઠિતા, હારીતેનાપિ સપિત્તેનૈવ શ્લેષ્મણા તૃષ્ણા પઠિતા ન તુ કેવલેન| યદાહ– “સ્વાદ્વમ્લલવણાજીર્ણૈઃ ક્રુદ્ધઃ શ્લેષ્મા સહોષ્મણા| પ્રપદ્યામ્બુવહં સ્રોતસ્તૃષ્ણાં સઞ્જનયેન્નૃણામ્|| શિરસો ગૌરવં તન્દ્રા માધુર્યં વદનસ્ય ચ| ભક્તદ્વેષઃ પ્રસેકશ્ચ નિદ્રાધિક્યં તથૈવ ચ|| એતૈર્લિઙ્ગૈર્વિજાનીયાત્તૃષ્ણાં કફસમુદ્ભવામ્|” ઇતિ||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શ્લેષ્મજામાહ– બાષ્પેત્યાદિ| સ્વકારણકુપિતેન કફેન સંવૃતે ઉપરિષ્ટાદાચ્છાદિતેઽન્તરગ્નૌ કફાવરુદ્ધબાષ્પેણ અધોગતાનામમ્બુવાહસ્રોતસાં શોષણાત્ કફજા તૃષ્ણા ભવતિ| નનુ કફેન તૃષ્ણાઽનુપપન્ના? કફસ્ય વૃદ્ધસ્ય કેવલદ્રવભૂતસ્ય પિપાસાકર્તૃત્વાસમ્ભવાત્, વાતપિત્તયોરેવ તૃષ્ણાકર્તૃત્વેનોક્તત્વાત્; યદુક્તમ્– “પિત્તં સવાતં કુપિતં નરાણામ્” ઇત્યાદિ| ચરકેઽપ્યુક્તમ્– “નાગ્નેર્વિના હિ તર્ષઃ પવનાદ્વા તૌ હિ શોષણે હેતૂ” ઇતિ| સુશ્રુતેઽપ્યુક્તં “મદ્યસ્યાગ્નેયવાયવ્યૌ ગુણાવમ્બુવહાનિ ચ| સ્રોતાંસિ શોષયેયાતાં તતસ્તૃષ્ણા પ્રવર્તતે” ઇતિ| અત એવાહ– તથેતિ| ઉક્તપ્રકારેણ કફાદગ્નેર્બાષ્પાવરોધાદિના ન તુ સ્વગુણેન, અત એવ ચરકેણ કફજા તૃષ્ણા ન પઠિતૈવ, સુશ્રુતે તુ ચિકિત્સાભેદાર્થં પઠિતા, હારીતેનાપિ સપિત્તેન શ્લેષ્મણૈવ તૃષ્ણા પઠિતા ન તુ કેવલા| “સ્વાદ્વમ્લલવણાજીર્ણૈઃ ક્રુદ્ધઃ શ્લેષ્મા સહોષ્મણા| પ્રપદ્યામ્બુવહં સ્રોતસ્તૃષ્ણાં સઞ્જનયેન્નૃણામ્|| શિરસો ગૌરવં તન્દ્રા માધુર્યં વદનસ્ય ચ| ભક્તદ્વેષઃ પ્રસેકશ્ચ નિદ્રાધિક્યં તથૈવ ચ|| લિઙ્ગૈરેતૈર્વિજાનીયાત્તૃષ્ણાં કફસમુદ્ભવામ્” | તયા તૃષ્ણયા પીડિતો મનુષ્યોઽતિતરાં કૃશો ભવતિ, ધાતૂનામનુપચયાત્||૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ક્ષતજામાહ– ક્ષતસ્યેત્યાદિ| શસ્ત્રાદિક્ષતયુક્તસ્ય|૬|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ક્ષતજામાહ– શસ્ત્રાદિક્ષતયુક્તસ્ય નરસ્ય રુક્પીડનાચ્છોણિતસ્રાવાચ્ચ તૃષ્ણા જાયતે| સા ક્ષતસમ્ભવા ચતુર્થી|૬|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ક્ષયશબ્દસ્યાનેકવિષયત્વાત્ ક્ષયજાં વિશેષયન્નાહ– રસક્ષયાદિત્યાદિ| પેપીયતે પુનઃ પુનઃ પિબતિ; એતચ્ચ વિશેષપરં, સર્વતૃષ્ણાસુ તથાભૂતત્વાત્| યદાહ સુશ્રુતઃ– “સતતં યઃ પિબેદ્વારિ ન તૃપ્તિમધિગચ્છતિ| પુનઃ કાઙ્ક્ષતિ તોયં ચ તં તૃષ્ણાર્દિતમાદિશેત્||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૮) ઇતિ| રસક્ષયોક્તાનિ ચ લક્ષણાનિ સુશ્રુતોક્તાનિ| તદ્યથા– “રસક્ષયે હૃત્પીડા કમ્પઃ શોષઃ શૂન્યતા તૃષ્ણા ચ|” (સુ. સૂ. અ. ૧૫) ઇતિ| તસ્યાં ક્ષયજાયામ્| અશેષેણ કાર્ત્સ્ન્યેન||૬-૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ક્ષયશબ્દસ્યાનેકવિષયત્વાત્ ક્ષયજાં વિશેષયન્નાહ– રસક્ષયાદિત્યાદિ| રસક્ષયોક્તાનિ ચ લક્ષણાનિ તસ્યામશેષેણ ભિષગ્વ્યવસ્યેત્| રસક્ષયાત્તૃષ્ણા ભવતિ, સા ક્ષયજા જ્ઞેયા| તયા વ્યાપ્તઃ પુમાન્ જલં પેપીયતે પુનઃ પુનઃ પિબતિ, પરં સુખં ન લભતે, જલેન તૃપ્તો ન ભવતીત્યર્થઃ| એતચ્ચ વિશેષપરં, સર્વતૃષ્ણાસુ તથાભૂતત્વાત્| તાં કેચન સન્નિપાતાત્ કથયન્તિ| યદુક્તં સુશ્રુતે– “સતતં યઃ પિબેત્તોયં ન તૃપ્તિમધિગચ્છતિ| પુનઃ કાઙ્ક્ષતિ તોયં ચ તં તૃષ્ણાર્દિતમાદિશેત્” ઇતિ| રસક્ષયોક્તાનિ તુ લક્ષણાનિ સુશ્રુતોક્તાનિ– તથા ચ “રસક્ષયે હૃત્પીડા કમ્પઃ શોષઃ શુષ્કતા તૃષ્ણા ચ” ઇતિ| એતાનિ સમસ્તાન્યપિ ભવન્તિ||૬-૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

આમજામાહ– ત્રિદોષેત્યાદિ| ત્રિદોષલિઙ્ગા ત્રિદોષલિઙ્ગયુક્તા| આમાદજીર્ણાત્ત્રિદોષકોપઃ સ્યાદિતિ|૮|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

આમજામાહ– ત્રિદોષેત્યાદિ| ત્રિદોષલિઙ્ગા ત્રિદોષલિઙ્ગયુક્તા| સાદોઽઙ્ગાનામ્| એતાનુપદ્રવાન્ કરોતિ| આમે હિ અજીર્ણાત્ત્રિદોષકોપઃ સ્યાદિતિ| ઉક્તં ચ સુશ્રુતે– “અજીર્ણાત્પવનાદીનાં વિભ્રમો બલવાન્ભવેત્” ઇતિ|૮|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ભુક્તોદ્ભવામાહ– સ્નિગ્ધમિત્યાદિ| ચકારાત્ કટુ ચ, નતુ તિક્તકષાયમધુરાણીત્યર્થઃ| ગુરુશબ્દેન માત્રાગુરુ દ્રવ્યગુરુ ચ ગૃહ્યતે| દૃઢબલેન તુ પઞ્ચ તૃષ્ણાઃ પઠિતાઃ, વાતપિત્તક્ષયામોપસર્ગજાઃ (ચ. ચિ. અ. ૨૨) ઇતિ; તત્ર, કફજા આમજાયામેવાવરુદ્ધા; ક્ષતજા વાતજાયાં; ભક્તજા ચ વાતજાયાં, ભક્તાવરણેન વાતપ્રકોપાત્; પિત્તજાયાં વા, વિદાહેન પિત્તપ્રકોપાત્| સુશ્રુતે ચોપસર્ગજા યથાસ્વં દોષજાસુ| નનુ, મદ્યજાઽપિ સુશ્રુતેન મદાત્યયે (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૭) પઠિતા, તત્ કથં સપ્તેત્યુચ્યતે? સત્યં, તસ્યા વાતપિત્તજાયામવરોધઃ, એવં દૃઢબલમતેઽપિ||૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ભક્તોદ્ભવામાહ– સ્નિગ્ધમિત્યાદિ| ચકારાત્ કટુ ચ, ન તુ તિક્તકષાયમધુરાણીત્યર્થઃ| ગુરુશબ્દેન માત્રાગુરુ દ્રવ્યગુરુ ચ ગૃહ્યતે| દૃઢબલેન તુ પઞ્ચ તૃષ્ણા ઉક્તાઃ વાતપિત્તક્ષયામોપસર્ગજનિતા ઇતિ| તત્ર કફજાયામામજાઽન્તર્ભૂતા, વાતાજાયાં ક્ષતજા; ભક્તજાઽપિ વાતજાયાં, ભક્તાવરણેન વાતકોપાત્, પિત્તજાયાં વા વિદાહેન પિત્તકોપાત્| સુશ્રુતે ચોપસર્ગજા યથાસ્વં દોષજાસુ| નનુ, મદ્યજાઽપિ સુશ્રુતે મદાત્યયે પઠિતા, તત્ કથં સપ્તેત્યુચ્યતે? તસ્યા વાતજાયામન્તર્ભાવાત્; એવં દૃઢબલમતેઽપિ||૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તત્રોપસર્ગજામાહ– દીનેત્યાદિ| દીનસ્વરઃ ક્ષામવચનઃ, પ્રતામ્યન્ મુહ્યન્, દીનઃ ક્લાન્તઃ| ઉપસર્ગાદિતિ ઉપદ્રવાદ્રોગાત્; ઉપદ્રવશબ્દશ્ચ સામાન્યેન રોગમાત્રેઽપિ વર્તતે, યથા– “નિરૂહોપદ્રવચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ|” (સુ. ચિ. અ. ૩૮) ઇત્યત્ર| કષ્ટા કષ્ટસાધ્યા, વ્યાધિકર્ષિતદેહત્વાત્||૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તત્રોપસર્ગજામાહ– દીનેત્યાદિ| દીનસ્વરઃ ક્ષામવચનઃ, પ્રતામ્યન્ મુહ્યન્, દીનઃ ક્લાન્તઃ, ઉપસર્ગાદિતિ ઉપદ્રવાત્ રોગાત્, ઉપદ્રવશબ્દસ્તુ સામાન્યેન રોગમાત્રેઽપિ વર્તતે| યથા– “નિરૂહોપદ્રવચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ” ઇતિ| શોષિણી ધાતુશોષણાત્મિકા| સા કષ્ટા કષ્ટસાધ્યા, વ્યાધિકર્ષિતદેહત્વાત્||૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તાનેવોપસર્ગાનાહ– જ્વરેત્યાદિ| આદિશબ્દેનાતીસારાદીનાં ગ્રહણમ્|૧૦|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તાનેવોપસર્ગાનાહ– જ્વરેત્યાદિ| આદિશબ્દેનાતીસારાદીનાં ગ્રહણમ્| એતૈર્વ્યાધિભિર્ગૃહીતદેહાનાં નૃણામ્; અત્ર પૂર્વલક્ષણાનુરોધઃ|૧૦|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અસાધ્યાનાં લક્ષણમાહ– સર્વાસ્ત્વિત્યાદિ| સર્વા વાતજાદયઃ, અતિપ્રસક્તા અતિપ્રવૃદ્ધાઃ| ઘોરોપદ્રવયુક્તા મુખશોષાદિભિર્બલવદ્ભિરુપદ્રવૈઃ સમન્વિતા ઇતિ જેજ્જટઃ||૧૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અસાધ્યલક્ષણમાહ– સર્વ ઇત્યાદિ| અતિપ્રસક્તા અતિપ્રવૃદ્ધા, વમિપ્રસક્તાનામિતિ શરીરશ્લેષ્મશોધનાય વમનશીલાનામ્, ઘોરોપદ્રવયુક્તાઃ શ્વાસશોષાદિભિર્બલવદ્ભિરુપદ્રવૈર્યુક્તા ઇતિ જેજ્જટઃ| તા મરણકારિકા ઇત્યર્થઃ||૧૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં તૃષ્ણાનિદાનં સમાપ્તમ્||૧૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનટીકાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં તૃષ્ણાનિદાનમ્||૧૬||