൧൬. തൃഷ്ണാനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഛര്ദേസ്തൃഷ്ണോപദ്രവത്വാച്ഛര്ദ്യനന്തരം തൃഷ്ണാനിദാനമ്| തസ്യാഃ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– ഭയേത്യാദി| പിത്തവിവര്ധനൈരിതി കട്വമ്ലോഷ്ണാദിഭിഃ ക്രോധോപവാസാദിഭിശ്ച സ്വസ്ഥാന ഏവ സഞ്ചിതം കുപിതം ച പിത്തം, വാതശ്ച ഭയശ്രമബലക്ഷയൈഃ കുപിതഃ, ഊര്ധ്വം പ്രസരത് പിപാസാം ജനയതി| താല്വിത്യുപലക്ഷണം; തേന ക്ലോമാദ്യപി ബോധ്യം, തസ്യ പിപാസാസ്ഥാനത്വേനോക്തത്വാത്| ചരകേऽപ്യുക്തമ്– “രസവാഹിനീശ്ച ധമനീര്ജിഹ്വാമൂലഗലതാലുകക്ലോമ്നഃ| സംശോഷ്യ നൃൗണാം ദേഹേ കുരുതസ്തൃഷാമതിബലൌ തൌ തു||” (ച. ചി. അ. ൨൨) ഇതി| അന്നകഫാമജാനാം സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– സ്രോതഃസ്വിത്യാദി| നനു, അപാംവാഹിഷ്വിതി ബഹുവചനം വിരുദ്ധം, ‘ദ്വേ ഉദകവഹേ’ (സു. ശാ. അ. ൯) ഇതി സുശ്രുതേനോക്തത്വാത്| നൈവം, തയോരേവാനേകപ്രതാനയോഗാദിതി| ദോഷൈരിതി അന്നകഫാമൈഃ, ദുഷ്ടികര്തൃത്വാദ്ദുഷ്ടദോഷസമ്ബന്ധാദ്വാऽന്നാമയോരപി ദോഷത്വമിതി ഗദാധരഃ | തിസ്ര ഇതി വാതാദിഭിഃ പ്രത്യേകമ്| ക്ഷതജേതി ക്ഷതനിമിത്താ വ്രണിനാം യാ ഭവതി| ചതുര്ഥീത്യനേനോക്താനാം ചതസൃണാം സുഖസാധ്യത്വം ബോധയതി, അന്യാസാം തു കഷ്ടസാധ്യത്വമ്||൧-൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഛര്ദേസ്തൃഷ്ണോപദ്രവത്വാച്ഛര്ദ്യനന്തരം തൃഷ്ണാനിദാനം, തസ്യാഃ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– ഭയശ്രമാഭ്യാമിത്യാദി| പിത്തവിവര്ധനൈഃ കട്വമ്ലോഷ്ണാദിഭിഃ ക്രോധോപവാസാദിഭിശ്ച സ്വസ്ഥാനേ ഹൃദി സഞ്ചിതം പിത്തം, വാതശ്ച ഭയശ്രമബലക്ഷയൈഃ കുപിതഃ, ഊര്ധ്വം പ്രസരന് പിപാസാം ജനയേത്| താലുപ്രപന്നമിതി സവാതം പിത്തം താലുഗതമിത്യര്ഥഃ| താല്വിത്യുപലക്ഷണമ്; തേന ക്ലോമഗതമപി ബോദ്ധവ്യം, തസ്യ പിപാസാസ്ഥാനത്വാത്| ഉക്തം ച ചരകേ– “രസവാഹിനീശ്ച ധമനീര്ജിഹ്വാമൂലഗലതാലുകക്ലോമ്നഃ| സംശോഷ്യ നൃണാം ദേഹേ കുരുതസ്തൃഷാമതിബലൌ തൌ തു” ഇതി| അന്നകഫജാമജാനാം സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– സ്രോതഃസ്വിത്യാദി| നനു സ്രോതഃസ്വിതി ബഹുവചനം വിരുദ്ധം യദുക്തം സുശ്രുതേ– “ദ്വേ ഉദകവഹേ” ഇതി| മൈവം, തയോരേവാനേകപ്രതാനയോഗാദിതി| അന്നകഫാമൈഃ, ദുഷ്ടികര്തൃത്വാദ്ദുഷ്ടദോഷസമ്ബന്ധാദന്നാമയോരപി ദോഷത്വമിതി ഗയദാസഃ| തിസ്ര ഇതി വാതാദിഭിഃ പ്രത്യേകം, ക്ഷതജേതി ക്ഷതനിമിത്താ വ്രണിനാം യാ ഭവതി, ചതുര്ഥീത്യനേന ചോക്താനാം തിസൃണാം സാധ്യത്വം ബോധയതി, അന്യാസാം തു കഷ്ടസാധ്യത്വമിതി| ക്ഷയാദന്യാ പഞ്ചമീ, ആമസമുദ്ഭവാ ഷഷ്ഠീ, ഭക്തോദ്ഭവാ സപ്തമികേതി, ക്രമേണ താസാം ലക്ഷണാനി ജാനീഹി||൧-൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വാതജാമാഹ– ക്ഷാമാസ്യതേത്യാദി| ക്ഷാമാസ്യതാ ശുഷ്കദീനമുഖത്വമ്| സ്രോതോനിരോധോ രസാമ്ബുവാഹിധമനീനിരോധഃ| ശീതാഭിരദ്ഭിരിത്യനേന വായോഃ ശീതസ്യ ശീതാമ്ബുനാ വൃദ്ധിരിത്യനുപശയനിദര്ശനമ്| ചകാരാച്ചരകോക്തനിദ്രാനാശസ്യ ഗ്രഹണമ്| യദാഹ ചരകഃ– “നിദ്രാനാശഃ ശിരസോ ഭ്രമസ്തഥാ ശുഷ്കഗലതാലുഃ|” (ച. ചി. അ. ൨൨) ഇതി||൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വാതജാം തൃഷ്ണാമാഹ– ക്ഷാമേത്യാദി| ക്ഷാമാസ്യതാ ശുഷ്കദീനമുഖത്വം, വക്തും ചര്വിതും വാऽസാമര്ഥ്യമിത്യേകേ| ശങ്ഖശിരഃസ്വിതി ശങ്ഖയോഃ ശിരസി വാ, തോദോ വ്യഥാവിശേഷഃ; ശങ്ഖയോര്ദ്വിത്വേന ബഹുവചനത്വമ്| സ്രോതോനിരോധഃ രസാമ്ബുവാഹിധമനീനിരോധഃ; അന്യേ ശബ്ദാശ്രവണമിതി| ശീതാഭിരദ്ഭിരിത്യനേന വായോഃ ശീതഃ സ്പര്ശഃ, തേന വൃദ്ധിരിത്യനുപശയസ്യ നിദര്ശനം; ചകാരാച്ചരകോക്തനിദ്രാനാശസ്യ ഗ്രഹണമ്||൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പിത്തജാമാഹ– മൂര്ഛേത്യാദിനാ| വിലാപോऽത്ര പ്രലാപഃ| പ്രതതശ്ച ശോഷഃ അതീവ മഹതീ തൃഷ്ണാ| ശീതാഭിനന്ദാ ശീതേച്ഛാ, ‘ഗുരോശ്ച ഹലഃ’ ഇത്യകാരപ്രത്യയഃ| പരിദൂയനമുപതാപഃ, ‘പരിധൂമനമ്’ ഇതി പാഠേऽന്തഃക്ഷോഭണം, ധൂമനിര്ഗമ ഇവ വാ| ചകാരാത് പീതവിണ്മൂത്രനേത്രത്വാദയോ ഗ്രാഹ്യാഃ||൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പിത്തജാമാഹ– മൂര്ഛേത്യാദി| വിലാപോ വിവിധപ്രകാരേണ ഭാഷണം, രക്തേക്ഷണത്വം രക്തനേത്രത്വം, പ്രതതശ്ച ശോഷ ഇതി അതിമഹതീ തൃഷ്ണാ, ശീതാഭിനന്ദാ ശീതേച്ഛാ, പരിദൂയനമുപതാപഃ, ‘പരിധൂപനമ്’ ഇതി പാഠാന്തരം, തത്രാന്തഃക്ഷോഭണം ധൂമസ്യോദ്ഗിരണമിവ ,ചകാരാത്പീതവിണ്മൂത്രനേത്രാദയോ ഗ്രാഹ്യാഃ||൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശ്ലേഷ്മജാമാഹ– ബാഷ്പേത്യാദി| സ്വകാരണകുപിതേന കഫേനോപരിഷ്ടാദാച്ഛാദിതേऽന്തരഗ്നൌ കഫാവരുദ്ധബാഷ്പേണ പാവകോഷ്മണാऽധോഗതേനാമ്ബുവഹസ്രോതഃശോഷണാത് കഫജാ തൃഷ്ണാ ഭവതി| നനു, കഫജാ തൃഷ്ണാऽനുപപന്നാ? കഫസ്യ വൃദ്ധസ്യ കേവലദ്രവസ്യ പിപാസാകര്തൃത്വായോഗാത്, വാതപിത്തയോരേവ തൃഷ്ണാകര്തൃത്വേനോക്തത്വാത്| യദുക്തമ്– “പിത്തം സവാതം കുപിതം നരാണാം” ഇത്യാദി| ചരകേऽപ്യുക്തമ്– “നാഗ്നേര്വിനാ തര്ഷഃ പവനാദ്വാ, തൌ ഹി ശോഷണേ ഹേതൂ|” (ച. ചി. അ. ൨൨) ഇതി| സുശ്രുതേऽപ്യുക്തമ്– “മദ്യസ്യാഗ്നേയവായവ്യഗുണാവമ്ബുവഹാനി തു| സ്രോതാംസി ശോഷയേയാതാം തതസ്തൃഷ്ണാ പ്രജായതേ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൭) ഇതി| അത ആഹ– തഥേതി| ഉക്തപ്രകാരേണ കഫാദഗ്നേര്ബാഷ്പാവരോധാദിനാ, നതു സ്വഗുണേന; അത ഏവ ചരകേ കഫജാ തൃഷ്ണാ ന പഠിതൈവ, സുശ്രുതേന തു ചികിത്സാഭേദാര്ഥം പഠിതാ, ഹാരീതേനാപി സപിത്തേനൈവ ശ്ലേഷ്മണാ തൃഷ്ണാ പഠിതാ ന തു കേവലേന| യദാഹ– “സ്വാദ്വമ്ലലവണാജീര്ണൈഃ ക്രുദ്ധഃ ശ്ലേഷ്മാ സഹോഷ്മണാ| പ്രപദ്യാമ്ബുവഹം സ്രോതസ്തൃഷ്ണാം സഞ്ജനയേന്നൃണാമ്|| ശിരസോ ഗൌരവം തന്ദ്രാ മാധുര്യം വദനസ്യ ച| ഭക്തദ്വേഷഃ പ്രസേകശ്ച നിദ്രാധിക്യം തഥൈവ ച|| ഏതൈര്ലിങ്ഗൈര്വിജാനീയാത്തൃഷ്ണാം കഫസമുദ്ഭവാമ്|” ഇതി||൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ശ്ലേഷ്മജാമാഹ– ബാഷ്പേത്യാദി| സ്വകാരണകുപിതേന കഫേന സംവൃതേ ഉപരിഷ്ടാദാച്ഛാദിതേऽന്തരഗ്നൌ കഫാവരുദ്ധബാഷ്പേണ അധോഗതാനാമമ്ബുവാഹസ്രോതസാം ശോഷണാത് കഫജാ തൃഷ്ണാ ഭവതി| നനു കഫേന തൃഷ്ണാऽനുപപന്നാ? കഫസ്യ വൃദ്ധസ്യ കേവലദ്രവഭൂതസ്യ പിപാസാകര്തൃത്വാസമ്ഭവാത്, വാതപിത്തയോരേവ തൃഷ്ണാകര്തൃത്വേനോക്തത്വാത്; യദുക്തമ്– “പിത്തം സവാതം കുപിതം നരാണാമ്” ഇത്യാദി| ചരകേऽപ്യുക്തമ്– “നാഗ്നേര്വിനാ ഹി തര്ഷഃ പവനാദ്വാ തൌ ഹി ശോഷണേ ഹേതൂ” ഇതി| സുശ്രുതേऽപ്യുക്തം “മദ്യസ്യാഗ്നേയവായവ്യൌ ഗുണാവമ്ബുവഹാനി ച| സ്രോതാംസി ശോഷയേയാതാം തതസ്തൃഷ്ണാ പ്രവര്തതേ” ഇതി| അത ഏവാഹ– തഥേതി| ഉക്തപ്രകാരേണ കഫാദഗ്നേര്ബാഷ്പാവരോധാദിനാ ന തു സ്വഗുണേന, അത ഏവ ചരകേണ കഫജാ തൃഷ്ണാ ന പഠിതൈവ, സുശ്രുതേ തു ചികിത്സാഭേദാര്ഥം പഠിതാ, ഹാരീതേനാപി സപിത്തേന ശ്ലേഷ്മണൈവ തൃഷ്ണാ പഠിതാ ന തു കേവലാ| “സ്വാദ്വമ്ലലവണാജീര്ണൈഃ ക്രുദ്ധഃ ശ്ലേഷ്മാ സഹോഷ്മണാ| പ്രപദ്യാമ്ബുവഹം സ്രോതസ്തൃഷ്ണാം സഞ്ജനയേന്നൃണാമ്|| ശിരസോ ഗൌരവം തന്ദ്രാ മാധുര്യം വദനസ്യ ച| ഭക്തദ്വേഷഃ പ്രസേകശ്ച നിദ്രാധിക്യം തഥൈവ ച|| ലിങ്ഗൈരേതൈര്വിജാനീയാത്തൃഷ്ണാം കഫസമുദ്ഭവാമ്” | തയാ തൃഷ്ണയാ പീഡിതോ മനുഷ്യോऽതിതരാം കൃശോ ഭവതി, ധാതൂനാമനുപചയാത്||൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ക്ഷതജാമാഹ– ക്ഷതസ്യേത്യാദി| ശസ്ത്രാദിക്ഷതയുക്തസ്യ|൬|–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ക്ഷതജാമാഹ– ശസ്ത്രാദിക്ഷതയുക്തസ്യ നരസ്യ രുക്പീഡനാച്ഛോണിതസ്രാവാച്ച തൃഷ്ണാ ജായതേ| സാ ക്ഷതസമ്ഭവാ ചതുര്ഥീ|൬|–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ക്ഷയശബ്ദസ്യാനേകവിഷയത്വാത് ക്ഷയജാം വിശേഷയന്നാഹ– രസക്ഷയാദിത്യാദി| പേപീയതേ പുനഃ പുനഃ പിബതി; ഏതച്ച വിശേഷപരം, സര്വതൃഷ്ണാസു തഥാഭൂതത്വാത്| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “സതതം യഃ പിബേദ്വാരി ന തൃപ്തിമധിഗച്ഛതി| പുനഃ കാങ്ക്ഷതി തോയം ച തം തൃഷ്ണാര്ദിതമാദിശേത്||” (സു. ഉ. തം. അ. ൫൮) ഇതി| രസക്ഷയോക്താനി ച ലക്ഷണാനി സുശ്രുതോക്താനി| തദ്യഥാ– “രസക്ഷയേ ഹൃത്പീഡാ കമ്പഃ ശോഷഃ ശൂന്യതാ തൃഷ്ണാ ച|” (സു. സൂ. അ. ൧൫) ഇതി| തസ്യാം ക്ഷയജായാമ്| അശേഷേണ കാര്ത്സ്ന്യേന||൬-൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ക്ഷയശബ്ദസ്യാനേകവിഷയത്വാത് ക്ഷയജാം വിശേഷയന്നാഹ– രസക്ഷയാദിത്യാദി| രസക്ഷയോക്താനി ച ലക്ഷണാനി തസ്യാമശേഷേണ ഭിഷഗ്വ്യവസ്യേത്| രസക്ഷയാത്തൃഷ്ണാ ഭവതി, സാ ക്ഷയജാ ജ്ഞേയാ| തയാ വ്യാപ്തഃ പുമാന് ജലം പേപീയതേ പുനഃ പുനഃ പിബതി, പരം സുഖം ന ലഭതേ, ജലേന തൃപ്തോ ന ഭവതീത്യര്ഥഃ| ഏതച്ച വിശേഷപരം, സര്വതൃഷ്ണാസു തഥാഭൂതത്വാത്| താം കേചന സന്നിപാതാത് കഥയന്തി| യദുക്തം സുശ്രുതേ– “സതതം യഃ പിബേത്തോയം ന തൃപ്തിമധിഗച്ഛതി| പുനഃ കാങ്ക്ഷതി തോയം ച തം തൃഷ്ണാര്ദിതമാദിശേത്” ഇതി| രസക്ഷയോക്താനി തു ലക്ഷണാനി സുശ്രുതോക്താനി– തഥാ ച “രസക്ഷയേ ഹൃത്പീഡാ കമ്പഃ ശോഷഃ ശുഷ്കതാ തൃഷ്ണാ ച” ഇതി| ഏതാനി സമസ്താന്യപി ഭവന്തി||൬-൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ആമജാമാഹ– ത്രിദോഷേത്യാദി| ത്രിദോഷലിങ്ഗാ ത്രിദോഷലിങ്ഗയുക്താ| ആമാദജീര്ണാത്ത്രിദോഷകോപഃ സ്യാദിതി|൮|–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ആമജാമാഹ– ത്രിദോഷേത്യാദി| ത്രിദോഷലിങ്ഗാ ത്രിദോഷലിങ്ഗയുക്താ| സാദോऽങ്ഗാനാമ്| ഏതാനുപദ്രവാന് കരോതി| ആമേ ഹി അജീര്ണാത്ത്രിദോഷകോപഃ സ്യാദിതി| ഉക്തം ച സുശ്രുതേ– “അജീര്ണാത്പവനാദീനാം വിഭ്രമോ ബലവാന്ഭവേത്” ഇതി|൮|–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഭുക്തോദ്ഭവാമാഹ– സ്നിഗ്ധമിത്യാദി| ചകാരാത് കടു ച, നതു തിക്തകഷായമധുരാണീത്യര്ഥഃ| ഗുരുശബ്ദേന മാത്രാഗുരു ദ്രവ്യഗുരു ച ഗൃഹ്യതേ| ദൃഢബലേന തു പഞ്ച തൃഷ്ണാഃ പഠിതാഃ, വാതപിത്തക്ഷയാമോപസര്ഗജാഃ (ച. ചി. അ. ൨൨) ഇതി; തത്ര, കഫജാ ആമജായാമേവാവരുദ്ധാ; ക്ഷതജാ വാതജായാം; ഭക്തജാ ച വാതജായാം, ഭക്താവരണേന വാതപ്രകോപാത്; പിത്തജായാം വാ, വിദാഹേന പിത്തപ്രകോപാത്| സുശ്രുതേ ചോപസര്ഗജാ യഥാസ്വം ദോഷജാസു| നനു, മദ്യജാऽപി സുശ്രുതേന മദാത്യയേ (സു. ഉ. തം. അ. ൪൭) പഠിതാ, തത് കഥം സപ്തേത്യുച്യതേ? സത്യം, തസ്യാ വാതപിത്തജായാമവരോധഃ, ഏവം ദൃഢബലമതേऽപി||൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഭക്തോദ്ഭവാമാഹ– സ്നിഗ്ധമിത്യാദി| ചകാരാത് കടു ച, ന തു തിക്തകഷായമധുരാണീത്യര്ഥഃ| ഗുരുശബ്ദേന മാത്രാഗുരു ദ്രവ്യഗുരു ച ഗൃഹ്യതേ| ദൃഢബലേന തു പഞ്ച തൃഷ്ണാ ഉക്താഃ വാതപിത്തക്ഷയാമോപസര്ഗജനിതാ ഇതി| തത്ര കഫജായാമാമജാऽന്തര്ഭൂതാ, വാതാജായാം ക്ഷതജാ; ഭക്തജാऽപി വാതജായാം, ഭക്താവരണേന വാതകോപാത്, പിത്തജായാം വാ വിദാഹേന പിത്തകോപാത്| സുശ്രുതേ ചോപസര്ഗജാ യഥാസ്വം ദോഷജാസു| നനു, മദ്യജാऽപി സുശ്രുതേ മദാത്യയേ പഠിതാ, തത് കഥം സപ്തേത്യുച്യതേ? തസ്യാ വാതജായാമന്തര്ഭാവാത്; ഏവം ദൃഢബലമതേऽപി||൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

തത്രോപസര്ഗജാമാഹ– ദീനേത്യാദി| ദീനസ്വരഃ ക്ഷാമവചനഃ, പ്രതാമ്യന് മുഹ്യന്, ദീനഃ ക്ലാന്തഃ| ഉപസര്ഗാദിതി ഉപദ്രവാദ്രോഗാത്; ഉപദ്രവശബ്ദശ്ച സാമാന്യേന രോഗമാത്രേऽപി വര്തതേ, യഥാ– “നിരൂഹോപദ്രവചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ|” (സു. ചി. അ. ൩൮) ഇത്യത്ര| കഷ്ടാ കഷ്ടസാധ്യാ, വ്യാധികര്ഷിതദേഹത്വാത്||൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തത്രോപസര്ഗജാമാഹ– ദീനേത്യാദി| ദീനസ്വരഃ ക്ഷാമവചനഃ, പ്രതാമ്യന് മുഹ്യന്, ദീനഃ ക്ലാന്തഃ, ഉപസര്ഗാദിതി ഉപദ്രവാത് രോഗാത്, ഉപദ്രവശബ്ദസ്തു സാമാന്യേന രോഗമാത്രേऽപി വര്തതേ| യഥാ– “നിരൂഹോപദ്രവചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ” ഇതി| ശോഷിണീ ധാതുശോഷണാത്മികാ| സാ കഷ്ടാ കഷ്ടസാധ്യാ, വ്യാധികര്ഷിതദേഹത്വാത്||൯||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

താനേവോപസര്ഗാനാഹ– ജ്വരേത്യാദി| ആദിശബ്ദേനാതീസാരാദീനാം ഗ്രഹണമ്|൧൦|–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

താനേവോപസര്ഗാനാഹ– ജ്വരേത്യാദി| ആദിശബ്ദേനാതീസാരാദീനാം ഗ്രഹണമ്| ഏതൈര്വ്യാധിഭിര്ഗൃഹീതദേഹാനാം നൃണാമ്; അത്ര പൂര്വലക്ഷണാനുരോധഃ|൧൦|–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അസാധ്യാനാം ലക്ഷണമാഹ– സര്വാസ്ത്വിത്യാദി| സര്വാ വാതജാദയഃ, അതിപ്രസക്താ അതിപ്രവൃദ്ധാഃ| ഘോരോപദ്രവയുക്താ മുഖശോഷാദിഭിര്ബലവദ്ഭിരുപദ്രവൈഃ സമന്വിതാ ഇതി ജേജ്ജടഃ||൧൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അസാധ്യലക്ഷണമാഹ– സര്വ ഇത്യാദി| അതിപ്രസക്താ അതിപ്രവൃദ്ധാ, വമിപ്രസക്താനാമിതി ശരീരശ്ലേഷ്മശോധനായ വമനശീലാനാമ്, ഘോരോപദ്രവയുക്താഃ ശ്വാസശോഷാദിഭിര്ബലവദ്ഭിരുപദ്രവൈര്യുക്താ ഇതി ജേജ്ജടഃ| താ മരണകാരികാ ഇത്യര്ഥഃ||൧൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം തൃഷ്ണാനിദാനം സമാപ്തമ്||൧൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനടീകായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാം തൃഷ്ണാനിദാനമ്||൧൬||