૧૭. મૂર્છાભ્રમનિદ્રાતન્દ્રાસન્ન્યાસનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તૃષ્ણાયાં મોહો ભવતીતિ તૃષ્ણાનન્તરં મૂર્છા, ઉક્તં હિ– ‘તૃષિતો મોહમાયાતિ’ ઇતિ| નિદાનં સમ્પ્રાપ્તિં ચાહ– ક્ષીણસ્યેત્યાદિ| બહુદોષસ્યેતિ વિપુલદોષસ્ય, ન ત્વનેકદોષસ્ય; તથા સત્યેકદોષજાયાઃ સમ્પ્રાપ્તિર્નોક્તા સ્યાત્| વેગાઘાતાત્ મલાદિવેગધારણાત્| અભિઘાતાલ્લગુડાદેઃ| હીનસત્ત્વસ્ય હીનસત્ત્વગુણસ્ય| કરણં મનઃ, તસ્યાયતનાનિ બાહ્યાનિ ચક્ષુરાદીનિ, આભ્યન્તરાણિ મનોવહાનિ સ્રોતાંસિ, યૈરાગત્ય મનશ્ચક્ષુરાદીન્યધિતિષ્ઠતિ; અથવા બાહ્યાનિ કર્મેન્દ્રિયાણિ, આભ્યન્તરાણિ ધીન્દ્રિયાણિ; તેષુ યદા ઉગ્રા દોષા નિવિશન્તે તદા મૂર્છન્તીતિ યોજ્યમ્| પુનઃ કયા સમ્પ્રાપ્ત્યા ઇત્યત આહ– સઞ્જ્ઞાવહાસ્વિત્યાદિ| સઞ્જ્ઞાવહનાડીશબ્દેન સિરાધમનીસ્રોતસાં ગ્રહણમિત્યાહુઃ, યતસ્તૈર્મન ઇન્દ્રિયદેશં પ્રાપ્નોતિ| પિહિતાસુ આવૃતાસુ| તમો મનોગુણોઽજ્ઞાનહેતુઃ, અભ્યુપૈતિ વર્ધતે, સહસા ઝટિતિ| અન્યેષુ તમોબહુલેષુ રોગેષુ મદાત્યયાદિષુ સત્ત્વરજસી ન તથા લીયેતે, યથા મૂર્છાયામિત્યત આહ– સુખદુઃખવ્યપોહકૃદિતિ| સુખદુઃખયોરસંવિત્તિકરમ્| એતત્તુ પ્રાયિકત્વેનોક્તં, (ત્રિવિધં જ્ઞાનં ભવતિ હેયોપાદેયોપેક્ષણીયભેદાત્,) તેનોપેક્ષણીયજ્ઞાનાભાવોઽપિ જ્ઞેયઃ| વ્યવહારાર્થં તત્પર્યાયામાહ– મોહો મૂર્છેતિ| વાતાદિભિસ્તિસ્રઃ, શોણિતમદ્યવિષૈશ્ચ તિસ્રઃ, એવં ષટ્| પ્રભુત્વેનેતિ વ્યાપકત્વેન, તેન વાતજાદિષ્વપિ જ્વરવદ્રોગમહિમ્નાઽવશ્યં પિત્તસમ્બન્ધઃ, અત એવ વક્ષ્યતિ– “મૂર્છા પિત્તતમઃપ્રાયા” ઇતિ, ચિકિત્સાયાં ચ શીતક્રિયાવિધાનમિતિ||૧-૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તૃષ્ણાયાં મોહો ભવતીત્યતસ્તૃષ્ણાનન્તરં મૂર્છારમ્ભઃ, તસ્યા નિદાનપૂર્વા સમ્પ્રાપ્તિમાહ– ક્ષીણસ્યેતિ પુરુષસ્ય| બહુદોષસ્યેતિ વિપુલદોષસ્ય વેગાઘાતાત્ મલાદિવેગવિધારણાત્| અભિઘાતાલ્લગુડાદેઃ| વિરુદ્ધાહારસેવિનઃ વિરુદ્ધ આહારઃ ક્ષીરમત્સ્યાદિઃ| હીનસત્ત્વસ્ય ક્ષીણસત્ત્વગુણસ્ય| કરણં મનસ્તસ્યાયતનાનિ બાહ્યાનિ ચક્ષુરાદીનિ, આભ્યન્તરાણિ મનોવાહીનિ સ્રોતાંસિ વૈરાગત્ય મનશ્ચક્ષુરાદીન્યધિતિષ્ઠતિ; અથવા બાહ્યાનિ કર્મેન્દ્રિયાણિ આભ્યન્તરાણિ ધીન્દ્રિયાણિ| તેષુ યદા ઉગ્રા અતિપ્રસૃતા દોષા નિવિશન્તે અવતિષ્ઠન્તે, તદા માનવા મૂર્છન્તિ, ઇતિ યોજ્યમ્| સમ્પ્રાપ્તિમાહ– સઞ્જ્ઞાવહાસ્વિતિ| સઞ્જ્ઞાવહનાડીશબ્દેન સિરાધમનીસ્રોતસાં ગ્રહણં, યતસ્તૈરિન્દ્રિયદેશં મનઃ પ્રાપ્નોતિ| પિહિતાસુ રુદ્ધાસુ| તમો મનોગુણઃ અજ્ઞાનહેતુઃ, તસ્યાવરણાત્મકત્વાત્| અભ્યુપૈતિ વર્ધતે, સહસા ઝટિતિ| અન્યેષુ તમોબહુલેષુ રોગેષુ મદાત્યયાદિષુ ન તથા સત્ત્વરજસી લીયેતે યથા મૂર્છાસ્વિત્યત આહ– સુખદુઃખવ્યપોહકૃદિતિ; સુખદુઃખયોર્વ્યપોહસ્તિરસ્કારસ્તયોરસંવિત્તિરિત્યર્થઃ; અથવા સુખં સત્ત્વં, દુઃખં રજઃ, તયોર્વ્યપોહકૃત્, તમસા તયોરાવૃતત્વાત્; અતઃ કાષ્ઠવન્નિપતતીત્યર્થઃ| વ્યવહારાર્થં તત્પર્યાયાનાહ– મોહો મૂર્છેતિ તસ્યાઃ પર્યાયૌ| ઉક્તં ચાભિધાનાન્તરે– “સઞ્જ્ઞોપઘાતે મૂર્છાયો મૂર્છા સ્યાન્મૂર્છનં તથા| કશ્મલં પ્રલયો મોહઃ સન્ન્યાસસ્તુ મૃતોપમઃ” ઇતિ| સા ચ મૂર્છા ષડ્વિધા ષટ્પ્રકારા ભવતિ| વાતાદિભિઃ શોણિતમદ્યવિષૈશ્ચ તિસ્રઃ, એવં ષડ્વિધત્વમાહ– વાતાદિભિરિતિ| પ્રભુત્વેનેતિ વાતાદિષ્વપિ વ્યાપકત્વેન પિત્તમેવાવતિષ્ઠતે જ્વરવદ્રોગમહિમ્નાઽવશ્યં પિત્તસમ્બન્ધઃ; ઇહૈવ વક્ષ્યત્યગ્રે– “મૂર્છા પિત્તતમઃપ્રાયા” ઇતિ, ચિકિત્સાયાં ચ શીતક્રિયાવિધાનમિતિ ||૧-૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તસ્યાઃ પૂર્વરૂપમાહ– હૃત્પીડેત્યાદિ| સઞ્જ્ઞાદૌર્બલ્યમસમ્યગ્જ્ઞાનતા| સર્વાસાં પૂર્વરૂપાણીતિ છેદઃ| યથાસ્વં વિભાવયેદિતિ તાઃ મૂર્છાઃ વાતાદિભેદેન જાનીયાત્ વ્યક્તરૂપાવસ્થાયાં, નતુ પૂર્વરૂપાવસ્થાયામિતિ જેજ્જટઃ||૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્યાઃ પૂર્વરૂપમાહ– હૃદિત્યાદિ| સઞ્જ્ઞાદૌર્બલ્યમસમ્યગ્જ્ઞાનતા| પૂર્વરૂપાણીતિ પાદત્રયેણ છેદઃ| યથાસ્વં વિભાવયેદિતિ તાં મૂર્છાં વાતાદિભેદેન જાનીયાદિત્યર્થઃ; વ્યક્તરૂપાવસ્થાયાં નતુ પૂર્વરૂપાવસ્થાયામિતિ જેજ્જટઃ||૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તા એવાહ (વાતજામાહ)– નીલમિત્યાદિ| નીલં સ્નિગ્ધકૃષ્ણં, કૃષ્ણં રૂક્ષકૃષ્ણમ્, અરુણમીષલ્લોહિતમ્| તમઃ પ્રવિશત્યન્ધકારમિવ પ્રવિશતિ મૂર્છતીત્યર્થઃ| શીઘ્રં ચ પ્રતિબુધ્યત ઇતિ વાયોઃ શીઘ્રકારિત્વાત્| કાર્શ્યં શ્યાવાઽરુણા છાયા, ‘ગાત્રે’ ઇતિ શેષઃ| મૂર્છાયશબ્દો મૂર્છાપર્યાયઃ||૭-૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતજામાહ– નીલમિત્યાદિ| નીલં સ્નિગ્ધકૃષ્ણમ્, અરુણમીષલ્લોહિતમીદૃશં ગગનં પશ્યન્ તમઃ પ્રવિશતિ અન્ધકારમિવ પ્રવિશતિ મૂર્છતીત્યર્થઃ| શીઘ્રં ચ પ્રતિબુદ્ધ્યતે વાયોઃ શીઘ્રકારિત્વાત્| કાર્શ્યં શ્યાવાઽરુણા છાયા ગાત્રસ્યેતિ શેષઃ| મૂર્છાયશબ્દો મૂર્છાપર્યાયઃ||૭-૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પિત્તજમૂર્છાયમાહ– રક્તમિત્યાદિ| વિયદાકાશમ્| અત્ર “સપિપાસઃ સસન્તાપો રક્તપીતાકુલેક્ષણઃ|” ઇતિ ક્વચિદધિકઃ પાઠ||૯-૧૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પિત્તજામાહ– રક્તમિત્યાદિ| વિયદાકાશં, રક્તં, હરિતવર્ણં શાકવર્ણં, પીતં વા પશ્યન્ તમઃ પ્રવિશતીતિ મૂર્છતીત્યર્થઃ| યદા પ્રબુધ્યતે તદા સ્વેદો ભવતિ, સપિપાસઃ તૃષ્ણાન્વિતઃ, સન્તાપવાંશ્ચ ભવતિ| રક્તે પીતે આકુલે ત્રસ્તે ઇવ ઈક્ષણે લોચને યસ્ય સ તથા| ‘અન્યે રક્તપિત્તાકુલેક્ષણઃ’ ઇતિ પઠન્તિ| તત્ર રક્તપિત્તો વિકારઃ| (જાતમાત્રે ઉત્પન્નમાત્રે, પતતિ શીઘ્રં ચ પ્રતિબુધ્યતે|) પીતાભઃ પીતશરીરચ્છવિઃ||૯-૧૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કફજમૂર્છાયમાહ– મેઘેત્યાદિ| તમોઘનૈરિતિ તમોભિર્ઘનૈશ્ચ; તમોઽન્ધકારઃ, ઘનોઽત્ર મેઘવાચી||૧૧-૧૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શ્લેષ્મજામાહ– મેઘસઙ્કાશમિત્યાદિ| આર્દ્રેણ ચર્મણા ઇવ પ્રાવૃતૈર્વેષ્ટિતૈરઙ્ગૈરુપલક્ષિતઃ| પ્રસેકો મુખસ્રાવઃ, ઉપસ્થિતવમનત્વમિવ||૧૧-૧૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સાન્નિપાતિકમાહ– સર્વેત્યાદિ| નનુ, સર્વાકૃતિરિતિ વિરુદ્ધમ્, ઉદ્દેશે “ષડ્વિધા સા પ્રકીર્તિતા” ઇત્યભિહિતત્વાત્; સન્નિપાતજયા સહ સપ્ત પ્રસજ્યેરન્? ઉચ્યતે– ઉદ્દેશઃ સુશ્રુતગ્રન્થેન, ચરકગ્રન્થેન ચ વિવરણમ્| ચરકે હ્યેકજાસ્તિસ્રસ્ત્રિદોષજા ચૈકેતિ ચતસ્રઃ પઠ્યન્તે| યદુક્તમષ્ટોદરીય– “ચત્વારો મૂર્છાયા ઇતિ અપસ્મારૈર્વ્યાખ્યાતાઃ|” (ચ. સૂ. અ. ૧૮) ઇતિ| રક્તમદ્યવિષજાનાં યથાદોષમેતાસ્વન્તર્ભાવઃ; સુશ્રુતે ચૈતા રક્તાદિજા લક્ષણચિકિત્સાભેદખ્યાપનાર્થં સાક્ષાત્ પઠિતાઃ, ત્રિદોષજાયાઃ દોષજાસ્વન્તર્ભાવઃ ઇત્યભિપ્રાયેણ ભેદ આચાર્યયોઃ; સઙ્ગ્રહે ચાત્ર સર્વતન્ત્રસ્વીકારાદુભયમપિ લિખિતમિત્યદોષઃ| અપસ્માર ઇવેતિ યથાઽપસ્મારી મહતાઽભિઘાતેન પતતિ ચિરેણ પ્રતિબુધ્યતે| અપસ્મારે ફેનવામિત્વદન્તઘટ્ટનાક્ષિવૈકૃતાદિકમધિકમિતિ ભેદઃ| બીભત્સચેષ્ટિતૈરિતિ ફેનવામિત્વાદિભિરેવ||૧૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સન્નિપાતજામાહ– સર્વાકૃતિરિત્યાદિ| નનુ સર્વાકૃતિરિતિ વિરુદ્ધમ્? પૂર્વમુદ્દેશે ‘ષડ્વિધા સા પ્રકીર્તિતા’ ઇત્યુક્તં, સન્નિપાતજયા સહ સપ્તસઙ્ખ્યાત્વં સ્યાત્| ઉચ્યતે– ઉદ્દેશઃ સુશ્રુતેન વિવરણં ચરકેણ, યતસ્તત્ર પઠિતા વાતાદિભિસ્તિસ્રઃ, ત્રિદોષજા ચતુર્થા| યદુક્તમષ્ટોદરીયાધ્યાયે– “ચતસ્રો મૂર્છાયા ઇતિ અપસ્મારૈઃ વ્યાખ્યાતાઃ” ઇતિ; યથા ચત્વારોઽપસ્મારાઃ વાતેન પિત્તેન શ્લેષ્મણા સન્નિપાતેન, તદ્વન્મૂર્છા અપીત્યર્થઃ| રક્તમદ્યવિષજાનાં યથાસ્વં દોષજાસ્વન્તર્ભાવઃ સુશ્રુતે એતચ્ચ લક્ષણઞ્ચિકિત્સાભેદખ્યાપનાર્થં સાક્ષાત્પઠિતમ્| ત્રિદોષજાયાશ્ચ દોષજાસ્વન્તર્ભાવઃ ઇત્યભિપ્રાયેણ માધવેન સઙ્ગૃહીતેયમિતિ સર્વતન્ત્રસ્વીકારાદુભયમપિ લિખિતમિત્યદોષઃ| અપસ્માર ઇવાગત ઇતિ આગતસ્યાપસ્મારસ્ય વેગવત્ સા મૂર્છા જન્તું પ્રાણિનં શીઘ્રં પાતયતિ ચિરાચ્ચ પ્રતિબુધ્યતે, વિના બીભત્સચેષ્ટિતૈરિતિ અપસ્મારે ફેનાગમનં દન્તાવઘટ્ટનાક્ષિવૈકૃતસત્ત્વાદિદર્શનમસ્તિ, ત્રિદોષજાયાં મૂર્છાયાં તુ ન તથા, અયમેવ ભેદઃ; અત એવ વિના બીભત્સચેષ્ટિતૈરિતિ||૧૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

રક્તજમૂર્છાસમ્પ્રાપ્તિમાહ– પૃથિવ્યાપ ઇત્યાદિ| પૃથિવી આપશ્ચ એતદ્દ્વયં તમોરૂપં તમોબહુલમ્, ઉક્તં હિ– “તમોબહુલા પૃથિવી, સત્ત્વતમોબહુલા આપઃ|” (સુ. શા. અ. ૧) ઇતિ| ‘પૃથિવ્યમ્ભ’ ઇતિ પાઠે અયમેવાર્થઃ| તદન્વયઃ પૃથિવ્યમ્ભોઽન્વયઃ; ‘તન્મયઃ’ ઇતિ પાઠે પૃથિવીજલમયઃ, પ્રકૃતિવિકારભાવે મયટ્| તસ્માદિતિ યસ્માત્ પૃથિવ્યાપસ્તમોરૂપં રક્તગન્ધશ્ચ તદન્વયઃ, મૂર્છા ચ તમઃપ્રાયા, તસ્માદિત્યર્થઃ| ભુવિમાનવાઃ ઇતિ પાઞ્ચભૌતિકત્વેઽપિ શરીરસ્યોદ્ભૂતભૂમિગુણા યે તે ભુવિમાનવાઃ પાર્થિવાઃ, તામસા ઇત્યર્થઃ; નતુ રાજસાઃ, સાત્ત્વિકા વા| નનુ ચમ્પકાદિગન્ધેનાપિ મૂર્છા પ્રસજ્યેત? તત્રાપિ ગન્ધસ્ય પાર્થિવત્વાત્ પૃથિવ્યાશ્ચ તમોરૂપત્વાદિત્યત આહ– દ્રવ્યસ્વભાવ ઇત્યાદિ| રક્તસ્યાયં સ્વભાવઃ, તેન તદ્ગત એવ ગન્ધો મૂર્છયતીતિ| સ્વભાવમેવ દ્રઢયતિ– દૃષ્ટ્વા યદભિમુહ્યતીતિ| ‘યચ્ચ દૃષ્ટ્વાઽપિ મુહ્યતિ’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્| અન્યે તુ ગન્ધાસમ્બન્ધેઽપિ દર્શનમાત્રાન્મૂર્છોપલમ્ભાદનૈકાન્તિકત્વં ગન્ધસ્ય મન્યમાનાઃ સ્વભાવમેવ હેત્વન્તરમાહુઃ; એતેન ગન્ધસ્ય પ્રાયિકત્વમુક્તમ્| અન્યે તુ ગન્ધસ્ય હેતુત્વમપાસ્ય દર્શનસ્યૈવ હેતુત્વં મન્યન્તેઃ; તન્ન, યદાહ ભોજઃ– “સ્તબ્ધાઙ્ગદૃષ્ટિર્ભવતિ ગૂઢોચ્છ્વાસસ્તથૈવ ચ દર્શનાદસૃજસ્તજ્જાદ્ગન્ધાચ્ચૈવ પ્રમુહ્યતિ||” ઇતિ| “પૃથિવ્યા યત્તમોરૂપમ્ ઇતિ” પાઠાન્તરં સુગમમ્| “પૃથિવ્યમ્ભસ્તમોરૂપં રક્તગન્ધેન તત્ત્રયમ્|” ઇતિ પાઠાન્તરસ્ય જેજ્જટલિખિતસ્યાયમર્થઃ– રક્તગન્ધેન તુ યદુક્તમવ્યભિચરિતં પ્રકૃતિવિકારયોસ્તાદર્થ્યાત્ કિં તત્ત્રયમિત્યત ઉક્તમ્– પૃથિવ્યમ્ભસ્તમોરૂપમિતિ; પૃથિવ્યમ્ભસ્તમસાં રૂપમિત્યર્થઃ, શેષં પૂર્વવત્| દૃષ્ટ્વેતિ રક્તમિતિ શેષઃ||૧૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૃથ્વીત્યાદિ| પૃથિવી આપ એતદુભયં તમોરૂપં તમોબહુલમ્| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “તમોબહુલા પૃથ્વી સત્ત્વતમોબહુલા આપઃ” ઇતિ તદન્વયઃ| “પૃથિવ્યાપસ્તમોરૂપં રક્તગન્ધશ્ચ તન્મયઃ” ઇતિ પાઠે તન્મય ઇતિ પૃથિવીજલમયસ્તદન્વયાત્| ગન્ધેઽપિ તમસ્ત્વં સિદ્ધં; મૂર્છા ચ તમઃપ્રાયા, તસ્માદિત્યર્થઃ| અન્યે ‘પૃથિવ્યમ્ભા’ ઇતિ પઠન્તિ| તત્ર પૃથિવી ચામ્ભશ્ચ પૃથિવ્યમ્ભસી તયોઃ સમ્બન્ધિ યત્તમઃ તદ્રૂપં તદ્બહુલં લક્ષણં રક્તમિતિ; રૂપશબ્દોઽત્ર બાહુલ્યે સ્વલક્ષણે વા વર્તતે, યતઃ સત્ત્વરજસ્તમસાં પરમં રૂપં દૃષ્ટિપથં નોપગચ્છતિ કિન્તુ વિશેષેષ્વભિવ્યજ્યતે, સર્વ એવ વિશેષાસ્તમોમયા ઇત્યુક્તત્વાત્| ભુવિમાનવા ઇતિ પાઞ્ચભૌતિકત્વેઽપિ શરીરસ્યોદ્ભૂતભૂમિગુણાઃ, એતૈ ભુવિમાનવાઃ પાર્થિવાસ્તામસા ઇત્યર્થઃ| તસ્માદ્યે માનવાસ્તામસા ભવન્તિ ત એવ રક્તગન્ધેન મૂર્છન્તિ ન તુ રાજસાઃ સાત્ત્વિકા વા રક્તગન્ધેન મૂર્છન્તીતિ ભાવઃ| નનુ, ચમ્પકાદિગન્ધેનાપિ મૂર્છા પ્રસજ્યેત તત્રાપિ ગન્ધસ્ય પાર્થિવત્વાત્, પૃથિવ્યાશ્ચ તમોરૂપત્વાદિત્યત્રાહ– દ્રવ્યસ્વભાવ ઇત્યેકે દૃષ્ટ્વા યદભિમુહ્યતીતિ; રક્તસ્યાયં સ્વભાવો યેન તદ્ગતગન્ધો મૂર્છયતીતિ| પ્રભાવમેવ દ્રઢયતિ– દૃષ્ટ્વાઽપિ યન્મૂર્છયતીતિ ‘રક્તમ્’ ઇતિ શેષઃ| યદાહ ભોજઃ– “સ્તબ્ધાઙ્ગદૃષ્ટિર્ભવતિ ગૂઢોચ્છ્વાસસ્તથૈવ ચ| દર્શનાદસૃજસ્તજ્જાદ્ગન્ધાચ્ચૈવ પ્રમુહ્યતિ” ઇતિ||૧૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વિષમદ્યજે પ્રાહ– ગુણા ઇત્યાદિ| ગુણા દશ; યદુક્તં દૃઢબલેન– “લઘુ રૂક્ષમાશુ વિશદં વ્યવાયિ તીક્ષ્ણં વિકાશિ સૂક્ષ્મં ચ| ઉષ્ણમનિર્દેશ્યરસં દશગુણમુક્તં વિષં તજ્જ્ઞૈઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૨૩) ઇતિ| તે તૈલાદૌ વ્યસ્તાસ્તીવ્રાઃ સન્તિ, વિષમદ્યયોસ્તુ તીવ્રતરાઃ, અતસ્તૈલાદિભિર્ન મોહઃ, કિન્તુ વિષમદ્યાભ્યામિતિ| ત એવેતિ ગુણા લઘુત્વાદયઃ| યથેરિતાવિતિ વિષજો મોહો ન સ્વયં નિવર્તતે વિષસ્યાપાકિત્વાત્, મદ્યજસ્તુ મદ્યપરિણામાદેવ શામ્યતિ, અયં ચ ભેદો વિષમદ્યયોઃ પ્રભાવાત્| ઉક્તં હિ તન્ત્રાન્તરે– “યે વિષસ્ય ગુણાઃ પ્રોક્તાઃ સન્નિપાતપ્રકોપણાઃ| ત એવ મદ્યે દૃશ્યન્તે વિષે તુ બલવત્તરાઃ||” ઇતિ||૧૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વિષમદ્યજે પ્રાહ– ગુણા ઇત્યાદિ| તત્ર ગુણા દશ, યદુક્તં દૃઢબલેન– “લઘુ રૂક્ષમાશુ વિશદં વ્યવાયિ તીક્ષ્ણં વિકાશિ સૂક્ષ્મં ચ| ઉષ્ણમનિર્દેશ્યરસં દશગુણમુક્તં વિષં તજ્જ્ઞૈઃ” ઇતિ| તે ગુણાસ્તૈલાદૌ વ્યસ્તાસ્તીવ્રાઃ સન્તિ, વિષમદ્યયોસ્તુ તીવ્રતરાઃ, અતસ્તૈલાદિભિર્ન મોહઃ, કિન્તુ વિષમદ્યાભ્યાં મોહ એવેતિ; ગુણા લઘુત્વાદયઃ ત એવ ગુણા વિષમદ્યયોસ્તીવ્રતરત્વેન સ્થિતાઃ| તત્રાપિ ભેદઃ– વિષે તીવ્રતમાઃ, મદ્યે તીવ્રતરાઃ, તૈલાદિષુ તીવ્રા વ્યસ્તાઃ| યથેરિતાવિતિ તાભ્યાં વિષમદ્યાભ્યાં યથેરિતૌ તરતમાદિભેદેન યથોક્તૌ મોહૌ સ્યાતામ્| વિષેણ તીવ્રતમઃ, મદ્યેન તીવ્રતર ઇત્યર્થઃ| વિષજો મોહઃ સ્વયં ન નિવર્તતે, વિષસ્યાપાકિત્વાત્; મદ્યજસ્તુ મદ્યપરિણામાદેવ શામ્યતિ, વિષજો મોહઃ સ્વયં ન નિવર્તતે, વિષસ્યાપાકિત્વાત્; મદ્યજસ્તુ મદ્યપરિણામાદેવ શામ્યતિ, વિષમદ્યયોસ્ત્વયમેવ ભેદઃ પ્રભાવાત્, ઉક્તં હિ તન્ત્રાન્તરે– “યે વિષસ્ય ગુણાઃ પ્રોક્તા સન્નિપાતપ્રકોપિણઃ| ત એવ મદ્યે દૃશ્યન્તે વિષે તુ બલવત્તરાઃ” ઇતિ|૧૫|

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

રક્તજાદિમૂર્છાત્રયસ્ય રૂપાણ્યાહ– સ્તબ્ધાઙ્ગેત્યાદિ મૂર્છિત ઇત્યન્તં રક્તજાયાઃ ગૂઢોચ્છ્વાસશ્ચાસ્પષ્ટોચ્છ્વાસઃ| ‘મૂઢ’ ઇતિ પાઠે સન્નિરુદ્ધ ઇત્યર્થઃ ઇતિ જેજ્જટઃ| મદ્યેનેત્યાદિ તદિત્યન્તં મદ્યજાયાઃ| ‘નષ્ટવિભ્રાન્તમાનસ’ ઇત્યત્ર નિષ્ટલન્ ભ્રાન્તમાનસઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે નિષ્ટનન્ શબ્દં કુર્વન્| વેપથ્વાદિના વિષજાયાઃ| યથાસ્વં વિષલક્ષણૈરિતિ વિષસ્ય મૂલપત્રક્ષીરાદિભેદેન પ્રાતિસ્વિકં યલ્લક્ષણમુક્તં સૌશ્રુતકલ્પસ્થાન (સુ. ક. અ. ૨) તલ્લક્ષણયુક્તા મૂર્છા ભવતીત્યર્થઃ||૧૬-૧૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

રક્તજાયા રૂપમાહ– સ્તબ્ધાઙ્ગેત્યાદિના મૂર્છિત ઇત્યન્તેન| ગૂઢોચ્છ્વાસઃ ઇત્યત્ર મૂઢેતિ પાઠે સન્નિરુદ્ધોચ્છ્વાસઃ | મદ્યજામાહ વિલપન્ પ્રલપન્| નષ્ટવિભ્રાન્તમાનસ ઇતિ નષ્ટં સ્મૃતિરહિતં વિભ્રાન્તં વિક્ષિપ્તં માનસં ચિત્તં યસ્ય સ તથા| જરાં યાવન્ન યાતિ તદિતિ યાવજ્જરાં પરિપાકં ન ગચ્છતિ તાવદ્ગાત્રાણિ ભૂમૌ વિનિક્ષિપન્ તાડયન્ મૂર્છિતસ્તિષ્ઠતીત્યર્થઃ| વિષજામાહ– વેપથ્વિત્યાદિ| વેપથુઃ કમ્પઃ; સ્વપ્નો નિદ્રા| તમોઽન્ધકારપ્રવિષ્ટસ્યેવાર્થાસંવિત્તિઃ| યથાસ્વં વિષલક્ષણૈરિતિ વિષસ્ય મૂલકન્દપત્રક્ષીરાદિભેદેન યલ્લક્ષણં સુશ્રુતે કલ્પસ્થાને ઉક્તં તેષાં લક્ષણૈરેવ તીવ્રતરત્વેન યુક્તા મૂર્છા ભવતીત્યર્થઃ||૧૬-૧૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સઞ્જ્ઞાનાશસાધર્મ્યેઽપિ મૂર્છાદીનાં કો ભેદઃ? ઇત્યાહ– મૂર્છા પિત્તતમઃપ્રાયેત્યાદિ| તમોવાતકફાદિતિ સમાહારદ્વન્દ્વઃ| નિદ્રાતન્દ્રયોશ્ચૈતાનિ કારણાનિ વ્યસ્તસમસ્તાનિ; તેન સુશ્રુતેન યદતિલઙ્ઘિતલક્ષણે નિદ્રાતન્દ્રે પઠિતે વિનૈવ કફાત્ અતિલઙ્ઘનસ્ય શ્લેષ્મક્ષયહેતુત્વાત્||૧૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સઞ્જ્ઞાનાશસાધર્મ્યાન્મૂર્છાયા ભેદાનાહ– તત્ર મૂર્છાહેતુમાહ– મૂર્છા પિત્તતમઃપ્રાયા તમોગુણયુક્તેન પિત્તેન મૂર્છા ભવતિ| ભ્રમહેતુમાહ– રજ ઇતિ| રજોગુણેન પિત્તાનિલાભ્યાં યુક્તેન ભ્રમો ભવતિ, તત્ર ભ્રમઃ સ્થાણૌ પુરુષજ્ઞાનં, પુરુષે વિપરીતસત્ત્વજ્ઞાનાદિકમ્; અન્યે ચક્રસ્થિતસ્યેવ સમ્ભ્રામદ્વસ્તુદર્શનમિતિ| તન્દ્રાહેતુમાહ– તમ ઇતિ| તમોગુણેન યુક્તાભ્યાં વાતકફાભ્યાં તન્દ્રા ભવતિ, સમાહારદ્વન્દ્વેનૈકવચનમ્| નિદ્રાહેતુમાહ– શ્લેષ્મણા મિલિતેન તમોગુણેન નિદ્રા ભવતિ; તસ્યા લક્ષણમ્– અરતિવિક્લાન્તમનસઃ સર્વેન્દ્રિયાણાં સ્વવિષયનિવૃત્તિઃ| ચરકેઽપિ “યદા તુ મનસિ ક્લાન્તે કર્માત્માનઃ ક્લમાન્વિતાઃ| વિષયેભ્યો નિવર્તન્તે તદા સ્વપિતિ માનવઃ” ઇતિ| અત્ર કર્માત્માનઃ ઇન્દ્રિયાણિ, નિરિન્દ્રિયપ્રદેશે મનસોઽવસ્થિતિર્નિદ્રેત્યર્થઃ| સુશ્રુતેનાતિલઙ્ઘિતલક્ષણે નિદ્રાતન્દ્રે પઠિતે, અતિલઙ્ઘિતસ્ય શ્લેષ્મક્ષયત્વાન્નિદ્રાતન્દ્રયોસ્તૂક્તકારણત્વાદ્ભેદઃ| તથા ચ નિદ્રાયામિન્દ્રિયમનોમોહઃ, તન્દ્રાયામિન્દ્રિયમોહઃ||૧૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તન્દ્રાલક્ષણમાહ– ઇન્દ્રિયાર્થેષ્વિત્યાદિ| નિદ્રાભ્રમયોસ્તુ લક્ષણં નોક્તમિહ, અતિપ્રસિદ્ધત્વાત્| નિદ્રા હિ વિપ્લુતમનસઃ સર્વેન્દ્રિયાણાં સ્વવિષયનિવૃત્તિઃ| યદાહ ચરકે– “યદા તુ મનસિ ક્લાન્તે કર્માત્માનઃ ક્લમાન્વિતાઃ| વિષયેભ્યો નિવર્તન્તે તદા સ્વપિતિ માનવઃ||” (ચ. સૂ. અ. ૨૧) ઇતિ| અત્ર કર્માત્માન ઇન્દ્રિયાણિ; નિરિન્દ્રિયપ્રદેશે મનસોઽવસ્થિતિર્નિદ્રેતિ મતેઽપ્યયમેવાર્થઃ| નિદ્રાતન્દ્રયોસ્તૂક્તકારણભેદાદ્ભેદઃ, ઉદ્ભૂતજૃમ્ભાદેશ્ચાનુભવસિદ્ધત્વાદિતિ; તથા નિદ્રાયામિન્દ્રિયમનોમોહઃ; તન્દ્રાયામિન્દ્રિયમોહઃ| ભ્રમલક્ષણં તુ ચક્રસ્થિતસ્યેવ ભ્રમદ્વસ્તુદર્શનમિતિ||૨૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તન્દ્રાલક્ષણમાહ– ઇન્દ્રિયાર્થેષ્વિત્યાદિ| ઇન્દ્રિયાર્થેષુ વિષયેષુ, અસમ્પ્રાપ્તિરગ્રહણમ્| ગૌરવમઙ્ગાનામ્| નિદ્રાર્તસ્યેવ ઉત્પન્નનિદ્રસ્યેવ| અસ્યાગ્રે ક્લમલક્ષણં પઠન્તિ– ય ઇત્યાદિ| યઃ શરીરે આયાસવર્જિતઃ શ્રમઃ પ્રવૃદ્ધો ભવતિ પરં શ્વાસવર્જિતઃ સ ક્લમ ઇતિ કથિતઃ| ઇન્દ્રિયાર્થપ્રબાધકઃ વિષયગ્રહણેઽસમર્થઃ| અયં પાઠો માધવેન ન લિખિતઃ||૨૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સન્ન્યાસસ્ય મૂર્છાદિભ્યો ભેદમાહ– દોષેષ્વિત્યાદિ ||૨૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સન્ન્યાસસ્ય મૂર્છાદિભ્યો ભેદમાહ– દોષેષ્વિત્યાદિ| આદિશબ્દોઽત્ર લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ| આવિષ્ટવેગેષુ દોષેષુ યા મદાદિભિર્મૂર્છા ભવતિ સા ઉપશાન્તવેગેષુ સ્વયમેવોપશમં યાતિ, ભિષક્પ્રતીકારં વિનેત્યર્થઃ; સન્ન્યાસસ્તુ ચિકિત્સકજનસાનુભાવૌષધૈર્વિના ન શામ્યતીત્યર્થઃ||૨૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તલ્લક્ષણમાહ– વાગિત્યાદિ| અતિબલા ઇત્યનેન મૂર્છાદ્યારમ્ભકદોષેભ્યોઽધિકત્વેન પ્રવૃદ્ધા દોષાસ્તમશ્ચેતિ બોધયતિ| સન્ન્યસ્યન્તિ મોહયન્તિ| સ ના પુરુષઃ, સન્ન્યાસસન્ન્યસ્તઃ સન્ન્યાસપીડિતઃ, કાષ્ઠીભૂતઃ ઇતિ અત્યન્તનિષ્ક્રિયત્વેન અકાષ્ઠમેવ કાષ્ઠવદ્ભૂતઃ, અત એવ મૃતોપમ ઇતિ| મુક્ત્વા સદ્યઃફલાં ક્રિયામિતિ સૂચીવ્યધનાઞ્જનાવપીડનશૂકશિમ્બીફલાવઘર્ષણાદિરૂપા ક્રિયા યદિ ક્રિયતે તદા પ્રાણૈર્ન વિમુચ્યતે, અન્યથા તુ મ્રિયતે ઇતિ||૨૨-૨૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તલ્લક્ષણમાહ– વાગિત્યાદિ| અતિબલા ઇતિ મૂર્છાદ્યારમ્ભકદોષેભ્યોઽધિકત્વેન પ્રવૃદ્ધાઃ, પ્રાણાયતનં ચેતનાસ્થાનં હૃદયમાશ્રિતાઃ, વાગ્દેહમનસાં ચેષ્ટામાક્ષિપ્ય વિનાશ્ય, અબલં હીનસત્ત્વં પુરુષં, સન્ન્યસ્યન્તિ| તદા સ ના પુરુષઃ, સન્ન્યાસસન્ન્યસ્તઃ સન્ન્યાસપીડિતઃ, કાષ્ઠીભૂત ઇત્યતિનિષ્ક્રિયત્વાદત્ અકાષ્ઠમેવ કાષ્ઠવદ્ભૂતઃ, અત એવ મૃતોપમઃ| મુક્ત્વા સદ્યઃફલાં ક્રિયામિતિ સદ્યઃફલં યસ્યાસ્તાં ક્રિયાં ત્યક્ત્વા ઇત્યર્થઃ| તત્ર સદ્યઃફલા ક્રિયા સૂચીવ્યધનં તીક્ષ્ણાઞ્જનાવપીડનકપિકચ્છૂફલાવઘર્ષણાદિરૂપા યદા ન ક્રિયતે તદા પ્રાણૈર્વિમુચ્યતે, અન્યથા તુ જીવતિ||૨૨-૨૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં મૂર્છાભ્રમનિદ્રાતન્દ્રાસન્યાસનિદાનં સમાપ્તમ્||૧૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવૈદ્યવાચસ્પતિકૃતે આતઙ્કદર્પણે રુગ્વિનિશ્ચયવ્યાખ્યાને મૂર્છાદિનિદાનમ્||૧૭||