१३. स्वरभेदनिदानम्

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

प्राणोदानदुष्टिसाधर्म्यात् श्वासे च स्वरभेदो भवतीति श्वासानन्तरं स्वरभेदमाह– अत्युच्चभाषणेत्यादि| अध्ययनमुच्चैर्वेदादिपाठः, अभिघातः कण्ठादिदेशे लगुडादिभिराघातः, एतैः सन्दूषणैरन्यैश्च यथास्वं वातादिकोपनैः, विषं तु सर्वदोषप्रकोपणमेव| स्रोतःसु स्वरवहेषु चतुर्षु; यदुक्तं सुश्रुते– “द्वाभ्यां भाषते, द्वाभ्यां घोषं करोति” (सु. शा. अ. ९) इति; भाषणघोषणयोरल्पत्वमहत्त्वाभ्यां भेदः| प्रतिष्ठां स्थितिं, वृद्धिं वा| स इति स्वरभेदः; षड्विधो वातपित्तकफसन्निपातक्षयमेदोजभेदात्||१||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

हिक्काश्वासौ प्राणोदानदुष्ट्या सम्भवतः, तद्दुष्टिसाधर्म्यात् श्वासानन्तरं स्वरभेदमाह– अत्युच्चेत्यादि| अध्ययनमुच्चैर्वेदादिपाठः; अभिघातः कण्ठप्रदेशे लगुडादिभिः, अथवा बलेन छर्दिजनितः, अथवाऽस्थ्यादिकठिनभोज्यजनितः| विषतस्तु त्रिदोषप्रकोपः| स्रोतःसु स्वरवहेषु चतुर्षु, यदुक्तं सुश्रुते– “द्वाभ्यां भाषते, द्वाभ्यां घोषं करोति” इति; भाषणघोषणयोरल्पत्वमहत्त्वाभ्यां भेदः| एतैः सन्दूषणैरन्यैश्च यथास्वं वातादिकोपनैर्दोषास्तेषु स्रोतःसु प्रतिष्ठां स्थितिं वृद्धिं वा गताः स्वरं हन्युः| स स्वरभेदः षड्विध इति वातपित्तकफसन्निपात क्षयमेदोजनित इति भेदात्||१||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

वातिकमाह– वातेनेत्यादि| कृष्णत्वं मूत्रादिषु स्वरभेदारम्भकदोषस्य सर्वाङ्गव्यापकत्वात्, अर्शोवत्| भिन्नं भिन्नस्वरं, तदेवाह– गर्दभवत् खरमिति; खरं निष्ठुरम्, उद्वेजकमिति यावत्|२|–

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

वातिकमाह– वातेनेत्यादि| कृष्णत्वं स्वरभेदारम्भकदोषस्य सर्वाङ्गव्यापकत्वात्, अर्शोवत्| भिन्नं भिन्नस्वरं, गर्दभस्वरवत् स्वरं खरमुद्वेजकमिति यावत्| अन्ये गर्दभवत्स्वरमित्यत्र गर्दभवत्खरमिति पठन्ति, गर्दभस्य वचनाभावात्; ‘कण्ठेन’ इति शेषः|२|–

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

पैत्तिकमाह– पित्तेनेत्यादि| गलेनेति विशेष्योपदर्शनं, दाहसमन्वितेनेति विशेषणस्य विशेष्याधीनप्रतीतत्वात्; गलः सदाहो भवतीत्यर्थः||२||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

पैत्तिकमाह– पित्तेनेत्यादि| गलस्तस्य सदाहो भवतीत्यर्थः||२||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

श्लैष्मिकमाह– ब्रूयादित्यादि| दिवा विशेषादिति दिने सूर्यरश्मिभिः कफस्य मन्दीभावाद्विशेषाद्विशिष्टं वदतीत्यर्थः| ‘दिवाविशेष’ इति पाठान्तरे स एवार्थः|३|–

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

कफजमाह-ब्रूयादित्यादि| ब्रूयादित्यत्र कृच्छ्रादिति केचित्पठन्ति|३|–

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

सान्निपातिकमाह– सर्वात्मक इत्यादि| सर्वविकारसम्पदिति उक्तवातादिस्वरभेदलिङ्गयोगः| तं चाप्यसाध्यमिति अपिशब्दो भिन्नक्रमे, असाध्यमपि; तेन “सर्वजे क्षयजे चापि प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम्||” (सु. उ. तं. अ. ५३) इति सुश्रुतवचनमुपपन्नं भवतीति||३||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

सन्निपातजमाह– सर्वविकारसम्पदित्यादि| उक्तवातादिस्वरभेदलिङ्गानि| तं चाप्यसाध्यमिति अपिशब्दो भिन्नक्रमः| असाध्यमपि; तेन “सर्वजे क्षयजे चापि प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम्” इति सुश्रुतवचनमुपपन्नं भवतीति||३||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

क्षयजमाह– धूप्येतेत्यादि| धूप्येत वागिति सधूमेव निर्गच्छन्ती वेदनायाऽनुभूयते| क्षयकृत इति धातुक्षयकृत स्वरभेदे| क्षयमाप्नुयाच्च वागिति पदच्छेदः| एष च यदा हतवाग्भवति ओजःक्षयाद्वचनाक्षमस्तदा न साध्यते, अन्यथा तु साध्यः; तेन प्रत्याख्याय क्रियाकरणमुपपन्नं भवति| ‘एषु चापि’ इति पाठे वातादिस्वरभेदेषु मध्ये हतवागसाध्यः, किन्त्वयं पाठष्टीकाकारैर्न व्याख्यातः|४|–

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

क्षयजमाह– धूम्येत वागिति| सधूमेनेव निर्गच्छन्ती वेदनयाऽनुभूयते, ‘धूमावते’ इति पाठान्तरे स एवार्थः| क्षयकृत इति धातुक्षयकृते स्वरभेदे| क्षयमाप्नुयाच्च वागिति पदच्छेदः, वचनं क्षयमाप्नुयात् ‘वातात्’ इति शेषः| स एव यदा हतवाक् ओजःक्षयाद्वचनाक्षमः, तदा न साध्यः, अन्यथा तु साध्यः| अन्ये ‘एषु च’ इति पठन्ति; ततश्चैषु वातादिस्वरभेदेषु मध्ये हतवागसाध्यः; किं त्वयं पाठष्टीकाकारैर्न स्वीकृतः|४|–

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

मेदोजलक्षणमाह– अन्तर्गतेत्यादिना| अन्तर्गतस्वरमिति क्रियाविशेषणम्; ‘अन्तर्गतं स्वरम्’ इति पाठे तु कण्ठस्यान्तर्गतं यथा भवति तथा स्वरं वचनं वदतीति योज्यं; ‘अन्तर्गलम्’ इति पाठान्तरे गलस्यान्तरिति अन्तर्गलं स्वरं वदतीत्यर्थः| दिग्धगल इति श्लेष्मणा मेदसा वा लिप्तगल इत्यर्थः| तृषार्तश्च मेदोरुद्धस्रोतस्त्वात्||४||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

मेदोजमाह– अन्तरित्यादि| अन्तर्गतस्वरमिति क्रियाविशेषणम्; तेन कण्ठस्थान्तर्गतं यथा भवति तथा स्वरं वचनं वदतीति योज्यम्| ‘अन्ये अन्तर्गलम्’ इति पठन्ति, तत्र गलस्य अन्तः अन्तर्गलं, तद्गतं स्वरं वदतीत्यर्थः| मेदोन्वयान्मेदःसम्बन्धात्| ‘मेदश्चयात्’ इति केचित्पाठान्तरं पठन्ति, मेदश्चयान्मेदोवृद्धेरिति; ‘भेदःक्षयात्’ इति पाठान्तरम्, अत्र स्वरशब्दो लुप्तो मध्येऽतिदिष्टो द्रष्टव्यः, तेन मेदसा स्वरक्षयादित्यर्थः| दिग्धगल इति श्लेष्मणा मेदसा वा लिप्तगल इत्यर्थः| तृषार्त इति मेदोरुद्धस्रोतस्त्वात्||४||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

उक्तवातादिजानामेवावस्थायामसाध्यत्वमाह– क्षीणस्येत्यादिना सहोपजात इत्यन्तेन| क्षीणस्य क्षीणमांसस्य| कृशस्य अबलस्य| सहोपजातो जन्मप्रभृतिबद्धः, ‘काकस्वर’ इति लोके| ‘सहोपजातः’ इत्यत्र ‘मदोपजातः’ इति पाठान्तरम्, मदो रोगविशेषः| मेदस्विनोऽतिस्थूलस्य मेदसाऽऽवृतस्रोतस्त्वेन यो जातः; अमेदस्विनस्तु मेदोदुष्ट्या जातः स साध्यः पूर्वमुक्त इति न विरोधः| सर्वसमुद्भवश्चावगाढः सम्पूर्णलिङ्गो वाऽसाध्यो द्रष्टव्य इति||५||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

असाध्यमाह– क्षीणस्येत्यादि| क्षीणस्य अबलस्य, कृशस्य क्षीणमांसस्य, सहजोपजातः जन्मप्रतिबद्धः, स च काकस्वर इति लोके; ‘सहजोपजात’ इत्यस्य स्थाने ‘स मदोपजात’ इति पठन्त्यन्ये; तत्र मदो रोगविशेषः| मेदस्विन इति अतिस्थूलस्य मेदसावृतस्रोतस्त्वेन यो जातः, मेदस्विनस्तु मेदोवृद्ध्या यो जातः सोऽसाध्यः पूर्वमुक्तमिति न विरोधः| सर्वसमुद्भवश्चावगाढः सम्पूर्णलिङ्गो वाऽसाध्यो द्रष्टव्यः||५||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

इति श्रीविजयरक्षितकृतायां मधुकोशव्याख्यायां स्वरभेदनिदानं समाप्तम्||१३||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

इत्यातङ्कदर्पणे निदानव्याख्यायां स्वरभेदनिदानम्||१३||