Adhikarana స్వరభేదస్య నిదానపూర్వికా సంప్రాప్తిః (౧) · Śloka ౧
అథ స్వరభేదనిదానం |
అత్యుచ్చభాషణవిషాధ్యయనాభిఘాతసందూషణైః ప్రకుపితాః పవనాదయస్తు |
స్రోతఃసు తే స్వరవహేషు గతాః ప్రతిష్ఠాం హన్యుః స్వరం భవతి చాపి హి షడ్విధః సః ||1||
(సు. ఉ. తం. అ. 53) |
(వాతాదిభిః పృథక్ సర్వైర్మేదసా చ క్షయేణ చ) |
View original
अथ स्वरभेदनिदानम् |
अत्युच्चभाषणविषाध्ययनाभिघातसन्दूषणैः प्रकुपिताः पवनादयस्तु |
स्रोतःसु ते स्वरवहेषु गताः प्रतिष्ठां हन्युः स्वरं भवति चापि हि षड्विधः सः ||१||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
(वातादिभिः पृथक् सर्वैर्मेदसा च क्षयेण च) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ప్రాణోదానదుష్టిసాధర్మ్యాత్ శ్వాసే చ స్వరభేదో భవతీతి శ్వాసానంతరం స్వరభేదమాహ– అత్యుచ్చభాషణేత్యాది| అధ్యయనముచ్చైర్వేదాదిపాఠః, అభిఘాతః కంఠాదిదేశే లగుడాదిభిరాఘాతః, ఏతైః సందూషణైరన్యైశ్చ యథాస్వం వాతాదికోపనైః, విషం తు సర్వదోషప్రకోపణమేవ| స్రోతఃసు స్వరవహేషు చతుర్షు; యదుక్తం సుశ్రుతే– “ద్వాభ్యాం భాషతే, ద్వాభ్యాం ఘోషం కరోతి” (సు. శా. అ. 9) ఇతి; భాషణఘోషణయోరల్పత్వమహత్త్వాభ్యాం భేదః| ప్రతిష్ఠాం స్థితిం, వృద్ధిం వా| స ఇతి స్వరభేదః; షడ్విధో వాతపిత్తకఫసన్నిపాతక్షయమేదోజభేదాత్||1||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
హిక్కాశ్వాసౌ ప్రాణోదానదుష్ట్యా సంభవతః, తద్దుష్టిసాధర్మ్యాత్ శ్వాసానంతరం స్వరభేదమాహ– అత్యుచ్చేత్యాది| అధ్యయనముచ్చైర్వేదాదిపాఠః; అభిఘాతః కంఠప్రదేశే లగుడాదిభిః, అథవా బలేన ఛర్దిజనితః, అథవాऽస్థ్యాదికఠినభోజ్యజనితః| విషతస్తు త్రిదోషప్రకోపః| స్రోతఃసు స్వరవహేషు చతుర్షు, యదుక్తం సుశ్రుతే– “ద్వాభ్యాం భాషతే, ద్వాభ్యాం ఘోషం కరోతి” ఇతి; భాషణఘోషణయోరల్పత్వమహత్త్వాభ్యాం భేదః| ఏతైః సందూషణైరన్యైశ్చ యథాస్వం వాతాదికోపనైర్దోషాస్తేషు స్రోతఃసు ప్రతిష్ఠాం స్థితిం వృద్ధిం వా గతాః స్వరం హన్యుః| స స్వరభేదః షడ్విధ ఇతి వాతపిత్తకఫసన్నిపాత క్షయమేదోజనిత ఇతి భేదాత్||1||
Adhikarana వాతికస్వరభేదలక్షణం (౨) · Śloka ౨
వాతేన కృష్ణనయనాననమూత్రవర్చా భిన్నం శనైర్వదతి గర్దభవత్ ఖరం చ |2|
(సు. ఉ. తం. అ. 53) |
View original
वातेन कृष्णनयनाननमूत्रवर्चा भिन्नं शनैर्वदति गर्दभवत् खरं च |२|
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతికమాహ– వాతేనేత్యాది| కృష్ణత్వం మూత్రాదిషు స్వరభేదారంభకదోషస్య సర్వాంగవ్యాపకత్వాత్, అర్శోవత్| భిన్నం భిన్నస్వరం, తదేవాహ– గర్దభవత్ ఖరమితి; ఖరం నిష్ఠురం, ఉద్వేజకమితి యావత్|2|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వాతికమాహ– వాతేనేత్యాది| కృష్ణత్వం స్వరభేదారంభకదోషస్య సర్వాంగవ్యాపకత్వాత్, అర్శోవత్| భిన్నం భిన్నస్వరం, గర్దభస్వరవత్ స్వరం ఖరముద్వేజకమితి యావత్| అన్యే గర్దభవత్స్వరమిత్యత్ర గర్దభవత్ఖరమితి పఠంతి, గర్దభస్య వచనాభావాత్; ‘కంఠేన’ ఇతి శేషః|2|–
Adhikarana పైత్తికస్వరభేదలక్షణం (౨) · Śloka ౨
పిత్తేన పీతనయనాననమూత్రవర్చా బ్రూయాద్గలేన స చ దాహసమన్వితేన ||2||
(సు. ఉ. తం. అ. 53) |
View original
पित्तेन पीतनयनाननमूत्रवर्चा ब्रूयाद्गलेन स च दाहसमन्वितेन ||२||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పైత్తికమాహ– పిత్తేనేత్యాది| గలేనేతి విశేష్యోపదర్శనం, దాహసమన్వితేనేతి విశేషణస్య విశేష్యాధీనప్రతీతత్వాత్; గలః సదాహో భవతీత్యర్థః||2||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పైత్తికమాహ– పిత్తేనేత్యాది| గలస్తస్య సదాహో భవతీత్యర్థః||2||
Adhikarana శ్లైష్మికస్వరభేదలక్షణం (౩) · Śloka ౩
బ్రూయాత్ కఫేన సతతం కఫరుద్ధకంఠః స్వల్పం శనైర్వదతి చాపి దివా విశేషాత్ |3|
(సు. ఉ. తం. అ. 53) |
View original
ब्रूयात् कफेन सततं कफरुद्धकण्ठः स्वल्पं शनैर्वदति चापि दिवा विशेषात् |३|
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శ్లైష్మికమాహ– బ్రూయాదిత్యాది| దివా విశేషాదితి దినే సూర్యరశ్మిభిః కఫస్య మందీభావాద్విశేషాద్విశిష్టం వదతీత్యర్థః| ‘దివావిశేష’ ఇతి పాఠాంతరే స ఏవార్థః|3|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కఫజమాహ-బ్రూయాదిత్యాది| బ్రూయాదిత్యత్ర కృచ్ఛ్రాదితి కేచిత్పఠంతి|3|–
Adhikarana సాన్నిపాతికస్వరభేదలక్షణం (౩) · Śloka ౩
సర్వాత్మకే భవతి సర్వవికారసంపత్ తం చాప్యసాధ్యమృషయః స్వరభేదమాహుః ||3||
(సు. ఉ. తం. అ. 53) |
View original
सर्वात्मके भवति सर्वविकारसम्पत् तं चाप्यसाध्यमृषयः स्वरभेदमाहुः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సాన్నిపాతికమాహ– సర్వాత్మక ఇత్యాది| సర్వవికారసంపదితి ఉక్తవాతాదిస్వరభేదలింగయోగః| తం చాప్యసాధ్యమితి అపిశబ్దో భిన్నక్రమే, అసాధ్యమపి; తేన “సర్వజే క్షయజే చాపి ప్రత్యాఖ్యాయాచరేత్ క్రియాం||” (సు. ఉ. తం. అ. 53) ఇతి సుశ్రుతవచనముపపన్నం భవతీతి||3||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సన్నిపాతజమాహ– సర్వవికారసంపదిత్యాది| ఉక్తవాతాదిస్వరభేదలింగాని| తం చాప్యసాధ్యమితి అపిశబ్దో భిన్నక్రమః| అసాధ్యమపి; తేన “సర్వజే క్షయజే చాపి ప్రత్యాఖ్యాయాచరేత్ క్రియాం” ఇతి సుశ్రుతవచనముపపన్నం భవతీతి||3||
Adhikarana క్షయజస్వరభేదలక్షణం (౪) · Śloka ౪
ధూప్యేత వాక్ క్షయకృతే క్షయమాప్నుయాచ్చ వాగేష చాపి హతవాక్ పరివర్జనీయః |4|
(సు. ఉ. తం. అ. 53) |
View original
धूप्येत वाक् क्षयकृते क्षयमाप्नुयाच्च वागेष चापि हतवाक् परिवर्जनीयः |४|
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
క్షయజమాహ– ధూప్యేతేత్యాది| ధూప్యేత వాగితి సధూమేవ నిర్గచ్ఛంతీ వేదనాయాऽనుభూయతే| క్షయకృత ఇతి ధాతుక్షయకృత స్వరభేదే| క్షయమాప్నుయాచ్చ వాగితి పదచ్ఛేదః| ఏష చ యదా హతవాగ్భవతి ఓజఃక్షయాద్వచనాక్షమస్తదా న సాధ్యతే, అన్యథా తు సాధ్యః; తేన ప్రత్యాఖ్యాయ క్రియాకరణముపపన్నం భవతి| ‘ఏషు చాపి’ ఇతి పాఠే వాతాదిస్వరభేదేషు మధ్యే హతవాగసాధ్యః, కింత్వయం పాఠష్టీకాకారైర్న వ్యాఖ్యాతః|4|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
క్షయజమాహ– ధూమ్యేత వాగితి| సధూమేనేవ నిర్గచ్ఛంతీ వేదనయాऽనుభూయతే, ‘ధూమావతే’ ఇతి పాఠాంతరే స ఏవార్థః| క్షయకృత ఇతి ధాతుక్షయకృతే స్వరభేదే| క్షయమాప్నుయాచ్చ వాగితి పదచ్ఛేదః, వచనం క్షయమాప్నుయాత్ ‘వాతాత్’ ఇతి శేషః| స ఏవ యదా హతవాక్ ఓజఃక్షయాద్వచనాక్షమః, తదా న సాధ్యః, అన్యథా తు సాధ్యః| అన్యే ‘ఏషు చ’ ఇతి పఠంతి; తతశ్చైషు వాతాదిస్వరభేదేషు మధ్యే హతవాగసాధ్యః; కిం త్వయం పాఠష్టీకాకారైర్న స్వీకృతః|4|–
Adhikarana మేదోజస్వరభేదలక్షణం (౪) · Śloka ౪
అంతర్గతస్వరమలక్ష్యపదం చిరేణ మేదోऽన్వయాద్వదతి దిగ్ధగలస్తృషార్తః ||4||
(సు. ఉ. తం. అ. 53) |
View original
अन्तर्गतस्वरमलक्ष्यपदं चिरेण मेदोऽन्वयाद्वदति दिग्धगलस्तृषार्तः ||४||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మేదోజలక్షణమాహ– అంతర్గతేత్యాదినా| అంతర్గతస్వరమితి క్రియావిశేషణం; ‘అంతర్గతం స్వరం’ ఇతి పాఠే తు కంఠస్యాంతర్గతం యథా భవతి తథా స్వరం వచనం వదతీతి యోజ్యం; ‘అంతర్గలం’ ఇతి పాఠాంతరే గలస్యాంతరితి అంతర్గలం స్వరం వదతీత్యర్థః| దిగ్ధగల ఇతి శ్లేష్మణా మేదసా వా లిప్తగల ఇత్యర్థః| తృషార్తశ్చ మేదోరుద్ధస్రోతస్త్వాత్||4||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మేదోజమాహ– అంతరిత్యాది| అంతర్గతస్వరమితి క్రియావిశేషణం; తేన కంఠస్థాంతర్గతం యథా భవతి తథా స్వరం వచనం వదతీతి యోజ్యం| ‘అన్యే అంతర్గలం’ ఇతి పఠంతి, తత్ర గలస్య అంతః అంతర్గలం, తద్గతం స్వరం వదతీత్యర్థః| మేదోన్వయాన్మేదఃసంబంధాత్| ‘మేదశ్చయాత్’ ఇతి కేచిత్పాఠాంతరం పఠంతి, మేదశ్చయాన్మేదోవృద్ధేరితి; ‘భేదఃక్షయాత్’ ఇతి పాఠాంతరం, అత్ర స్వరశబ్దో లుప్తో మధ్యేऽతిదిష్టో ద్రష్టవ్యః, తేన మేదసా స్వరక్షయాదిత్యర్థః| దిగ్ధగల ఇతి శ్లేష్మణా మేదసా వా లిప్తగల ఇత్యర్థః| తృషార్త ఇతి మేదోరుద్ధస్రోతస్త్వాత్||4||
Adhikarana స్వరభేదస్యాసాధ్యలక్షణం (౫) · Śloka ౫
క్షీణస్య వృద్ధస్య కృశస్య వాऽపి చిరోత్థితో యశ్చ సహోపజాతః |
మేదస్వినః సర్వసముద్భవశ్చ స్వరామయో యో న స సిద్ధిమేతి ||5||
(సు. ఉ. తం. అ. 53) |
View original
क्षीणस्य वृद्धस्य कृशस्य वाऽपि चिरोत्थितो यश्च सहोपजातः |
मेदस्विनः सर्वसमुद्भवश्च स्वरामयो यो न स सिद्धिमेति ||५||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉక్తవాతాదిజానామేవావస్థాయామసాధ్యత్వమాహ– క్షీణస్యేత్యాదినా సహోపజాత ఇత్యంతేన| క్షీణస్య క్షీణమాంసస్య| కృశస్య అబలస్య| సహోపజాతో జన్మప్రభృతిబద్ధః, ‘కాకస్వర’ ఇతి లోకే| ‘సహోపజాతః’ ఇత్యత్ర ‘మదోపజాతః’ ఇతి పాఠాంతరం, మదో రోగవిశేషః| మేదస్వినోऽతిస్థూలస్య మేదసాऽऽవృతస్రోతస్త్వేన యో జాతః; అమేదస్వినస్తు మేదోదుష్ట్యా జాతః స సాధ్యః పూర్వముక్త ఇతి న విరోధః| సర్వసముద్భవశ్చావగాఢః సంపూర్ణలింగో వాऽసాధ్యో ద్రష్టవ్య ఇతి||5||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అసాధ్యమాహ– క్షీణస్యేత్యాది| క్షీణస్య అబలస్య, కృశస్య క్షీణమాంసస్య, సహజోపజాతః జన్మప్రతిబద్ధః, స చ కాకస్వర ఇతి లోకే; ‘సహజోపజాత’ ఇత్యస్య స్థానే ‘స మదోపజాత’ ఇతి పఠంత్యన్యే; తత్ర మదో రోగవిశేషః| మేదస్విన ఇతి అతిస్థూలస్య మేదసావృతస్రోతస్త్వేన యో జాతః, మేదస్వినస్తు మేదోవృద్ధ్యా యో జాతః సోऽసాధ్యః పూర్వముక్తమితి న విరోధః| సర్వసముద్భవశ్చావగాఢః సంపూర్ణలింగో వాऽసాధ్యో ద్రష్టవ్యః||5||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౧౩
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే స్వరభేదనిదానం సమాప్తం ||13||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने स्वरभेदनिदानं समाप्तम् ||१३||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం స్వరభేదనిదానం సమాప్తం||13||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇత్యాతంకదర్పణే నిదానవ్యాఖ్యాయాం స్వరభేదనిదానం||13||