೪೯. ಕುಷ್ಠನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಷ್ಟಾದಶಸಙ್ಖ್ಯಾರೂಪೇಣ ತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ ಕುಷ್ಠನಿದಾನಮುಚ್ಯತೇ| ವಿಶೇಷೇಣ ಕುಷ್ಠಜನಕಂ ನಿದಾನಮಾಹ– ವಿರೋಧೀನೀತ್ಯಾದಿ| ವಿರೋಧೀನಿ “ನ ಮತ್ಸ್ಯಾನ್ ಪಯಸಾಽಭ್ಯವಹರೇತ್” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೬) ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಾನಿ| ಭಜತಾಮಿತಿ ಪೂರ್ವೇಣ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಆಗತಾಮಿತಿ ಉಪಸ್ಥಿತವೇಗಾಮ್| ವೇಗಾಂಶ್ಚಾನ್ಯಾನಿತಿ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದಿವೇಗಾನ್| ವ್ಯಾಯಾಮಮತಿಸನ್ತಾಪಮತಿಭುಕ್ತ್ವೇತಿ ಭುಕ್ತ್ವಾ ವ್ಯಾಯಾಮಮತಿಯುಜ್ಯ ಸನ್ತಾಪಮತಿಯುಜ್ಯ ಚ ನಿಷೇವಿಣಾಮಿತಿ ಏತಯೋರೇವ ಸೇವನಶೀಲಾನಾಂ; ನಿಷೇವಿಣಾಮಿತ್ಯನೇನ ಸಹ ಪ್ರಥಮತಃ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಕೃದ್ಯೋಗಲಕ್ಷಣಾ ಷಷ್ಠೀ ಸ್ಯಾತ್, ತತಶ್ಚ ವ್ಯಾಯಾಮಸ್ಯಾತಿಸನ್ತಾಪಸ್ಯಾತಿನಿಷೇವಿಣಾಮಿತಿ ಪ್ರಯೋಗಃ ಪ್ರಸಜ್ಯೇತ| “ಶೀತೋಷ್ಣಲಙ್ಘನಾಹಾರಾನ್ ಕ್ರಮಂ ಮುಕ್ತ್ವಾ ನಿಷೇವಿಣಾಮ್” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಶೀತೋಷ್ಣಾದೀನಾಂ ಯದಾ ಯೇನ ಕ್ರಮೇಣ ಸೇವ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಂ, ತದ್ವೈಪರೀತ್ಯೇನ ತಾನ್ ಸೇವ್ಯಮಾನಾನ್| ಶೀತೋಷ್ಣಲಙ್ಘನಾಹಾರಾನಿತ್ಯನನ್ತರಂ ಪ್ರತೀತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಂ, ತೇನ ಶೀತೋಷ್ಣಾದೀನ್ ಪ್ರತಿ ಯಃ ಕ್ರಮಸ್ತಂ ಮುಕ್ತ್ವಾ ಏತೇಷಾಮೇವ ನಿಷೇವಿಣಾಮ್| ಘರ್ಮಶ್ರಮಭಯಾರ್ತಾನಾಮಿತಿ ಘರ್ಮಾದಿಭಿರಾರ್ತತ್ವೇ ಸತಿ ದ್ರುತಮವಿಶ್ರಮ್ಯ ಶೀತಾಮ್ಬುಸೇವಿನಾಮ್| ಘರ್ಮ ಆತಪಃ| ಅಜೀರ್ಣಾಧ್ಯಶಿನಾಮಿತಿ ಅಜೀರ್ಣಮಾಮಮನ್ನಮ್, ಅಪಕ್ವಮಿತಿ ಯಾವತ್, ತದ್ಭುಞ್ಜಾನಾನಾಮ್; ಅಧ್ಯಶಿನಾಮಾಹಾರೇ ಏವಾಪರಿಣತೇ ಭುಞ್ಜಾನಾನಾಮ್| ಅಶಿನಾಮಿತಿ ಅಜೀರ್ಣಾಧಿಶಬ್ದಾಭ್ಯಾಂ ಸಹ ಸಮ್ಬನ್ಧ್ಯತೇ| ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಪಚಾರಿಣಾಮಿತಿ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಣಿ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ಅಪಚಾರಿಣಾಮ್| ನವಾನ್ನದಧಿಮತ್ಸ್ಯಾನೀತಿ ಅತಿಶಬ್ದೋ ನವಾನ್ನಾದಿಭಿಃ ಸರ್ವೈಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ವ್ಯವಾಯಂ ಚಾಪ್ಯಜೀರ್ಣ ಇತಿ ವಿದಗ್ಧಾದಿರೂಪೇ ಅಜೀರ್ಣೇ| ಧರ್ಷಯತಾಮಿತಿ ಅಭಿಭವತಾಮ್| ಪಾಪಂ ಕರ್ಮ ಚ ಕುರ್ವತಾಮಿತ್ಯನೇನೈವ ವಿಪ್ರಾದಿಧರ್ಷಣೇ ಲಬ್ಧೇ ಪುನಸ್ತದ್ವಚನಂ ವಿಶೇಷಾರ್ಥಮ್| ದೋಷದೂಷ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹಮಾಹ– ವಾತಾದಯ ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ವಾತಾದೀನಾಂ ತ್ರಿತ್ವೇ ಪ್ರತೀತೇಽಪಿ ತ್ರಯ ಇತಿ ವಚನಂ ಸರ್ವಕುಷ್ಠೇಷು ಮಿಲಿತಾನಾಮೇವ ತ್ರಯಾಣಾಂ ದುಷ್ಟಿಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ದ್ರವ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹ ಇತಿ ದ್ರವ್ಯಮಾರಮ್ಭಕಂ ಕಾರಣಮುಚ್ಯತೇ; ಯಥಾ– “ರಸನಾರ್ಥೋ ರಸಸ್ತಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಮಾಪಃ ಕ್ಷಿತಿಸ್ತಥಾ|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧) ಇತಿ| ಅರ್ಥಲಬ್ಧಮಪಿ ಸಪ್ತಕಮಿತಿ ಪದಂ ಸರ್ವತ್ರ ಸಪ್ತಕನಿಯಮಾರ್ಥಂ ಪುನರುಕ್ತಮ್| ನನು, ವಿಸರ್ಪಾಣಾಂ ಸಮುತ್ಪಾದೇ ಏತಾವತ್ಯೇವ ಸಾಮಗ್ರೀ, ಯದುಕ್ತಮ್– “ರಕ್ತಂ ಲಸೀಕಾ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಂ ದೂಷ್ಯಂ ದೋಷಾಸ್ತ್ರಯೋ ಮಲಾಃ| ವಿಸರ್ಪಾಣಾಂ ಸಮುತ್ಪತ್ತೌ ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ ಸಪ್ತ ಧಾತವಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೧) ಇತಿ| ಲಸೀಕಯಾ ಚ ತತ್ರೋದಕಮುಚ್ಯತೇ, ತತ್ ಕಿನ್ನಿಬನ್ಧನಃ ಕುಷ್ಠವಿಸರ್ಪಯೋರ್ಭೇದಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ಕುಷ್ಠಂ ಚಿರಕ್ರಿಯೈಃ ಸ್ಥಿರೈರಪ್ರಬಲರಕ್ತಪಿತ್ತೈರ್ದೋಷೈರ್ಜನ್ಯತೇ, ವಿಸರ್ಪಸ್ತ್ವಚಿರವಿಸರ್ಪಣಶೀಲೈಃ ಪ್ರಬಲರಕ್ತಪಿತ್ತೈಃ; ಕುಷ್ಠೇ ಗುರುಪ್ರಧರ್ಷಣಪರದ್ರವ್ಯಾಪಹಾರಾದಯೋ ನಿಮಿತ್ತಂ, ನ ವಿಸರ್ಪೇ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ವಿಸರ್ಪಾ ವಾತಾದಿಭಿರೇಕೈಕಶೋಽಪಿ ಭವನ್ತಿ, ಯದುಕ್ತಮ್– “ಪೃಥಕ್ ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಭಿಶ್ಚೈಕೋ ವಿಸರ್ಪಾ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಸ್ತ್ರಯಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೧) ಇತಿ, ಕುಷ್ಠಂ ತು ತ್ರಿದೋಷಜಮೇವೇತಿ| ಕಿಂ ತ್ವೇತತ್ಸಮಾಧಾನಂ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವೇಽಪಿ ವಿಸರ್ಪಾಣಾಮೇಕದೋಷಜಕುಷ್ಠವದೇಕದೋಷಜತ್ವಕೀರ್ತನಂ ಸಙ್ಗತಮಿತಿ ನ ಮನೋಹರಮ್| ಅತಃ ಕುಷ್ಠಾನೀತಿ ಅತ ಇತ್ಯಸ್ಮಾತ್ ದೋಷದೂಷ್ಯಸಮುದಾಯಾತ್| ಸಪ್ತ ಚೈಕಾದಶೈವ ಚೇತಿ ವಿಚ್ಛೇದಪಾಠೇನ ಸಪ್ತಾನಾಂ ಮಹಾಕುಷ್ಠತ್ವಮೇಕಾದಶಾನಾಂ ಕ್ಷುದ್ರತ್ವಮಿತಿ ಬೋಧಯತಿ||೧-೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಷ್ಟಾದಶರೂಪಸಙ್ಖ್ಯಾತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ಕುಷ್ಠನಿದಾನಮುಚ್ಯತೇ| ವಿಶೇಷೇಣ ಕುಷ್ಠಜನಕಂ ನಿದಾನಮಾಹ– ವಿರೋಧೀನೀತ್ಯಾದಿ| ಏತದಾಚರತಾಂ ನೃಣಾಂ ಕುಷ್ಠಾನಿ ಜಾಯನ್ತೇ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ವಿರೋಧೀನಿ ಕ್ಷೀರಮತ್ಸ್ಯಾದೀನಿ ಭಜತಾಮಿತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಆಗತಾಮಿತಿ ಉಪಸ್ಥಿತವೇಗಾಂ ಛರ್ದಿಂ, ತಥಾ ವೇಗಾಂಶ್ಚಾನ್ಯಾನಿತಿ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದಿವೇಗಾನ್, ಪ್ರತಿಘ್ನತಾಂ ಪ್ರತಿಘಾತಂ ಕುರ್ವತಾಮ್| ವ್ಯಾಯಾಮಮತಿಸನ್ತಾಪಮತಿಭುಕ್ತ್ವೇತಿ ಭುಕ್ತ್ವಾ ವ್ಯಾಯಾಮಮತಿಯುಜ್ಯ ಸನ್ತಾಪಮತಿಯುಜ್ಯ ನಿಷೇವಿಣಾಮಿತಿ| ಏತಯೋರೇವ ಸೇವನಶೀಲಾನಾಂ, ನಿಷೇವಿಣಾಮಿತ್ಯನೇನ ಪ್ರಥಮತಃ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಕೃದ್ಯೋಗಲಕ್ಷಣಾ ಷಷ್ಠೀ ಸ್ಯಾತ್; ತತ್ರ ವ್ಯಾಯಾಮಸ್ಯಾತಿಸನ್ತಾಪಸ್ಯಾತಿನಿಷೇವಿಣಾಮಿತಿ ಪ್ರಯೋಗಃ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ| ಶೀತೇತ್ಯಾದಿ ಶೀತೋಷ್ಣಾದೀನಾಂ ತು ಯದಾ ಯೇನ ಕ್ರಮೇಣ ಸೇವ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಂ, ತದ್ವೈಪರೀತ್ಯೇನ ತಾನ್ ಸೇವಮಾನಾನಾಮ್| ಘರ್ಮ ಆತಪಃ| ಅಜೀರ್ಣಾಧ್ಯಶಿನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಜೀರ್ಣಮನಗ್ನಿಪಕ್ವಮನ್ನಂ, ಚರ್ವಣಮಿತಿ ಯಾವತ್, ತದ್ಭೋಜಿನಾಮ್| ಅಧ್ಯಶಿನಾಮ್, ಆಹಾರ ಏವಾಪರಿಣತೇ ಭುಞ್ಜಾನಾನಾಮ್| ಅಶಿನಾಮಿತಿ ಅಜೀರ್ಣಾಧಿಭ್ಯಾಂ ಸಹ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಪಚಾರಿಣಾಮಿತಿ ಪಞ್ಚ ಕರ್ಮಾಣಿ ವಮನವಿರೇಕಾದೀನಿ, ತೇಷಾಮಪಚಾರಿಣಾಂ ವ್ಯಾಪತ್ತ್ವಯೋಗಿನಾಮ್| ನವಾನ್ನದಧಿಮತ್ಸ್ಯಾತೀತಿ, ಅತಿಶಬ್ದೋ ನವಾನ್ನಾದಿಗುಡಾನ್ತೈಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ವ್ಯವಾಯಂ ಚಾಪ್ಯಜೀರ್ಣೇಽನ್ನೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯವಾಯಂ ಮೈಥುನಂ, ವಿದಗ್ಧರೂಪೇ ಅಜೀರ್ಣೇ; ದಿವಾ ಚ ನಿದ್ರಾಂ ಭಜತಾಮ್| ಧರ್ಷಯತಾಮಿತಿ ಅಭಿಭವತಾಮ್| ಪಾಪಂ ಕರ್ಮ ಚ ಕುರ್ವತಾಮಿತ್ಯನೇನೈವ ವಿಪ್ರಾದಿಧರ್ಷಣೇ ಲಬ್ಧೇ ಪುನಸ್ತದ್ವಚನಂ ವಿಶೇಷಾರ್ಥಪ್ರತಿಪಾದಕಮ್| ದೋಷದೂಷ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹಮಾಹ– ವಾತಾದಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಾದೀನಾಂ ತ್ರಿತ್ವೇ ಪ್ರತೀತೇಽಪಿ ತ್ರಯ ಇತಿ ವಚನಂ ಸರ್ವಕುಷ್ಠೇಷು ಮಿಲಿತಾನಾಮೇವ ತ್ರಯಾಣಾಂ ದುಷ್ಟಿಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ದ್ರವ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹ ಇತಿ ದ್ರವ್ಯಮಾರಮ್ಭಕಂ ಕಾರಣಮುಚ್ಯತೇ| ಯಥಾ– “ರಸನಾರ್ಥೋ ರಸಸ್ತಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಮಾಪಃ ಕ್ಷಿತಿಸ್ತಥಾ|” ಇತಿ| ಅರ್ಥಲಬ್ಧಮಪಿ ಸಪ್ತಕಮಿತಿ ಪದಂ ಸರ್ವತ್ರ ಸಪ್ತಕನಿಯಮಾರ್ಥಂ ಪುನರುಕ್ತಮ್| ನನು, ವಿಸರ್ಪಾಣಾಮಪ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾದೌ ಏತಾವತ್ಯೇವ ಸಾಮಗ್ರೀ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ರಕ್ತಂ ಲಸೀಕಾ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಂ ದೂಷ್ಯಂ ದೋಷಾಸ್ತ್ರಯೋ ಮಲಾಃ| ವಿಸರ್ಪಾಣಾಂ ಸಮುತ್ಪತ್ತೌ ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ ಸಪ್ತ ಧಾತವಃ||” ಇತಿ| ತತ್ಕುಷ್ಠವಿಸರ್ಪಯೋಃ ಕೋ ಭೇದಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ಕುಷ್ಠಂ ಚಿರಕ್ರಿಯೈಃ ಸ್ಥಿರೈರಪ್ರಬಲರಕ್ತಪಿತ್ತೈರ್ದೋಷೈರ್ಜನ್ಯತೇ, ವಿಸರ್ಪಸ್ತ್ವಚಿರವಿಸರಣಶೀಲೈಃ ಪ್ರಬಲರಕ್ತಪಿತ್ತೈಃ, ಕುಷ್ಠೇ ಗುರುಪ್ರಧರ್ಷಣಪರದ್ರವ್ಯಾಪಹಾರಾದಯೋ ನಿಮಿತ್ತಂ, ನ ವಿಸರ್ಪೇ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ವಿಸರ್ಪಾ ವಾತಾದಿಭಿರೇಕೈಕಶೋಽಪಿ ಭವನ್ತಿ, ಯದುಕ್ತಮ್– “ಪೃಥಕ್ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಭಿಶ್ಚೈಕೋ ವಿಸರ್ಪಾ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಸ್ತ್ರಯಃ|” ಇತಿ; ಕುಷ್ಠಂ ತ್ರಿದೋಷಜಮೇವೇತಿ| ಕಿನ್ತ್ವಯಂ ಸಮಾಧಿಃ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವೇಽಪಿ ವಿಸರ್ಪಾಣಾಮೇಕದೋಷಕುಷ್ಠವದೇಕದೋಷಜತ್ವಕೀರ್ತನಂ ಸಙ್ಗತಮಿತಿ ನ ಮನೋಹರಮ್| ಕುಷ್ಠಸಙ್ಖ್ಯಾಮಾಹ– ಅತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ ಇತ್ಯಸ್ಮಾದ್ದೋಷದೂಷ್ಯಸಮುದಾಯಾತ್ಸಪ್ತ ತಥಾ ಏಕಾದಶ ಕುಷ್ಠಾನಿ ಜಾಯನ್ತೇ| ಸಪ್ತ ಚೈಕಾದಶೈವೇತಿ ವಿಚ್ಛೇದಪಾಠೇನ ಸಪ್ತಾನಾಂ ಮಹಾಕುಷ್ಠತ್ವಮೇಕದಶಾನಾಂ ಕ್ಷುದ್ರತ್ವಮಿತಿ ಬೋಧಯತಿ||೧-೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕುಷ್ಠಾನಾಂ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವೇಽಪಿ ಉಲ್ಬಣದೋಷೇಣ ಸಪ್ತಪ್ರಕಾರತಾಮಾಹ– ಕುಷ್ಠಾನೀತ್ಯಾದಿ| ದೋಷೈಃ ಪೃಥಕ್ ತ್ರಯಃ, ದ್ವನ್ದ್ವೈಸ್ತ್ರಯಃ, ಸಮಾಗತೈಃ ಸನ್ನಿಪಾತೈರೇಕ ಇತಿ ಸಪ್ತತ್ವಮ್| ವ್ಯಪದೇಶೋಽಧಿಕಂ ತ್ವತಃ ಇತಿ ಯಥಾ– ವಾತೇನ ಕುಷ್ಠಂ ಕಾಪಾಲಮಿತ್ಯಾದಿ||೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕುಷ್ಠಾನಾಂ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವೇಽಪ್ಯುದ್ರೇಕದೋಷೇಣ ಸಪ್ತಪ್ರಕಾರತ್ವಮಾಹ– ಕುಷ್ಠಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಕುಷ್ಠಾನಿ ಸಪ್ತಧಾ ಸಪ್ತಪ್ರಕಾರಾಣಿ, ಕಥಮಿತ್ಯಾಹ ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ವಾತೇನ, ಪಿತ್ತೇನ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ, ತ್ರೀಣಿ; ತಥಾ ತೈರೇವ ದೋಷೈರ್ದ್ವನ್ದ್ವೈರ್ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ, ವಾತಕಫಾಭ್ಯಾಂ, ಕಫಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ತ್ರೀಣಿ, ತಥಾ ತೈರೇವ ದೋಷೈಃ ಸಮಾಗತೈಃ ಸನ್ನಿಪತಿತೈರೇಕಮ್, ಇತಿ ಸಪ್ತತ್ವಮ್| ನನ್ವೇವಂ ಸತ್ಯೇಕದೋಷಜಂ ದ್ವಿದೋಷಜಂ ಕುಷ್ಠಂ ತತ್ಸರ್ವಂ ತ್ರಿದೋಷಜಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ– ಸರ್ವೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವೇಷ್ವಪಿ ಕುಷ್ಠೇಷು ತ್ರಿದೋಷಜೇಷು ಸತ್ಸ್ವಧಿಕತ್ವತಃ ಅಧಿಕತ್ವಾದ್ವ್ಯಪದೇಶೋ ನಿರ್ದೇಶಃ ಕಾರ್ಯಃ, ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ಯ ಸಮವಿಷಮತ್ವಾತ್; ಯಥಾ– ವಾತೇನ ಕುಷ್ಠಂ ಕಾಪಾಲಮಿತ್ಯಾದಿ||೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಅತಿಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿನಾ| ಅತಿಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಃ ಅತಿಮಸೃಣಃ| ಖರೋ ರೂಕ್ಷಃ (ಖರಃ ಕರ್ಕಶಃ), ಅತಿಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೋ ವಾ ಖರೋ ವಾ ಸ್ಪರ್ಶಃ| ಸ್ವೇದಾಸ್ವೇದೌ ಸ್ವೇದವಹಸ್ರೋತೋಽವರೋಧಾನವರೋಧಕೃತೌ| ಸ್ವಾಪಃ ಸ್ಪರ್ಶಾಜ್ಞಾನಮ್| ಕೋಠೋನ್ನತಿಃ ವರಟೀದಷ್ಟಸಙ್ಕಾಶಃ ಶೋಥಃ ಕೋಠಃ, ತಸ್ಯೋನ್ನತಿಃ| ಶೀಘ್ರೋತ್ಪತ್ತಿಶ್ಚಿರಸ್ಥಿತಿಶ್ಚ ವ್ರಣಾನಾಮೇವ| ನಿಮಿತ್ತೇಽಲ್ಪೇಽತಿಕೋಪನಮಿತಿ ಅನ್ಯಥಾಽಪಿ ದುಷ್ಟಶೋಣಿತತ್ವಾದ್ವ್ರಣಾನಾಂ ದೇಹಗತಾನಾಮಲ್ಪೇಽಪಿ ಹೇತೌ ಕೋಪಃ| ಕುಷ್ಠಲಕ್ಷಣಮಗ್ರಜಮಿತಿ ಕುಷ್ಠಾನಾಂ ಪೂರ್ವರೂಪಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೮-೯||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಅತೀತ್ಯಾದಿ| ಅತಿಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾದಿಕಂ ಕುಷ್ಠಲಕ್ಷಣಮಪ್ರಜಮಿತಿ ಕುಷ್ಠಾನಾಂ ಪೂರ್ವರೂಪಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತಿಶ್ಲಕ್ಷ್ಣ ಇತಿ ಅತಿಮಸೃಣಃ, ಖರೋ ರೂಕ್ಷಃ, ಅತಿಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೋ ವಾ ಖರಃ ಸ್ಪರ್ಶಃ| ಸ್ವೇದಾಽಸ್ವೇದಾವಿತಿ ಸ್ವೇದವಹಸ್ರೋತೋವರೋಧಾನವರೋಧಕೃತೌ| ವಿವರ್ಣತಾ ವೈವರ್ಣ್ಯಂ, ದಾಹಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗೀಣಃ, ಕಣ್ಡೂಃ ತ್ವಚಿ, ಸ್ವಾಪಃ ಸ್ಪರ್ಶಾಜ್ಞತ್ವಂ, ಕೋಠೋನ್ನತಿಃ ವರಟೀದಂಶಸಙ್ಕಾಶಃ ಶೋಫಃ ಕೋಠಃ ತಸ್ಯೋನ್ನತಿಃ, ಶ್ರಮೋಽನಾಯಾಸಜಃ| ಶೀಘ್ರೋತ್ಪತ್ತಿಶ್ಚಿರಸ್ಥಿತಿಃ ವ್ರಣಾನಾಮೇವ| ಅಲ್ಪೇಽಪಿ ನಿಮಿತ್ತೇ ಕೋಪೋ ವ್ರಣಾನಾಮ್||೮-೯||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಪ್ತಮಹಾಕುಷ್ಠಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕೃಷ್ಣಾರುಣಕಪಾಲಾಭಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೃಷ್ಣಾರುಣಕಪಾಲಾಭಂ ಕೃಷ್ಣಾರುಣಕಪಾಲವರ್ಣಂ, ಕಪಾಲಂ ಖರ್ಪರಶಕಲಮ್| ಪರುಷಂ ಖರಸ್ಪರ್ಶಮ್| ತನು ತನುತ್ವಕ್, ವಿಷಮಂ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಮ್| ಔದುಮ್ಬರಮಾಹ– ರುಗಿತ್ಯಾದಿ| ರೋಮಪಿಞ್ಜರಮಿತಿ ರೋಮಭಿಃ ಪಿಞ್ಜರಂ ಕಪಿಲರೋಮಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಣ್ಡಲಕುಷ್ಠಮಾಹ– ಶ್ವೇತೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಿರಂ ಕಠಿನಂ, ಸ್ತ್ಯಾನಮಾರ್ದ್ರಂ ಸಜಲಂ ವಾ| ಉತ್ಸನ್ನಮಣ್ಡಲಮುದ್ಗತಮಣ್ಡಲಮ್| ಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಮ್| ಅನ್ಯೋನ್ಯಸಂಯುಕ್ತಮಿತಿ ಅಪರಾಪರೈರ್ಮಿಲಿತಮ್| ಋಷ್ಯಜಿಹ್ವಮಾಹ– ಕರ್ಕಶಮಿತ್ಯಾದಿ| ಋಷ್ಯಜಿಹ್ವಸಂಸ್ಥಾನಮಿತಿ ಋಷ್ಯೋ ನೀಲಾಣ್ಡೋ ಹರಿಣಃ, ‘ರೋಭು’ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ತಸ್ಯ ಜಿಹ್ವಾಕಾರಮ್| ಪುಣ್ಡರೀಕಮಾಹ– ಸಶ್ವೇತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪುಣ್ಡರೀಕದಲೋಪಮಮಿತಿ ಪುಣ್ಡರೀಕಂ ರಕ್ತಪದ್ಮಂ ತತ್ಪತ್ರೋಪಮಂ, ತೇನ ಸಶ್ವೇತಂ ರಕ್ತಪರ್ಯನ್ತಮ್| ಸರಾಗಮಿತಿ ಸಲೋಹಿತಂ, ಮಧ್ಯೇ ಶ್ವೇತಲೋಹಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಿಧ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶ್ವೇತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ವೇತಂ ತಾಮ್ರಮಿತಿ ಶ್ವೇತಲೋಹಿತಾತ್ಮಕಮ್| ಪ್ರಾಯಶ್ಚೋರಸೀತ್ಯುರಸಿ ತದ್ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಭವತಿ, ಕಫಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾದನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಭವತಿ| ಕಾಕಣಮಾಹ– ಯದಿತ್ಯಾದಿ| ಯತ್ ಕಾಕಣನ್ತಿಕಾವರ್ಣಮಿತಿ ಕಾಕಣನ್ತಿಕಾ ಗುಞ್ಜಾ| ಗುಞ್ಜಾಸವರ್ಣತ್ವೇನ ಚ ಮಧ್ಯೇ ಕೃಷ್ಣಮನ್ತೇ ರಕ್ತಮ್, ಅಥವಾ ಮಧ್ಯೇ ರಕ್ತಮನ್ತೇ ಕೃಷ್ಣಮ್| ಕುಷ್ಠತ್ವೇನೈವ ತ್ರಿದೋಷಲಕ್ಷಣತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇ ತ್ರಿದೋಷಲಿಙ್ಗಮಿತಿ ಪುನರುಕ್ತಂ ಪ್ರಬಲದೋಷತ್ರಯಲಿಙ್ಗತ್ವೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಇತಿ ಸಪ್ತಮಹಾಕುಷ್ಠಾನಿ| ಮಹತ್ತ್ವಂ ಚೈಷಾಂ ಶೀಘ್ರಮುತ್ತರೋತ್ತರಧಾತ್ವವಗಾಹನಬಹುದೋಷಜತ್ವಕ್ರಿಯಾಭೂಯಸ್ತ್ವಯೋಗಾತ್||೧೦-೧೬||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸಪ್ತಮಹಾಕುಷ್ಠಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಕೃಷ್ಣಾರುಣಾ ಯೇ ಸ್ಫುಟಿತಘಟ್ಯಾಃ ಖಣ್ಡಾಸ್ತದ್ವರ್ಣಮ್, ಅನ್ಯೇ ಕೃಷ್ಣಾರುಣಕಪಾಲಶರ್ಕರಾವರ್ಣಮಾಹುಃ| ರೂಕ್ಷಂ ರೂಕ್ಷಸ್ಪರ್ಶಂ, ಪರುಷಂ ಖರಸ್ಪರ್ಶಮ್| ತನು ತನುತ್ವಕ್, ತೋದಬಹುಲಂ ತೋದಾಢ್ಯಂ, ವಿಷಮಂ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಮ್| ಔದುಮ್ಬರಂ ಕುಷ್ಠಮಾಹ– ರುಗಿತ್ಯಾದಿ| ರುಗ್ದಾಹರಾಗಕಣ್ಡೂಭಿರ್ಯುಕ್ತಂ, ರೋಮಪಿಞ್ಜರಮಿತಿ ರೋಮಭಿಃ ಪಿಞ್ಜರಂ ಕಪಿಲರೋಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಉದುಮ್ಬರಫಲಾಭಾಸಂ ಪಕ್ವೋದುಮ್ಬರವರ್ಣಮ್| ಮಣ್ಡಲಕುಷ್ಠಮಾಹ– ಶ್ವೇತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏವಂವಿಧಂ ಕುಷ್ಠಂ ಮಣ್ಡಲಂ ಮಣ್ಡಲಸಞ್ಜ್ಞಯೋಚ್ಯತೇ, ಶ್ವೇತಂ ರಕ್ತಂ ತದಾಭಾಸಂ, ಸ್ಥಿರಂ ಕಠಿನಂ, ಸ್ತ್ಯಾನಂ ಸಾನ್ದ್ರಂ ಸದಲಂ ವಾ, ಉತ್ಸನ್ನಮಣ್ಡಲಂ ಉನ್ನತಮಣ್ಡಲಂ, ಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಂ, ಅನ್ಯೋನ್ಯಸಂಸಕ್ತಮಿತಿ, ಪರಸ್ಪರೈರ್ಮಿಲಿತಮ್| ಋಕ್ಷಜಿಹ್ವಮಾಹ– ಕರ್ಕಶಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕರ್ಕಶಂ ಖರಸ್ಪರ್ಶಮ್| ಋಕ್ಷೋ ನೀಲಾಣ್ಡೋ ಹರಿಣ ಇತಿ, ಅನ್ಯೇ ಋಕ್ಷಃ ‘ರೀಛ’ ಇತ್ಯಾಹುಃ, ತಜ್ಜಿಹ್ವಾಕಾರಮ್| ಪುಣ್ಡರೀಕಮಾಹ– ಸಶ್ವೇತಮಿತಿ| ಪುಣ್ಡರೀಕಂ ಶ್ವೇತಕಮಲಂ, ತಸ್ಯೋಪಮಂ, ತೇನ ಸಶ್ವೇತಂ ರಕ್ತಪರ್ಯನ್ತಂ ಮಧ್ಯೇ ಶ್ವೇತಂ ಪ್ರಾನ್ತೇಷು ರಕ್ತಮ್| ಸೋತ್ಸೇಧಮುನ್ನತಮ್| ಸರಾಗಮಿತಿ ಪ್ರಾನ್ತೇಽಧಿಕರಾಗಪ್ರತಿಪಾದಕಂ, ಸರಾಗಮಿತ್ಯತ್ರ ‘ಸದಾಹಮ್’ ಇತಿ ಕ್ವಚಿತ್ಪಾಠಃ| ಸಿಧ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶ್ವೇತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ವೇತಂ ತಾಮ್ರಮಿತಿ ಶ್ವೇತಲೋಹಿತಾತ್ಮಕಂ, ತನು ಅಘನಂ, ಯತ್ ಘೃಷ್ಟಂ ಸದ್ರಜಶ್ಚೂರ್ಣಂ ಮುಞ್ಚತೀತಿ| ಪ್ರಾಯಶ್ಚೋರಸೀತ್ಯಾದಿ| ಉರಸಿ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಭವತಿ, ಕಫಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾದನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಕಾಕಣಮಾಹ– ಯದಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾಕಣನ್ತಿಕಾ ಗುಞ್ಜಾ, ತತ್ಸಮವರ್ಣತ್ವೇನ ಮಧ್ಯೇ ಕೃಷ್ಣಮನ್ತೇಽತಿರಕ್ತಮ್, ಅಥವಾ ರಕ್ತಮನ್ತೇ ಕೃಷ್ಣಂ, ತಥಾ ಸಪಾಕಂ, ತಥಾ ತೀವ್ರವೇದನಂ, ತಥಾ ತ್ರಿದೋಷಲಿಙ್ಗಂ, ತತ್ ಕಾಕಣಾಖ್ಯಂ ಕುಷ್ಠಂ ನೈವ ಸಿಧ್ಯತಿ| ಕುಷ್ಠತ್ವೇನೈವ ತ್ರಿದೋಷಲಿಙ್ಗತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇ ತ್ರಿದೋಷಲಿಙ್ಗಮಿತಿ ಪುನರುಕ್ತಂ ತತ್ ಪ್ರಬಲದೋಷತ್ರಯಲಿಙ್ಗೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಇತಿ ಸಪ್ತ ಮಹಾಕುಷ್ಠಾನಿ| ಮಹತ್ತ್ವಂ ಚೈಷಾಂ ಶೀಘ್ರಮುತ್ತರೋತ್ತರಧಾತ್ವವಗಾಹನಬಹುಲದೋಷಜನ್ಯತ್ವಕ್ರಿಯಾಭೂಯಸ್ತ್ವಯೋಗಾತ್||೧೦-೧೬||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅತಃ ಪರಮೇಕಾದಶಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠಾನ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ– ಅಸ್ವೇದನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮಹಾವಾಸ್ತು ಮಹಾಸ್ಥಾನಮ್| ಮತ್ಸ್ಯಶಕಲೋಪಮಮಿತಿ ಮತ್ಸ್ಯಸ್ಯ ತ್ವಕ್ಸದೃಶಮ್| ಚರ್ಮಾಖ್ಯಂ ಚರ್ಮಕುಷ್ಠಮ್| ಬಹಲಮಪತ್ತಲಮ್| ಕಿಟಿಭಮಾಹ– ಶ್ಯಾವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಿಣಖರಸ್ಪರ್ಶಮಿತಿ ಕಿಣೋ ವ್ರಣಸ್ಥಾನಮ್| ಪರುಷಂ ರೂಕ್ಷಮ್| ವೈಪಾದಿಕಮಿತಿ ವಿಪಾದಿಕಾಯಾಃ ಸ್ವಾರ್ಥೇಽಣ್| ಅಲಸಕಮಾಹ– ಕಣ್ಡೂಮದ್ಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಗಣ್ಡೈರಿತಿ ಸ್ಫೋಟೈಃ| ದದ್ರುಮಣ್ಡಲಮಾಹ– ಕಣ್ಡ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ದದ್ರುಮಣ್ಡಲಮಿತಿ ಮಣ್ಡಲರೂಪತಯೋತ್ಪಾದಾತ್ ದದ್ರುಮಣ್ಡಲಮಿತಿ ಕೀರ್ತನಮ್| ನನು, ಕಥಮಸ್ಯ ಚರಕೇ ಕ್ಷುದ್ರತ್ವೇನಾಭಿಧಾನಂ, ಸುಶ್ರುತೇ ಮಹಾಕುಷ್ಠೇ ದದ್ರೋರುಕ್ತತ್ವಾತ್; ತಥಾ ಸಿಧ್ಮ ಚರಕೇ ಮಹಾಕುಷ್ಠೇ, ಸುಶ್ರುತೇ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠೇ ದರ್ಶಿತಮ್| ಉಚ್ಯತೇ– ಅಸಿತಾ ದದ್ರುರವಗಾಢಮೂಲಾ ಸುಶ್ರುತೇ ಮಹಾಕುಷ್ಠಮ್, ಅಸಿತೇತರದದ್ರುಶ್ಚರಕೇಽನವಗಾಢಮೂಲಾ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠಂ, ಸುಶ್ರುತೇ ಅಸಿತೇತರದದ್ರ್ವಾ ವಿಸರ್ಪಕುಷ್ಠೇಽನ್ತರ್ಭಾವಃ, ವಿಸರ್ಪಣಯೋಗಾತ್; ತಥಾಽವಗಾಢಂ ಸಿಧ್ಮ ಚರಕೇ ಮಹಾಕುಷ್ಠಂ, ಸಿಧ್ಮಪುಷ್ಪಿಕಾ ತು ತ್ವಙ್ಮಾತ್ರಗತಾ ಸುಶ್ರುತೇ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠಮ್; ಅಸಿತದದ್ರೌ ಅಸಿತಸಿಧ್ಮನೋಽವರೋಧ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ| ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತ್ವಾಹ– ಚರಕೋಕ್ತಂ ಸಿಧ್ಮೈವ ಸುಶ್ರುತೇ ದದ್ರುಶಬ್ದಾಭಿಹಿತಂ, ನಾಮಭೇದಃ ಕೇವಲಂ ಪರಂ ನ ವಸ್ತುಭೇದಃ, ಸನ್ತಿ ಹ್ಯರ್ಥಾನ್ತರಾಣಿ ಸಮಾನಶಬ್ದಾಭಿಹಿತಾನೀತ್ಯವಿರೋಧಃ| ಕಿನ್ತ್ವಿಯಮಸಾಧ್ವೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ, ಲಕ್ಷಣವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಾತ್; ಕಿಞ್ಚ ಚರಕಸುಶ್ರುತಯೋಃ ಕುಷ್ಠಂ ಪ್ರತಿ ಬಹುಪ್ರಕಾರೋ ವಿರೋಧಃ, ತಥಾಹಿ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಮರುಣಂ ನ ಚರಕೇ ಪಠ್ಯತೇ, ಮಣ್ಡಲಂ ಚರಕೋಕ್ತಂ ನ ಸುಶ್ರುತೇ, ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠೇ ಚರಕೋಕ್ತಚರ್ಮಾಖ್ಯಾಲಸಕಶತಾರುಪ್ರಭೃತೀನಿ ನ ಸುಶ್ರುತೇ, ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠಾಲಸಕಾದಯಶ್ಚ ನ ಚರಕೇ; ತಸ್ಮಾದಯಂ ಸಮಾಧಿರುಚಿತಃ– ಕುಷ್ಠಾನಾಮಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಮಿತಿ ಕೇಚಿತ್ ಚರಕೇ, ಕೇಚಿತ್ ಸುಶ್ರುತೇ ಕುಷ್ಠಪ್ರಕಾರಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ– “ಕುಷ್ಠಂ ಸಪ್ತವಿಧಮ್, ಅಷ್ಟಾದಶವಿಧಮ್, ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯಂ ವಾ|” (ಚ. ನಿ. ಅ. ೫) ಇತಿ| ಚರ್ಮದಲಮಾಹ– ರಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಗಲತ್ಯಪೀತಿ ಗಲತಿ ವಿದೀರ್ಯತೇ| ಶತಾರುಮಾಹ– ರಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಶತಾರುರಿತಿ ಬಹುವ್ರಣಯೋಗಾನ್ವಿತಂ ನಾಮ| ವಿಚರ್ಚಿಕಾಮಾಹ– ಸಕಣ್ಡ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸಕಣ್ಡೂಃ ಪಿಡಕಾ ಶ್ಯಾವಾ ಬಹುಸ್ರಾವಾ ವಿಚರ್ಚಿಕೇತಿ ಅತ್ರ ಕಫಕಾರ್ಯಂ ಕಣ್ಡೂಃ, ಬಹುಸ್ರಾವತ್ವಂ ಪಿತ್ತಾತ್, ಶ್ಯಾವತ್ವಂ ವಾತಾತ್; ಏವಂ ಸರ್ವತ್ರ ದೋಷತ್ರಯಲಿಙ್ಗಮೂಹ್ಯಮ್| ನನು, ಏಕಕುಷ್ಠಮಾರಭ್ಯ ವಿಚರ್ಚಿಕಾಪರ್ಯನ್ತೇನ ದ್ವಾದಶಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ತತ್ ಕಥಮೇಕಾದಶೇತಿ? ಉಚ್ಯತೇ– ವಿಚರ್ಚಿಕೈವ ಪಾದಯೋರ್ಭವನ್ತೀ ವಿದಾರಣಯೋಗಾದ್ವಿಪಾದಿಕಾ ಭವತಿ, ತೇನ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಃ| ತಥಾ ಚ ಭೋಜಃ– “ದೋಷಾಃ ಪ್ರದೂಷ್ಯ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಂ ಪಾಣಿಪಾದಸಮಾಶ್ರಿತಾಃ| ಪಿಡಕಾಂ ಜನಯನ್ತ್ಯಾಶು ದಾಹಕಣ್ಡೂಸಮನ್ವಿತಾಮ್|| ದಾಲ್ಯತೇ ತ್ವಕ್ ಖರಾ ರೂಕ್ಷಾ ಪಾಣ್ಯೋರ್ಜ್ಞೇಯಾ ವಿಚರ್ಚಿಕಾ| ಪಾದೇ ವಿಪಾದಿಕಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಸ್ಥಾನಾನ್ಯತ್ವಾದ್ವಿಚರ್ಚಿಕಾ||” ಇತಿ ಗದಾಧರಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ಸೈವ ಸ್ಫೋಟೈಸ್ತೀವ್ರದಾಹೈರಿತ್ಯಭಿಧಾನೇನ ಪಾಮೈವ ತೀವ್ರದಾಹಬೃಹತ್ಸ್ಫೋಟಯುಕ್ತಾ ಕಚ್ಛೂಃ, ನ ತತೋ ಭಿನ್ನೇತಿ||೧೭-೨೨||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅತಃ ಪ್ರಭೃತ್ಯೇಕಾದಶ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠಾನ್ಯಾಹ– ತತ್ರ ಚರ್ಮಕುಷ್ಠಮಾಹ– ಅಸ್ವೇದನಮಿತ್ಯಾದಿ| ತದೇಕಕುಷ್ಠಂ ನಾಮ, ಅಸ್ವೇದನಂ ಸ್ವೇದರಹಿತಂ, ಮಹಾವಾಸ್ತು ಮಹಾಧಿಷ್ಠಾನಮ್| ಮತ್ಸ್ಯಶಕಲೋಪಮಮಿತಿ ಮತ್ಸ್ಯತ್ವಕ್ಖಣ್ಡಸದೃಶಮ್| ಚರ್ಮಕುಷ್ಠಮಾಹ– ಹಸ್ತಿಚರ್ಮವತ್, ಬಹುಲಮಪತ್ತಲಮ್| ಕಿಟ್ಟಿಭಮಾಹ– ಶ್ಯಾವಮಿತ್ವಾದಿ| ತತ್ ಕಿಟ್ಟಿಭನಾಮ ಕುಷ್ಠಂ ಸ್ಮೃತಮ್| ಶ್ಯಾವಂ ಶ್ಯಾವವರ್ಣಂ, ಕಿಣಖರಸ್ಪರ್ಶಮಿತಿ ಕಿಣೋ ವ್ರಣಸ್ಥಾನಂ, ತದ್ವತ್ ಖರಸ್ಪರ್ಶಂ ಕರ್ಕಶಂ, ಪರುಷಂ ರೂಕ್ಷಂ, ಕಿಟ್ಟಿಭಾಖ್ಯಂ ಕುಷ್ಠಮ್| ವೈಪಾದಿಕಮಾಹ– ಪಾಣಿಪಾದಯೋಃ ಸ್ಫುಟನಂ ವಿದಾರಣಂ, ವೈಪಾದಿಕಂ ಕುಷ್ಠಮ್| ಅಲಸಕುಷ್ಠಮಾಹ– ಕಣ್ಡೂಮದ್ಭಿರಿತಿ| ಗಣ್ಡೈಃ ಸ್ಫೋಟೈಃ, ಚಿತಂ ಯುಕ್ತಮ್, ಅಲಸಕಾಖ್ಯಂ ಕುಷ್ಠಮ್| ದದ್ರುಮಣ್ಡಲಮಾಹ– ಸಕಣ್ಡೂರಾಗಾಃ ಕಣ್ಡೂರಾಗಸಂಯುಕ್ತಾಃ ಪಿಡಕಾ ಯತ್ರ ತತ್ ಸಕಣ್ಡೂರಾಗಪಿಡಿಕಂ, ತಥಾ ಉದ್ಗತಮುತ್ಸನ್ನಮ್, ಏವಂವಿಧಂ ಮಣ್ಡಲಂ ಯತ್, ತದ್ ದದ್ರುನಾಮ ಕುಷ್ಠಮ್| ನನು, ಕಥಮಸ್ಯಾಶ್ಚರಕೇ ಕ್ಷುದ್ರತ್ವೇನಾಭಿಧಾನಂ, ಸುಶ್ರುತೇ ಮಹಾಕುಷ್ಠತ್ವೇನೇತಿ, ತಥಾ ಸಿಧ್ಮ ಚರಕೇ ಮಹಾಕುಷ್ಠೇ, ಸುಶ್ರುತೇ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠೇ ದರ್ಶಿತಂ? ಉಚ್ಯತೇ– ಅಸಿತಾ ದದ್ರುರವಗಾಢಮೂಲಾ ಸುಶ್ರುತೇ ಮಹಾಕುಷ್ಠಮ್, ಅಸಿತೇತರದದ್ವ್ರಾ ವಿಸರ್ಪಕುಷ್ಠೇಽನ್ತರ್ಭಾವಃ, ವಿಸರ್ಪಣಯೋಗಾತ್| ತಥಾ ಸಿಧ್ಮ ಚರಕೇ ಮಹಾಕುಷ್ಠೇ, ಸಿಧ್ಮಪುಷ್ಪಿಕಾ ತು ತ್ವಙ್ಮಾತ್ರಗತಾ ಸುಶ್ರುತೇ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚರ್ಮದಲಮಾಹ– ರಕ್ತಮಿತಿ| ದಲಯತಿ ವಿದಾರಯತಿ, ಅಸ್ಪರ್ಶಸಹಂ ಚ ವಸ್ತ್ರಾದಿಸ್ಪರ್ಶನಾಕ್ಷಮಂ, ತಚ್ಚರ್ಮದಲನಾಮ| ಪಾಮಾಮಾಹ– ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಇತಿ| ಏವಂವಿಧಾಃ ಪಿಡಕಾಃ ಪಾಮಾ ಇತ್ಯುಕ್ತಾ ವೈದ್ಯೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಬಹ್ವ್ಯಃ ಪ್ರಭೂತಾಃ, ಸ್ರಾವವತ್ಯಃ ಸ್ರಾವಯುಕ್ತಾಃ, ಕಣ್ಡೂಮತ್ಯಃ ಕಣ್ಡೂಯುಕ್ತಾಃ| ಕಚ್ಛುಮಾಹ– ಸೈವೇತಿ| ಸೈವ ಪಾಮಾ ಪಾಣ್ಯೋಃ ಹಸ್ತಯೋಃ| ಸ್ಫಿಚೋಃ ಕಟಿಪ್ರೋಥಯೋಶ್ಚ ಕಚ್ಛುಃ ಕಥ್ಯತೇ| ತೀವ್ರದಾಹೈಃ ತೀವ್ರಸನ್ತಾಪೈಃ, ಸ್ಫೋಟೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ಫೋಟಮಾಹ– ಸ್ಫೋಟಾ ಇತಿ| ಸುಗಮಮ್| ಶತಾರುಮಾಹ– ರಕ್ತಮಿತಿ| ಶತಾರುರಿತಿ ಬಹುವ್ರಣಯೋಗಾದನ್ವಿತಂ ನಾಮ| ವಿಚರ್ಚಿಕಾಮಾಹ– ಸಕಣ್ಡೂರಿತಿ| ಸಕಣ್ಡೂಃ ಪಿಡಕಾ ಭವೇತ್| ಶ್ಯಾವಾ ವರ್ಣತಃ, ಬಹುಸ್ರಾವಾ ಭೂರಿಪ್ರಸ್ರಾವಾ| ಅತ್ರ ಕಫಕಾರ್ಯಂ ಕಣ್ಡೂಃ, ಬಹುಸ್ರಾವತ್ವಂ ಪಿತ್ತಾತ್, ಶ್ಯಾವತ್ವಂ ವಾತಾತ್, ಏವಂ ಸರ್ವತ್ರ ದೋಷತ್ರಯಲಿಙ್ಗಮೂಹ್ಯಮ್| ನನ್ವೇಕಕುಷ್ಠಮಾರಭ್ಯ ವಿಚರ್ಚಿಕಾಪರ್ಯನ್ತೇನ ದ್ವಾದ್ವಶ ಕುಷ್ಠಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ತತ್ ಕಥಮೇಕಾದಶೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ– ವಿಚರ್ಚಿಕೈವ ಪಾದಯೋರ್ಭವನ್ತೀ ವಿದಾರಣಯೋಗಾದ್ ವಿಪಾದಿಕಾ ಕಥ್ಯತೇ, ತೇನ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಃ| ತಥಾ ಚ ಭೋಜಃ– “ದೋಷಾಃ ಪ್ರದೂಷ್ಯ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಂ ಪಾಣಿಪಾದಸಮಾಶ್ರಿತಾಃ| ಪಿಡಕಾ ಜನಯನ್ತ್ಯಾಶು ದಾಹಕಣ್ಡೂಸಮನ್ವಿತಾಮ್|| ದಹ್ಯತೇ ತ್ವಕ್ ಖರಾ ರೂಕ್ಷಾ ಪಾಣ್ಯೋರ್ಜ್ಞೇಯಾ ವಿಚರ್ಚಿಕಾ| ಪಾದೇ ವಿಪಾದಿಕಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಸ್ಥಾನಾನ್ಯತ್ವಾದ್ವಿಚರ್ಚಿಕಾ||” ಇತಿ||೧೭-೨೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ದೋಷತ್ರಯನಿಯತಂ ಕುಷ್ಠಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಖರಂ ಶ್ಯಾವಾರುಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಯಾವಾರುಣಮಿತಿ ಶ್ಯಾವಂ ವಾ ಅರುಣಂ ವಾ ಭವತಿ| ಚರಕೇ ಕುಷ್ಠಮಧಿಕೃತ್ಯ ದೋಷವಿಶೇಷಕುಷ್ಠಜನಕಹೇತೂನಾಂ ಪರಸ್ಪರಂ ಜ್ಞಾಪ್ಯಜ್ಞಾಪಕತ್ವಮುಕ್ತಂ; ಯಥಾ– “ಕುಷ್ಠವಿಶೇಷೈರ್ದೋಷಾಃ ದೋಷವಿಶೇಷೈಃ ಪುನಃ ಕುಷ್ಠಾನಿ| ಜ್ಞಾಯನ್ತೇ ತೇ ಹೇತುಂ ಹೇತುಸ್ತಾಂಶ್ಚ ಪ್ರಕಾಶಯತಿ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೭) ಇತಿ||೨೩-೨೪||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ದೋಷತ್ರಯನಿಯತಂ ಕುಷ್ಠಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಖರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಯಾವಂ ಅರುಣಂ ವಾ ಭವತಿ, ಸವೇದನಂ ವೇದನಾಯುಕ್ತಮ್, ಏತದ್ವಾತಕುಷ್ಠಂ ಜಾನೀಯಾತ್| ಪಿತ್ತಾಚ್ಚ ಪ್ರಕ್ವಥಿತಂ ಶಟಿತಮಿವ| ಯುಕ್ತಂ ಚ ಕಫಾತ್ ಕ್ಲೇದಿ ಕ್ಲಿನ್ನತಾಯುಕ್ತಂ, ಘನಂ ನಿಬಿಡಮ್| ದ್ವನ್ದ್ವಜೇ ಕುಷ್ಠೇ ದ್ವಿದೋಷಲಿಙ್ಗಂ, ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕೇ ತ್ರಿದೋಷಲಿಙ್ಗಮ್||೨೩-೨೪||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇದಾನೀಮುತ್ತರೋತ್ತರಸಪ್ತಧಾತುಗತಕುಷ್ಠಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಕ್ರಮೇಣಾಹ– ತ್ವಕ್ಸ್ಥೇ ವೈವರ್ಣ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಕ್ಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ರಸೋಽಭಿಧೀಯತೇ, ಧಾತುಪ್ರಸ್ತಾವಾತ್; ತ್ವಕ್ಶಬ್ದೇನ ರಸಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ ತಾತ್ಸ್ಥ್ಯಾತ್; ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ತ್ವಚಮೇವಾಹ| ಬಾಹ್ಯಾಯಾಸ್ತ್ವಚಶ್ಚರಕೇ ಉದಕಧರತ್ವೇನೋಕ್ತೇ ರಸಗ್ರಹಣಸ್ಯಾನರ್ಹತ್ವಾದ್ದ್ವಿತೀಯಾಽಸೃಗ್ಧರಾಽತ್ರೋಕ್ತಾ, ಉದಕಾಚ್ಚ ರಸೋ ಭಿನ್ನಃ; ತಥಾಹ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಉದಕಂ ದಶಾಞ್ಜಲಿಮಿತಂ, ರಸೋ ನವಾಞ್ಜಲಿಮಿತಃ|” (ಚ. ಶಾ. ಅ. ೭) ಇತಿ| ರಸಂ ವಿಹಾಯ ರಕ್ತಾದ್ಯುಕ್ತಿಶ್ಚ ಪ್ರಾಗೇವ ರಸಂ ಕ್ರೋಡೀಕೃತ್ಯ ತಿರ್ಯಕ್ಸಿರಾಗತೈರ್ದೋಷೈಃ ಕುಷ್ಠಜನನಾತ್, ಸಿರಾಸು ರಕ್ತವ್ಯವಸ್ಥಿತೇಶ್ಚೇತಿ ತಸ್ಯಾಶಯಃ| ಸಾಕ್ಷಾದ್ರಸ ಇತ್ಯನಭಿಧಾನಾದ್ಬೃಹತ್ಕುಷ್ಠಂ ರಸಗತಂ ನ ಭವತೀತಿ ನಾಶಙ್ಕನೀಯಮ್| ಯತಃ ಸುಶ್ರುತೇನೈವೋಕ್ತಮ್– “ತೇಷಾಂ ತು ಮಹತ್ತ್ವಂ ಸರ್ವಧಾತ್ವನುಸಾರಿತ್ವಾತ್|” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೫) ಇತಿ, ಸರ್ವಶಬ್ದೇನ ಚ ರಸಸ್ಯಾಪಿ ಗ್ರಹಣಮ್| ಭೋಜೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಪ್ರದುಷ್ಟಾಃ ಪ್ರಚ್ಯುತಾ ದೋಷಾ ರಸಾಸೃಙ್ಮಾಂಸಸಂಶ್ರಿತಾಃ| ಕುಷ್ಠಾನಿ ಜನಯನ್ತ್ಯಾಶು ಶರೀರೇಷು ಶರೀರಿಣಾಮ್||” ಇತಿ| “ತ್ವಕ್ಸ್ರಾವೋ ರೋಮಹರ್ಷಶ್ಚ ಸ್ವೇದಸ್ಯಾತಿಪ್ರವರ್ತನಮ್|” ಇತಿ| ಏತತ್ ಕೇಚಿತ್ ಶೋಣಿತಗತಸ್ಯೈವ ಲಿಙ್ಗಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ, ಅನ್ಯೇ ರಸಗತಸ್ಯೇತಿ| ಇಹ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಸ್ವೇದಾತಿಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಲೋಮಹರ್ಷಶ್ಚ ಕುಷ್ಠಾರಮ್ಭಕದೋಷೈಃ ಸ್ವೇದವಹಸ್ರೋತೋದುಷ್ಟ್ಯಾ ಭವತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಸ್ವೇದವಾಹಿಷು ದುಷ್ಟೇಷು ಪಾರುಷ್ಯಂ ರೋಮಹರ್ಷಣಮ್| ಅತಿಸ್ವೇದನಮಸ್ವೇದಃ ಪರಿದಾಹಶ್ಚ ಜಾಯತೇ||” ಇತಿ| ವಿಪೂಯಕ ಇತಿ ವಿಶೇಷೇಣ ಪೂಯಯೋಗಿತ್ವಮ್| ಕೌಣ್ಯಂ ಕರಭಙ್ಗಃ| ಅಙ್ಗಾನಾಂ ಸಮ್ಭೇದ ಇತಿ ಅಙ್ಗಾನಾಂ ಭಙ್ಗಃ| ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾನಿ ತಥೈವ ಚೇತಿ ರಸರಕ್ತಮಾಂಸಧಾತುಗತಕುಷ್ಠಲಿಙ್ಗಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಏತಚ್ಚೈಕತ್ರಾಭಿಹಿತಮಪಿ ಕ್ರಮೇಣ ಪರಾಪರಧಾತುದುಷ್ಟೌ ಪೂರ್ವಪೂರ್ವಧಾತುದುಷ್ಟಿಲಿಙ್ಗಖ್ಯಾಪನಪರಂ, ನ್ಯಾಯಸ್ಯ ಸಮಾನತ್ವಾತ್| ಯದುಚ್ಯತೇ– “ಸಮಾನೇಷ್ವರ್ಥೇಷ್ವೇಕತ್ರಾಭಿಹಿತೋ ವಿಧಿರನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯಾಸಞ್ಜನೀಯಃ|” ಇತಿ ಶುಕ್ರಗತಕುಷ್ಠಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ದಮ್ಪತ್ಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಕುಷ್ಠಂ ಶುಕ್ರಗತಮಪತ್ಯೇನ ವ್ಯಜ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಶುಕ್ರದುಷ್ಟಿಲಕ್ಷಣಪ್ರಸ್ತಾವೇನ ತತ್ತುಲ್ಯಕಾರ್ಯಾ ಸ್ತ್ರೀಗತಾಽಽರ್ತವದುಷ್ಟಿರಪ್ಯುಕ್ತಾ| ತದಪೀತ್ಯಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನ್ಯಪಿ ರಸಾದಿಮಜ್ಜಾನ್ತರ್ಗತಕುಷ್ಠಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ಕುಷ್ಠಿತಮಿತಿ ಸಞ್ಜಾತಂ ಕುಷ್ಠಮಸ್ಯೇತಿ ತಾರಕಾದಿತ್ವಾದಿತಚ್| ಅತ್ರ ದುಷ್ಟಂ ಶುಕ್ರಮಾರ್ತವಂ ವಾ ಸರ್ವಥಾ ಬೀಜತ್ವಾನುಪಘಾತಾದಪತ್ಯಜನಕಂ, ಪರನ್ತು ವಿಕೃತಂ ಜನಯತೀತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್||೨೫-೩೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇದಾನೀಮುತ್ತರೋತ್ತರಸಪ್ತಧಾತುಗತಕುಷ್ಠಲಕ್ಷಣಂ ಕ್ರಮೇಣೋಚ್ಯತೇ– ತ್ವಗಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಕ್ಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ರಸೋ ವಾಚ್ಯಃ, ಧಾತುಪ್ರಸ್ತಾವಾತ್; ತ್ವಕ್ಶಬ್ದೇನ ರಸಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ, ತಾತ್ಸ್ಥ್ಯಾತ್| ಬೃಹತ್ಕುಷ್ಠಂ ರಸಗತಂ ನ ಭವತೀತಿ ನ ಶಙ್ಕನೀಯಂ, ಯತಃ ಸುಶ್ರುತೇನೋಕ್ತಮ್– “ತೇಷಾಂ ತು ಮಹತ್ತ್ವಂ ಸರ್ವಧಾತ್ವನುಸಾರಿತ್ವಾತ್|” ಇತಿ| ಅತಃ ಸರ್ವಶಬ್ದೇನ ರಸಸ್ಯಾಪಿ ಗ್ರಹಣಮ್| ಭೋಜೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಪ್ರದುಷ್ಟಾಃ ಪ್ರಚ್ಯುತಾ ದೋಷಾ ರಸಾಸೃಙ್ಮಾಂಸಸಂಶ್ರಿತಾಃ| ಕುಷ್ಠಾನಿ ಜನಯನ್ತ್ಯಾಶು ಶರೀರೇಷು ಶರೀರಿಣಾಮ್||” ಇತಿ| ವೈವರ್ಣ್ಯಮಙ್ಗಾನಾಂ ವಿವರ್ಣತಾ| ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಚ ಸ್ವೇದಾತಿಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಲೋಮಹರ್ಷಶ್ಚ ಕುಷ್ಠಾರಮ್ಭಕೈರ್ದೋಷೈಃ ಸ್ವೇದವಹಸ್ರೋತೋದುಷ್ಟ್ಯಾ ಭವತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಸ್ವೇದವಾಹಿಷು ದುಷ್ಟೇಷು ಪಾರುಷ್ಯಂ ರೋಮಹರ್ಷಣಮ್| ಅತಿಸ್ವೇದನಮಸ್ವೇದಃ ಪರಿದಾಹಶ್ಚ ಜಾಯತೇ||” ಇತಿ| ರಕ್ತಗತಮಾಹ– ಕಣ್ಡೂರಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಪೂಯಕ ಇತಿ ವಿಶೇಷೇಣ ಪೂಯಯೋಗಿತ್ವಮ್| ಮಾಂಸಗತಮಾಹ– ಬಾಹುಲ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಬಾಹುಲ್ಯಂ ಸ್ಥೂಲಮಣ್ಡಲತಾ, ಸ್ಫೋಟಃ ತ್ವಚಃ ಸ್ಫುಟನಂ, ಸ್ಥಿರತ್ವಮಚಲತ್ವಮ್| ಮೇದೋಗತಮಾಹ– ಕೌಣ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೌಣ್ಯಂ ಕರಭಙ್ಗಃ, ಗತಿಕ್ಷಯೋ ಗಮನಾಶಕ್ತಿಃ, ಅಙ್ಗಾನಾಂ ಸಮ್ಭೇದಃ ಅಙ್ಗಭಙ್ಗಃ, ಕ್ಷತಪ್ರಸರಣಂ, ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾನಿ ರಸರಕ್ತಮಾಂಸಗತಲಿಙ್ಗಾನಿ, ಏತಚ್ಚೈಕತ್ರಾಭಿಹಿತಮಪಿ ಕ್ರಮೇಣ ಪರಾಪರಧಾತುದುಷ್ಟೌ ಪೂರ್ವಧಾತುದುಷ್ಟಿಲಿಙ್ಗಖ್ಯಾಪನಪರಂ, ನ್ಯಾಯಸ್ಯ ಸಮಾನತ್ವಾತ್| ಯದುಚ್ಯತೇ– “ಸಮಾನೇಷ್ವರ್ಥೇಷ್ವೇಕತ್ರಾಭಿಹಿತೋ ವಿಧಿರನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯಾಸಞ್ಜನೀಯಃ” ಇತಿ| ಅಸ್ಥಿಮಜ್ಜಗತಮಾಹ– ನಾಸೇತ್ಯಾದಿ| ನಾಸಾಯಾ ಭಙ್ಗೋಽವದರಣಮ್, ಅಕ್ಷಿರಾಗೋ ನೇತ್ರಲೌಹಿತ್ಯಂ, ಕ್ಷತೇಷು ಕೃಮಿಸಮ್ಭೂತಿಃ, ಸ್ವರಹಾನಿಶ್ಚ| ಶುಕ್ರಗತಕುಷ್ಠಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ದಮ್ಪತ್ಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ದಮ್ಪತ್ಯೋಃ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷಯೋಃ, ಕುಷ್ಠಬಾಹುಲ್ಯಾತ್ ಶುಕ್ರಾರ್ತವಯೋರ್ದುಷ್ಟಿಃ, ಶುಕ್ರಗತಕುಷ್ಠಮಪತ್ಯೇನ ವ್ಯಜ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಶುಕ್ರದುಷ್ಟಿಲಕ್ಷಣಪ್ರಸ್ತಾವೇನ ಚ ತತ್ತುಲ್ಯಕಾರ್ಯಾ ಸ್ತ್ರೀಗತಾರ್ತವದುಷ್ಟಿರಪ್ಯುಕ್ತಾ| ತದಪೀತ್ಯಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನ್ಯಪಿ ರಸಾದಿಮಜ್ಜಾನ್ತರ್ಗತಕುಷ್ಠಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಅನ್ಯೇ ಕುಷ್ಠಿಲಮಿತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ತತ್ರ ದುಷ್ಟಂ ಶುಕ್ರಮಾರ್ತವಂ ವಾ ಸರ್ವಥಾ ಬೀಜತ್ವಾನುಪಘಾತಾದಪತ್ಯಜನಕಂ, ಪರಂ ತು ವಿಕೃತಂ ಜನಯತೀತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್||೨೫-೩೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಾಧ್ಯಾದಿಭೇದಮಾಹ– ಸಾಧ್ಯಂ ತ್ವಗ್ರಕ್ತಮಾಂಸಸ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕಂ ಚ ಯದಿತಿ ಏಕಕುಷ್ಠಕಿಟಿಭಾದಿವರ್ಜ್ಯಮ್| ಮಜ್ಜಾಸ್ಥಿಸಂಶ್ರಿತಮಿತಿ ಅತ್ರ ಮಜ್ಜಾಸ್ಥಿಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತ್ಯಾ ಶುಕ್ರಗತಸ್ಯಾಪ್ಯಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಪ್ರಭಿನ್ನಮಿತಿ ವಿದೀರ್ಣಮ್| ಪಞ್ಚಕರ್ಮಗುಣಾತೀತಮಿತಿ ಪೂರ್ವರೂಪಕ್ರಿಯಯಾ ಸಹ ರಸಾದಿಧಾತೂನಾಂ ಚತುರ್ಣಾಂ ಕ್ರಿಯಾಕಲಾಪಾಃ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಣಿ, ತೇಷಾಂ ಗುಣಾ ವೀರ್ಯಾಣಿ, ತಾನ್ಯತೀತೋ ಯಃ ಸ ತಥಾ, ಅಸ್ಥಿಮಜ್ಜಾಗತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ತಾಶ್ಚ ಕ್ರಿಯಾಃ ಪೂರ್ವರೂಪೇ ಶೋಧನಮುಭಯತಃ; ತ್ವಕ್ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಶೋಧನಾಲೇಪನಾದಿ, ರಕ್ತಪ್ರಾಪ್ತೇ ಶೋಧನಾಲೇಪನಕಷಾಯಪಾನಶೋಣಿತಾವಸೇಕಾದಿ, ಏವಂ ಮಾಂಸಮೇದಸೋರಪಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮಿತಿ| ಅಥವಾ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಣಿ ವಮನಾದೀನಿ, ತೇಷಾಂ ಗುಣಾಃ ಫಲಾನಿ, ತಾನ್ಯತೀತಮ್||೩೧-೩೨||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇದಾನೀಂ ಧಾತ್ವನುಕ್ರಮೇಽಪಿ ಸಾಧ್ಯಾದಿಭೇದಮಾಹ– ಸಾಧ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಗ್ರಕ್ತಮಾಂಸಸ್ಥಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕಂ ಚ ಯತ್ತತ್ ಸಾಧ್ಯಂ, ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕಂ ಚ ಯದಿತಿ ಚರ್ಮೈಕಕುಷ್ಠಕಿಟಿಭಸಿಧ್ಮಾಲಸವಿಪಾದಿಕಾ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾಃ ಸಾಧ್ಯಾಃ, ಮೇದೋಗತಂ ದ್ವನ್ದ್ವಜಂ ಯಾಪ್ಯಮ್, ಅಸ್ಥಿಮಜ್ಜಾಸಂಶ್ರಯಂ ವರ್ಜ್ಯಮ್| ಅತ್ರ ಮಜ್ಜಾಸ್ಥಿಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತ್ಯಾ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ತದ್ಗತಸ್ಯಾಪ್ಯಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಪುನಶ್ಚಾಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕೃಮೀತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಭಿನ್ನಂ ವಿದೀರ್ಣಂ, ಪ್ರಸ್ರುತಾಙ್ಗಂ ಪ್ರಸ್ರಾವಯುಕ್ತಶರೀರಂ, ಹತಸ್ವರಂ ಘರ್ಘರಸ್ವರಂ, ಪಞ್ಚಕರ್ಮಗುಣಾತೀತಂ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಣಿ ವಮನಾದೀನಿ ತೇಷಾಂ ಗುಣಾಃ ಫಲಾನಿ, ತಾನಿ ನಿಷ್ಫಲೀಕೃತ್ಯ ಜಾತಮ್||೩೧-೩೨||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕುಷ್ಠೇಷು ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ಪ್ರಧಾನಂ ದೋಷಮಾಹ– ವಾತೇನ ಕುಷ್ಠಂ ಕಾಪಾಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಚರ್ಚ್ಯಪಿ ಕಫಾತ್ತಥೇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಾತ್, ತೇನ ದದ್ರುಪ್ರಭೃತಿ ಚರ್ಮದಲಾನ್ತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಜಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪೂರ್ವತ್ರಿಕಮಿತಿ ಕಾಪಾಲೋದುಮ್ಬರಮಣ್ಡಲಾಖ್ಯಮ್| ಅತಃ ಸಪ್ತಮಹಾಕುಷ್ಠಾದನ್ಯತ್ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠಮ್||೩೩-೩೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕುಷ್ಠೇಷು ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ದೋಷಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಾಹ– ವಾತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಗಮಮ್| ಅನ್ಯದಪಿ ದೋಷಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಾಹ– ಚರ್ಮೇತಿ| ದದ್ರುಶತಾರುಷೀ ದ್ವೇ ಕುಷ್ಠೇ ನ ಕೇವಲಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಾತ್, ಯಾವತ್ಪುಣ್ಡರೀಕಂ ತಥಾ ವಿಸ್ಫೋಟಂ ತಥಾ ಪಾಮಾ ತಥಾ ಚರ್ಮದಲಂ ಜಾಯತೇ, ತಥೇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಾತ್; ತೇನ ದದ್ರುಪ್ರಭೃತಿ ಚರ್ಮದಲಾನ್ತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಾಧಿಕಸನ್ನಿಪಾತಜಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸರ್ವೈರಿತಿ ಸರ್ವೈಸ್ತ್ರಿಭಿರೇವ ಸಮೈರ್ದೋಷೈಃ ಕಾಕಣಂ ನಾಮ ಕುಷ್ಠಮುತ್ಪದ್ಯತೇ| ಏತಾನಿ ಅಷ್ಟಾದಶ ಕುಷ್ಠಾನಿ ಭವನ್ತಿ ತೇಷಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಪೂರ್ವಂ ತ್ರಿಕಮಿತಿ ಕಾಪಾಲೋದುಮ್ಬರಮಣ್ಡಲಾಖ್ಯಂ ದದ್ರು ಕಾಕಣಂ ಪುಣ್ಡರೀಕಮೃಕ್ಷಜಿಹ್ವಂ ಚೇತಿ ಮಹಾಕುಷ್ಠಾನಿ ಸ್ಯುಃ| ಅತಃ ಸಪ್ತಮಹಾಕುಷ್ಠಾದನ್ಯತ್ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೩೩-೩೬||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತ್ವಗ್ದುಷ್ಟಿತುಲ್ಯತ್ವಾದತ್ರೈವ ಕಿಲಾಸಮಾಹ– ಕುಷ್ಠೈಕಸಮ್ಭವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕುಷ್ಠೇನ ಸಹ ಏಕಂ ಸಮಾನಂ ವಿರುದ್ಧಾಶನಪಾಪಕರ್ಮಾದಿ ಸಮ್ಭವೋ ನಿದಾನಂ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ, ಕುಷ್ಠೇನ ಸಹ ಸಮಾನಚಿಕಿತ್ಸಿತತ್ವಂ ಚ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, “ಕುರ್ಯಾಚ್ಚಾಸ್ಮೈ ಕುಷ್ಠೋಕ್ತಂ ವಿಧಾನಮ್” ಇತಿ ವಚನಾತ್| ಚರಕೇ ತ್ವಸ್ಯ ಹೇತುವಿಶೇಷೋಽಪಿ ಪಠ್ಯತೇ, ಯಥಾ– “ವಚಾಂಸ್ಯತಥ್ಯಾನಿ ಕೃತಘ್ನಭಾವೋ ನಿನ್ದಾ ಗುರೂಣಾಂ ಗುರುಧರ್ಷಣಂ ಚ| ಪಾಪಕ್ರಿಯಾ ಪೂರ್ವಕೃತಂ ಚ ಕರ್ಮ ಹೇತುಃ ಕಿಲಾಸಸ್ಯ ವಿರೋಧಿ ಚಾನ್ನಮ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೭) ಇತಿ| ಕಿಲಾಸಮೇವ ಮಾಂಸಮೇದಃಸಮಾಶ್ರಯಣಯೋಗತ್ವಾದರುಣಂ ಶ್ವಿತ್ರಂ ಚ ಭಣ್ಯತೇ| ತ್ವಗ್ಗತಮೇವ ಕಿಲಾಸಂ, ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮಪರಿಸ್ರಾವೀತಿ| ಸ್ರಾವೋ ಹಿ ರಕ್ತಾದಿದುಷ್ಟ್ಯಾ ಭವತಿ, ತೇನಾಸ್ಯ ತ್ವಗ್ಗತತ್ವೇನ ಸ್ರಾವಾಭಾವಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ– “ತ್ವಗ್ಗತಂ ಚ ಯದಸ್ರಾವಿ ತತ್ ಕಿಲಾಸಂ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್|” ಇತಿ| ತ್ರಿಧಾತೂದ್ಭವಸಂಶ್ರಯಮಿತಿ ತ್ರಿಧಾತುಸ್ತ್ರಯೋ ದೋಷಾಸ್ತಥಾ ರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದಾಂಸಿ ಸಂಶ್ರಯೋಽಧಿಷ್ಠಾನಂ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ; ಅಥವಾ ತ್ರಿಧಾತುಃ ರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದಾಂಸಿ ಉದ್ಭವಾಯ ಸಂಶ್ರಯೋ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ, ದೋಷಾಸ್ತು ಸರ್ವಸಾಧಾರಣತ್ವಾತ್ ಲಭ್ಯನ್ತ ಏವ| ನನು, ಯದಿ ಧಾತುತ್ರಯಾಶ್ರಿತಂ ಕಿಲಾಸಂ, ತತ್ ಕಥಂ “ಯದಾ ತ್ವಚಮತಿಕ್ರಮ್ಯ ತದ್ಧಾತೂನವಗಾಹತೇ| ಹಿತ್ವಾ ಕಿಲಾಸಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಚ ಕುಷ್ಠಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಲಭೇತ್ತದಾ||” ಇತಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರವಚನಂ ಕಿಲಾಸಸಞ್ಜ್ಞಾಪ್ರತಿಕ್ಷೇಪಕಂ ನ ವಿರುಧ್ಯತೇ? ತಥಾ “ತ್ವಗ್ಗತಮೇವ ಕಿಲಾಸಂ” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೫) ಇತಿ ಸುಶ್ರುತೇಽವಧಾರಣಂ ವಿರುದ್ಧಮ್? ಉಚ್ಯತೇ– ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರವಚನಸ್ಯ ತಾವದಯಮರ್ಥಃ ಪ್ರತ್ಯೇತವ್ಯಃ– ಯದೋಕ್ತರಕ್ತಾದಿಗತಸಮಸ್ತಕುಷ್ಠಲಕ್ಷಣಜನಕತಯಾ ಧಾತೂನವಗಾಹತೇ ತದಾ ನ ತತ್ ಕಿಲಾಸಂ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ಕುಷ್ಠಜನಕಹೇತ್ವನ್ತರಬೃಂಹಿತದೋಷೋಪಪ್ಲವಾತ್ ಧಾತೂನ್ ದೂಷಯೇತ್, ತಥಾ ಹೇತುಲಕ್ಷ್ಯಲಕ್ಷಣಮರುಣಾದಿಕುಷ್ಠಂ ತತ್; ಅನ್ಯದಿತರರಕ್ತಾದಿಗತಕುಷ್ಠಲಿಙ್ಗವ್ಯತಿರಿಕ್ತಮುತ್ಪಾದಸಮಕಾಲಭಾವಿರಕ್ತತಾಮ್ರಾದಿ-ವರ್ಣತಾಮಾತ್ರಕಾರಕಂ ರಕ್ತಾದಿಗತದೋಷಜನ್ಯಂ ಕಿಲಾಸಮೇವ, ಅನ್ಯಥಾ ರಕ್ತಾದಿಗತಕಿಲಾಸಲಕ್ಷಣೇನ ಚರಕೋಕ್ತೇನ ವಿರೋಧಃ ಸ್ಯಾತ್| ಸ ಯದಾಹ– “ದೋಷೇ ರಕ್ತಾಶ್ರಿತೇ ರಕ್ತಂ, ತಾಮ್ರಂ ಮಾಂಸಸಮಾಶ್ರಿತೇ| ಶ್ವೇತಂ ಮೇದಃಸ್ಥಿತೇ ಶ್ವಿತ್ರಂ, ಗುರು ತಚ್ಚೋತ್ತರೋತ್ತರಮ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೭) ಇತಿ| ಚರಕೇ ಹಿ ಕಿಲಾಸಸ್ಯೈವ ಧಾತುತ್ರಯಸಮ್ಬನ್ಧಕೃತವರ್ಣೇನ ದಾರುಣಾದಿಸಞ್ಜ್ಞಾನ್ತರಮಾತ್ರಂ ಕೃತಂ, ಸುಶ್ರುತೇಽಪಿ ತ್ವಗ್ಗತಮೇವೇತ್ಯನೇನ ರಕ್ತಾದಿದುಷ್ಟ್ಯಾ ವಿಶಿಷ್ಟರಕ್ತಾದಿಗತಮಹಾಕುಷ್ಠಲಿಙ್ಗರಹಿತತ್ವಂ, ತಥಾ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠವದ್ಯುಗಪದ್ರಕ್ತಲಸೀಕಾತ್ವಙ್ಮಾಂಸಸನ್ದೂಷಕತ್ವವಿರಹಃ ಖ್ಯಾಪ್ಯತೇ; ಅಥವಾ ಏವಕಾರೋಽಯೋಗವ್ಯವಚ್ಛೇದೇ, ಯಥಾ– ನೀಲಂ ಸರೋಜಂ ಭವತ್ಯೇವೇತಿ| ಉಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣ ಧಾತುತ್ರಯಮಾತ್ರಗತತ್ವೇನೈಕದೋಷಜತ್ವೇನ ಚಾಸ್ಯ ಕುಷ್ಠಾದ್ಭೇದಃ; “ಶ್ವಿತ್ರಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಲಭೇತ್ತದಾ” ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಪಾಠೇ ತು ಶ್ವಿತ್ರಸಞ್ಜ್ಞಾಮಾತ್ರವ್ಯವಹಾರಃ ಕಿಲಾಸಸ್ಯ, ನ ಪುನರರ್ಥಭೇದಃ ಕಶ್ಚಿದಿತಿ| ಭಾಲುಕಿನಾ ತು ಧಾತುಭೇದೇನ ಕಿಲಾಸಸ್ಯ ಸಞ್ಜ್ಞಾನ್ತರಂ ದರ್ಶಿತಮ್– “ವಾರುಣಂ ತತ್ತು ವಿಜ್ಞೇಯಂ ಮಾಂಸಧಾತುಸಮಾಶ್ರಯಮ್| ಮೇದಃಶ್ರಿತಂ ಭವೇಚ್ಛ್ವಿತ್ರಂ, ದಾರುಣಂ ರಕ್ತಸಂಶ್ರಯಮ್||” ಇತಿ| ತಥಾ ಚರಕೇಽಪಿ– “ದಾರುಣಂ ವಾರುಣಂ ಶ್ವಿತ್ರಂ ಕಿಲಾಸಂ ನಾಮಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೭) ಇತಿ| ತೇನೇಹಾಪಿ ತಥಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಕ್ರಮಾದ್ರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದಃಸು ಚಾದಿಶೇದ್ವರ್ಣೇನೈವೇದೃಗುಭಯಮಿತಿ ಈದೃಶಮೇವ ವರ್ಣೇನಾರುಣಂ ತಾಮ್ರಂ ಶ್ವೇತಂ ಚ ಕಿಲಾಸಂ ರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದಃಸು ಯಥಾಕ್ರಮೇಣಾದಿಶೇತ್| ಉಭಯಮಿತಿ ವ್ರಣಜಂ ದೋಷಜಂ ಚ ತಚ್ಛ್ವಿತ್ರಂ ಭವತಿ, ತಥಾಚ ಭೋಜಃ– “ಶ್ವಿತ್ರಂ ತು ದ್ವಿವಿಧಂ ವಿದ್ಯಾದ್ದೋಷಜಂ ವ್ರಣಜಂ ತಥಾ| ತತ್ರ ಮಿಥ್ಯೋಪಚಾರಾದ್ಧಿ ವ್ರಣಸ್ಯ ವ್ರಣಜಂ ಸ್ಮೃತಮ್|| ದೋಷಜಂ ಚ ದ್ವಿಧಾ ಪ್ರೋಕ್ತಮಾತ್ಮಜಂ ಪರಜಂ ತಥಾ| ಪರಸಂಸ್ಕಾರಸಂಸ್ಪರ್ಶಾದ್ಯತ್ತತ್ ಪರಜಮುಚ್ಯತೇ| ತದಾತ್ಮಜಂ ವಿಜಾನೀಯಾದ್ಯದ್ದೇಹೇಷ್ವನಿಲಾದಿಜಮ್||” ಇತಿ| ರಕ್ತಾದಿಧಾತುತ್ರಯಗತಸ್ಯ ಚ ಕಿಲಾಸಸ್ಯ ದೂಷ್ಯಪ್ರಭಾವಾದ್ಯಸ್ಯ ಕಸ್ಯಾಪಿ ದೋಷಸ್ಯ ಸಮ್ಬನ್ಧನಿಯತಾ ಏವಾರುಣಾದಯೋ ವರ್ಣಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ, ಯದಿ ತು ತತ್ರ ದೋಷನಿಯತೋ ವರ್ಣಃ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ ತದಾ ವರ್ಣಾತಿದೇಶೋ ವ್ಯರ್ಥಃ ಸ್ಯಾತ್, ವಾತಾದ್ರೂಕ್ಷಾರುಣಮಿತ್ಯಾದಿನೈವ ಸಿದ್ಧತ್ವಾತ್| ಯದ್ಯೇವಂ ದೋಷೇಣಾತ್ರ ವರ್ಣಾಭಿಧಾನಂ ವಿಫಲಂ, ನಿರ್ವಿಷಯತ್ವಾತ್; ನೈವಂ, ತ್ವಙ್ಮಾತ್ರಗತೇ ಕಿಲಾಸೇ ದೋಷವರ್ಣಸ್ಯ ಚರಿತಾರ್ಥತ್ವಾತ್| ಹನ್ತ ತರ್ಹಿ ಕಥಂ ರಕ್ತಾದಿಗತತ್ವಮಸ್ಯ ನಿಶ್ಚೇತವ್ಯಂ? ತ್ವಗ್ಗತೇ ಸ್ವಭಾವೇನಾರುಣಾದಿವರ್ಣಸ್ಯ ಸದ್ಭಾವೇನ ಸನ್ದಿಗ್ಧತ್ವಾತ್| ಉಚ್ಯತೇ– ಕ್ರಮೇಣಾರುಣಾದಿವರ್ಣೋತ್ಪಾದಾದ್ರಕ್ತಾದಿಗತತ್ವಂ ನಿಶ್ಚೇತವ್ಯಮ್, ಉತ್ಪತ್ತಿಮಾತ್ರೇ ತ್ವರುಣಾದಿಯೋಗಾತ್ತ್ವಗ್ಗತತ್ವಮಿತಿ||೩೭-೩೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತ್ವಗ್ದುಷ್ಟಿತುಲ್ಯತ್ವಾದತ್ರೈವ ಕಿಲಾಸಮಾಹ– ಕುಷ್ಠೈಕಸಮ್ಭವಮಿತಿ| ಕುಷ್ಠೇನ ಸಹ ಏಕಃ ಸಮಾನಃ ವಿರುದ್ಧಾಶನಪಾಪಕರ್ಮಾದಿ ಸಮ್ಭವೋ ನಿದಾನಂ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ, ಕುಷ್ಠತುಲ್ಯನಿದಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕುಷ್ಠೇನ ಸಹ ಸಮಾನಚಿಕಿತ್ಸಿತತ್ವಂ ಚ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| “ಕುರ್ಯಾಚ್ಚಾಸ್ಮೈ ಕುಷ್ಠದುಷ್ಟಂ ವಿಧಾನಮ್|” ಇತಿ ವಚನಾತ್| ಚರಕೇ ತ್ವಸ್ಯ ಹೇತುವಿಶೇಷೋಽಪಿ ಪಠ್ಯತೇ| ಯಥಾ– “ವಚಾಂಸ್ಯತಥ್ಯಾನಿ ಕೃತಘ್ನಭಾವೋ ನಿನ್ದಾ ಗುರೂಣಾಂ ಗುರುಧರ್ಷಣಂ ಚ| ಪಾಪಕ್ರಿಯಾ ಪೂರ್ವಕೃತಂ ಚ ಕರ್ಮ ಹೇತುಃ ಕಿಲಾಸಸ್ಯ ವಿರೋಧಿ ಚಾನ್ನಮ್||” ಇತಿ| ಕಿಲಾಸಮೇವ ಮಾಂಸಮೇದಃಸಮಾಶ್ರಯೇಣ ಯೋಗಿತ್ವಾದ್ದಾರುಣಂ ಶ್ವಿತ್ರಮಿತಿ ಭಣ್ಯತೇ| ತ್ವಗ್ಗತಮೇವ ಕಿಲಾಸಂ, ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್– ಅಪರಿಸ್ರಾವೀತಿ| ಸ್ರಾವೋ ಹಿ ರಕ್ತಾದಿದುಷ್ಟ್ಯಾ ಭವತಿ, ತೇನಾಸ್ಯ ತ್ವಗ್ಗತತ್ವೇನ ಸ್ರಾವಾಭಾವಃ| ಉಕ್ತಞ್ಚ– “ತ್ವಗ್ಗತಂ ತು ಯದಸ್ರಾವಿ ತತ್ಕಿಲಾಸಂ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್|” ಇತಿ| ತ್ರಿಧಾತೂದ್ಭವಸಂಶ್ರಯಮಿತಿ ತ್ರಿಧಾತುಶಬ್ದೇನ ಪೃಥಗ್ದೋಷಾಃ, ತ್ರಿಧಾತುಃ ಸಂಶ್ರಯೋ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ, ಅಥವಾ ತ್ರಿಧಾತುಃ ರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದಾಂಸಿ, ತೇನ ವಾತಾದಿನಾ ಪೃಥಗುದ್ಭವ ಉತ್ಪಾದಸ್ತಥಾ ರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದಾಂಸಿ ಸಂಶ್ರಯೋಽಧಿಷ್ಠಾನಂ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ| ವಾತಾದಿನಾ ಧಾತುಸಂಶ್ರಯಭೇದೇನ ವರ್ಣಭೇದಮಾಹ– ವಾತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ವಾತಾತ್ ಶ್ವಿತ್ರಂ ರೂಕ್ಷಂ ಸ್ಪರ್ಶತಃ, ಅರುಣಂ ರಕ್ತಂ ವರ್ಣತಃ| ಪಿತ್ತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತಾತ್ ಶ್ವಿತ್ರಂ ಕಮಲಪತ್ರವತ್ ಪದ್ಮದಲಮಿವ ತಾಮ್ರಂ ವರ್ಣೇನ ಭವೇತ್| ತಥಾ ಸದಾಹಂ ದಾಹಯುಕ್ತಮ್| ರೋಮವಿಧ್ವಂಸಿ ರೋಮಘಾತಿ| ಕಫಾದಿತಿ ಕಫಾತ್ ಶ್ವಿತ್ರಂ ಶ್ವೇತಂ ಶುಕ್ಲಂ, ಘನಂ ಸಾನ್ದ್ರಂ, ತಥಾ ಗುರು ಅಙ್ಗೇನಾನುಭೂಯತೇ, ತಥಾ ಸಹ ಕಣ್ಡ್ವಾ ವರ್ತತೇ ಇತಿ ಸಕಣ್ಡು ಕಣ್ಡುಯುಕ್ತಮ್| ಕ್ರಮಾದ್ರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದಸ್ಸು ಚಾದಿಶೇತ್ ವರ್ಣೇನೈವೇದೃಗುಭಯಮಿತಿ ಈದೃಶಮೇವ ವರ್ಣೇನಾರುಣತಾಮ್ರಶ್ವೇತೇನ ಕಿಲಾಸಂ ರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದಸ್ಸು ಯಥಾಕ್ರಮೇಣಾದಿಶೇತ್| ಉಭಯಮಿತಿ ವ್ರಣಜಂ ದೋಷಜಮಿತಿ ತತ್ ಶ್ವಿತ್ರಂ ಭವತಿ| ತಥಾ ಚ ಭೋಜಃ– “ಶ್ವಿತ್ರಂ ತದ್ದ್ವಿವಿಧಂ ವಿದ್ಯಾದ್ದೋಷಜಂ ವ್ರಣಜಂ ತಥಾ| ತತ್ರ ಮಿಥ್ಯೋಪಚಾರಾದ್ಧಿ ವ್ರಣಸ್ಯ ವ್ರಣಜಂ ಸ್ಮೃತಮ್|| ದೋಷಜಂ ದ್ವಿವಿಧಂ ಪ್ರೋಕ್ತಮಾತ್ಮಜಂ ಪರಜಂ ತಥಾ| ಪರಸಂಸ್ಕಾರಸಂಸ್ಪರ್ಶಾದ್ಯತ್ತತ್ಪರಜಮುಚ್ಯತೇ|| ತದಾತ್ಮಜಂ ವಿಜಾನೀಯಾದ್ಯದ್ದೇಹೇಷ್ವನಿಲಾದಿಜಮ್|” ಇತಿ||೩೭-೩೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯತ್ವಮಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಚಾಹ– ಅಶುಕ್ಲೇತ್ಯಾದಿ| ಅಶುಕ್ಲರೋಮ ಕೃಷ್ಣರೋಮ, ಅಬಹುಲಂ ತನು, ಅಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಂ ಪರಸ್ಪರಮಸಂಯುಕ್ತಮ್, ಅನಗ್ನಿದಗ್ಧಜಂ ಅಗ್ನಿದಗ್ಧಜಂ ಯನ್ನ ಭವತಿ, ಏತತ್ ಸಾಧ್ಯಮ್| ಅತೋಽನ್ಯಥಾ ಅತೋಽನ್ಯಥೋಕ್ತಸರ್ವಪ್ರಕಾರಮಸಾಧ್ಯಂ, ಚರಕೇಽಪ್ಯೇವಂವಿಧಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಯಥಾ– “ಯಚ್ಛುಕ್ಲರೋಮ ಬಹುಲಂ ಯತ್ ಸಂಲಗ್ನಂ ಪರಸ್ಪರಮ್| ಯಚ್ಚ ವರ್ಷಗಣೋಪೇತಂ ತಚ್ಛ್ವಿತ್ರಂ ನೈವ ಸಿಧ್ಯತಿ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೭) ಇತಿ| ಗುಹ್ಯಪಾಣಿತಲೌಷ್ಠೇಷ್ವಿತಿ ತಲಮತ್ರ ಪಾದತಲಂ ಸುಶ್ರುತೇ ‘ಅನ್ತೇ ಜಾತಮ್’ ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ನಿರ್ದೇಶಾತ್||೪೦-೪೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಾಽಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಅಶುಕ್ಲೇತ್ಯಾದಿ| ಅಶುಕ್ಲರೋಮ ಯಾವನ್ನ ರೋಮಾಣಿ ಶುಕ್ಲಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಅಬಹುಲಂ ತನು, ಅಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಂ ಮಿಥಃ ಪರಸ್ಪರಮಸಂಯುಕ್ತಮ್, ಅಗ್ನಿದಗ್ಧಜಂ ಯನ್ನ ಭವತಿ; ಏತತ್ಸಾಧ್ಯಮ್| ಅತೋಽನ್ಯಥಾ ಉಕ್ತಪ್ರಕಾರವಿಪರೀತಮಸಾಧ್ಯಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಯತ್ ಶುಕ್ಲರೋಮ ಬಹುಲಂ ಯತ್ಸಂಲಗ್ನಂ ಪರಸ್ಪರಮ್| ಯಚ್ಚ ವರ್ಷಗಣೋಪೇತಂ ತಚ್ಛ್ವಿತ್ರಂ ನೈವ ಸಿದ್ಧ್ಯತಿ||” ಇತಿ| ಅಸಾಧ್ಯಮಾಹ– ಗುಹ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಏಷು ಸ್ಥಾನೇಷ್ವನವಮಪಿ ತ್ಯಾಜ್ಯಮ್| ಗುಹ್ಯಂ ಲಿಙ್ಗಂ, ತಲಮತ್ರ ಪಾದತಲಮ್||೪೦-೪೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕುಷ್ಠಸ್ಯ ಸಂಸರ್ಗಜಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಸರ್ವಾನೇವ ಸಂಸರ್ಗಜಾನ್ ರೋಗಾನಾಹ– ಪ್ರಸಙ್ಗಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸಙ್ಗೋ ಮೈಥುನಮ್, ಅಥವಾ ಪ್ರಸಙ್ಗಃ ಸಾತತ್ಯಂ; ತೇನ ಕೃತಾತ್ ಗಾತ್ರಸಂಸ್ಪರ್ಶಾದೇಃ| ಔಪಸರ್ಗಿಕರೋಗಾ ಇತಿ ಔಪಸರ್ಗಿಕಾಃ ಪಾಪರೋಗಾದಯೋ ಭೂತೋಪಸರ್ಗಜಾಶ್ಚ| ಸಙ್ಕ್ರಾಮನ್ತಿ ಆವಿಶನ್ತಿ| ರೋಗಸಙ್ಕ್ರಾನ್ತಿಶ್ಚ ಕುಷ್ಠಿಪ್ರಭೃತಿಪಾಪಿಜನಸಂಸರ್ಗೇಣ ಪಾಪಸಙ್ಕ್ರಾನ್ತೇರ್ವಿಕಾರಪ್ರಭಾವಾದ್ವಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ||೪೨-೪೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕುಷ್ಠಸ್ಯ ಸಂಸರ್ಗಜತ್ವಪ್ರಸಙ್ಗೇನೈವ ಸಂಸರ್ಗಜಾನ್ ರೋಗಾನಾಹ– ಪ್ರಸಙ್ಗಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸಙ್ಗೋ ಮೈಥುನಮ್, ಅಥವಾ ಪ್ರಸಙ್ಗೋ ನೈರನ್ತರ್ಯಂ, ತೇನ ಕೃತಾತ್ ಗಾತ್ರಸ್ಪರ್ಶಾದೇಃ| ಔಪಸರ್ಗಿಕರೋಗಾದಯೋ ಭೂತೋಪಸರ್ಗಜಾ ರೋಗಾಃ| ಸಙ್ಕ್ರಾಮನ್ತಿ ಆವಿಶನ್ತಿ| ರೋಗಸಙ್ಕ್ರಾನ್ತಿಶ್ಚ ಕುಷ್ಠಿಪ್ರಭೃತಿಪಾಪಿಜನಸಂಸರ್ಗೇಣ ಪಾಪಸಙ್ಕ್ರಾನ್ತೇರ್ವಿಕಾರಪ್ರಭಾವಾದ್ವಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ||೪೨-೪೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಕುಷ್ಠನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೪೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯಪ್ರಣೀತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಕುಷ್ಠನಿದಾನಮ್||೪೯||