௯. ரக்தபித்தநிதாநம்

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பாண்டுரோகவத்ரக்தபித்தஸ்யாபி பித்தஜந்யத்வாத்ததநந்தரஂ ரக்தபித்தநிதாநமாஹ– கர்மேத்யாதி| கர்ம ஆதபஃ| தீக்ஷ்ணஂ தீக்ஷ்ணவீர்யஂ மரிசாதி, உஷ்ணோऽக்நிதாபஃ, க்ஷாரோ யவக்ஷாராதிஃ, கண்டாபாடல்யாதிகதஶ்ச; விதக்தஂ குபிதம்| ஸ்வகுணைரிதி ‘பித்தஂ தீக்ஷ்ணஂ த்ரவஂ பூதி’ இத்யாதிபிஃ, விதஹதி கோபயதி ஸ்வகுணைரேவ, “விதாஹஶ்சாஸ்ய ரக்தஸ்ய பித்தவத்” (ஸு. ஸூ. அ. ௨௧) இத்யுக்தேஃ| ததஃ ப்ரவர்ததே நிஃஸரதி, பித்தஂ ரக்தஂ ச தாதுரூபஂ; நது கேவலஂ ரக்தஂ, ரக்தபித்தமிதி வ்யபதேஶாநுபபத்தேஃ| அத பித்தேந துஷ்டஂ ரக்தஂ ரக்தபித்தமித்யுச்யதே, ததா பித்தரக்தமிதி வ்யபதேஶஃ ப்ரஸஜ்யேத, ஏதேந ரக்தஂ ச பித்தஂ சேதி த்வந்த்வஸமாஸாந்நிருக்திருக்தா ஸுஶ்ருதேந| நநு, சரகே ‘ராகபரிப்ராப்தஂ பித்தஂ ரக்தபித்தம்’ இத்யுக்தஂ, தேந ரக்தஂ ச தத் பித்தஂ சேதி கர்மதாரயஸமாஸேந நிருக்திருக்தா| அத்ர ச காரணத்ரயமுக்தம்| யதாஹ– “ஸஂயோகாத்தூஷணாத்தத்து ஸாமாந்யாத்கந்தவர்ணயோஃ| ரக்தஸ்ய பித்தமாக்யாதஂ ரக்தபித்தஂ மநீஷிபிஃ||” (ச. சி. அ. ௪) இதி, தத்கதஂ ந விரோதஃ? நைவம், அத்ராபி ரக்தப்ரவத்தேஃ, துஷ்டஂ ஹி ரக்தஂ பித்தே ராகமாததத்தத்ஸஂஸர்கி ரக்தஂ ஸ்வயமபி ப்ரவர்ததே இதி பூர்வ ஏவார்தஃ| தேந ரக்தஂ ச பித்தஂ சேதி ரக்தபித்தஂ, ரக்த ச தத் பித்தஂ சேத்யுபயதாऽபி நிருக்தாவதோஷஃ||௧-௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அத பாண்டுரோகவத்ரக்தபித்தஸ்யாபி பித்தஜந்யத்வாத்ததநந்தரஂ ரக்தபித்தநிதாநமாஹ– கர்மேத்யாதி| ஏதைஃ ஸ்வகாரணகுணைர்விதக்தஂ துஷ்ட பித்தஂ ஶோணிதஂ விதஹதி கோபயதி| கர்ம ஆதபஃ, அத்வா பந்தாஃ, வ்யவாயோ மைதுநம், தீக்ஷ்ணஂ தீக்ஷ்ணவீர்யஂ மரிசாதி, உஷ்ணோऽக்நிதாபஃ அதவோஷ்ணகுணத்ரவ்யஂ, க்ஷாரோ யவக்ஷாராதிஃ அபாமார்காதிகதஶ்ச| ததோ ரக்தஂ ப்ரவர்ததே ஊர்த்வமதோ வா த்விதா வா ஏககாலமூர்த்வாதோ வா, தஸ்ய ரக்தபித்தமுச்யதே| ரக்தஂ ச பித்தஂ சேதி த்வந்த்வஸமாஸாந்நிருக்திஃ ஸுஶ்ருதேநோக்தா| சரகே து, ராகபரிப்ராப்தஂ பித்தஂ ரக்தபித்தமுச்யதே| தத்ர ரக்தஂ ச தத்பித்தஂ சேதி கர்மதாரயஸமாஸஃ| யதுக்தஂ சரகேண காரணத்ரயம்– “ஸஂயோகாத்தூஷணாத் தஂ து ஸாமாந்யாத்கந்தவர்ணயோஃ| ரக்தஸ்ய பித்தமாக்யாதஂ ரக்தபித்தஂ மநீஷிபிஃ” இத்யுபயத்ராபி ந கஶ்சித்தோஷஃ| கேஷு மார்கேஷு ப்ரவர்ததே தாநாஹ– ஊர்த்வமித்யாதி| குபிதஂ தத்பித்தஂ நாஸாதிபிரூர்த்வஂ, மேட்ராதிபிரதஃ, அதிகுபிதஂ மார்கத்வயைரூர்த்வாதோபிஃ ஸமஸ்தரோமச்சித்ரைஶ்ச||௧-௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பூர்வரூபமாஹ– ஸதநமித்யாதி| கண்டதூமாயநஂ கண்டாத்தூமநிர்கம இவ ப்ரதீதிஃ||௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பூர்வரூபமாஹ– ஸதநமித்யாதி| ஸதநமங்காநாஂ, ஶீதகாமித்வஂ ஶீதேऽபிலாஷஃ, கண்டதூமாயநமிதி கண்டாத்தூமநிர்கம இவ வேதநேத்யர்தஃ| லோஹகந்திஃ த்மாயமாநலோஹஸ்யேவ ஶ்வாஸே கந்தஃ||௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஶ்லைஷ்மிகமாஹ– ஸாந்த்ரமித்யாதி| ஸாந்த்ரஂ கநஂ, ஸபாண்டு ஸஸ்நேஹமிதி ஈஷத்பாண்டுஸ்நேஹம்|௫|

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஶ்லைஷ்மிகமாஹ– ஸாந்த்ரமித்யாதி| ஸாந்த்ரஂ கநஂ, ஸபாண்டு ஸஸ்நேஹமிதி| ஈஷத்பாண்டு இஷத்ஸ்நேஹம்|௫|–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வாதிகமாஹ– ஶ்யாவேத்யாதி| தநு அகநம்||௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

வாதிகமாஹ– ஶ்யாவேத்யாதி| தநு அகநம்||௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பைத்திகமாஹ– ரக்தேத்யாதி| கஷாயாபஂ வடாதிக்வாதவர்ணம்| மேசகாகாரதூமாபமிதி மேசகாகாரதூமயோரிவாபா யஸ்ய தத்ததா; மேசகாபம், ஆகாரதூமாபஂ ச; மஸணீகதகஷ்ணமணிவர்ணஸ்யேவவர்ணோ மேசக இதி ஜேஜ்ஜடாதயஃ ப்ராஹுஃ, சிக்கணகஷ்ண இத்யர்தஃ| அஞ்ஜநாபஂ ஸௌவீராஞ்ஜநவர்ணாபம்| நநு, ஸர்வமேவ ரக்தபித்தஂ துஷ்டேந பித்தேநாரப்யதே தத் கதஂ பைத்திகஂ ரக்தபித்தமிதி? உச்யதே– ஸத்யஂ, கிந்து யதா ஸ்வஸ்தாநஸ்தஂ பித்தஂ ரக்தபித்தாரம்பகஂ ஸ்தாநாந்தராவஸ்திதேந பித்தேந ஸங்கஹ்யதே, கிஂவா தோஷாந்தராஸஂஶ்லிஷ்டஂ கேவலஂ பித்தமாரம்பகஂ, ததா பைத்திகமிதி வ்யபதேஶ இதி| நநு, கேவலஂ பைத்திகஂ ந ஸம்பவத்யேவ, யத்வக்ஷ்யதி– “ஊர்த்வகஂ கபஸஂஸஷ்டமதோகஂ பவநாநுகம்|” இதி; ந ச தஸ்ய நிர்திஷ்டோ மார்கஃ| உச்யதே– யதா ஸ்வகாரணோத்பூதேந கபேந வாதேந வா ஸ்வலக்ஷணகாரிணா ஸஂஸஷ்டஂ பவதி, ததா ஶ்லைஷ்மிகாதிவ்யபதேஶஃ, ந து மார்கஸம்பந்தாநுகதேந கபவாதஸம்பந்தேந| ஊர்த்வகஂ ஹி மார்கஸம்பந்தமஹிம்நாऽவஶ்யஂ கபேந, அதோகஂ சாவஶ்யஂ வாதேந, அநுபத்யதே| நச தத்ர கபவாதௌ ஸ்வலக்ஷணஂ குருதஃ, யதா ஶரதி ஜ்வரகரஂ பித்தஂ காலமஹிம்நாऽநுகதேந கபேநாநுபத்யதே ததாऽபி பைத்திக ஏவாஸௌ ப்ராகதோ ஜ்வரஃ| யதுக்தம்– “குர்யாத் பித்தஂ ச ஶரதி தஸ்ய சாநுபலஃ கபஃ|” (ச. சி. அ. ௩) இதி| தேந யதா ஏகதோஷலிங்கயுக்தஂ பவதி ததா ஏகதோஷாநுகம், ஏவஂ த்விதோஷலிங்கஂ த்ரிதோஷலிங்கஂ ச போத்யம்| தேநோர்த்வகமதோகஂ சைகத்வித்ரிலிங்கஂ பவதி| ஏதேந பைத்திகஸ்ய மார்கோ ந தர்ஶித இதி யதுக்தஂ தந்நிரஸ்தமிதி||௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பைத்திகமாஹ– ரக்தேத்யாதி| கஷாயாபஂ கதிராதிக்வாதவர்ணஂ, மேசகாபஂ கஷ்ணராஜிரஞ்ஜிதமணிமஸணீகதகஷ்ணவஸ்த்ரவர்ண இவ வர்ணோ மேசக இதி ஜேஜ்ஜடதயஃ, சிக்கணகஷ்ண இத்யர்தஃ| அஞ்ஜநாபஂ ச ஸௌவீராஞ்ஜநவர்ணாபம்| நநு ஸர்வமேவ ரக்தபித்தஂ துஷ்டேந பித்தமாரம்பகஂ தத் கதஂ பைத்திகஂ ரக்தபித்தமித்யுச்யதே? ஸத்யஂ, யதா ஸ்வஸ்தாநஸ்தஂ பித்தஂ ரக்தபித்தாரம்பகஂ ஸ்தாநாந்தராவஸ்திதேநாபி பித்தேந ஸஂஸ்பஶதி கிஂவா தோஷாந்தராஸஂஶ்லிஷ்டஂ கேவலமேவ பித்தமித்யுச்யதே ததா பைத்திகமிதி வ்யபதேஶ இதி| நநு, கேவலஂ பைத்திகஂ ந ஸம்பவத்யேவ, யத்வக்ஷ்யதி– “ஊர்த்வகஂ கபஸஂஸஷ்டமதோகஂ மாருதாநுகம்” இதி; ந ச தஸ்ய நிர்திஷ்டோ மார்கஃ? உச்யதே– யதா ஹி ஸ்வகாரணோத்பூதேந கபேந வாதேந வா ஸ்வலக்ஷணகாரிணா ஸஂஸஷ்டஂ பவதி, ததா ஶ்லைஷ்மிகாதிவ்யபதேஶஃ, ந து மார்கஸம்பந்தத்வாகதேந கபவாதௌ ஸ்வலக்ஷணஂ குருதஃ, யதா ஶரதி ஜ்வரஜநகஂ பித்தஂ காலமஹிமாகதேந கபேநாநுபத்யதே ததாऽபி பைத்திகதோஷோऽஸௌ ப்ராகதோ ஜ்வரஃ| யதுக்தம்– “குர்யாத்பித்தஂ ச ஶரதி தஸ்ய சாநுபலஃ கபஃ” இதி| தேந யதா ஏகதோஷலிங்கயுக்தஂ பவதி ததா ஏகதோஷாநுகம், ஏவஂ த்விதோஷலிங்கஂ போத்தவ்யஂ, தேநோர்த்வகமதோகஂ சைகத்வித்ரிலிங்கஂ பவதி| ஏதேந பைத்திகஸ்ய மார்கோ ந தர்ஶித இதி யதுக்தஂ தந்நிரஸ்தமிதி| ஸஂஸர்கஸந்நிபாதஜாநி ரக்தபித்தாந்யாஹ– ஸஂஸஷ்டேத்யாதி| யதா த்விதோஷலிங்கைருபலக்ஷிதஂ பவதி ததா த்விதோஷஜஂ, யதா ச த்ரிதோஷலிங்கைஃ ஸஂஸஷ்டஂ மிலிதஂ பவதி ததா ஸாந்நிபாதிகம்||௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸஂஸர்கவிஶேஷேண மார்கபேதமாஹ– ஊர்த்வகமித்யாதி||௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தோஷமிலிதத்வேந மார்கமாஹ– ஊர்த்வகமித்யாதி| யதா கபாநுகதஂ ரக்தபித்தஂ பவேத்ததா ஊர்த்வமார்கேஷு ப்ரவர்ததே, யதி ச வாதாநுகஂ ததாऽதோமார்கேஷு, யதி து உபாப்யாஂ கபவாதாப்யாஂ ஸஂஸஷ்டஂ பவதி ததா மார்கத்வயேஷு ப்ரவர்ததே| ஏதேந பைத்திகஸ்ய மார்கோ ந தர்ஶிதஃ, ரோகஸ்ய ரக்தபித்தப்ராதாந்யதைவ||௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

மார்கபேதேந ஸாத்யத்வாதிகமாஹ– ஊர்த்வமித்யாதி| ஊர்த்வஂ ஸாத்யமிதி ஊர்த்வகஸ்ய கபபித்தஸஂஶ்லிஷ்டத்வேந கஷாயதிக்தௌ ரஸௌ கபபித்தஹரௌ யோக்யௌ, பித்தஹரணே ப்ரதாநஂ விரேசநஂ ச யோக்யம்| அதோகே து ஏக ஏவ மதுரோ வாதபித்தப்ரஶமநஃ, வமநஂ ச ப்ரதிமார்கத்வேந வேகமாத்ரவிரோதி, ந து பித்தஹரணம்| உபயமார்கஂ ச விருத்தோபக்ரமத்வாதேவாஸாத்யம்| யதுக்தஂ சரகே– “ஸாத்யஂ லோஹிதபித்தஂ தத்யதூர்த்வஂ ப்ரதிபத்யதே| விரேசநஸ்ய யோக்யத்வாத்பஹுத்வாத்பேஷஜஸ்ய ச|| விரேசநஂ ஹி பித்தஸ்ய ஜயாய பரமௌஷதம்|” (ச. சி. அ. ௨) இத்யாதி|௮|–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

மார்கப்ரவத்த்யா தஸ்ய ஸாத்யாஸாத்யத்வமாஹ– ஊர்த்வமித்யாதி| யுகபத்கதமேககாலஂ மார்கத்வயே ப்ரவத்தம்||௮|–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸாத்யத்வே ஹேதுமாஹ– ஏகமார்கமித்யாதி| ஏகமார்கமத்ரோர்த்வகமபிப்ரேதம், அதோகஸ்ய யாப்யத்வாத்| நவோத்திதம் அசிரஜம்| ஸுகே காலே ஹேமந்தஶிஶிரயோஃ| நிருபத்ரவஂ வக்ஷ்யமாணதௌர்பல்யாத்யுபத்ரவரஹிதம்||௮-௯||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஸாத்யத்வே ஹேதுமாஹ– ஏகேத்யாதி| ஊர்த்வமார்கமிதி ஊர்த்வமார்கப்ரவத்தஂ, பலயுக்தஸ்ய புஂஸஃ, நாதிவேகஂ மந்தவேகஂ, நவோத்திதஂ அசரகலஜாதம்| ஸுகே காலே ஹேமந்தஶிஶிரயோஃ| நிருபத்ரவமிதி வக்ஷ்யமாணதௌர்பல்யாத்யுபத்ரவரஹிதம்||௮-௯||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

தோஷபேதேந ஸாத்யத்வாதிகமாஹ– ஏகதோஷாநுகமித்யாதி| மார்கபேததோஷபேதாப்யாஂ ஸாத்யத்வாஸாத்யத்வவிரோதே அர்ஶஃஸ்வபிஹிததோஷபேதபலிபேதாப்யாஂ ஸாத்யத்வாஸாத்யத்வவத்வ்யாக்யேயம்| மந்தாக்நேஸ்ததா வ்யாதிபிஃ க்ஷீணதேஹஸ்ய யததிவேகவத்ததஸாத்யம்| அநஶ்நதஃ அருச்யாதிநா, அந்நாபாவாத்வா||௯-௧௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

புநரபி தோஷாநுஸஂஸஷ்டத்வேந ஸாத்யாஸாத்யத்வமாஹ– ஏகதோஷாநுகமித்யாதி| யாப்யமப்ரதிக்ரியஂ, த்ரயோ தோஷாஃ ப்ரகோபஹேதவோ யஸ்ய தத் த்ரிதோஷஂ ரக்தபித்தமிதி| மந்தாக்நேஸ்து க்ஷீணதேஹஸ்ய ச யததிவேகவத்ததஸாத்யம்| அநஶ்நதஃ அருச்யாதிநா, அந்நாபாவாத்வா| ஶேஷஂ ஸுகமம்||௯-௧௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

உபத்ரவாநாஹ– தௌர்பல்யேத்யாதி| தௌர்பல்யஂ ‘ஶக்த்யுபசயயோரபாவ’ இதி கயதாஸஃ| பக்தே கோரோ விதாஹ இதி ‘ஷஷ்ட்யர்தே ஸப்தமீ’ இதி கார்திகஃ| ஹத்யதுல்யேதி ஹதி அதுல்யா அஸதஶீ பீடா| கோஷ்டஸ்ய பேதஃ கோஷ்டமலஸ்யபேதஃ| தபநஂ தாபஃ| ‘ப்ரவிததஶிரஸ’ இதி பாடாந்தரே ப்ரவிததஂ விஸ்தீர்யமாணமிவ; ‘ப்ரவிததா விஸ்தீர்ணா வேதநா ஶிரஸி யஸ்ய ஸ ததா’ இதி கார்திகஃ| ‘ ப்ரவிததஸிரதா’ இதி பாடாந்தரே ஸிராவ்யாப்தகாத்ரதா| அவிபாக ஆஹாரஸ்ய| விகதிரபி பவேத்ரக்தபித்தோபஸர்கா இதி ஏதே ரக்தபித்தஸ்ய உபஸர்கா உபத்ரவாஃ; ததா தஸ்ய விகதிரபி பவேதிதி யோஜ்யம்| ஸா ச வக்ஷ்யமாணாமாஂஸப்ரக்ஷாலநாபமித்யாதிரூபா| ‘ரக்தபித்தோபஸர்காத்’ இதி பாடாந்தரஂ ஸுகமம்||௧௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

உபத்ரவாநாஹ– தௌர்பல்யமிதி| ஶக்த்யுபசயயோரபாவ இதி கயதாஸஃ| வமதுஃ சர்திஃ, மதஃ தத்தூராதிபலபக்ஷணவத்| ஆ ஸமந்ததஃ பாண்டுதா| தாஹஃ ஸர்வாங்ககதஃ| மூர்சா சேதநாச்யுதிஃ| புக்தே கோரோ விதாஹ இதி புக்தஸ்யாஹாரஸ்ய தாருணோ விதாஹஃ, ஷஷ்ட்யர்தே ஸப்தமீதி கார்திகஃ| ஹத்யதுல்யேதி ஹதி அதுல்யேதி சேதஃ, ஹதயேऽதுல்யா அஸதஶீ பீடா| கோஷ்டஸ்ய பேத இதி கோஷ்டமலபேதஃ| ஶிரஸி தபநஂ தாபஃ| பூதிநிஷ்டீவநத்வஂ பித்தமயோத்கிரணம், அவிபாகஃ ஆஹாரஸ்ய| ஏதே ரக்தபித்தஸ்ய உபஸர்கா உபத்ரவாஃ| விகதிரபி பவேதிதி தஸ்ய ரக்தபித்தஸ்ய விகதிரபி பவேதிதி யோஜ்யம்| ஸா ச மாஂஸப்ரக்ஷாலநாபமித்யாதிரூபா||௧௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஸாத்யலக்ஷணமாஹ– மாஂஸேத்யாதி| குதிதமிவ பூதிதாஂ கதமிவ| கர்தமம் ஆவிலமிவாம்பஃ கர்தமாம்பஃ, அதவா கர்தமநிபமம்போநிபஂ ச| ததா மேதஃபூயாஸ்ரகல்பமிதி கல்பஶப்தோ மேதஃப்ரபதிபிஸ்த்ரிபிஃ ஸம்பத்யதே இதி கயதாஸஃ| யகதிவ யகத்கண்டமிவ| பக்வஜம்பூபலாபஂ ஸ்நிக்தகஷ்ணம்| கஷ்ணம் அஞ்ஜநாபம்| நீலஂ சாஷபக்ஷப்ரதிமம்| நநு, பைத்திகே கஷ்ணத்வஂ படிதஂ ந ச ததஸாத்யஂ? நைவம், அதிஶப்தேநாத்ர விஶேஷிதத்வாத், தேந தத்ர மநாக்கஷ்ணத்வஂ போத்யம் இதி ஜேஜ்ஜடஃ; அதவா ஜம்பூபலாபஂ யத் கஷ்ணஂ ததிதி யோஜ்யம்| உக்தா விகாராஃ ஶ்வாஸகாஸாதயஃ| ஸுரபதிதநுஷா துல்யஂ நாநாவர்ணம்| யேநேத்யாதி| யேந ரக்தபித்தேநேதி யோஜ்யம்| பஶ்யேத்தஶ்யஂ வியச்சாபி அதஶ்யமபி வியத்தஶ்யமிதி பஶ்யதீதி யோஜ்யஂ, ரக்தபித்தோபஹதநேத்ரத்வாதிதி; அதவா தஶ்யஂ கடபடாதி, வியச்ச ரக்தஂ பஶ்யதீதி| அபரமஸாத்யலக்ஷணமாஹ– லோஹிதமித்யாதி| யோ பஹுஶஶ்சர்தயேதிதி ஸம்பந்தஃ| லோஹிதோத்காரதர்ஶீதி லோஹிதோத்காரோ லோஹிததர்ஶீஂ ச, உத்காரோऽபி லோஹிதஃ ப்ரவர்ததே இத்யர்தஃ; அதவா லோஹிதமுத்காரஂ பஶ்யதீதி லோஹிதோத்காரதர்ஶீதி||௧௨-௧௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தஸ்ய விகதிரூபத்வேநாஸாத்யத்வமாஹ– மாஂஸேத்யாதி| குதிதமிவ பூதிதாஂ கதமிவ| கர்தமாவிலமிவாம்பஃ கர்தமாம்பஃ அதவா கர்தமநிபமம்போநிபஂ வா| அத்ர கல்பஶப்தோ மேதஃப்ரபதிபிஃ த்ரிபிஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| யகதிவ யகத்பிண்டமிவ| பக்வஜம்பூபலாபஂ ஸ்நிக்தகஷ்ணஂ, கஷ்ணஂ அஞ்ஜநாபஂ, நீலஂ சாஷபக்ஷநிபம்| நநு, பைத்திகே கஷ்ணஂ படிதஂ தச்ச ஸாத்யஂ? நைவஂ,– அபிஶப்தேநாத்ர விஶேஷிதத்வாத்| தேந தத்ர மநாக்கஷ்ணத்வஂ போத்தவ்யமிதி ஜேஜ்ஜடஃ| அதவா ஜம்பூபலாபஂ யத்கஷ்ணமிதி யோஜ்யம்| பஶமிதி அத்யர்தம்| அதி ஸர்வத்ர| குணபஂ ஶவகந்தி| யத்ர சோக்தா விகாராஃ ஶ்வாஸகாஸாதய உபத்ரவாஃ; ‘பவந்தி’ இதி ஶேஷஃ| ஸுரபதிதநுஷேதி ஸுரபதிதநுர்வந்நாநாவர்ணமித்யர்தஃ| ஏபிஃ பூர்வோக்தைருபத்ரவைர்யுக்தஂ விகதைர்வர்ணைஶ்ச ரக்தபித்தஂ த்யாஜ்யம்| அஸாத்யலக்ஷணாந்தரமாஹ– யேநேத்யாதி| யேந ரக்தபித்தேநோபஹதோ மநுஷ்யஃ தஶ்யஂ கடபடாதிகஂ வியச்ச அதஶ்யஂ பஶ்யதி ஸ நஶ்யதி| அந்யே “ பஶ்யேத்ரக்தஂ வியச்சாபி” இதி படந்தி| அதஶ்யமபி வியத் ரக்தஂ பஶ்யதி, ரக்தபித்தோபஹதநேத்ரத்வாத்| லக்ஷணாந்தரமாஹ– லோஹிதமித்யாதி| யோ பஹுஶஃ ரக்தஂ சர்தயேத், ரக்தநயநஶ்ச லோஹிதோத்காரதர்ஶீதி லோஹிதோத்காரோ லோஹிததர்ஶீஂ ச, உத்காரோऽபி லோஹிதஃ ப்ரவர்தத இத்யர்தஃ; அதவா லோஹிதமுத்காரஂ பஶ்யதீதி லோஹிதோத்காரதர்ஶீ; ஸ ம்ரியதே||௧௨-௧௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீவிஜயரக்ஷிதகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ ரக்தபித்தநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதி ஶ்ரீவைத்யவாசஸ்பதிகதே ஆதங்கதர்பணே ருக்விநிஶ்சயவ்யாக்யாநே ரக்தபித்தநிதாநம்||௯||