൯. രക്തപിത്തനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പാണ്ഡുരോഗവദ്രക്തപിത്തസ്യാപി പിത്തജന്യത്വാത്തദനന്തരം രക്തപിത്തനിദാനമാഹ– ഘര്മേത്യാദി| ഘര്മ ആതപഃ| തീക്ഷ്ണം തീക്ഷ്ണവീര്യം മരിചാദി, ഉഷ്ണോऽഗ്നിതാപഃ, ക്ഷാരോ യവക്ഷാരാദിഃ, ഘണ്ടാപാടല്യാദികൃതശ്ച; വിദഗ്ധം കുപിതമ്| സ്വഗുണൈരിതി ‘പിത്തം തീക്ഷ്ണം ദ്രവം പൂതി’ ഇത്യാദിഭിഃ, വിദഹതി കോപയതി സ്വഗുണൈരേവ, “വിദാഹശ്ചാസ്യ രക്തസ്യ പിത്തവത്” (സു. സൂ. അ. ൨൧) ഇത്യുക്തേഃ| തതഃ പ്രവര്തതേ നിഃസരതി, പിത്തം രക്തം ച ധാതുരൂപം; നതു കേവലം രക്തം, രക്തപിത്തമിതി വ്യപദേശാനുപപത്തേഃ| അഥ പിത്തേന ദുഷ്ടം രക്തം രക്തപിത്തമിത്യുച്യതേ, തദാ പിത്തരക്തമിതി വ്യപദേശഃ പ്രസജ്യേത, ഏതേന രക്തം ച പിത്തം ചേതി ദ്വന്ദ്വസമാസാന്നിരുക്തിരുക്താ സുശ്രുതേന| നനു, ചരകേ ‘രാഗപരിപ്രാപ്തം പിത്തം രക്തപിത്തമ്’ ഇത്യുക്തം, തേന രക്തം ച തത് പിത്തം ചേതി കര്മധാരയസമാസേന നിരുക്തിരുക്താ| അത്ര ച കാരണത്രയമുക്തമ്| യദാഹ– “സംയോഗാദ്ദൂഷണാത്തത്തു സാമാന്യാദ്ഗന്ധവര്ണയോഃ| രക്തസ്യ പിത്തമാഖ്യാതം രക്തപിത്തം മനീഷിഭിഃ||” (ച. ചി. അ. ൪) ഇതി, തത്കഥം ന വിരോധഃ? നൈവമ്, അത്രാപി രക്തപ്രവൃത്തേഃ, ദുഷ്ടം ഹി രക്തം പിത്തേ രാഗമാദധത്തത്സംസര്ഗി രക്തം സ്വയമപി പ്രവര്തതേ ഇതി പൂര്വ ഏവാര്ഥഃ| തേന രക്തം ച പിത്തം ചേതി രക്തപിത്തം, രക്ത ച തത് പിത്തം ചേത്യുഭയഥാऽപി നിരുക്താവദോഷഃ||൧-൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അഥ പാണ്ഡുരോഗവദ്രക്തപിത്തസ്യാപി പിത്തജന്യത്വാത്തദനന്തരം രക്തപിത്തനിദാനമാഹ– ഘര്മേത്യാദി| ഏതൈഃ സ്വകാരണഗുണൈര്വിദഗ്ധം ദുഷ്ട പിത്തം ശോണിതം വിദഹതി കോപയതി| ഘര്മ ആതപഃ, അധ്വാ പന്ഥാഃ, വ്യവായോ മൈഥുനമ്, തീക്ഷ്ണം തീക്ഷ്ണവീര്യം മരിചാദി, ഉഷ്ണോऽഗ്നിതാപഃ അഥവോഷ്ണഗുണദ്രവ്യം, ക്ഷാരോ യവക്ഷാരാദിഃ അപാമാര്ഗാദികൃതശ്ച| തതോ രക്തം പ്രവര്തതേ ഊര്ധ്വമധോ വാ ദ്വിധാ വാ ഏകകാലമൂര്ധ്വാധോ വാ, തസ്യ രക്തപിത്തമുച്യതേ| രക്തം ച പിത്തം ചേതി ദ്വന്ദ്വസമാസാന്നിരുക്തിഃ സുശ്രുതേനോക്താ| ചരകേ തു, രാഗപരിപ്രാപ്തം പിത്തം രക്തപിത്തമുച്യതേ| തത്ര രക്തം ച തത്പിത്തം ചേതി കര്മധാരയസമാസഃ| യദുക്തം ചരകേണ കാരണത്രയമ്– “സംയോഗാദ്ദൂഷണാത് തം തു സാമാന്യാദ്ഗന്ധവര്ണയോഃ| രക്തസ്യ പിത്തമാഖ്യാതം രക്തപിത്തം മനീഷിഭിഃ” ഇത്യുഭയത്രാപി ന കശ്ചിദ്ദോഷഃ| കേഷു മാര്ഗേഷു പ്രവര്തതേ താനാഹ– ഊര്ധ്വമിത്യാദി| കുപിതം തത്പിത്തം നാസാദിഭിരൂര്ധ്വം, മേഢ്രാദിഭിരധഃ, അതികുപിതം മാര്ഗദ്വയൈരൂര്ധ്വാധോഭിഃ സമസ്തരോമച്ഛിദ്രൈശ്ച||൧-൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പൂര്വരൂപമാഹ– സദനമിത്യാദി| കണ്ഠധൂമായനം കണ്ഠാദ്ധൂമനിര്ഗമ ഇവ പ്രതീതിഃ||൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പൂര്വരൂപമാഹ– സദനമിത്യാദി| സദനമങ്ഗാനാം, ശീതകാമിത്വം ശീതേऽഭിലാഷഃ, കണ്ഠധൂമായനമിതി കണ്ഠാദ്ധൂമനിര്ഗമ ഇവ വേദനേത്യര്ഥഃ| ലോഹഗന്ധിഃ ധ്മായമാനലോഹസ്യേവ ശ്വാസേ ഗന്ധഃ||൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശ്ലൈഷ്മികമാഹ– സാന്ദ്രമിത്യാദി| സാന്ദ്രം ഘനം, സപാണ്ഡു സസ്നേഹമിതി ഈഷത്പാണ്ഡുസ്നേഹമ്|൫|

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ശ്ലൈഷ്മികമാഹ– സാന്ദ്രമിത്യാദി| സാന്ദ്രം ഘനം, സപാണ്ഡു സസ്നേഹമിതി| ഈഷത്പാണ്ഡു ഇഷത്സ്നേഹമ്|൫|–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വാതികമാഹ– ശ്യാവേത്യാദി| തനു അഘനമ്||൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വാതികമാഹ– ശ്യാവേത്യാദി| തനു അഘനമ്||൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പൈത്തികമാഹ– രക്തേത്യാദി| കഷായാഭം വടാദിക്വാഥവര്ണമ്| മേചകാഗാരധൂമാഭമിതി മേചകാഗാരധൂമയോരിവാഭാ യസ്യ തത്തഥാ; മേചകാഭമ്, ആഗാരധൂമാഭം ച; മസൃണീകൃതകൃഷ്ണമണിവര്ണസ്യേവവര്ണോ മേചക ഇതി ജേജ്ജടാദയഃ പ്രാഹുഃ, ചിക്കണകൃഷ്ണ ഇത്യര്ഥഃ| അഞ്ജനാഭം സൌവീരാഞ്ജനവര്ണാഭമ്| നനു, സര്വമേവ രക്തപിത്തം ദുഷ്ടേന പിത്തേനാരഭ്യതേ തത് കഥം പൈത്തികം രക്തപിത്തമിതി? ഉച്യതേ– സത്യം, കിന്തു യദാ സ്വസ്ഥാനസ്ഥം പിത്തം രക്തപിത്താരമ്ഭകം സ്ഥാനാന്തരാവസ്ഥിതേന പിത്തേന സങ്ഗൃഹ്യതേ, കിംവാ ദോഷാന്തരാസംശ്ലിഷ്ടം കേവലം പിത്തമാരമ്ഭകം, തദാ പൈത്തികമിതി വ്യപദേശ ഇതി| നനു, കേവലം പൈത്തികം ന സമ്ഭവത്യേവ, യദ്വക്ഷ്യതി– “ഊര്ധ്വഗം കഫസംസൃഷ്ടമധോഗം പവനാനുഗമ്|” ഇതി; ന ച തസ്യ നിര്ദിഷ്ടോ മാര്ഗഃ| ഉച്യതേ– യദാ സ്വകാരണോദ്ഭൂതേന കഫേന വാതേന വാ സ്വലക്ഷണകാരിണാ സംസൃഷ്ടം ഭവതി, തദാ ശ്ലൈഷ്മികാദിവ്യപദേശഃ, ന തു മാര്ഗസമ്ബന്ധാനുഗതേന കഫവാതസമ്ബന്ധേന| ഊര്ധ്വഗം ഹി മാര്ഗസമ്ബന്ധമഹിമ്നാऽവശ്യം കഫേന, അധോഗം ചാവശ്യം വാതേന, അനുബധ്യതേ| നച തത്ര കഫവാതൌ സ്വലക്ഷണം കുരുതഃ, യഥാ ശരദി ജ്വരകരം പിത്തം കാലമഹിമ്നാऽനുഗതേന കഫേനാനുബധ്യതേ തഥാऽപി പൈത്തിക ഏവാസൌ പ്രാകൃതോ ജ്വരഃ| യദുക്തമ്– “കുര്യാത് പിത്തം ച ശരദി തസ്യ ചാനുബലഃ കഫഃ|” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| തേന യദാ ഏകദോഷലിങ്ഗയുക്തം ഭവതി തദാ ഏകദോഷാനുഗമ്, ഏവം ദ്വിദോഷലിങ്ഗം ത്രിദോഷലിങ്ഗം ച ബോധ്യമ്| തേനോര്ധ്വഗമധോഗം ചൈകദ്വിത്രിലിങ്ഗം ഭവതി| ഏതേന പൈത്തികസ്യ മാര്ഗോ ന ദര്ശിത ഇതി യദുക്തം തന്നിരസ്തമിതി||൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പൈത്തികമാഹ– രക്തേത്യാദി| കഷായാഭം ഖദിരാദിക്വാഥവര്ണം, മേചകാഭം കൃഷ്ണരാജിരഞ്ജിതമണിമസൃണീകൃതകൃഷ്ണവസ്ത്രവര്ണ ഇവ വര്ണോ മേചക ഇതി ജേജ്ജടദയഃ, ചിക്കണകൃഷ്ണ ഇത്യര്ഥഃ| അഞ്ജനാഭം ച സൌവീരാഞ്ജനവര്ണാഭമ്| നനു സര്വമേവ രക്തപിത്തം ദുഷ്ടേന പിത്തമാരമ്ഭകം തത് കഥം പൈത്തികം രക്തപിത്തമിത്യുച്യതേ? സത്യം, യദാ സ്വസ്ഥാനസ്ഥം പിത്തം രക്തപിത്താരമ്ഭകം സ്ഥാനാന്തരാവസ്ഥിതേനാപി പിത്തേന സംസ്പൃശതി കിംവാ ദോഷാന്തരാസംശ്ലിഷ്ടം കേവലമേവ പിത്തമിത്യുച്യതേ തദാ പൈത്തികമിതി വ്യപദേശ ഇതി| നനു, കേവലം പൈത്തികം ന സമ്ഭവത്യേവ, യദ്വക്ഷ്യതി– “ഊര്ധ്വഗം കഫസംസൃഷ്ടമധോഗം മാരുതാനുഗമ്” ഇതി; ന ച തസ്യ നിര്ദിഷ്ടോ മാര്ഗഃ? ഉച്യതേ– യദാ ഹി സ്വകാരണോദ്ഭൂതേന കഫേന വാതേന വാ സ്വലക്ഷണകാരിണാ സംസൃഷ്ടം ഭവതി, തദാ ശ്ലൈഷ്മികാദിവ്യപദേശഃ, ന തു മാര്ഗസമ്ബന്ധത്വാഗതേന കഫവാതൌ സ്വലക്ഷണം കുരുതഃ, യഥാ ശരദി ജ്വരജനകം പിത്തം കാലമഹിമാഗതേന കഫേനാനുബധ്യതേ തഥാऽപി പൈത്തികദോഷോऽസൌ പ്രാകൃതോ ജ്വരഃ| യദുക്തമ്– “കുര്യാത്പിത്തം ച ശരദി തസ്യ ചാനുബലഃ കഫഃ” ഇതി| തേന യദാ ഏകദോഷലിങ്ഗയുക്തം ഭവതി തദാ ഏകദോഷാനുഗമ്, ഏവം ദ്വിദോഷലിങ്ഗം ബോദ്ധവ്യം, തേനോര്ധ്വഗമധോഗം ചൈകദ്വിത്രിലിങ്ഗം ഭവതി| ഏതേന പൈത്തികസ്യ മാര്ഗോ ന ദര്ശിത ഇതി യദുക്തം തന്നിരസ്തമിതി| സംസര്ഗസന്നിപാതജാനി രക്തപിത്താന്യാഹ– സംസൃഷ്ടേത്യാദി| യദാ ദ്വിദോഷലിങ്ഗൈരുപലക്ഷിതം ഭവതി തദാ ദ്വിദോഷജം, യദാ ച ത്രിദോഷലിങ്ഗൈഃ സംസൃഷ്ടം മിലിതം ഭവതി തദാ സാന്നിപാതികമ്||൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സംസര്ഗവിശേഷേണ മാര്ഗഭേദമാഹ– ഊര്ധ്വഗമിത്യാദി||൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ദോഷമിലിതത്വേന മാര്ഗമാഹ– ഊര്ധ്വഗമിത്യാദി| യദാ കഫാനുഗതം രക്തപിത്തം ഭവേത്തദാ ഊര്ധ്വമാര്ഗേഷു പ്രവര്തതേ, യദി ച വാതാനുഗം തദാऽധോമാര്ഗേഷു, യദി തു ഉഭാഭ്യാം കഫവാതാഭ്യാം സംസൃഷ്ടം ഭവതി തദാ മാര്ഗദ്വയേഷു പ്രവര്തതേ| ഏതേന പൈത്തികസ്യ മാര്ഗോ ന ദര്ശിതഃ, രോഗസ്യ രക്തപിത്തപ്രാധാന്യതൈവ||൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

മാര്ഗഭേദേന സാധ്യത്വാദികമാഹ– ഊര്ധ്വമിത്യാദി| ഊര്ധ്വം സാധ്യമിതി ഊര്ധ്വഗസ്യ കഫപിത്തസംശ്ലിഷ്ടത്വേന കഷായതിക്തൌ രസൌ കഫപിത്തഹരൌ യോഗ്യൌ, പിത്തഹരണേ പ്രധാനം വിരേചനം ച യോഗ്യമ്| അധോഗേ തു ഏക ഏവ മധുരോ വാതപിത്തപ്രശമനഃ, വമനം ച പ്രതിമാര്ഗത്വേന വേഗമാത്രവിരോധി, ന തു പിത്തഹരണമ്| ഉഭയമാര്ഗം ച വിരുദ്ധോപക്രമത്വാദേവാസാധ്യമ്| യദുക്തം ചരകേ– “സാധ്യം ലോഹിതപിത്തം തദ്യദൂര്ധ്വം പ്രതിപദ്യതേ| വിരേചനസ്യ യോഗ്യത്വാദ്ബഹുത്വാദ്ഭേഷജസ്യ ച|| വിരേചനം ഹി പിത്തസ്യ ജയായ പരമൌഷധമ്|” (ച. ചി. അ. ൨) ഇത്യാദി|൮|–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

മാര്ഗപ്രവൃത്ത്യാ തസ്യ സാധ്യാസാധ്യത്വമാഹ– ഊര്ധ്വമിത്യാദി| യുഗപദ്ഗതമേകകാലം മാര്ഗദ്വയേ പ്രവൃത്തമ്||൮|–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സാധ്യത്വേ ഹേതുമാഹ– ഏകമാര്ഗമിത്യാദി| ഏകമാര്ഗമത്രോര്ധ്വഗമഭിപ്രേതമ്, അധോഗസ്യ യാപ്യത്വാത്| നവോത്ഥിതമ് അചിരജമ്| സുഖേ കാലേ ഹേമന്തശിശിരയോഃ| നിരുപദ്രവം വക്ഷ്യമാണദൌര്ബല്യാദ്യുപദ്രവരഹിതമ്||൮-൯||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അസാധ്യത്വേ ഹേതുമാഹ– ഏകേത്യാദി| ഊര്ധ്വമാര്ഗമിതി ഊര്ധ്വമാര്ഗപ്രവൃത്തം, ബലയുക്തസ്യ പുംസഃ, നാതിവേഗം മന്ദവേഗം, നവോത്ഥിതം അചരകലജാതമ്| സുഖേ കാലേ ഹേമന്തശിശിരയോഃ| നിരുപദ്രവമിതി വക്ഷ്യമാണദൌര്ബല്യാദ്യുപദ്രവരഹിതമ്||൮-൯||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ദോഷഭേദേന സാധ്യത്വാദികമാഹ– ഏകദോഷാനുഗമിത്യാദി| മാര്ഗഭേദദോഷഭേദാഭ്യാം സാധ്യത്വാസാധ്യത്വവിരോധേ അര്ശഃസ്വഭിഹിതദോഷഭേദബലിഭേദാഭ്യാം സാധ്യത്വാസാധ്യത്വവദ്വ്യാഖ്യേയമ്| മന്ദാഗ്നേസ്തഥാ വ്യാധിഭിഃ ക്ഷീണദേഹസ്യ യദതിവേഗവത്തദസാധ്യമ്| അനശ്നതഃ അരുച്യാദിനാ, അന്നാഭാവാദ്വാ||൯-൧൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പുനരപി ദോഷാനുസംസൃഷ്ടത്വേന സാധ്യാസാധ്യത്വമാഹ– ഏകദോഷാനുഗമിത്യാദി| യാപ്യമപ്രതിക്രിയം, ത്രയോ ദോഷാഃ പ്രകോപഹേതവോ യസ്യ തത് ത്രിദോഷം രക്തപിത്തമിതി| മന്ദാഗ്നേസ്തു ക്ഷീണദേഹസ്യ ച യദതിവേഗവത്തദസാധ്യമ്| അനശ്നതഃ അരുച്യാദിനാ, അന്നാഭാവാദ്വാ| ശേഷം സുഗമമ്||൯-൧൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഉപദ്രവാനാഹ– ദൌര്ബല്യേത്യാദി| ദൌര്ബല്യം ‘ശക്ത്യുപചയയോരഭാവ’ ഇതി ഗയദാസഃ| ഭക്തേ ഘോരോ വിദാഹ ഇതി ‘ഷഷ്ഠ്യര്ഥേ സപ്തമീ’ ഇതി കാര്തികഃ| ഹൃദ്യതുല്യേതി ഹൃദി അതുല്യാ അസദൃശീ പീഡാ| കോഷ്ഠസ്യ ഭേദഃ കോഷ്ഠമലസ്യഭേദഃ| തപനം താപഃ| ‘പ്രവിതതശിരസ’ ഇതി പാഠാന്തരേ പ്രവിതതം വിസ്തീര്യമാണമിവ; ‘പ്രവിതതാ വിസ്തീര്ണാ വേദനാ ശിരസി യസ്യ സ തഥാ’ ഇതി കാര്തികഃ| ‘ പ്രവിതതസിരതാ’ ഇതി പാഠാന്തരേ സിരാവ്യാപ്തഗാത്രതാ| അവിപാക ആഹാരസ്യ| വികൃതിരപി ഭവേദ്രക്തപിത്തോപസര്ഗാ ഇതി ഏതേ രക്തപിത്തസ്യ ഉപസര്ഗാ ഉപദ്രവാഃ; തഥാ തസ്യ വികൃതിരപി ഭവേദിതി യോജ്യമ്| സാ ച വക്ഷ്യമാണാമാംസപ്രക്ഷാലനാഭമിത്യാദിരൂപാ| ‘രക്തപിത്തോപസര്ഗാത്’ ഇതി പാഠാന്തരം സുഗമമ്||൧൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഉപദ്രവാനാഹ– ദൌര്ബല്യമിതി| ശക്ത്യുപചയയോരഭാവ ഇതി ഗയദാസഃ| വമഥുഃ ഛര്ദിഃ, മദഃ ധത്തൂരാദിഫലഭക്ഷണവത്| ആ സമന്തതഃ പാണ്ഡുതാ| ദാഹഃ സര്വാങ്ഗഗതഃ| മൂര്ഛാ ചേതനാച്യുതിഃ| ഭുക്തേ ഘോരോ വിദാഹ ഇതി ഭുക്തസ്യാഹാരസ്യ ദാരുണോ വിദാഹഃ, ഷഷ്ഠ്യര്ഥേ സപ്തമീതി കാര്തികഃ| ഹൃദ്യതുല്യേതി ഹൃദി അതുല്യേതി ഛേദഃ, ഹൃദയേऽതുല്യാ അസദൃശീ പീഡാ| കോഷ്ഠസ്യ ഭേദ ഇതി കോഷ്ഠമലഭേദഃ| ശിരസി തപനം താപഃ| പൂതിനിഷ്ഠീവനത്വം പിത്തമയോദ്ഗിരണമ്, അവിപാകഃ ആഹാരസ്യ| ഏതേ രക്തപിത്തസ്യ ഉപസര്ഗാ ഉപദ്രവാഃ| വികൃതിരപി ഭവേദിതി തസ്യ രക്തപിത്തസ്യ വികൃതിരപി ഭവേദിതി യോജ്യമ്| സാ ച മാംസപ്രക്ഷാലനാഭമിത്യാദിരൂപാ||൧൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അസാധ്യലക്ഷണമാഹ– മാംസേത്യാദി| കുഥിതമിവ പൂതിതാം ഗതമിവ| കര്ദമമ് ആവിലമിവാമ്ഭഃ കര്ദമാമ്ഭഃ, അഥവാ കര്ദമനിഭമമ്ഭോനിഭം ച| തഥാ മേദഃപൂയാസ്രകല്പമിതി കല്പശബ്ദോ മേദഃപ്രഭൃതിഭിസ്ത്രിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ ഇതി ഗയദാസഃ| യകൃദിവ യകൃത്ഖണ്ഡമിവ| പക്വജമ്ബൂഫലാഭം സ്നിഗ്ധകൃഷ്ണമ്| കൃഷ്ണമ് അഞ്ജനാഭമ്| നീലം ചാഷപക്ഷപ്രതിമമ്| നനു, പൈത്തികേ കൃഷ്ണത്വം പഠിതം ന ച തദസാധ്യം? നൈവമ്, അതിശബ്ദേനാത്ര വിശേഷിതത്വാത്, തേന തത്ര മനാക്കൃഷ്ണത്വം ബോധ്യമ് ഇതി ജേജ്ജടഃ; അഥവാ ജമ്ബൂഫലാഭം യത് കൃഷ്ണം തദിതി യോജ്യമ്| ഉക്താ വികാരാഃ ശ്വാസകാസാദയഃ| സുരപതിധനുഷാ തുല്യം നാനാവര്ണമ്| യേനേത്യാദി| യേന രക്തപിത്തേനേതി യോജ്യമ്| പശ്യേദ്ദൃശ്യം വിയച്ചാപി അദൃശ്യമപി വിയദ്ദൃശ്യമിതി പശ്യതീതി യോജ്യം, രക്തപിത്തോപഹതനേത്രത്വാദിതി; അഥവാ ദൃശ്യം ഘടപടാദി, വിയച്ച രക്തം പശ്യതീതി| അപരമസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ലോഹിതമിത്യാദി| യോ ബഹുശശ്ഛര്ദയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| ലോഹിതോദ്ഗാരദര്ശീതി ലോഹിതോദ്ഗാരോ ലോഹിതദര്ശീം ച, ഉദ്ഗാരോऽപി ലോഹിതഃ പ്രവര്തതേ ഇത്യര്ഥഃ; അഥവാ ലോഹിതമുദ്ഗാരം പശ്യതീതി ലോഹിതോദ്ഗാരദര്ശീതി||൧൨-൧൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തസ്യ വികൃതിരൂപത്വേനാസാധ്യത്വമാഹ– മാംസേത്യാദി| കുഥിതമിവ പൂതിതാം ഗതമിവ| കര്ദമാവിലമിവാമ്ഭഃ കര്ദമാമ്ഭഃ അഥവാ കര്ദമനിഭമമ്ഭോനിഭം വാ| അത്ര കല്പശബ്ദോ മേദഃപ്രഭൃതിഭിഃ ത്രിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| യകൃദിവ യകൃത്പിണ്ഡമിവ| പക്വജമ്ബൂഫലാഭം സ്നിഗ്ധകൃഷ്ണം, കൃഷ്ണം അഞ്ജനാഭം, നീലം ചാഷപക്ഷനിഭമ്| നനു, പൈത്തികേ കൃഷ്ണം പഠിതം തച്ച സാധ്യം? നൈവം,– അപിശബ്ദേനാത്ര വിശേഷിതത്വാത്| തേന തത്ര മനാക്കൃഷ്ണത്വം ബോദ്ധവ്യമിതി ജേജ്ജടഃ| അഥവാ ജമ്ബൂഫലാഭം യത്കൃഷ്ണമിതി യോജ്യമ്| ഭൃശമിതി അത്യര്ഥമ്| അതി സര്വത്ര| കുണപം ശവഗന്ധി| യത്ര ചോക്താ വികാരാഃ ശ്വാസകാസാദയ ഉപദ്രവാഃ; ‘ഭവന്തി’ ഇതി ശേഷഃ| സുരപതിധനുഷേതി സുരപതിധനുര്വന്നാനാവര്ണമിത്യര്ഥഃ| ഏഭിഃ പൂര്വോക്തൈരുപദ്രവൈര്യുക്തം വികൃതൈര്വര്ണൈശ്ച രക്തപിത്തം ത്യാജ്യമ്| അസാധ്യലക്ഷണാന്തരമാഹ– യേനേത്യാദി| യേന രക്തപിത്തേനോപഹതോ മനുഷ്യഃ ദൃശ്യം ഘടപടാദികം വിയച്ച അദൃശ്യം പശ്യതി സ നശ്യതി| അന്യേ “ പശ്യേദ്രക്തം വിയച്ചാപി” ഇതി പഠന്തി| അദൃശ്യമപി വിയത് രക്തം പശ്യതി, രക്തപിത്തോപഹതനേത്രത്വാത്| ലക്ഷണാന്തരമാഹ– ലോഹിതമിത്യാദി| യോ ബഹുശഃ രക്തം ഛര്ദയേത്, രക്തനയനശ്ച ലോഹിതോദ്ഗാരദര്ശീതി ലോഹിതോദ്ഗാരോ ലോഹിതദര്ശീം ച, ഉദ്ഗാരോऽപി ലോഹിതഃ പ്രവര്തത ഇത്യര്ഥഃ; അഥവാ ലോഹിതമുദ്ഗാരം പശ്യതീതി ലോഹിതോദ്ഗാരദര്ശീ; സ മ്രിയതേ||൧൨-൧൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം രക്തപിത്തനിദാനം സമാപ്തമ്||൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവൈദ്യവാചസ്പതികൃതേ ആതങ്കദര്പണേ രുഗ്വിനിശ്ചയവ്യാഖ്യാനേ രക്തപിത്തനിദാനമ്||൯||