௧௦. ராஜயக்ஷ்மக்ஷதக்ஷீணநிதாநம்

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ராஜயக்ஷ்மரூபேஷு பித்தாத்ரக்தஸ்ய சாகம இதி வசநாத்ரக்தபித்தாநந்தரஂ யக்ஷ்மநிதாநம்| சிகித்ஸோபயோகிவிப்ரகஷ்டஂ காரணஂ சதுர்விதமாஹ– வேகரோதாதித்யாதி| வேகோऽத்ர வாதமூத்ரபுரீஷாணாஂ, ந து ந வேகாந்தாரணீயோக்தாநாஂ ஜம்பாதீநாஂ ஸர்வேஷாம்| யதுக்தஂ சரகே– “ஹ்ரீமத்த்வாத்வா கணித்வாத்வா பயாத்வா வேகமாகதம்| வாதமூத்ரபுரீஷாணாஂ நிகஹ்ணாதி யதா நரஃ||” (ச. சி. அ. ௮) இத்யாதி| க்ஷயாதிதி க்ஷீயதே அநேநேதி க்ஷயஃ, தேநாதிவ்யவாயாநஶநேர்ஷ்யாவிஷாதாதயோ தாதுக்ஷயஹேதவோ கஹ்யந்தே| ஸாஹஸாதிதி ஸாஹஸஂ பலவத்விக்ரஹாதிருரஃக்ஷதஹேதுத்வேந காரணம்| விஷமாஶநாதி ஸுஶ்ருதோக்தத்வாதஶாஶநப்ரவிசாரவ்யதிரேகேணோபயோகஃ, தஸ்ய ஶீக்ரஂ ஸ்ரோதோரோதகத்வாத்| உக்தஂ ஹி சரகே– “விவிதாந்யந்நபாநாநி வைஷம்யேண ஸமஶ்நதாம்| ஜநயந்த்யாமயாந் கோராந் விஷமா மாருதாதயஃ|| ருத்த்வா ஸ்ரோதாஂஸி தாதூநாஂ வைஷம்யாத்விஷமஂ கதாஃ| தோஷா ரோகாய கல்பந்தே புஷ்யந்தி நச தாதவஃ||” (ச. சி. அ. ௮) இதி| த்ரிதோஷ இதி மிலிதத்ரிதோஷஜ ஏக ஏவ, நது காரணபேதாதநேகஃ| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ– “ஏக ஏவ மதஃ ஶோஷஃ ஸந்நிபாதாத்மகோ யதஃ| உத்ரேகாத்தத்ர லிங்காநி தோஷாணாஂ நிபதந்தி ஹி||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௧) இதி| நநு, வேகரோதாதயோ வாதஂ ப்ரகோபயந்தி, தஜ்ஜநிதோ யக்ஷ்மா கதஂ த்ரிதோஷஜ இதி சேத்? உச்யதே– வாதப்ரகோபாதேவாக்நிதுஷ்ட்யா கபபித்தயோரபி ப்ரகோப இத்யாஹுஃ| ஹேதுசதுஷ்டயாதித்யநேநாஸங்க்யேயா அபி ஹேதவ உக்தசதுஷ்டயேऽந்தர்பவந்தீதி தர்ஶயதி| ஶோஷாதிநாநாஶப்தவாச்யத்வேந சாஸ்ய ஸுஶ்ருதேऽந்வயமகார்ஷீத்| யதா– “ஸஂஶோஷணாத்ரஸாதீநாஂ ஶோஷ இத்யபிதீயதே| க்ரியாக்ஷயகரத்வாச்ச க்ஷய இத்யுச்யதே புதைஃ|| ராஜ்ஞஶ்சந்த்ரமஸோ யஸ்மாதபூதேஷ கிலாமயஃ| தஸ்மாத்தஂ ராஜயக்ஷ்மேதி கேசிதாஹுர்மநீஷிணஃ||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௧) இதி| வாக்படே து– “யக்ஷ்மணாஂ ராஜா ராஜயக்ஷ்மா” இத்யுக்தம் | “ராஜதந்தாதிஷு பரம்” இதி உபஸர்ஜநஸ்ய யக்ஷ்மஶப்தஸ்ய பரநிபாதஃ||௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ராஜயக்ஷ்மரூபேஷு ‘பித்தாத்ரக்தஸ்ய சாகம’ இதி வசநாத்ரக்தபித்தநிதாநாநந்தரஂ ராஜயக்ஷ்மநிதாநாரம்பஃ| சிகித்ஸோபயோகிவிப்ரகஷ்டஂ காரணசதுஷ்டயமாஹ– வேகேத்யாதி| வேகோऽத்ர வாதமூத்ரபுரீஷாதீநாஂ ந து ஜம்பாதீநாஂ ஸர்வேஷாஂ, யதுக்தஂ சரகே– “ஹ்ரீமத்த்வாத்வா கணித்வாத்வா பயாத்வா வேகமாகதம்| வாதமூத்ரபுரீஷாணாஂ நிகஹ்ணாதி யதா நரஃ” இத்யாதி| க்ஷயோ தாதுக்ஷயஃ| ஸ ச வ்யவாயாநஶநாஸக்ஸ்ராவோபவாஸாதிபிரநேககாரணைர்ஜாயதே| ஸாஹஸாதிதி ஸாஹஸோ பலவத்விக்ரஹாதிஃ| விஷமாஶநாதிதி “பஹுஸ்தோகமகாலே வா ஜ்ஞேயஂ தத்விஷமாஶநம்” இதி| தஸ்ய ஶீக்ரஂ ஸ்ரோதோரோதகத்வாத்| உக்தஂ ச சரகே– “விவிதாந்யந்நபாநாநி வைஷம்யேண ஸமஶ்நதஃ| ஜநயந்த்யாமயாந் கோராந்விஷமாந்மாருதாதயஃ|| ருத்த்வா ஸ்ரோதாஂஸி தாதூநாஂ வைஷம்யாத்விஷஸங்கதாஃ| தோஷா ரோகாய ஜாயந்தே ந புஷ்யந்தி ச தாதவஃ|” இதி| த்ரிதோஷ இதி மிலிதத்ரிதோஷஜநித ஏக ஏவ, ந ச காரணபேதாதநேகஃ| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே– “ஏக ஏவ மதஃ ஶோஷஃ ஸந்நிபாதாத்மகோ யதஃ| உத்ரேகாத்தத்ர லிங்காநி தோஷாணாஂ நிபதந்தி ஹி” இதி| அஸங்க்யேயா அபி ஹேதவ உக்தசதுஷ்டயே ஏவாந்தர்பாவந்தீதி தர்ஶயதி| அஸ்ய ஶோஷாதிநாநாஶப்தவாச்யத்வேந ஸஞ்ஜ்ஞாஂ ஸ்வயமேவாகார்ஷீத்ஸுஶ்ருதஃ| யதா– “ஸஂஶோஷணாத்ரஸாதீநாஂ ஶோஷ இத்யபிதீயதே| க்ரியாக்ஷயகரத்வாச்ச க்ஷய இத்யுச்யதே புநஃ|| ராஜ்ஞஶ்சந்த்ரமஸோ யஸ்மாதபூதேஷ கிலாமயஃ| தஸ்மாத்தஂ ராஜயக்ஷ்மேதி கேசிதாஹுர்மநீஷிணஃ” இதி| தந்த்ராந்தரேऽபி காரணசதுஷ்டயமுக்தம்– “அயதாபலமாரம்போ வேகஸந்தாரணஂ க்ஷயஃ| யக்ஷ்மணஃ காரணஂ வித்யாச்சதுர்தஂ விஷமாஶநம்” இதி||௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ந கேவலஂ தாதுக்ஷயமாத்ராதேவ யக்ஷ்மா பவதி, அபி து , ரஸாதிவஹஸ்ரோதோநிரோதாதிபிரபீதி தர்ஶயிதுஂ விஶிஷ்டாஂ ஸம்ப்ராப்திமாஹ– கபேத்யாதி| யதா த்வேவஂ ந ஸ்யாத், ததா தாதுக்ஷய ஏவ ரோகோ ந து யக்ஷ்மா| கபஃ ப்ரதாநஂ யேஷாமநிலாதீநாஂ தோஷாணாஂ தே ததா| நநு, தோஷைரித்யநேந தோஷத்ரயமுச்யதே, கபஸ்ய விஶேஷணத்வேநோபாத்தத்வாத், கதஂ தஸ்யைவாந்யபதார்தவாச்யதா? உச்யதே– ஸ்வாவயவேந விக்ரஹஃ, ஸமுதாயஃ ஸமாஸார்தஃ; யதா– பஹுவக்ஷஂ வநமிதி; ஸமாதாநவிஸ்தரஸ்து ஸுஶ்ருதே ஜேஜ்ஜடே த்ரஷ்டவ்யஃ| கபப்ரதாநதா ச வேகரோதாதிகுபிதவாதவிப்லுதாக்நிமாந்த்யாதிநா போத்தவ்யா| ரஸவர்த்மஸு ரஸவஹதமநீஷு, அத்ராதிஶப்தோ லுப்தநிர்திஷ்டோ த்ரஷ்டவ்யஃ| தேந ரக்தாதிவஹஸ்ரோதோரோதோऽபி போத்யஃ| அதவா ரஸகாரணதயா ரக்தாதீநாஂ ரஸதுஷ்ட்யைவ ரக்தாதிதுஷ்டிரிதி கார்திகஃ| இதமத்ர ஸூசிதம்– யந்மார்கரோதாத் ஹதயஸ்தோ ரஸஸ்தத்ரைவாவஸ்திதோ விகதோ முகேந நிஃஸரதி| யதாஹ சரகஃ– “ரஸஃ ஸ்ரோதஃஸு ருத்தேஷு ஸ்வஸ்தாநஸ்தோ விதஹ்யதே| ஸ ஊர்த்வஂ காஸவேகேந பஹுரூபஃ ப்ரவர்ததே||” (ச. சி. அ. ௮) இதி| ஏதேநாநுலோமக்ஷயோ தர்ஶிதஃ, காரணபூதரஸதாதுக்ஷயே ஸதி ரக்தாதீநாஂ ரஸகார்யாணாஂ போஷகாபாவேந க்ஷீயமாணத்வாத்| ப்ரதிலோமக்ஷயஂ தர்ஶயிதுமாஹ– அதிவ்யவாயிநோ வேத்யாதி| ரேதஸி க்ஷீணே ஸத்யநந்தராஃ ஸமீபகா தாதவஃ க்ஷீயந்தே, தத்யதா– ஶுக்ரே க்ஷீணே மஜ்ஜா க்ஷீயதே, மஜ்ஜநி க்ஷீணேऽஸ்தி, ஏவஂ பூர்வஃ பூர்வஃ தாதுஃ| நநு, கார்யபூதஸ்ய ஶுக்ரஸ்ய க்ஷயாத் கதஂ காரணபூதாநாஂ தாதூநாஂ க்ஷய இதி சேத்? உச்யதே– ஶுக்ரக்ஷயாத்வாயுஃ ப்ரகுப்யதி| யதுக்தம்– “வாயோர்தாதுக்ஷயாத் கோபோ மார்கஸ்யாவரணேந ச|” (ச. சி. அ. ௨௮) இதி| ஸ வாயுஃ ஸாந்நித்யாந்மஜ்ஜாநஂ ஶோஷயதி, ஏவஂ பூர்வபூர்வதாதூந்| தஷ்டஂ ச ப்ரத்யாஸத்த்யாऽபி கார்யஜநநஂ; யதா– அக்நிஸந்தப்தாயோகோலகஸந்நிதாநாதார்த்ரபூபாகஸ்யாபி ஶோஷஃ| ததாச ரஸஸஞ்சாரபக்ஷே ஸுஶ்ருதவசநம்– “பூர்வஃ பூர்வோऽதிவத்தத்வாத்வர்தயேத்தி பரம்பரம்| தஸ்மாததிப்ரவத்தாநாஂ தாதூநாஂ ஹ்ராஸநஂ ஹிதம்||” (ஸு. ஸூ. அ. ௧௫) இதி||௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தஸ்ய விஶிஷ்டாஂ ஸம்ப்ராப்திமாஹ– கபேத்யாதி| கபஃ ப்ரதாநஂ யேஷாமநிலாதிதோஷாணாஂ தைஸ்ததா| நநு தோஷைரிதி பஹுத்வேந தோஷத்ரயமுச்யதே, தத்கதஂ கபஸ்ய ப்ரதாநதா? உச்யதே– தஸ்ய ப்ரதாநதா ச வேகரோதாதிக்ஷுபிதவாதவிப்லுதாக்நிமாந்த்யாதிநா போத்தவ்யா| ரஸவர்த்மஸு ரஸவஹதமநீஷு| அத்ராதிஶப்தோ லுப்தநிர்திஷ்டோ த்ரஷ்டவ்யஃ, தேந ரக்தாதிவஹஸ்ரோதோऽபி போத்தவ்யம்| அதவா ரஸகாரணதயா ரக்தாதீநாஂ ரஸதுஷ்ட்யைவ ரக்தாதிதுஷ்டிரிதி கார்திகஃ| இதமத்ர ஸூசிதம்– யந்மார்காவரோதாத்ததயஸ்தோ ரஸோ விதஹ்யதே, தத்ரைவாவஸ்திதோ விகதிபஹுலபிச்சிலவிஸ்ரஹரிதபீதஶ்வேதகாஸவேகேந முகமார்கேண நிஃஸரதி| யதுக்தஂ சரகே– “ரஸஃ ஸ்ரோதஃஸு ருத்தேஷு ஸ்வஸ்தாநஸ்தோ விதஹ்யதே| ஸ ஊர்த்வஂ காஸவேகேந பஹுரூபஃ ப்ரவர்ததே” இதி| ஏதேநாநுலோமக்ஷயோ தர்ஶிதஃ| காரணபூதரஸதாதுக்ஷயே ஸதி ரக்தாதீநாஂ ரஸகார்யாணாஂ போஷகாபாவேந க்ஷீயமாணத்வாத்| ப்ரதிலோமக்ஷயஂ தர்ஶயந்நாஹ– அதீத்யாதி| அதிவ்யவாயிநஃ அத்யர்தஂ க்ராம்யதர்மஸேவிநஃ| யதி ஸ்த்ரீப்யோ ந நிவர்ததே ததா க்ஷீணே ரேதஸி க்ஷீயமாணே ஶுக்ரே அநந்தராஃ ஸமீபஸ்தா தாதவஃ க்ஷீயந்தே, தத்யதா– ஶுக்ரே க்ஷீணே மஜ்ஜா க்ஷீயதே, மஜ்ஜநி க்ஷீயமாணேऽஸ்தி, ஏவஂ பூர்வஂ பூர்வம்| நநு, ரஸவர்த்மரோதாத் ரஸோ ந ரக்தஸ்ய பஂஹணாயாலஂ, ரக்தாபசயாந்மாஂஸஸ்யாபசய இத்யாதிபூர்வபூர்வதாதுக்ஷீணதயா ஶுக்ரக்ஷயோ யுக்தஃ, கார்யபூதஶுக்ரக்ஷயே பூர்வதாதூநாஂ கதஂ க்ஷயஃ? உச்யதே, ஶுக்ரக்ஷயாத்வாயுஃ குப்யதி; யதுக்தம்– “வாயோர்தாதுக்ஷயாத்கோபோ மார்கஸ்யாவரணேந ச” இதி| ஸ வாயுஃ ஸாந்நித்யாத் மஜ்ஜாநஂ ஶோஷயதி, ஏவஂ பூர்வபூர்வதாதூந்| தஷ்டஂ ச ப்ரத்யாஸந்நதயா கார்யஜநகத்வம்| யதாऽக்நிஸந்தப்தாயோகோலகஸந்நிதாநாதார்த்ரபூபாகஸ்ய ஶோஷஃ, யதா ச மஹாஜலாதாரபரிக்ஷயே தத்ர ப்ரவிஶதாஂ ஜலாஶயாநாஂ பரிக்ஷயஃ||௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பூர்வரூபமாஹ– ஶ்வாஸேத்யாதி| ஸஂஸ்ரவஃ ஷ்டீவநம்| பீநஸஃ ப்ரதிஶ்யாயஃ| மாஂஸபரோ மாஂஸபோஜநேச்சுஃ| ரிரஂஸுஃ ஸ்த்ரியஂ ரந்துமிச்சுஃ; ஏதச்ச வ்யாதிமஹிம்நா மநோதோஷாத்| ததா ஸ்வப்நேஷு காகாதிவாஹநஂ ச பூர்வரூபமேவ| ஶல்லகீ ‘ ஶராரு’ இதி க்யாதா, நீலகண்டோ மயூரஃ| விஜலா நிர்ஜலாஃ| தவோ வநாக்நிஃ| அர்திதாந் அபிபூதாந்| சகாராத்தணகேஶநிபாதாதயோ த்ரஷ்டவ்யாஃ| யதுக்தஂ சரகே– “பூர்வரூபஂ ப்ரதிஶ்யாயோ தௌர்பல்யஂ தோஷதர்ஶநம்| அதோஷேஷ்வபி பாவேஷு காயே பீபத்ஸதர்ஶநம்|| கணித்வமஶ்நதஶ்சாபி பலமாஂஸபரிக்ஷயஃ| ஸ்த்ரீமத்யமாஂஸப்ரியதா ப்ரியதா சாவகுண்டநே|| மக்ஷிகாகுணகேஶாநாஂ தணாநாஂ பதநாநி ச| ப்ராயோऽந்நபாநே, கேஶாநாஂ நகாநாஂ சாதிவர்தநம்|| பதத்த்ரிபிஃ பதங்கைஶ்ச ஶ்வாபதைஶ்சாபிதர்ஷணம்|| ” (ச. சி. அ. ௮) இதி| தத்ர ஶ்வாபதா வ்யாக்ராதயஃ||௩-௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பூர்வரூபமாஹ– ஶ்வாஸேத்யாதி| பவிஷ்யதி உத்பத்யமாநே ஶோஷே ஶ்வாஸாதயோ பவந்தீதி ஸம்பந்தஃ| அங்கஸாதோऽங்கக்லாநிஃ| கபஸஂஸ்ரவஃ கபஷ்டீவநஂ, மதோ தத்தூரபலபக்ஷணாதிவ மநோமோஹஃ, பீநஸஃ ப்ரதிஶ்யாயஃ, ‘காஸஹிக்கா’ இதிஸ்தாநேऽந்யே ‘பாண்டுநித்ரா’ இதி படந்தி, தத்ர பாண்டுஃ பாண்டுதேஹச்சவிஃ| ஸ ச புருஷஃ ஶுக்லநயநோ பவதி| மாஂஸபரோ மாஂஸபக்ஷணகாமஃ| ரிரஂஸுஃ ஸ்த்ரியஂ ரந்துமிச்சுஃ, ஏதச்ச வ்யாதிமஹிம்நா மநோதோஷாத்போத்தவ்யம்| ததா ஸ்வப்நே காகாதிவாஹநஂ ச பூர்வரூபமேவ, ஶல்லகீ கோதாநுகாரீ வஜ்ரஶகலீ ‘ஸேல்லக’ இதி விக்யாதஃ, நீலகண்டோ மயூரஃ, ககலாஸஃ ஸரடஃ ‘கிரகிட’ இதி பூர்வதேஶீயா பாஷந்தே; ஏதே தஂ வாஹநீபூய வஹந்தி| விஜலா நிர்ஜலாஃ| பவநோ வாயுஃ, தவோ தாவாக்நிஃ, அர்திதாந் அபிபூதாந்| சகாராத் கேஶதணாதிநிபாதாதயோ போஜநே க்ராஹ்யாஃ| யதுக்தஂ சரகே– “பூர்வரூபஂ ப்ரதிஶ்யாயோ தௌர்பல்யஂ தோஷதர்ஶநம்| அதோஷேஷ்வபி பாவேஷு காயே பீபத்ஸதர்ஶநம்|| கணித்வமஶ்சாபி பலமாஂஸபரிக்ஷயஃ| ஸ்த்ரீமத்யமாஂஸப்ரியதா ப்ரியதா சாவகுண்டநே|| மக்ஷிகாகுணகேஶாநாஂ தணாநாஂ பதநாநி ச| ப்ராயோऽந்நபாநே கேஶாநாஂ நகாநாஂ சாபிவர்தநம்|| பதத்த்ரிபிஃ பதங்கஶ்ச ஶ்வாபதைஶ்சாபி கர்ஷணம்| ஸ்வப்நே கேஶாஸ்திராஶீநாஂ பஸ்மநஶ்சாதிரோஹணம்|| ஜலாஶயாநாஂ ஶைலாநாஂ வநாநாஂ ஜ்யோதிஷாமபி| ஶுஷ்கதாஂ க்ஷீயமாணாநாஂ பததாஂ சாபி தர்ஶநம்| ப்ராக்ரூபஂ பஹுரூபஸ்ய தஜ்ஜ்ஞேயஂ ராஜயக்ஷ்மணஃ||” இதி| அத்ர ஶ்வாபதா வ்யாக்ராதயஃ||௩-௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

த்ரிரூபஸம்பந்நமாஹ– அஂஸேத்யாதி| அஂஸபார்ஶ்வயோரபிதாபஃ பீடா, அஂஸோ புஜஸ்யோபரிபாகஃ, அபிதாபத்வேநைகஂ ரூபம், ஏவஂ ஸந்தாபேऽபி வாச்யம்| கரபாதயோரித்யத்ர ப்ராண்யங்கத்வாதேகவத்பாவஂ மந்யமாநாஃ காஶ்மீராஃ– ‘தாபஃ பாதகரஸ்ய ச’ இதி படந்தி, ‘கரபாதிகஃ’ இதி ச பாடாந்தரம்| ஏதத்த்ரயஂ ப்ராயோபாவித்வேந சரகேணோக்தஂ, தேநைகாதஶரூபேஷு மத்யேऽந்யதபி த்ரயஂ போத்யம்| ததாச போஜஃ– “காஸோ ஜ்வரோ ரக்தபித்தஂ த்ரிரூபே ராஜயக்ஷ்மணி|” இதி| அந்யே த்வாஹுஃ– ராஜயக்ஷ்மணி யோ ஜ்வரஸ்தஸ்யைதல்லக்ஷணமிதி; ஜேஜ்ஜடஸ்து த்ரிரூபஸம்பத்திமேவ வ்யாக்யாதவாந்||௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

த்ரிரூபஸம்பத்திஂ தர்ஶயந்நாஹ– அஂஸேத்யாதி| அஂஸபார்ஶ்வயோரபிதாபஃ பீடா, அஂஸோ புஜஸ்யோபரிபாகஃ| கரபாதயோரித்யத்ர ப்ராண்யங்கத்வேநைகவத்பாவஂ மந்யமாநாஃ காஶ்மீராஃ ‘தாபஃ பாதகரஸ்ய ச’ இதி படந்தி; ‘ஸந்தாபஃ கரபாதாதிகஃ’ இத்யபரே| ஏதத்த்ரயஂ ப்ராயோபாவித்வேந சரகேணோக்தம்||௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதாநீஂ தஸ்யைவ ஷட்ரூபாணி தர்ஶயிதுமாஹ– பக்தேத்யாதி|௬|

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ராஜயக்ஷ்மணஸ்த்ரைதோஷிகஸ்யைகாதஶரூபாணி விபஜ்ய வ்யாதிப்ரபாவாஜ்ஜாயந்தே, நது ஸந்நிபாதஜ்வரலிங்கவத் ஸர்வதோஷைஃ ஸர்வாணீத்யாஹ– ஸ்வரபேதோऽநிலாதித்யாதி| ஶூலமஂஸபார்ஶ்வயோரேவ, அஂஸபார்ஶ்வயோஃ ஸங்கோச ஏக ஏவ கணநீயஃ| அபக்தச்சந்தோ பக்தாருசிஃ| கண்டஸ்யோத்த்வஂஸஃ கண்டபேதஃ; ‘உத்காஸிகா’ இதி கார்திகஃ||௬-௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தோஷபேதேநைகாதஶரூபாணி தர்ஶயந்நாஹ– ஸ்வரேத்யாதி| ஶூலம் அஂஸபார்ஶ்வயோஃ ஸங்கோச ஏக ஏவ| அபரே ‘ஸஂலோச’ இதி படந்தி, தத்ர ஸஂலோசோ லுஞ்சிதமிவ அஂஸயோஃ பார்ஶ்வயோஶ்ச, தேநைவஂ த்ரீணி; ஜ்வராதீநி சத்வாரி பித்தேந; ஶிரஸஃ பரிபூர்ணத்வஂ கபேநேதி ஶேஷஃ, அபக்தச்சந்தோ போஜநே அஶ்ரத்தா, கண்டஸ்ய சோத்த்வஂஸஃ கண்டபங்கஃ, உத்த்வஂஸ உத்காரிபேதி கார்திகஃ, ஏவஂ சத்வாரி கபேந; ஏவமேகாதஶரூபாணி; ஏவஂ ஷட்ரூபாண்யபி வாதாதிபேதேந ஜ்ஞேயாநி||௬-௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஸாத்யலக்ஷணமாஹ– ஏகாதஶபிரித்யாதி| ஏகாதஶபிரேபிரிதி ஸ்வரபேதாதிபிஃ கண்டோத்த்வஂஸாந்தைஃ| ஷட்பிரிதி ஸுஶ்ருதேந ஷட்ரூபாணி படிதாநி “பக்தத்வேஷோ ஜ்வரஃ ஶ்வாஸஃ காஸஃ ஶோணிததர்ஶநம்| ஸ்வரபேதஶ்ச ஜாயேத ஷட்ரூபஂ ராஜயக்ஷ்மணி||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௧) இதி| “காஸாதிஸாரபார்ஶ்வார்திஸ்வரபேதாருசிஜ்வரைஃ” இதி து கஸ்யசித்தந்த்ரஸ்ய ஷட்ரூபாணி மாதவகரேண லிகிதாநீதி| ஏதாநி சைகாதஶ ரூபாணி ப்ராயோபாவித்வாதுக்தாநி, அந்யதமரூபபரிஹாராத்; ரூபாந்தரயோகேऽப்யேகாதஶத்வஂ ஷட்த்வஂ ச ஸ்யாதேவ, ததாஹி சரகோ நிதாநே ஏகாதஶரூபாணி படித்வா சிகித்ஸிதேऽபி வேகரோதாதிகாரணசதுஷ்டயஜே ப்ரதிகாரணஂ சதுர்தா ஏகாதஶரூபாணி படிதவாந்| யதா– “காஸோஂऽஸதாபோ வைஸ்வர்யஂ ஜ்வரஃ பார்ஶ்வஶிரோருஜா| சர்தநஂ ரக்தகபயோஃ ஶ்வாஸோ வர்சோக்ரஹோऽருசிஃ|| ரூபாண்யேகாதஶைதாநி, யக்ஷ்மணி ஷடிமாநி ச| காஸோ ஜ்வரஃ பார்ஶ்வஶூலஂ ஸ்வரவர்சோக்ரஹோऽருசிஃ||” (ச. சி. அ. ௮) இதி| ஏகாதஶவசநேநைவஂ போதயதி– ஸம்பூர்ணே யக்ஷ்மண்யேகாதஶைவ ரூபாணி பவந்தீதி| ஜஹ்யாதிதி ‘ பலமாஂஸக்ஷதே ஸதி’ இதி ஶேஷஃ| ததாச சரகஃ– “வாதவ்யாதிரபஸ்மாரீ குஷ்டீ ப்ரத்நீ சிரஜ்வரீ| குல்மீ ச மதுமேஹீ ச ராஜயக்ஷ்மீ ச யோ நரஃ|| அசிகித்ஸ்யா பவந்த்யேதே பலமாஂஸபரிக்ஷயாத்| ஸ்வல்பேஷ்வபி விகாரேஷு பிஷகேதாந் விவர்ஜயேத்||” (ச. இ. அ. ௯) இதி| ஸர்வைரித்யாதி| நநு, ஸர்வரூபாண்யேகாதஶ, ஏகாதஶாநாமர்தஂ ஸார்தபஞ்ச பவந்தி, தத்ர கதமஸ்ய ரூபஸ்யார்தத்வஂ கிம்பூதஂ வா பவதி? உச்யதே– ஏகஸ்ய ருபஸ்யார்தத்வாஸம்பவே ஷட்பஞ்சரூபயோருத்கஷ்டத்வாத் ஷட்ரூப ஏவார்தோ க்ராஹ்யாஃ| லிங்கைர்யுக்த இதி ஸம்பந்தஃ| அதோऽந்யதேதி பலமாஂஸக்ஷயாபாவே ஸதி| மஹாஶநஂ க்ஷீயமாணமித்யேகமஸாத்யலக்ஷணம், அரிஷ்டரூபத்வாத்; அதீஸாரபீடிதமிதி த்விதீயஂ, யக்ஷ்மிணோ மலாயத்தஜீவிதஸ்யோக்தத்வாத்; ஶூநமுஷ்கோதரமிதி ததீயஂ, முஷ்கஶோதஸ்ய விரேகஸாத்யத்வேந விருத்தோபக்ரமத்வாத்| ஶுக்லேத்யாதி| ஶுக்லாக்ஷத்வாதயஃ ஏகைகஶோऽஸாத்யலக்ஷணாநி||௮-௧௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பஹுரூபோ ராஜயக்ஷ்மாऽஸாத்யஸ்தமாஹ– ஏகாதஶபிரிதி| ஏதைரிதி ஸ்வரபேதோऽநிலாச்சூலமித்யாதிகைரேகாதஶபிஃ| ஷட்பிர்வாபீதி பக்தத்வேஷோ ஜ்வர இத்யாதிபிஃ ஷட்பிஃ, அபிஶப்தாத் த்ரிபிர்வா அஂஸபார்ஶ்வாபிதாபஶ்சேத்யாதிகைஃ, ஸமந்விதஂ ஜஹ்யாத் த்யஜேத்| ஶோஷாந்விதஂ புருஷஂ யக்ஷ்மிணமிதி ஶேஷஃ| வஹ்நிமாஂஸபலக்ஷயே ஸதீதி போத்யம்| அஸாத்யலக்ஷணமாஹ– ஸர்வைரிதி ஸர்வைஃ ஏகாதஶபிஃ| நநு, ஸர்வாணி ரூபாண்யேகாதஶ, ஏகாதஶாநாமர்தஂ ஸார்தபஞ்ச பவந்தி, தத்ர கதமரூபஸ்யார்தத்வஂ கிம்பூதஂ வா பவதி? உச்யதே– ஏகஸ்ய ரூபஸ்யார்தாஸம்பவே ஷட்பஞ்சரூபயோரர்தயோருத்கஷ்டத்வாத் ஷட்ரூபமத்ரார்தோ க்ராஹ்யஃ| ஏதைர்லிங்கைர்மாஂஸபலக்ஷயைர்யுக்தோ வர்ஜ்ய இதி ஸம்பந்தஃ| மாஂஸபலயோஃ க்ஷயைஃ| க்ஷயலிங்காநி ஸுஶ்ருதேநோக்தாநி| தத்யதா– “மாஂஸக்ஷயேऽஸ்திகண்டோபஸ்தோருவக்ஷஃகக்ஷாபிண்டிகோதரக்ரீவாஶுஷ்கதா ரூக்ஷதா ஸாதோ காத்ராணாஂ தமநீஶைதில்யஂ ச” இதி| பலம் ஓஜஃ| “மூர்சா மாஂஸக்ஷயோ மோஹஃ ப்ரலாபோऽஜ்ஞாநமேவ ச| பூர்வோக்தாநி ச லிங்காநி மரணஂ ச பலக்ஷயே” இதி| அபரே மாஂஸபலக்ஷயே இதி படந்தி, தத்ர மாஂஸபலக்ஷயே ஸதீதி யோஜ்யம்| அதோऽந்யதேதி மாஂஸபலக்ஷயேऽஸதீதி| ஏதேந பலமாஂஸாக்நியுக்தஃ ப்ரத்யாக்யேய சிகித்ஸ்யஃ ஸர்வரூபோऽபி| அபரமஸாத்யலக்ஷணமாஹ– மஹாஶநமிதி|– மஹாஶநஂ பஹ்வஶநமபி க்ஷீயமாணஂ மாஂஸபலாப்யாஂ க்ஷீணமரிஷ்டத்வாத்| அதீஸாரநிபீடிதஂ அதீஸாரயுக்தம்| உக்தஂ ச– “மலாயத்தஂ பலஂ புஂஸாஂ ஶுக்ராயத்தஂ து ஜீவிதம்| தஸ்மாத்யத்நேந ஸஂரக்ஷேத்யக்ஷ்மிணோ மலரேதஸீ” இதி; ஶூநமுஷ்கோதரஂ ஶோபயுக்தஂ முஷ்க உதரஂ ச யஸ்ய தஂ; முஷ்கஶோதஸ்ய விரேகஸாத்யத்வேந விருத்தோபக்ரமத்வாத்| மஹாஶநஂ க்ஷீயமாணமித்யேகமஸாத்யலக்ஷணம், அதீஸாரநிபீடிதமிதி த்விதீயஂ, ஶூநமுஷ்கோதரமிதி ததீயம்| அபரமபி வர்ஜ்யமாஹ– ஶுக்லாக்ஷமித்யாதி| கச்ச்ரேண பஹுமேஹந்தமிதி கஷ்டேந பஹுதரஂ மேஹந்தஂ ‘மலம்’ இதி ஶேஷஃ| ஏதேநாஹாரஸ்ய மலபாவஃ கதிதஃ| யஸ்ய சாதிஶயோ மலோ நிஷ்பத்யதே தஸ்ய மாஂஸரக்தக்ஷயோ பவதி, ஸ புநரஸாத்யஃ ஸ்யாத்| இத்தம்பூதஂ நரஂ ஶுக்லாக்ஷத்வாத்யுபத்ரவஸஹிதஂ யக்ஷ்மா ஹந்தீதி ஸம்பந்தஃ| இஹேத்யஸ்மிந் ஶாஸ்த்ரே| ஶுக்லாக்ஷத்வாதய ஏகைகஶோऽப்யலக்ஷணாநி போத்தவ்யாநி||௮-௧௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

சிகித்ஸ்யத்வமாஹ– ஜ்வரேத்யாதி| உபக்ரமேத் சிகித்ஸேத்| அகஶமித்யநேந வயஃஸ்தோऽபி ப்ரத்யாக்யாயோபக்ரம்யத இதி ஸூச்யதே| யதுக்தமந்யத்ர– “பரஂ திநஸஹஸ்ரஂ து யதி ஜீவதி மாநவஃ| ஸுபிஷக்பிருபக்ராந்தஸ்தருணஃ ஶோஷபீடிதஃ||” இதி||௧௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அத சிகித்ஸ்யமாஹ– ஜ்வரேதித்யாதி| உபக்ரமேதிதி| உபக்ரமேத் சிகித்ஸேத்| அகஶமித்யநேந வயஸ்தோऽபி ப்ரத்யாக்யாயோபக்ரம்ய இதி ஸூச்யதே| யதுக்தமந்யத்ர– “பரஂ திநஸஹஸ்ரஂ து யதி ஜீவதி மாநவஃ| ஸுபிஷக்பிருபக்ராந்தஸ்தருணஃ ஶோஷபீடிதஃ” இதி||௧௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வ்யவாயாதிஜநிததாதுஶோஷணமாத்ரேண ராஜயக்ஷ்மத்வஂ நிரஸ்யந்நாஹ– வ்யவாயேத்யாதி| யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே– “கேஷாஞ்சிதேவஂ ஶோஷோ ஹி காரணைர்பேதமாகதஃ| ந தத்ர தோஷலிங்காநாஂ ஸமஸ்தாநாஂ நிபாதநம்|| க்ஷயா ஏவ ஹி தே ஜ்ஞேயாஃ ப்ரத்யேகஂ தாதுஸங்க்ஷயாத்|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௧) இதி| வத்தஸ்ய பாவோ வார்தக்யமிதி ஸ்வார்தே க்ய(ஷ்ய)ஞ்” இதி கார்திகஃ||௧௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

வ்யவாயாதிஜநிதஶோஷமாத்ரேண ராஜயக்ஷ்மத்வஂ நிரஸ்யந்நாஹ– வ்யவாயேத்யாதி| வ்யவாயஃ ஸ்த்ரீஸேவா, ஶோகஃ புத்ராதிவியோகேந சித்தோத்வேகஃ, வார்தக்யஂ வத்தத்வஂ, வ்யாயாமஃ ஶரீராயாஸஜநநஂ, அத்வா தீர்கமார்காடநஂ, வ்ரணஂ க்ஷதம், உரஃக்ஷதமுரோந்தரபிகாதஜநிதவ்ரணம்| யக்ஷ்மணோ லக்ஷணைரிதி தல்லிங்கைஃ, ந து யக்ஷ்ம வை; யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே– “கேஷாஞ்சிதேவஂ ஶோஷோ ஹி காரணைர்பேதமாகதஃ| ந தத்ர தோஷலிங்காநாஂ ஸமஸ்தாநாஂ நிபாதநம்|| க்ஷயா ஏவ ஹி தே ஜ்ஞேயாஃ ப்ரத்யேகஂ தாதுஸங்க்ஷயாத்” இதி||௧௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வ்யவாயஶோஷிணோ லக்ஷணமாஹ– வ்யவாயேத்யாதி| ஶுக்ரஸ்ய க்ஷயலிங்கைரிதி ஸுஶ்ருதோக்தைஃ| தத்யதா– “ஶுக்ரக்ஷயே மேட்ரவஷணவேதநா, அஶக்திர்மைதுநே, சிராத்வா ப்ரஸேகஃ, ப்ரஸேகே சால்பரக்தஶுக்ரதர்ஶநம்|” (ஸு. ஸூ. அ. ௧௫) இதி||௧௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

வ்யவாயஶோஷிணோ லக்ஷணமாஹ– வ்யவாயேத்யாதி| ஶுக்ரக்ஷயலிங்கைரிதி ஸுஶ்ருதோக்தைஃ “ஶுக்ரக்ஷயே மேட்ரவஷணவேதநாऽஶக்திர்மைதுநே சிராத்வா ப்ரஸேகஃ, ப்ரஸேகே சால்பஶுக்ரதர்ஶநஂ ரக்தஸ்ய ச” இதி| யதாபூர்வஂ தாதவஃ க்ஷீயந்தே; தத்ர ஶுக்ரஸ்ய பூர்வோ மஜ்ஜா, மஜ்ஜ்ஞோऽஸ்தி அஸ்த்நோ மேதஃ மேதஸோ மாஂஸஂ மாஂஸஸ்ய ரக்தமித்யேவஂ பரஂ யதி ஸ்த்ரீப்யோ ந நிவர்ததே||௧௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஶோகஶோஷிணோ லக்ஷணமாஹ– ப்ரத்யாநேத்யாதிநா| ஶோகஶோஷ்யபி தாதஶ இதி ஶுக்ரஸ்ய க்ஷயலக்ஷணவ்யதிரிக்தேந ஶுக்ரஶோஷலிங்கேந யுக்தஃ; யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே– “விநா ஶுக்ரக்ஷயகதைர்விகாரைருபலக்ஷிதஃ|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௧) இதி|௧௬|–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஶோகஶோஷமாஹ– ப்ரத்யாநஶீலஃ சிந்தாபரஃ, ஸ்ரஸ்தாங்கஃ அவஸந்நகாத்ரஃ, தாதஶ இதி பாண்டுதேஹஃ| ஶுக்ரக்ஷயலக்ஷணவ்யதிரிக்தைஃ ஶுக்ரஶோஷிலக்ஷணைர்யுக்தஃ|௧௬|–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வார்தக்யஶோஷிணோ லக்ஷணமாஹ– ஜரேத்யாதி| கம்பநஃ கம்பயுக்தஃ| பிந்நஸ்ய ஸ்புடிதஸ்ய காஂஸ்யபாத்ரஸ்ய ஹதஸ்ய தண்டாதிநேவ ஸ்வரோ யஸ்ய ஸ ததா| ஷ்டீவதி ஶ்லேஷ்மணா ஹீநமிதி ஶ்லேஷ்மஹரணாய யத்நே கதேऽபி ந ஶ்லேஷ்மநிஃஸரணம் | ஶுஷ்கரூக்ஷமலச்சவிரிதி ஶுஷ்கரூக்ஷே யதாக்ரமஂ மலச்சவீ யஸ்ய ஸ ததா||௧௬-௧௭||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஜராஶோஷிணமாஹ– ஜரேத்யாதி| மந்தஶப்தோ வீர்யாதிபிஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| வீர்யஂ ஶக்திஃ, பலமோஜோ ஹதி ஸ்திதஂ ஸப்ததாதூநாஂ தாம| கம்பநஃ கம்பயுக்தஃ| பிந்நஸ்ய ஸ்புடிதஸ்ய காஂஸ்யபாத்ரஸ்ய தண்டாதிநா ஹதஸ்யேவ ஸ்வரோ யஸ்ய ஸ ததா| ஷ்டீவதி ஶ்லேஷ்மணா ஹீநமிதி ஶ்லேஷ்மஹரணாய பலே கதேऽபி ந ஶ்லேஷ்மநிஃஸரணம்| அருசிபீடித இதி புநரரோசகக்ரஹணமத்யந்தமரோசகதாக்யாபநார்தம்| ஸம்ப்ரஸ்ருதஶப்த ஆஸ்யாதிபிஃ ஸம்பத்யதே| ஆஸ்யஂ முககுஹரம், அக்ஷி லோசநம்| ஶுஷ்கரூக்ஷமலச்சவிரிதி ஶுஷ்கரூக்ஷே யதாக்ரமஂ மலச்சவீ யஸ்ய ஸ ததா||௧௬-௧௭||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அத்வஶோஷிணோ லக்ஷணமாஹ– அத்வேத்யாதி| ஸம்பஷ்டஸ்யேவ பர்ஜிதஸ்யேவ பருஷா சவிஃ வர்ணோ யஸ்ய ஸ ததா| ப்ரஸுப்தஃ ஸ்பர்ஶாநபிஜ்ஞஃ| க்லோம பிபாஸாஸ்தாநஂ ஹதயே, க்லோமஸ்தாநே தால்விதி பாடாந்தரம்||௧௮||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அத்வஶோஷிணமாஹ– ஸ்ரஸ்தாங்க இதி| ஸ்ரஸ்தாங்கஃ ஶிதிலகாத்ரஃ| ஸம்பஷ்டஸ்யேவ பர்ஜிதஸ்யேவ சவிர்வர்ணோ யஸ்ய ஸ ததா| ப்ரஸுப்தகாத்ராவயவ இதி ப்ரஸுப்தஃ ஸ்பர்ஶாநபிஜ்ஞஃ அகர்மண்யஃ ஶரீரப்ரதேஶோ யஸ்ய ததோக்தஃ| ஶுஷ்கஶப்தஃ க்லோமாதிபிஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே, க்லோம பிபாஸாஸ்தாநஂ ஹதயே, க்லோமஸ்தாநே தால்விதி பாடாந்தரம்| யத்யபி யதோத்தேஶஂ ஜராஶோஷ்யநந்தரஂ வ்யாயாமஶோஷீ வாச்யோ நாத்வஶோஷீ, ததாऽப்யத்வஶோஷிணோ லக்ஷணாநாஂ வ்யாயாமஶோஷிண்யதிதேஶாத் பூர்வமத்ராத்வஶோஷீ நிர்திஷ்டஃ| யத்யேவஂ தர்ஹி வ்யாயாமஶோஷிலக்ஷணாந்யேவ குதோऽத்வஶோஷிணி நாதிதிஶ்யந்தே| ஸத்யம், உரஃக்ஷதலிங்காநாமதிகாநாஂ வ்யாயாமஶோஷிணி ஸத்பாவாத்| அதோத்தேஶ ஏவாத்வஶோஷீ கஸ்மாந்நாதாவுக்த இதி சேத்– சந்தோநுரோதாத்| கேசிதத்ர தடஙகபலபாருஷ்யாரதிதோதநைரிதி படந்தி தத்ராபி ஸ ஏவார்தஃ||௧௮||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வ்யாயாமஶோஷிணோ லக்ஷணமாஹ– வ்யாயாமேத்யாதி| ஏபிரிதி ஸ்ரஸ்தாங்கத்வாதிபிரத்வஶோஷலக்ஷணைஃ, அத்வநோ வ்யாயாமமாத்ரஸாமாந்யாத்| பூயிஷ்டம் அத்யர்தம், அத்வஶோஷேऽல்பாநி லக்ஷணாநி, வ்யாயாமஜே து மஹாந்தீத்யர்தஃ| ததா ‘உரஃக்ஷதகதைர்லிங்கைஃ ஸஂயுக்தஃ க்ஷதவர்ஜிதைஃ’ இதி ஸுகமஃ பாடஃ| கதாதரஸ்து– “லிங்கைருரஃக்ஷதகதஃ ஸஂயுக்தஶ்ச க்ஷதஂ விநா|” இதி படதி, வ்யாசஷ்டே ச– உரஃக்ஷதேந வ்யாயாமபாராத்யயநத்ருதயாநாதிஹேதுநா யஃ கதஃ ஶோஷஃ ஸோऽப்யேபிரேவாத்வஶோஷலிங்கைர்பூயிஷ்டஂ ஸஂயுக்தஃ, க்ஷதஂ க்ஷதகார்யஂ விநா| க்ஷதகார்யஂ து ஸுஶ்ருதே யதா– “தஸ்யோரஸி க்ஷதே ரக்தஂ பூயஃ ஶ்லேஷ்மா ச கச்சதி|” இத்யாரப்ய “பிந்நவர்ணஸ்வரோ நரஃ|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௧) இத்யந்தமேதாந்யேவ லக்ஷணாநி க்ஷதேऽதிகாநி, உரஃக்ஷதகாரணவ்யாயாமபாராதிகதஶோஷஸ்ய லக்ஷணமேவ பூயிஷ்டஂ யத்ததேவோரஃக்ஷதகாரணமாத்ரத்வாதத்வநோऽபீத்யர்தஃ| அதவா க்ஷதஂ விநா வ்ரணஂ விநா, உரஃக்ஷதநிமித்தபாராத்யயநாதிநாऽமாத்ரேண யஃ கதஃ ஶோஷஃ ஸோऽப்யேபிரேவாத்யர்தாத்வஶோஷலிங்கைஃ ஸமந்வித இதி ப்ரகதேந ஸம்பந்தஃ; ஸவ்ரணஸ்ய து வக்ஷ்யமாணமேவ லக்ஷணமிதி||௧௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

வ்யாயாமஶோஷிணோ லக்ஷணமாஹ– வ்யாயாமேத்யாதி| ஏபிரிதி| ஸ்ரஸ்தாங்கத்வாதிபிரநந்தரோக்தைரேவாத்வப்ரஶோஷிலக்ஷணைஃ; பூயிஷ்டமத்யர்தம், அத்வஶோஷே அல்பாநி லிங்காநி வ்யாயாமஜே து மஹாந்தீத்யர்தஃ| ‘ஸ ஏவோரஃக்ஷதகதைஃ ஸம்ப்ரயுக்த’ இதி ஸுகமஃ பாடஃ| கதாதரஸ்து– ‘ லிங்கைருரஃக்ஷதகதஃ ஸஂயுக்தஶ்ச க்ஷதஂ விநா’ இதி படதி; வ்யாசஷ்டே ச– உரஃக்ஷதேந வ்யாயாமபாராத்யயநத்ருதபஷ்டயாநாதிஹேதுநா யஃ கதஃ ஶோஷஃ ஸோऽப்யேபிரேவாத்வஶோஷலிங்கைர்பூயிஷ்டஂ ஸஂயுக்தஃ| க்ஷதஂ விநா க்ஷதகார்யஂ விநா, க்ஷதகார்யஂ து ஸுஶ்ருதே யதா– “தஸ்யோரஸி க்ஷதே ரக்தஂ பூயஃ ஶ்லேஷ்மா ச கச்சதி| “காஸமாநஶ்சர்தயேச்ச பீதரக்தாஸிதாருணம்|| ஸந்தப்தவக்ஷாஃ ஸோऽத்யர்தஂ தூயநாத்பரிதாம்யதி|| துர்கந்தோச்ச்வாஸவதநோ பிந்நவர்ணஸ்வரோ நரஃ” இதி||௧௯||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

காரணத்ரயேண வ்ரணஶோஷிணமாஹ– ரக்தக்ஷயாதித்யாதி| வேதநா வ்ரணவேதநாஃ, தாபிர்பயஶோகவந்மநஃக்ஷோபாத்வாதப்ரகோபாதேவ ஶோஷஃ| ஸ சாஸாத்யதம இதி ஸ்வார்திகஸ்தமப், யதா “யுதிஷ்டிரஃ ஶ்ரேஷ்டதமஃ குரூணாம்|” இதி| அத்ரேஷ்டநைவாதிஶாயிகப்ரத்யயேந ப்ரஶஸ்ததமத்வஸ்ய ப்ரதிபாதிதத்வாத்; அதவா யாப்யாபேக்ஷயாऽஸாத்யதமஶப்தேந ப்ரத்யாக்யேய உச்யதே, யாப்யஸ்யாப்யஸாத்யரூபத்வாத்| நநு, ஏவஂ ஸதி “கஶாநாஂ வ்ரணஶோஷிணாம்| பஂஹணீயோ விதிஃ கார்யஃ” (ஸு. சி. அ. ௧) இதி ஸுஶ்ருதேநைவோக்தஂ சிகித்ஸிதஸ்தாநே விருத்யதே? உச்யதே– ப்ரபலஶோஷே ப்ரத்யாக்யேயத்வஂ, நாதிப்ரபலே து சிகித்ஸாவிதாநமிதி ஸமர்தநீயம்| சந்த்ரிகாகாரஸ்து ‘ஸ சாஸாத்யதமஃ ஸ்மதஃ’ இத்யஸ்ய ஸ்தாநே “யாப்யாஸாத்யதமஸ்து ஸஃ” இதி படதி, சிகித்ஸாயாஂ பஂஹணவிதேரபிதாநாதிதி||௨௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

வ்ரணஶோஷிணமாஹ– ரக்தேத்யாதி| ரக்தாதிஸ்ருதேஃ, வேதநாஃ வ்ரணவேதநாஃ, தாபிரபி பயஶோகவந்மநஃக்ஷோபாத்வாதப்ரகோபாதேவ ஶோஷஃ; ஸ சாஸாத்யதமஃ, அத வா யாப்யாபேக்ஷயா அஸாத்யதமஃ; அஸாத்யதமஶப்தேந ப்ரத்யாக்யேய உச்யதே, யாப்யஸ்யாப்யஸாத்யரூபத்வாத்| ஏவஂ ஸதி “கஶாநாஂ வ்ரணஶோஷிணாம்| பஂஹணீயோ விதிஃ கார்யஃ” இதி ஸுஶ்ருதேநைவோக்தம்| ததா ச ப்ரபலஶோஷே ப்ரத்யாக்யேயத்வஂ, நாதிப்ரபலே சிகித்ஸாவிதாநமிதி||௨௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஶோஷநிதாநேநைவ ஸாஹஸாதிநா உரஃக்ஷதஸ்ய ஸம்பவாத், உரஃக்ஷதேநாபி ஶோஷஸம்பவாத், ஶோஷாதிகாரே ஸநிதாநமுரஃக்ஷதமாஹ– தநுஷேத்யாதி| ஆயஸ்யத இதி ஆயாஸஂ குர்வதோ ‘நரஸ்ய’ இதி ஶேஷஃ, ‘ஆயம்யதஃ’ இதி பாடாந்தரே விஸ்தீர்யமாணஹதயஸ்ய| தம்யஂ தமநார்ஹஂ வஷாதிகமேவ பலவந்தமித்யர்தஃ| அந்யஂ வா கஜோஷ்ட்ராதிகஂ, நிகஹ்ணதஃ விதாரயதஃ| ஶிலா தீர்கஶிலா, அஶ்மா ததிதரப்ரஸ்தரகண்டஃ, நிர்காதோऽஸ்த்ரவிஶேஷஃ, கிஂவா நிர்காதஃ ஶிலாதீநாஂ ப்ரேரணவிஶேஷோऽதிபலஸம்பாதிதஃ| நிக்நதஃ பராந் ஶத்ரூந் தாடயதஃ| அதீயாநஸ்ய படதஃ| மஹாநதீஸ்தரத இதி ‘பாஹுப்யாம்’ இதி ஶேஷஃ| தூர்ணஂ ஶீக்ரம்| ததாऽந்யைஃ கர்மபிஃ க்ரூரைர்மல்லயுத்தாதிபிரப்யாஹதஸ்ய, க்ரூரைரித்யத்ர ஶூரைரிதி ஶத்ருபிரித்யந்யே| ஏஷாஂ காரணாநாஂ மத்யே கிஞ்சிந்நிகிலதேஹஸ்யாயாஸகரஂ, கிஞ்சிதுரஸ ஏவேதி போத்தவ்யம்| வ்யாதிரிதி உரஃக்ஷதலக்ஷணஃ; அதவா வ்யாதிர்வாயுஃ, ‘தோஷா அபி வ்யாதிஶப்தஂ லபந்த’ இத்யாகமாதிதி ஜேஜ்ஜடஃ| உரோ விபஜ்யதே பஜ்யத இவ, பித்யதே விதார்யதே விபஜ்யதே த்விதா க்ரியத இவ; ‘விதஹ்யதே’ இதி பாடாந்தரமஸங்கதஂ, காரணாபாவாத் டீகாகாரைரவ்யாக்யாதத்வாச்ச| வீர்யஂ ஶக்திஃ| பலஂ மாஂஸோபசயஃ| ‘விட்பேதோऽக்நிவதாதபி’ இதி பாடாந்தரே அக்நிவதாத்தேதோர்விட்பேதோ பவதீத்யர்தஃ; அபிஶப்தாத் வ்யாதிமஹிம்நா விநாऽப்யக்நிவதாத்விட்பேதோ பவதீத்யாஹுஃ| துஷ்டோ வ்யாபந்நஃ; ததேவ விவணோதி– ஶ்யாவ இத்யாதி| விக்ரதிதோ விஶேஷேண க்ரந்திலஃ, ‘விபத்த’ இதி ஜேஜ்ஜடஃ| ஸ புருஷஃ, க்ஷதீ உரஃக்ஷதவாந், க்ஷீயதே தாதுஶோஷமாப்நோதி| ந கேவலஂ க்ஷதாதேவ க்ஷீயதே, கிஂ தர்ஹி ஸ்த்ரீஸேவாதிநா ஶுக்ரௌஜஸோஃ க்ஷயாதபீத்யாஹ– ததேத்யாதி||௨௧-௨௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸநிதாநமுரஃக்ஷதமாஹ– தநுஷேத்யாதி| ஆயஸ்யதஃ ஆயாஸஂ குர்வதஃ, ‘நரஸ்ய’ இதி ஶேஷஃ| ‘ஆயம்யத’ இதி பாடாந்தரே விஸ்தார்யமாணஹதயஸ்ய| தம்யஂ தமநார்ஹஂ வஷாதிகமேவ பலவத்தரமித்யர்தஃ, அதவா கஜோஷ்ட்ராதிகஂ; நிகஹ்ணதோ விதாரயதஃ| ஶிலா தீர்கபாஷாணஃ; அஶ்ம ததிதரப்ரஸ்தரகண்டஃ, நிர்காதோऽஸ்த்ரவிஶேஷஃ, கிஂ வா ஶிலாதிநா ப்ரேரணவிஶேஷோऽதிபலஸம்பாதிதஃ| தாந் க்ஷிபதஃ| பராந் ஶத்ரூந்| அதீயாநஸ்ய உச்சைஃ படதஃ| தூரஂ வா வ்ரஜதோ த்ருதமிதி ஶீக்ரஂ தூரஂ கச்சதஃ| மஹாநதீஂ தரதஃ ‘பாஹுப்யாம்’ இதி ஶேஷஃ| தூர்ணஂ ஶீக்ரமதிநத்யதஃ| அந்யைஃ கர்மபிஃ க்ரூரைரிதி மல்லயுத்தாதிபிரப்யாஹதஸ்ய, ஶூரைரிதி ஶத்ருபிரித்யந்யே| விக்ஷதே விதாரிதே, வக்ஷஸி ஹதி| வ்யாதிரிதி உரஃக்ஷதலக்ஷணஃ, அதவா வ்யாதிர்வாயுஃ, தோஷா அபி வ்யாதிஶப்தஂ லபந்தே இத்யாகமாதிதி ஜேஜ்ஜடஃ| பலவாந் ஸமுதீர்யதே உத்கட உத்பத்யதே| உரஃக்ஷதக்ஷீணத்வேऽபரமபி காரணமாஹ– ஸ்த்ரீஷ்வித்யாதி| ரூக்ஷஂ சணகாதிஃ, அல்பஂ ஸ்தோகஂ, ப்ரமிதமகாலபோஜநம்| உரோ விருஜ்யதே ருஜ்யத இவ பித்யத இவ ஶூலேந, விபஜ்யதே த்விதா க்ரியத, இவ ‘விதஹ்யதே’ இதி பாடாந்தரம்| வீர்யஂ ஶக்திஃ, பலஂ மாஂஸோபசயலக்ஷணஂ, வர்ணோ கௌராதிஃ, வ்யதா அங்காநாஂ, மநோதைந்யஂ மநோக்லாநிஃ, அக்நிவதோऽக்ந்யபாவஃ, ‘விட்பேதோऽக்நிவதாதபி’ இதி படந்தி வ்யாக்யாநயந்தி ச– அக்நிவதாத்தேதோர்விட்பேதோ பவதீத்யர்தஃ; அபிஶப்தாத்வாயாதிமஹிம்நா விநாऽப்யக்நிவதாத் விட்பேதோ பவதீத்யாஹுஃ| துஷ்டோ வ்யாபந்நஃ, விக்ரதிதோ விஶேஷாத் க்ரந்திலஃ, விநிபத்த இதி ஜேஜ்ஜடஃ| கபஃ ஸாஸ்ரஃ ப்ரவர்ததே இதி ருதிரயுக்தஂ கபஂ ஷ்டீவதே, ‘ஸாஸ்ரம்’ இத்யத்ர ‘ஸாந்த்ர’ இதி பாடாந்தரஂ, தத்ர ஸாந்த்ரோ கநஃ| ஏபிஃ காரணைஃ, ஸக்ஷதஃ க்ஷதவாந்; ‘ஸ தத’ இதி பாடே ஸ புருஷஃ, தத உரஃக்ஷதாத்; அத்யர்தஂ க்ஷீயதே தாதுஶோஷமாப்நோதீத்யர்தஃ| ந கேவலஂ க்ஷதாதேவ க்ஷீயதே கிஂ தர்ஹி ஸ்த்ரீஸேவாதிநா ஶுக்ரௌஜஸோஃ க்ஷயாதபி||௨௧-௨௮||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பூர்வரூபமாஹ– அவ்யக்தமித்யாதி| தஸ்ய க்ஷதஸ்ய லக்ஷணமவ்யக்தமப்ரகடம்||௨௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பூர்வரூபமாஹ– க்ஷதக்ஷீணயோரஸாதாரணஂ லக்ஷணமிதம்| தஸ்ய க்ஷதஸ்ய லக்ஷணமவ்யக்தமப்ரகடம்||௨௯||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

க்ஷதக்ஷீணயோரஸாதாரணலக்ஷணமாஹ– உரோருகித்யாதி| வைஶேஷிகோ விஶிஷ்டஃ காஸஃ; ஸ ச விஶேஷ உக்தோ துஷ்டஶ்யாவாதிகபஸஂயுக்தத்வஂ; கிஂவா வைஶேஷிக உத்பூதஃ| க்ஷத இதி சேதஃ| க்ஷீணே இதி க்ஷயே இத்யர்தஃ| ஸரக்தமூத்ரத்வம் ஆலோஹிதமூத்ரதா||௩௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

க்ஷதக்ஷீணயோரஸாதாரணமாஹ– உரோருகித்யாதி| க்ஷதே உரஃக்ஷதே| காஸோ வைஶேஷிக இதி விஶிஷ்டஃ காஸஃ க்ஷீணகாஸாபேக்ஷயா அதிக இத்யர்தஃ| க்ஷீணஸ்ய ரூபமாஹ– க்ஷய இதி| ஶுக்ரௌஜஸோஃ க்ஷயே து ஸரக்தமூத்ராதிருபத்ரவஃ| வைஶேஷிகஃ விஶிஷ்டஃ காஸ இதி அஸ்மிந் லக்ஷணே ஸம்பத்யதே||௩௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

தயோஃ ஸாத்யலக்ஷணமாஹ– அல்பேத்யாதி||௩௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

உரஃக்ஷதே ஸாத்யயாப்யாஸாத்யத்வமாஹ– அல்பேத்யாதி| அல்பலிங்கஸ்ய அல்பலக்ஷணஸ்ய||௩௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீவிஜரக்ஷிதகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ ராஜயக்ஷ்மக்ஷதக்ஷீணநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௧௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதி ஶ்ரீவைத்யவாசஸ்பதிகதே ஆதங்கதர்பணே நிதாநவ்யாக்யாநே ராஜ்யக்ஷ்மநிதாநம்||௧௦||