೯. ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಾಣ್ಡುರೋಗವದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಪಿತ್ತಜನ್ಯತ್ವಾತ್ತದನನ್ತರಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನಮಾಹ– ಘರ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಘರ್ಮ ಆತಪಃ| ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ತೀಕ್ಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಮರಿಚಾದಿ, ಉಷ್ಣೋಽಗ್ನಿತಾಪಃ, ಕ್ಷಾರೋ ಯವಕ್ಷಾರಾದಿಃ, ಘಣ್ಟಾಪಾಟಲ್ಯಾದಿಕೃತಶ್ಚ; ವಿದಗ್ಧಂ ಕುಪಿತಮ್| ಸ್ವಗುಣೈರಿತಿ ‘ಪಿತ್ತಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ದ್ರವಂ ಪೂತಿ’ ಇತ್ಯಾದಿಭಿಃ, ವಿದಹತಿ ಕೋಪಯತಿ ಸ್ವಗುಣೈರೇವ, “ವಿದಾಹಶ್ಚಾಸ್ಯ ರಕ್ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತವತ್” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೧) ಇತ್ಯುಕ್ತೇಃ| ತತಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ನಿಃಸರತಿ, ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಂ ಚ ಧಾತುರೂಪಂ; ನತು ಕೇವಲಂ ರಕ್ತಂ, ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಿತಿ ವ್ಯಪದೇಶಾನುಪಪತ್ತೇಃ| ಅಥ ಪಿತ್ತೇನ ದುಷ್ಟಂ ರಕ್ತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ತದಾ ಪಿತ್ತರಕ್ತಮಿತಿ ವ್ಯಪದೇಶಃ ಪ್ರಸಜ್ಯೇತ, ಏತೇನ ರಕ್ತಂ ಚ ಪಿತ್ತಂ ಚೇತಿ ದ್ವನ್ದ್ವಸಮಾಸಾನ್ನಿರುಕ್ತಿರುಕ್ತಾ ಸುಶ್ರುತೇನ| ನನು, ಚರಕೇ ‘ರಾಗಪರಿಪ್ರಾಪ್ತಂ ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮ್’ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ತೇನ ರಕ್ತಂ ಚ ತತ್ ಪಿತ್ತಂ ಚೇತಿ ಕರ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸೇನ ನಿರುಕ್ತಿರುಕ್ತಾ| ಅತ್ರ ಚ ಕಾರಣತ್ರಯಮುಕ್ತಮ್| ಯದಾಹ– “ಸಂಯೋಗಾದ್ದೂಷಣಾತ್ತತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ಗನ್ಧವರ್ಣಯೋಃ| ರಕ್ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಮಾಖ್ಯಾತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಮನೀಷಿಭಿಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೪) ಇತಿ, ತತ್ಕಥಂ ನ ವಿರೋಧಃ? ನೈವಮ್, ಅತ್ರಾಪಿ ರಕ್ತಪ್ರವೃತ್ತೇಃ, ದುಷ್ಟಂ ಹಿ ರಕ್ತಂ ಪಿತ್ತೇ ರಾಗಮಾದಧತ್ತತ್ಸಂಸರ್ಗಿ ರಕ್ತಂ ಸ್ವಯಮಪಿ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಇತಿ ಪೂರ್ವ ಏವಾರ್ಥಃ| ತೇನ ರಕ್ತಂ ಚ ಪಿತ್ತಂ ಚೇತಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ, ರಕ್ತ ಚ ತತ್ ಪಿತ್ತಂ ಚೇತ್ಯುಭಯಥಾಽಪಿ ನಿರುಕ್ತಾವದೋಷಃ||೧-೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಥ ಪಾಣ್ಡುರೋಗವದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಪಿತ್ತಜನ್ಯತ್ವಾತ್ತದನನ್ತರಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನಮಾಹ– ಘರ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಏತೈಃ ಸ್ವಕಾರಣಗುಣೈರ್ವಿದಗ್ಧಂ ದುಷ್ಟ ಪಿತ್ತಂ ಶೋಣಿತಂ ವಿದಹತಿ ಕೋಪಯತಿ| ಘರ್ಮ ಆತಪಃ, ಅಧ್ವಾ ಪನ್ಥಾಃ, ವ್ಯವಾಯೋ ಮೈಥುನಮ್, ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ತೀಕ್ಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಮರಿಚಾದಿ, ಉಷ್ಣೋಽಗ್ನಿತಾಪಃ ಅಥವೋಷ್ಣಗುಣದ್ರವ್ಯಂ, ಕ್ಷಾರೋ ಯವಕ್ಷಾರಾದಿಃ ಅಪಾಮಾರ್ಗಾದಿಕೃತಶ್ಚ| ತತೋ ರಕ್ತಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಊರ್ಧ್ವಮಧೋ ವಾ ದ್ವಿಧಾ ವಾ ಏಕಕಾಲಮೂರ್ಧ್ವಾಧೋ ವಾ, ತಸ್ಯ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮುಚ್ಯತೇ| ರಕ್ತಂ ಚ ಪಿತ್ತಂ ಚೇತಿ ದ್ವನ್ದ್ವಸಮಾಸಾನ್ನಿರುಕ್ತಿಃ ಸುಶ್ರುತೇನೋಕ್ತಾ| ಚರಕೇ ತು, ರಾಗಪರಿಪ್ರಾಪ್ತಂ ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮುಚ್ಯತೇ| ತತ್ರ ರಕ್ತಂ ಚ ತತ್ಪಿತ್ತಂ ಚೇತಿ ಕರ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇಣ ಕಾರಣತ್ರಯಮ್– “ಸಂಯೋಗಾದ್ದೂಷಣಾತ್ ತಂ ತು ಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ಗನ್ಧವರ್ಣಯೋಃ| ರಕ್ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಮಾಖ್ಯಾತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಮನೀಷಿಭಿಃ” ಇತ್ಯುಭಯತ್ರಾಪಿ ನ ಕಶ್ಚಿದ್ದೋಷಃ| ಕೇಷು ಮಾರ್ಗೇಷು ಪ್ರವರ್ತತೇ ತಾನಾಹ– ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕುಪಿತಂ ತತ್ಪಿತ್ತಂ ನಾಸಾದಿಭಿರೂರ್ಧ್ವಂ, ಮೇಢ್ರಾದಿಭಿರಧಃ, ಅತಿಕುಪಿತಂ ಮಾರ್ಗದ್ವಯೈರೂರ್ಧ್ವಾಧೋಭಿಃ ಸಮಸ್ತರೋಮಚ್ಛಿದ್ರೈಶ್ಚ||೧-೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಸದನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಣ್ಠಧೂಮಾಯನಂ ಕಣ್ಠಾದ್ಧೂಮನಿರ್ಗಮ ಇವ ಪ್ರತೀತಿಃ||೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಸದನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸದನಮಙ್ಗಾನಾಂ, ಶೀತಕಾಮಿತ್ವಂ ಶೀತೇಽಭಿಲಾಷಃ, ಕಣ್ಠಧೂಮಾಯನಮಿತಿ ಕಣ್ಠಾದ್ಧೂಮನಿರ್ಗಮ ಇವ ವೇದನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಲೋಹಗನ್ಧಿಃ ಧ್ಮಾಯಮಾನಲೋಹಸ್ಯೇವ ಶ್ವಾಸೇ ಗನ್ಧಃ||೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಮಾಹ– ಸಾನ್ದ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾನ್ದ್ರಂ ಘನಂ, ಸಪಾಣ್ಡು ಸಸ್ನೇಹಮಿತಿ ಈಷತ್ಪಾಣ್ಡುಸ್ನೇಹಮ್|೫|

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಮಾಹ– ಸಾನ್ದ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾನ್ದ್ರಂ ಘನಂ, ಸಪಾಣ್ಡು ಸಸ್ನೇಹಮಿತಿ| ಈಷತ್ಪಾಣ್ಡು ಇಷತ್ಸ್ನೇಹಮ್|೫|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತಿಕಮಾಹ– ಶ್ಯಾವೇತ್ಯಾದಿ| ತನು ಅಘನಮ್||೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಿಕಮಾಹ– ಶ್ಯಾವೇತ್ಯಾದಿ| ತನು ಅಘನಮ್||೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ರಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಕಷಾಯಾಭಂ ವಟಾದಿಕ್ವಾಥವರ್ಣಮ್| ಮೇಚಕಾಗಾರಧೂಮಾಭಮಿತಿ ಮೇಚಕಾಗಾರಧೂಮಯೋರಿವಾಭಾ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ; ಮೇಚಕಾಭಮ್, ಆಗಾರಧೂಮಾಭಂ ಚ; ಮಸೃಣೀಕೃತಕೃಷ್ಣಮಣಿವರ್ಣಸ್ಯೇವವರ್ಣೋ ಮೇಚಕ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಾದಯಃ ಪ್ರಾಹುಃ, ಚಿಕ್ಕಣಕೃಷ್ಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಞ್ಜನಾಭಂ ಸೌವೀರಾಞ್ಜನವರ್ಣಾಭಮ್| ನನು, ಸರ್ವಮೇವ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ದುಷ್ಟೇನ ಪಿತ್ತೇನಾರಭ್ಯತೇ ತತ್ ಕಥಂ ಪೈತ್ತಿಕಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಿತಿ? ಉಚ್ಯತೇ– ಸತ್ಯಂ, ಕಿನ್ತು ಯದಾ ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಂ ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾರಮ್ಭಕಂ ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಾವಸ್ಥಿತೇನ ಪಿತ್ತೇನ ಸಙ್ಗೃಹ್ಯತೇ, ಕಿಂವಾ ದೋಷಾನ್ತರಾಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಂ ಕೇವಲಂ ಪಿತ್ತಮಾರಮ್ಭಕಂ, ತದಾ ಪೈತ್ತಿಕಮಿತಿ ವ್ಯಪದೇಶ ಇತಿ| ನನು, ಕೇವಲಂ ಪೈತ್ತಿಕಂ ನ ಸಮ್ಭವತ್ಯೇವ, ಯದ್ವಕ್ಷ್ಯತಿ– “ಊರ್ಧ್ವಗಂ ಕಫಸಂಸೃಷ್ಟಮಧೋಗಂ ಪವನಾನುಗಮ್|” ಇತಿ; ನ ಚ ತಸ್ಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ಮಾರ್ಗಃ| ಉಚ್ಯತೇ– ಯದಾ ಸ್ವಕಾರಣೋದ್ಭೂತೇನ ಕಫೇನ ವಾತೇನ ವಾ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಕಾರಿಣಾ ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಭವತಿ, ತದಾ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾದಿವ್ಯಪದೇಶಃ, ನ ತು ಮಾರ್ಗಸಮ್ಬನ್ಧಾನುಗತೇನ ಕಫವಾತಸಮ್ಬನ್ಧೇನ| ಊರ್ಧ್ವಗಂ ಹಿ ಮಾರ್ಗಸಮ್ಬನ್ಧಮಹಿಮ್ನಾಽವಶ್ಯಂ ಕಫೇನ, ಅಧೋಗಂ ಚಾವಶ್ಯಂ ವಾತೇನ, ಅನುಬಧ್ಯತೇ| ನಚ ತತ್ರ ಕಫವಾತೌ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಂ ಕುರುತಃ, ಯಥಾ ಶರದಿ ಜ್ವರಕರಂ ಪಿತ್ತಂ ಕಾಲಮಹಿಮ್ನಾಽನುಗತೇನ ಕಫೇನಾನುಬಧ್ಯತೇ ತಥಾಽಪಿ ಪೈತ್ತಿಕ ಏವಾಸೌ ಪ್ರಾಕೃತೋ ಜ್ವರಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಕುರ್ಯಾತ್ ಪಿತ್ತಂ ಚ ಶರದಿ ತಸ್ಯ ಚಾನುಬಲಃ ಕಫಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ತೇನ ಯದಾ ಏಕದೋಷಲಿಙ್ಗಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ ತದಾ ಏಕದೋಷಾನುಗಮ್, ಏವಂ ದ್ವಿದೋಷಲಿಙ್ಗಂ ತ್ರಿದೋಷಲಿಙ್ಗಂ ಚ ಬೋಧ್ಯಮ್| ತೇನೋರ್ಧ್ವಗಮಧೋಗಂ ಚೈಕದ್ವಿತ್ರಿಲಿಙ್ಗಂ ಭವತಿ| ಏತೇನ ಪೈತ್ತಿಕಸ್ಯ ಮಾರ್ಗೋ ನ ದರ್ಶಿತ ಇತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ನಿರಸ್ತಮಿತಿ||೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ರಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಕಷಾಯಾಭಂ ಖದಿರಾದಿಕ್ವಾಥವರ್ಣಂ, ಮೇಚಕಾಭಂ ಕೃಷ್ಣರಾಜಿರಞ್ಜಿತಮಣಿಮಸೃಣೀಕೃತಕೃಷ್ಣವಸ್ತ್ರವರ್ಣ ಇವ ವರ್ಣೋ ಮೇಚಕ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟದಯಃ, ಚಿಕ್ಕಣಕೃಷ್ಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಞ್ಜನಾಭಂ ಚ ಸೌವೀರಾಞ್ಜನವರ್ಣಾಭಮ್| ನನು ಸರ್ವಮೇವ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ದುಷ್ಟೇನ ಪಿತ್ತಮಾರಮ್ಭಕಂ ತತ್ ಕಥಂ ಪೈತ್ತಿಕಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ? ಸತ್ಯಂ, ಯದಾ ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಂ ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾರಮ್ಭಕಂ ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಾವಸ್ಥಿತೇನಾಪಿ ಪಿತ್ತೇನ ಸಂಸ್ಪೃಶತಿ ಕಿಂವಾ ದೋಷಾನ್ತರಾಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಂ ಕೇವಲಮೇವ ಪಿತ್ತಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ ತದಾ ಪೈತ್ತಿಕಮಿತಿ ವ್ಯಪದೇಶ ಇತಿ| ನನು, ಕೇವಲಂ ಪೈತ್ತಿಕಂ ನ ಸಮ್ಭವತ್ಯೇವ, ಯದ್ವಕ್ಷ್ಯತಿ– “ಊರ್ಧ್ವಗಂ ಕಫಸಂಸೃಷ್ಟಮಧೋಗಂ ಮಾರುತಾನುಗಮ್” ಇತಿ; ನ ಚ ತಸ್ಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ಮಾರ್ಗಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ಯದಾ ಹಿ ಸ್ವಕಾರಣೋದ್ಭೂತೇನ ಕಫೇನ ವಾತೇನ ವಾ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಕಾರಿಣಾ ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಭವತಿ, ತದಾ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾದಿವ್ಯಪದೇಶಃ, ನ ತು ಮಾರ್ಗಸಮ್ಬನ್ಧತ್ವಾಗತೇನ ಕಫವಾತೌ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಂ ಕುರುತಃ, ಯಥಾ ಶರದಿ ಜ್ವರಜನಕಂ ಪಿತ್ತಂ ಕಾಲಮಹಿಮಾಗತೇನ ಕಫೇನಾನುಬಧ್ಯತೇ ತಥಾಽಪಿ ಪೈತ್ತಿಕದೋಷೋಽಸೌ ಪ್ರಾಕೃತೋ ಜ್ವರಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಕುರ್ಯಾತ್ಪಿತ್ತಂ ಚ ಶರದಿ ತಸ್ಯ ಚಾನುಬಲಃ ಕಫಃ” ಇತಿ| ತೇನ ಯದಾ ಏಕದೋಷಲಿಙ್ಗಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ ತದಾ ಏಕದೋಷಾನುಗಮ್, ಏವಂ ದ್ವಿದೋಷಲಿಙ್ಗಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ತೇನೋರ್ಧ್ವಗಮಧೋಗಂ ಚೈಕದ್ವಿತ್ರಿಲಿಙ್ಗಂ ಭವತಿ| ಏತೇನ ಪೈತ್ತಿಕಸ್ಯ ಮಾರ್ಗೋ ನ ದರ್ಶಿತ ಇತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ನಿರಸ್ತಮಿತಿ| ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತಜಾನಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾನ್ಯಾಹ– ಸಂಸೃಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ| ಯದಾ ದ್ವಿದೋಷಲಿಙ್ಗೈರುಪಲಕ್ಷಿತಂ ಭವತಿ ತದಾ ದ್ವಿದೋಷಜಂ, ಯದಾ ಚ ತ್ರಿದೋಷಲಿಙ್ಗೈಃ ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಮಿಲಿತಂ ಭವತಿ ತದಾ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮ್||೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಂಸರ್ಗವಿಶೇಷೇಣ ಮಾರ್ಗಭೇದಮಾಹ– ಊರ್ಧ್ವಗಮಿತ್ಯಾದಿ||೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ದೋಷಮಿಲಿತತ್ವೇನ ಮಾರ್ಗಮಾಹ– ಊರ್ಧ್ವಗಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯದಾ ಕಫಾನುಗತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಭವೇತ್ತದಾ ಊರ್ಧ್ವಮಾರ್ಗೇಷು ಪ್ರವರ್ತತೇ, ಯದಿ ಚ ವಾತಾನುಗಂ ತದಾಽಧೋಮಾರ್ಗೇಷು, ಯದಿ ತು ಉಭಾಭ್ಯಾಂ ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಂ ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಭವತಿ ತದಾ ಮಾರ್ಗದ್ವಯೇಷು ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಏತೇನ ಪೈತ್ತಿಕಸ್ಯ ಮಾರ್ಗೋ ನ ದರ್ಶಿತಃ, ರೋಗಸ್ಯ ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೈವ||೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮಾರ್ಗಭೇದೇನ ಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿಕಮಾಹ– ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಊರ್ಧ್ವಂ ಸಾಧ್ಯಮಿತಿ ಊರ್ಧ್ವಗಸ್ಯ ಕಫಪಿತ್ತಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟತ್ವೇನ ಕಷಾಯತಿಕ್ತೌ ರಸೌ ಕಫಪಿತ್ತಹರೌ ಯೋಗ್ಯೌ, ಪಿತ್ತಹರಣೇ ಪ್ರಧಾನಂ ವಿರೇಚನಂ ಚ ಯೋಗ್ಯಮ್| ಅಧೋಗೇ ತು ಏಕ ಏವ ಮಧುರೋ ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಃ, ವಮನಂ ಚ ಪ್ರತಿಮಾರ್ಗತ್ವೇನ ವೇಗಮಾತ್ರವಿರೋಧಿ, ನ ತು ಪಿತ್ತಹರಣಮ್| ಉಭಯಮಾರ್ಗಂ ಚ ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾದೇವಾಸಾಧ್ಯಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಸಾಧ್ಯಂ ಲೋಹಿತಪಿತ್ತಂ ತದ್ಯದೂರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ| ವಿರೇಚನಸ್ಯ ಯೋಗ್ಯತ್ವಾದ್ಬಹುತ್ವಾದ್ಭೇಷಜಸ್ಯ ಚ|| ವಿರೇಚನಂ ಹಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಜಯಾಯ ಪರಮೌಷಧಮ್|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨) ಇತ್ಯಾದಿ|೮|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮಾರ್ಗಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಾ ತಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯುಗಪದ್ಗತಮೇಕಕಾಲಂ ಮಾರ್ಗದ್ವಯೇ ಪ್ರವೃತ್ತಮ್||೮|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಾಧ್ಯತ್ವೇ ಹೇತುಮಾಹ– ಏಕಮಾರ್ಗಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕಮಾರ್ಗಮತ್ರೋರ್ಧ್ವಗಮಭಿಪ್ರೇತಮ್, ಅಧೋಗಸ್ಯ ಯಾಪ್ಯತ್ವಾತ್| ನವೋತ್ಥಿತಮ್ ಅಚಿರಜಮ್| ಸುಖೇ ಕಾಲೇ ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಯೋಃ| ನಿರುಪದ್ರವಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣದೌರ್ಬಲ್ಯಾದ್ಯುಪದ್ರವರಹಿತಮ್||೮-೯||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯತ್ವೇ ಹೇತುಮಾಹ– ಏಕೇತ್ಯಾದಿ| ಊರ್ಧ್ವಮಾರ್ಗಮಿತಿ ಊರ್ಧ್ವಮಾರ್ಗಪ್ರವೃತ್ತಂ, ಬಲಯುಕ್ತಸ್ಯ ಪುಂಸಃ, ನಾತಿವೇಗಂ ಮನ್ದವೇಗಂ, ನವೋತ್ಥಿತಂ ಅಚರಕಲಜಾತಮ್| ಸುಖೇ ಕಾಲೇ ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಯೋಃ| ನಿರುಪದ್ರವಮಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣದೌರ್ಬಲ್ಯಾದ್ಯುಪದ್ರವರಹಿತಮ್||೮-೯||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ದೋಷಭೇದೇನ ಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿಕಮಾಹ– ಏಕದೋಷಾನುಗಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮಾರ್ಗಭೇದದೋಷಭೇದಾಭ್ಯಾಂ ಸಾಧ್ಯತ್ವಾಸಾಧ್ಯತ್ವವಿರೋಧೇ ಅರ್ಶಃಸ್ವಭಿಹಿತದೋಷಭೇದಬಲಿಭೇದಾಭ್ಯಾಂ ಸಾಧ್ಯತ್ವಾಸಾಧ್ಯತ್ವವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಮನ್ದಾಗ್ನೇಸ್ತಥಾ ವ್ಯಾಧಿಭಿಃ ಕ್ಷೀಣದೇಹಸ್ಯ ಯದತಿವೇಗವತ್ತದಸಾಧ್ಯಮ್| ಅನಶ್ನತಃ ಅರುಚ್ಯಾದಿನಾ, ಅನ್ನಾಭಾವಾದ್ವಾ||೯-೧೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪುನರಪಿ ದೋಷಾನುಸಂಸೃಷ್ಟತ್ವೇನ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಏಕದೋಷಾನುಗಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಾಪ್ಯಮಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಂ, ತ್ರಯೋ ದೋಷಾಃ ಪ್ರಕೋಪಹೇತವೋ ಯಸ್ಯ ತತ್ ತ್ರಿದೋಷಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಿತಿ| ಮನ್ದಾಗ್ನೇಸ್ತು ಕ್ಷೀಣದೇಹಸ್ಯ ಚ ಯದತಿವೇಗವತ್ತದಸಾಧ್ಯಮ್| ಅನಶ್ನತಃ ಅರುಚ್ಯಾದಿನಾ, ಅನ್ನಾಭಾವಾದ್ವಾ| ಶೇಷಂ ಸುಗಮಮ್||೯-೧೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉಪದ್ರವಾನಾಹ– ದೌರ್ಬಲ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ‘ಶಕ್ತ್ಯುಪಚಯಯೋರಭಾವ’ ಇತಿ ಗಯದಾಸಃ| ಭಕ್ತೇ ಘೋರೋ ವಿದಾಹ ಇತಿ ‘ಷಷ್ಠ್ಯರ್ಥೇ ಸಪ್ತಮೀ’ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಹೃದ್ಯತುಲ್ಯೇತಿ ಹೃದಿ ಅತುಲ್ಯಾ ಅಸದೃಶೀ ಪೀಡಾ| ಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಭೇದಃ ಕೋಷ್ಠಮಲಸ್ಯಭೇದಃ| ತಪನಂ ತಾಪಃ| ‘ಪ್ರವಿತತಶಿರಸ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಪ್ರವಿತತಂ ವಿಸ್ತೀರ್ಯಮಾಣಮಿವ; ‘ಪ್ರವಿತತಾ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಾ ವೇದನಾ ಶಿರಸಿ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ’ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ‘ ಪ್ರವಿತತಸಿರತಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಸಿರಾವ್ಯಾಪ್ತಗಾತ್ರತಾ| ಅವಿಪಾಕ ಆಹಾರಸ್ಯ| ವಿಕೃತಿರಪಿ ಭವೇದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತೋಪಸರ್ಗಾ ಇತಿ ಏತೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ಉಪಸರ್ಗಾ ಉಪದ್ರವಾಃ; ತಥಾ ತಸ್ಯ ವಿಕೃತಿರಪಿ ಭವೇದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಮಾಂಸಪ್ರಕ್ಷಾಲನಾಭಮಿತ್ಯಾದಿರೂಪಾ| ‘ರಕ್ತಪಿತ್ತೋಪಸರ್ಗಾತ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಸುಗಮಮ್||೧೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಉಪದ್ರವಾನಾಹ– ದೌರ್ಬಲ್ಯಮಿತಿ| ಶಕ್ತ್ಯುಪಚಯಯೋರಭಾವ ಇತಿ ಗಯದಾಸಃ| ವಮಥುಃ ಛರ್ದಿಃ, ಮದಃ ಧತ್ತೂರಾದಿಫಲಭಕ್ಷಣವತ್| ಆ ಸಮನ್ತತಃ ಪಾಣ್ಡುತಾ| ದಾಹಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗಗತಃ| ಮೂರ್ಛಾ ಚೇತನಾಚ್ಯುತಿಃ| ಭುಕ್ತೇ ಘೋರೋ ವಿದಾಹ ಇತಿ ಭುಕ್ತಸ್ಯಾಹಾರಸ್ಯ ದಾರುಣೋ ವಿದಾಹಃ, ಷಷ್ಠ್ಯರ್ಥೇ ಸಪ್ತಮೀತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಹೃದ್ಯತುಲ್ಯೇತಿ ಹೃದಿ ಅತುಲ್ಯೇತಿ ಛೇದಃ, ಹೃದಯೇಽತುಲ್ಯಾ ಅಸದೃಶೀ ಪೀಡಾ| ಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಭೇದ ಇತಿ ಕೋಷ್ಠಮಲಭೇದಃ| ಶಿರಸಿ ತಪನಂ ತಾಪಃ| ಪೂತಿನಿಷ್ಠೀವನತ್ವಂ ಪಿತ್ತಮಯೋದ್ಗಿರಣಮ್, ಅವಿಪಾಕಃ ಆಹಾರಸ್ಯ| ಏತೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ಉಪಸರ್ಗಾ ಉಪದ್ರವಾಃ| ವಿಕೃತಿರಪಿ ಭವೇದಿತಿ ತಸ್ಯ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ವಿಕೃತಿರಪಿ ಭವೇದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸಾ ಚ ಮಾಂಸಪ್ರಕ್ಷಾಲನಾಭಮಿತ್ಯಾದಿರೂಪಾ||೧೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮಾಂಸೇತ್ಯಾದಿ| ಕುಥಿತಮಿವ ಪೂತಿತಾಂ ಗತಮಿವ| ಕರ್ದಮಮ್ ಆವಿಲಮಿವಾಮ್ಭಃ ಕರ್ದಮಾಮ್ಭಃ, ಅಥವಾ ಕರ್ದಮನಿಭಮಮ್ಭೋನಿಭಂ ಚ| ತಥಾ ಮೇದಃಪೂಯಾಸ್ರಕಲ್ಪಮಿತಿ ಕಲ್ಪಶಬ್ದೋ ಮೇದಃಪ್ರಭೃತಿಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ ಇತಿ ಗಯದಾಸಃ| ಯಕೃದಿವ ಯಕೃತ್ಖಣ್ಡಮಿವ| ಪಕ್ವಜಮ್ಬೂಫಲಾಭಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಕೃಷ್ಣಮ್| ಕೃಷ್ಣಮ್ ಅಞ್ಜನಾಭಮ್| ನೀಲಂ ಚಾಷಪಕ್ಷಪ್ರತಿಮಮ್| ನನು, ಪೈತ್ತಿಕೇ ಕೃಷ್ಣತ್ವಂ ಪಠಿತಂ ನ ಚ ತದಸಾಧ್ಯಂ? ನೈವಮ್, ಅತಿಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ವಿಶೇಷಿತತ್ವಾತ್, ತೇನ ತತ್ರ ಮನಾಕ್ಕೃಷ್ಣತ್ವಂ ಬೋಧ್ಯಮ್ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ; ಅಥವಾ ಜಮ್ಬೂಫಲಾಭಂ ಯತ್ ಕೃಷ್ಣಂ ತದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಉಕ್ತಾ ವಿಕಾರಾಃ ಶ್ವಾಸಕಾಸಾದಯಃ| ಸುರಪತಿಧನುಷಾ ತುಲ್ಯಂ ನಾನಾವರ್ಣಮ್| ಯೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಯೇನ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇನೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಪಶ್ಯೇದ್ದೃಶ್ಯಂ ವಿಯಚ್ಚಾಪಿ ಅದೃಶ್ಯಮಪಿ ವಿಯದ್ದೃಶ್ಯಮಿತಿ ಪಶ್ಯತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಂ, ರಕ್ತಪಿತ್ತೋಪಹತನೇತ್ರತ್ವಾದಿತಿ; ಅಥವಾ ದೃಶ್ಯಂ ಘಟಪಟಾದಿ, ವಿಯಚ್ಚ ರಕ್ತಂ ಪಶ್ಯತೀತಿ| ಅಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಲೋಹಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯೋ ಬಹುಶಶ್ಛರ್ದಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಲೋಹಿತೋದ್ಗಾರದರ್ಶೀತಿ ಲೋಹಿತೋದ್ಗಾರೋ ಲೋಹಿತದರ್ಶೀಂ ಚ, ಉದ್ಗಾರೋಽಪಿ ಲೋಹಿತಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಅಥವಾ ಲೋಹಿತಮುದ್ಗಾರಂ ಪಶ್ಯತೀತಿ ಲೋಹಿತೋದ್ಗಾರದರ್ಶೀತಿ||೧೨-೧೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಸ್ಯ ವಿಕೃತಿರೂಪತ್ವೇನಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಮಾಂಸೇತ್ಯಾದಿ| ಕುಥಿತಮಿವ ಪೂತಿತಾಂ ಗತಮಿವ| ಕರ್ದಮಾವಿಲಮಿವಾಮ್ಭಃ ಕರ್ದಮಾಮ್ಭಃ ಅಥವಾ ಕರ್ದಮನಿಭಮಮ್ಭೋನಿಭಂ ವಾ| ಅತ್ರ ಕಲ್ಪಶಬ್ದೋ ಮೇದಃಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ ತ್ರಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಯಕೃದಿವ ಯಕೃತ್ಪಿಣ್ಡಮಿವ| ಪಕ್ವಜಮ್ಬೂಫಲಾಭಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಕೃಷ್ಣಂ, ಕೃಷ್ಣಂ ಅಞ್ಜನಾಭಂ, ನೀಲಂ ಚಾಷಪಕ್ಷನಿಭಮ್| ನನು, ಪೈತ್ತಿಕೇ ಕೃಷ್ಣಂ ಪಠಿತಂ ತಚ್ಚ ಸಾಧ್ಯಂ? ನೈವಂ,– ಅಪಿಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ವಿಶೇಷಿತತ್ವಾತ್| ತೇನ ತತ್ರ ಮನಾಕ್ಕೃಷ್ಣತ್ವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಅಥವಾ ಜಮ್ಬೂಫಲಾಭಂ ಯತ್ಕೃಷ್ಣಮಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಭೃಶಮಿತಿ ಅತ್ಯರ್ಥಮ್| ಅತಿ ಸರ್ವತ್ರ| ಕುಣಪಂ ಶವಗನ್ಧಿ| ಯತ್ರ ಚೋಕ್ತಾ ವಿಕಾರಾಃ ಶ್ವಾಸಕಾಸಾದಯ ಉಪದ್ರವಾಃ; ‘ಭವನ್ತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಸುರಪತಿಧನುಷೇತಿ ಸುರಪತಿಧನುರ್ವನ್ನಾನಾವರ್ಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏಭಿಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೈರುಪದ್ರವೈರ್ಯುಕ್ತಂ ವಿಕೃತೈರ್ವರ್ಣೈಶ್ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ತ್ಯಾಜ್ಯಮ್| ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಾನ್ತರಮಾಹ– ಯೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಯೇನ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇನೋಪಹತೋ ಮನುಷ್ಯಃ ದೃಶ್ಯಂ ಘಟಪಟಾದಿಕಂ ವಿಯಚ್ಚ ಅದೃಶ್ಯಂ ಪಶ್ಯತಿ ಸ ನಶ್ಯತಿ| ಅನ್ಯೇ “ ಪಶ್ಯೇದ್ರಕ್ತಂ ವಿಯಚ್ಚಾಪಿ” ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಅದೃಶ್ಯಮಪಿ ವಿಯತ್ ರಕ್ತಂ ಪಶ್ಯತಿ, ರಕ್ತಪಿತ್ತೋಪಹತನೇತ್ರತ್ವಾತ್| ಲಕ್ಷಣಾನ್ತರಮಾಹ– ಲೋಹಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯೋ ಬಹುಶಃ ರಕ್ತಂ ಛರ್ದಯೇತ್, ರಕ್ತನಯನಶ್ಚ ಲೋಹಿತೋದ್ಗಾರದರ್ಶೀತಿ ಲೋಹಿತೋದ್ಗಾರೋ ಲೋಹಿತದರ್ಶೀಂ ಚ, ಉದ್ಗಾರೋಽಪಿ ಲೋಹಿತಃ ಪ್ರವರ್ತತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಅಥವಾ ಲೋಹಿತಮುದ್ಗಾರಂ ಪಶ್ಯತೀತಿ ಲೋಹಿತೋದ್ಗಾರದರ್ಶೀ; ಸ ಮ್ರಿಯತೇ||೧೨-೧೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯವಾಚಸ್ಪತಿಕೃತೇ ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣೇ ರುಗ್ವಿನಿಶ್ಚಯವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನಮ್||೯||