Adhikarana మదాత్యయనిదానం (౧) · Śloka ౧
అథ పానాత్యయ-పరమద-పానాజీర్ణ-పానవిభ్రమనిదానం |
యే విషస్య గుణాః ప్రోక్తాస్తేऽపి మద్యే ప్రతిష్ఠితాః |
తేన మిథ్యోపయుక్తేన భవత్యుగ్రో మదాత్యయః ||1||
View original
अथ पानात्यय-परमद-पानाजीर्ण-पानविभ्रमनिदानम् |
ये विषस्य गुणाः प्रोक्तास्तेऽपि मद्ये प्रतिष्ठिताः |
तेन मिथ्योपयुक्तेन भवत्युग्रो मदात्ययः ||१||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
‘మూర్ఛా మద్యేన చ విషేణ చ’ ఇతి వచనాన్మూర్ఛానంతరం మద్యవికారాన్ మదాత్యయాదీనాహ| నను, కథం మద్యం మోహయతీత్యాహ– యే విషస్యేత్యాది| తే చ విషగుణా మూర్ఛాధ్యాయే నిదర్శితాః| మిథ్యోపయుక్తేనేతి అయథావిధిపీతేన, విధిశ్చాయం, తద్యథా– కుసుమితలతోపగూఢైః ప్రరూఢనిరంతరనవాంకురనికరరోమాంచైర్మధుకరమధురఝంకారసీత్కారైర్ముక్తకంఠకలకంఠకూజితైర్దక్షిణసమీరణసముల్లసితపల్లవకరప్రచారైః తరుణతరుభిః ఉపక్రాంతలతాభిరతిశోభనేషు తుషారకరకిరణరాజిపరాజితాశేషతాపదోషేషు ప్రదేశేషు శృంగారరససముచితాలంకృతికమనీయకామినీసేవితం లలితలలనోపనీయమానం సురభిరుచిరరూపరసోపదంశం కం నామ పరిమితం పరార్ధమధుపానం న సుఖయతి? చరకే తు విస్తరేణైతదుక్తం||1||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
‘మూర్ఛా మద్యేన విషేణ చ’ ఇతి వచనాన్మూర్ఛానంతరం మద్యవికారానాచష్టే, నను కథం మద్యం మోహయతీత్యాహ– య ఇత్యాది| యే విషస్య గుణాః ప్రోక్తాః, తే చ విషగుణా మూర్ఛాధ్యాయే నిదర్శితాః, తే గుణా మద్యేऽపి కీర్తితాః, తేన మద్యేన మిథ్యోపయుక్తేన అయథావిధిపీతేనోగ్రో మదాత్యయో భవతి| విధిశ్చాయం; తద్యథా– కుసుమితలతోపగూఢైః ప్రకటనిరంతరనవాంకురనికరరోమాంచైః మధుకరమధురఝంకారసీత్కారైర్ముక్తకంఠ-కలకంఠకూజితైర్దక్షిణసమీరణోద్వీజితసముల్లసితపల్లవకర-ప్రచారైస్తరుణతరుభిరుపక్రాంతతరలలతాభిరతిశోభనేషు వనోపవనేషు తుషారకరకిరణారంజితప్రదేశేషు శృంగారసరసముచితాలంకృతికమనీయకామినీసమ్మితం లలితలలనోపనీయమానం సురభిరుచిరరసోపదంశం కం నామ పరిమితం మధుపానం న సుఖయతి| చరకేణ తు విస్తరేణైతదుక్తం| విధిః ప్రకారః||1||
Adhikarana మద్యస్వభావః (౨-౩) · Śloka ౩
కింతు మద్యం స్వభావేన యథైవాన్నం తథా స్మృతం |
అయుక్తియుక్తం రోగాయ యుక్తియుక్తం యథాऽమృతం ||2||
ప్రాణాః ప్రాణభృతామన్నం తదయుక్త్యా హినస్త్యసూన్ |
విషం ప్రాణహరం తచ్చ యుక్తియుక్తం రసాయనం ||3||
(చ. చి. అ. 24) |
View original
किन्तु मद्यं स्वभावेन यथैवान्नं तथा स्मृतम् |
अयुक्तियुक्तं रोगाय युक्तियुक्तं यथाऽमृतम् ||२||
प्राणाः प्राणभृतामन्नं तदयुक्त्या हिनस्त्यसून् |
विषं प्राणहरं तच्च युक्तियुक्तं रसायनम् ||३||
(च. चि. अ. २४) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
నను, విషస్య యే గుణాస్తే చేన్మద్యేऽపి సంతి, తర్హి విషవన్మద్యమనుపయోజ్యం ప్రసజ్యేత? అత ఆహ– కింత్విత్యాది| యథైవాన్నమితి దేహధారకస్వభావం, తదేవాయుక్తియుక్తమవిధియుక్తం రోగాయ; తస్మాదహితమపి విశిష్టవిధినోపయుక్తం హితం, హితమప్యవిధినోపయుక్తమనర్థాయ భవతీతి| అత్రైవ దృష్టాంతమాహ– ప్రాణా ఇత్యాది| తదయుక్త్యేతి అతిమాత్రత్వాదినా విసూచ్యాదికం కృత్వా మారయతీత్యర్థః| యుక్తియుక్తమితి యథా చరకరసాయనప్రయోగే ఉక్తం– “ద్వౌ యవావత్ర హేమ్నస్తు తిలం దద్యాద్విషస్య చ|” (చ. చి. అ. 1) ఇతి| అత్ర తిలమితి తిలప్రమాణం||2-3||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
నను విషస్య యే గుణాస్తే చేన్మద్యేऽపి సంతి తర్హి విషవన్మద్యమనుపయోజ్యం స్యాదిత్యత ఆహ– కింత్విత్యాది| మద్యం స్వభావేన ప్రకృత్యా అన్నవత్ జ్ఞేయం దేహధారణస్వభావం, తదేవాన్నం మద్యం వా అయుక్తియుక్తమవిధిప్రయుక్తం రోగాయ భవతి, యుక్తియుక్తమమృతవద్భవతీత్యర్థః| తస్మాదహితమపి విశిష్టవిధినోపయుక్తం హితం, హితమప్యవిధినోపయుక్తమనర్థాయ భవతి| అత్రైవ దృష్టాంతమాహ– ప్రాణా ఇతి| అన్నం ప్రాణభృతాం శరీరిణాం ప్రాణాః, శరీరధారణాత్మకత్వాత్| తదేవాన్నం అయుక్త్యా అతిమాత్రత్వాదినా విసూచ్యాదీన్ కృత్వా మారయతీత్యర్థః| ప్రాణహరమపి తద్వద్విషం యుక్తియుక్తం రసాయనం భవతి, శరీరం ధారయతీత్యర్థః||2-3||
Adhikarana విధినోపయుక్తమద్యఫలం (౪-౬) · Śloka ౬
విధినా మాత్రయా కాలే హితైరన్నైర్యథాబలం |
ప్రహృష్టో యః పిబేన్మద్యం తస్య స్యాదమృతోపమం ||4||
(చ. చి. అ. 24) |
స్నిగ్ధైస్తదన్నైర్మాంసైశ్చ భక్ష్యైశ్చ సహ సేవితం |
భవేదాయుఃప్రకర్షాయ బలాయోపచయాయ చ ||5||
కామ్యతా మనసస్తుష్టిస్తేజో విక్రమ ఏవ చ |
విధివత్సేవ్యమానే తు మద్యే సన్నిహితా గుణాః ||6||
(సు. ఉ. తం. అ. 47) |
View original
विधिना मात्रया काले हितैरन्नैर्यथाबलम् |
प्रहृष्टो यः पिबेन्मद्यं तस्य स्यादमृतोपमम् ||४||
(च. चि. अ. २४) |
स्निग्धैस्तदन्नैर्मांसैश्च भक्ष्यैश्च सह सेवितम् |
भवेदायुःप्रकर्षाय बलायोपचयाय च ||५||
काम्यता मनसस्तुष्टिस्तेजो विक्रम एव च |
विधिवत्सेव्यमाने तु मद्ये सन्निहिता गुणाः ||६||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
విధినోపయుక్తస్య ఫలమాహ– విధినేత్యాది| కాల ఇతి నిత్యగే చావస్థికే చ; తద్యథా– గ్రీష్మే శీతమధురం మాధ్వీకాది, శీతే ఉష్ణతీక్ష్ణం గౌడికపైష్టికాది; తథా వాతే స్నిగ్ధాది; ఏవం వయస్యుదాహార్యం| హితైరన్నైరితి వక్ష్యమాణస్నిగ్ధాదిభిర్మద్యవిపరీతగుణైః| స్నిగ్ధైరిత్యుపలక్షణం, తేనాన్యైరపి మద్యవిపరీతగుణైరితి బోద్ధవ్యం| యదుక్తం సుశ్రుతేన “మద్యమమ్లం తథా తీక్ష్ణం సూక్ష్మం విశదమేవ చ| రూక్షమాశుకరం చైవ వ్యవాయి చ వికాశి చ||” (సు. ఉ. తం. అ. 47) ఇతి| అమ్లరసత్వం చాస్యోద్భూతరసత్వేనోక్తం; యదుక్తమన్యత్ర– “సర్వేషామమ్లజాతీనాం మద్యం మూర్ధ్ని వ్యవస్థితం||” ఇతి| మూర్ధ్ని వ్యవస్థితముత్కృష్టం| అన్యేऽప్యత్ర రసాః సంతి| యదాహ భోజః– “మైరేయం మదిరా సీధు చతుర్థం మధు చోచ్యతే| ఏకైకం షడ్రసం తత్ర రసతో మద్యమీరితం||” ఇతి| అన్నభక్ష్యశబ్దయోరుపాదానేన ప్రాయో లేహ్యం ద్రవాంతరపానం చ మద్యపానోచితం న భవతీతి దర్శయతి| అన్నభక్ష్యాభ్యాం లబ్ధేऽపి మాంసే మాంసగ్రహణం విశేషేణ హితత్వోపదర్శనార్థం| బలం శక్తిః, ఉపచయః స్థౌల్యం| అపరమపి విధిసేవాగుణమాహ– కామ్యతేత్యాది| కామ్యతా కమనీయమూర్తితా, మనసస్తుష్టిః సంతోషః| అథవా కామ్యతా మనస ఇతి కమనీయవస్తుని మనోవృత్తిః, తుష్టిశ్చ మనస ఏవేతి యోజ్యం| తేజ ఉత్సాహః| విక్రమః పరాభిభవార్థం బలవతీ శరీరచేష్టా||4-6||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
విధినోపయుక్తస్య ఫలమాహ– విధినేత్యాది| విధిః పూర్వోక్తః, తంత్రాంతరోక్తశ్చ– “శుద్ధకాయః పిబేత్ప్రాతః సోపదంశం పలద్వయం| మధ్యాహ్నే ద్విగుణం తచ్చ స్నిగ్ధాహారేణ వై పిబేత్, ప్రదోషేऽష్టపలం తద్వన్మాత్రా మద్యే రసాయనం| ఆరోగ్యం ధాతుసామ్యం చ వహ్నికాంతిబలప్రదం|| అనేన విధినా సేవ్యం మద్యం నిత్యమతంద్రితైః|” ఇతి| అన్యే, “బుద్ధ్యాదయో గుణా యావదుల్లసంతి నిరత్యయాః| మాత్రేయం విహితా మద్యే పానే రోగాయ చాపరాః||” కాల ఇతి తత్ర కాలో ద్వివిధో నిత్యగః, ఆవస్థికశ్చ; తత్ర నిత్యగే ఋతుసంబంధిని, యథా– గ్రీష్మే శీతమధురం మాధ్వీకాది, శీతే ఉష్ణతీక్ష్ణం గౌడికపైష్టికాది; ఆవస్థికే కాలే వాతే స్నిగ్ధాది, ఏవం వయస్యప్యుదాహార్యం| హితైరన్నైరితి వక్ష్యమాణస్నిగ్ధత్వాదిభిర్మద్యవిపరీతగుణైః| యథాబలం స్వశక్త్యా| ఏవం హృష్టో హర్షయుక్తో యో మద్యం పిబేత్తస్యామృతోపమం స్యాత్| కైః సహ పీతం బలోపచయాయ భవతి తానాహ– స్నిగ్ధైరిత్యాది| ఏతైర్వస్తుభిః సేవ్యమానం మద్యమాయుఃప్రకర్షాయ భవతి తథా బలవర్ధకమితి| స్నిగ్ధైరిత్యుపలక్షణం, తేనాన్యైర్మద్యవిపరీతగుణైరపి బోద్ధవ్యం, తేన తీక్ష్ణాదిదశగుణవిపరీతైర్మృద్వాదిగుణైః సహ మద్యం సేవ్యమితి| యదుక్తం తంత్రాంతరే– “లఘుతీక్ష్ణోష్ణసూక్ష్మామ్లవ్యవాయ్యాశుగమేవ చ| రుక్షం వికాశి విశదం మద్యం దశగుణం స్మృతం” ఇతి| తథా చ సుశ్రుతే– మద్యమమ్లం తథా తీక్ష్ణం సూక్ష్మం విశదమేవ చ| రూక్షమాశుకరం చైవ వ్యవాయి చ వికాశి చ” ఇతి| అమ్లరసత్వం చాస్యోద్భూతరసత్వేనోక్తం| యదుక్తమన్యత్ర “సర్వేషామమ్లజాతీనాం మద్యం మూర్ధ్ని వ్యవస్థితం” ఇతి| మూర్ధ్ని వ్యవస్థితముత్కృష్టం| అన్యేऽప్యత్ర రసాః సంతి| యదుక్తం తంత్రాంతరే– “మద్యస్యామ్లస్వభావస్య చత్వారోऽనురసాః స్మృతాః| మధురశ్చ కషాయశ్చ కటుకస్తిక్త ఏవ చ” ఇతి| యదాహ భోజః– షడ్రసా ఇతి”మదిరాయా రసా వ్యక్తా మధురోషణతిక్తకాః| లవణామ్లకషాయాశ్చ త్రయః సూక్ష్మతరాః స్మృతాః|| విపర్యయేణైతదేవం మైరేయే కథితా రసాః| మాధ్వీకే సీధుసంజ్ఞే చ వ్యక్తౌ చామ్లకటూ రసౌ| వ్యక్తా హి శేషాశ్చత్వారో రసా భోజేన కీర్తితాః” ఇతి| అన్నైరితి గోధూమాదిభిః| అన్నభక్ష్యాభ్యాం లబ్ధేऽపి మాంసే మాంసగ్రహణం విశేషేణ హితత్వోపదర్శనార్థం| బలం శక్తిః, ఉపచయః స్థౌల్యం| అపరమపి విధిసేవాగుణమాహ– కామ్యతేత్యాది| కామ్యతా కమనీయమూర్తితా, మనసస్తుష్టిః సంతోషః, తేజ ఉత్సాహః, విక్రమః పరాభిభవార్థం బలవతీ శరీరచేష్టా||4-6||
Adhikarana ప్రథమమదలక్షణం (౭) · Śloka ౭
బుద్ధిస్మృతిప్రీతికరః సుఖశ్చ పానాన్ననిద్రారతివర్ధనశ్చ |
సంపాఠగీతస్వరవర్ధనశ్చ ప్రోక్తోऽతిరమ్యః ప్రథమో మదో హి ||7||
View original
बुद्धिस्मृतिप्रीतिकरः सुखश्च पानान्ननिद्रारतिवर्धनश्च |
सम्पाठगीतस्वरवर्धनश्च प्रोक्तोऽतिरम्यः प्रथमो मदो हि ||७||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉక్తవిధివిపర్యయేణ సేవ్యమానం మద్యం మదాత్యయాయ సంపద్యతే; స చ త్రివిధో భవతి– పూర్వో, మధ్యమోऽంతిమశ్చేతి; తేషాం క్రమేణలక్షణమాహ– బుద్ధీత్యాది| బుద్ధిరనుభవః, స్మృతిరనుభూతార్థానుసంధానం| పానాన్ననిద్రారతివర్ధనశ్చేతి పానాదిషు రతిరనురాగస్తద్వర్ధనః| సంపాఠః సమ్యక్ పాఠః| గయదాసస్తు ‘సంపాఠ్య’ ఇతి పఠిత్వా గీతనృత్యవాద్యాని మిలితాని సంపాఠ్యముచ్యతే, గీతం తు కేవలమేవేతి వ్యాచష్టే| స్వరో ధ్వనిః| ప్రోక్తోऽతిరమ్య ఇతి| నను మనోవికారకారిత్వాత్ కథమస్యాతిరమ్యతా? ఉచ్యతే– మనోవికారకారిత్వేऽపి తదాత్వేన న దుఃఖావహత్వాత్ అత ఏవ సుశ్రుతేన మానసవికారేషు హర్షః పఠితః||7||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఉక్తవిధివిపర్యయేణ సేవ్యమానం మద్యం మదాత్యయాయ భవతి| స చ త్రిధా భవతి మదాత్యయః పూర్వో మధ్యోऽంతిమ ఇతి| తేషాం క్రమేణ లక్షణమాహ– తత్ర ప్రథమో యథా– బుద్ధీత్యాది| బుద్ధిరనుభవః, స్మృతిః పూర్వానుభూతస్మరణం, ప్రీతిః పరేణ మైత్రీ| సుఖ ఇతి శోకాద్యస్మరణేన మనసః ప్రసాదాదనుపహతేంద్రియవృత్తిత్వాత్| పానాన్ననిద్రారతివర్ధన ఇతి పానాదిషు విషయే రతిరనురాగః, తద్వర్ధనః| సంపాఠః సమ్యక్పాఠః, గీతం గానం, స్వరో ధ్వనిః| ప్రోక్తోऽతిరమ్య ఇతి| నను మనోవికారకరత్వాత్ కథమస్యాతిరమ్యతా? ఉచ్యతే– మనోవికారకారిత్వేऽపి తదాత్వేన దుఃఖావహత్వాత్| అత ఏవ సుశ్రుతేన మానసవికారేషు హర్షః పఠిత ఇతి||7||
Adhikarana ద్వితీయమదలక్షణం (౮) · Śloka ౮
అవ్యక్తబుద్ధిస్మృతివాగ్విచేష్టః సోన్మత్తలీలాకృతిరప్రశాంతః |
ఆలస్యనిద్రాభిహతో ముహుశ్చ మధ్యేన మత్తః పురుషో మదేన ||8||
View original
अव्यक्तबुद्धिस्मृतिवाग्विचेष्टः सोन्मत्तलीलाकृतिरप्रशान्तः |
आलस्यनिद्राभिहतो मुहुश्च मध्येन मत्तः पुरुषो मदेन ||८||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ద్వితీయమదమాహ– అవ్యక్తేత్యాది| విచేష్టో విరుద్ధచేష్టః| ఉన్మత్తస్య లీలాకృతిభ్యాం సహ వర్తతే ఇతి సోన్మత్తలీలాకృతిః; ఉన్మత్తప్రాయ ఇత్యర్థః| అప్రశాంతః ప్రచండః||8||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మధ్యమదమాహ– అవ్యక్తేత్యాది| ఉన్మత్తస్య లీలాకృతిభ్యాం సహ వర్తత ఇతి సోన్మత్తలీలాకృతిః ఉన్మత్తప్రాయ ఇత్యర్థః| అప్రశాంతః ప్రచండః| ముహుర్వారంవారం, ఆలస్యనిద్రాభ్యామభిహతః పీడితః, స చైవంవిధోऽత్యనుపహతేంద్రియవృత్తిత్వాత్||8||
Adhikarana తృతీయమదలక్షణం (౯) · Śloka ౯
గచ్ఛేదగమ్యాన్న గురూంశ్చ మన్యేత్ ఖాదేదభక్ష్యాణి చ నష్టసంజ్ఞః |
బ్రూయాచ్చ గుహ్యాని హృది స్థితాని మదే తృతీయే పురుషోऽస్వతంత్రః ||9||
View original
गच्छेदगम्यान्न गुरूंश्च मन्येत् खादेदभक्ष्याणि च नष्टसञ्ज्ञः |
ब्रूयाच्च गुह्यानि हृदि स्थितानि मदे तृतीये पुरुषोऽस्वतन्त्रः ||९||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తృతీయమదమాహ– గచ్ఛేదిత్యాది| నను చరకే ద్వితీయతృతీయయోర్మధ్యే మదాంతరం పఠితం, యదాహ– “మధ్యమం మదముత్క్రమ్య మదమప్రాప్య చోత్తమం| న కించిదశుభం కుర్యుర్నరా రాజసతామసాః|| కో మదం తాదృశం గచ్ఛేదున్మాదమివ చాపరం|” (చ. చి. అ. 24) ఇతి; తత్ కుతోऽత్ర న పఠితం? ఉచ్యతే– ద్వితీయమదాంతే తృతీయమదస్య పూర్వావస్థైవాతినిందనీయా, సుతరాం తృతీయో మద ఇతి ప్రతిపాదనార్థం తత్పఠితం, న తు తయోః పరమార్థతోऽంతరాలే పృథఙ్మదాంతరమస్తి, యథా– “కుంభమీనర్క్షయోర్మధ్యే యదా చరతి చంద్రమాః| నాహరేత్తృణకాష్ఠాని న గచ్ఛేద్దక్షిణాం దిశం||” ఇతి| అత్ర హి కుంభస్య శేషాంశో మీనస్య ప్రథమాంశ ఏతద్ద్వయం మధ్యశబ్దేనోచ్యతే ఇత్యాహుః జేజ్జటాదయః, హరిచంద్రవ్యాఖ్యానం తు విస్తరత్వాన్న లిఖితం| అగమ్యాన్ గురుదారాదీన్ దుష్టయానాదీంశ్చ| నష్టసంజ్ఞ ఇతి సంజ్ఞా నామోల్లేఖేన జ్ఞానం, తన్నష్టం యస్య స తథా| గుహ్యాని గోప్యాని| అస్వతంత్రో మదపరవశః||9||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తృతీయం మదమాహ– గచ్ఛేదిత్యాది| అగమ్యాన్ గురుదారాదీన్| గురూన్ జ్యేష్ఠాన్, న మన్యేత అవగణయేదిత్యర్థః| అభక్ష్యాణి శాస్త్రనిషిద్ధాని, చకారాద్దుష్టపానాదీంశ్చ| సంజ్ఞా నామోల్లఖేన సంజ్ఞాజ్ఞానం తన్నష్టం యస్య స తథా| హృది స్థితాని గుహ్యాని గోప్యాని, బ్రూయాత్| తథా అస్వతంత్రో మదపరవశః| స చైవంవిధోऽతీవోపహతేంద్రియత్వాద్భవతి||9||
Adhikarana చతుర్థమదలక్షణం (౧౦-౧౧) · Śloka ౧౧
చతుర్థే తు మదే మూఢో భగ్నదార్వివ నిష్క్రియః |
కార్యాకార్యవిభాగజ్ఞో మృతాదప్యపరో మృతః ||10||
కో మదం తాదృశం గచ్ఛేదున్మాదమివ చాపరం |
బహుదోషమివామూఢః కాంతారం స్వవశః కృతీ ||11||
View original
चतुर्थे तु मदे मूढो भग्नदार्विव निष्क्रियः |
कार्याकार्यविभागज्ञो मृतादप्यपरो मृतः ||१०||
को मदं तादृशं गच्छेदुन्मादमिव चापरम् |
बहुदोषमिवामूढः कान्तारं स्ववशः कृती ||११||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
చతుర్థమదమాహ– చతుర్థే త్విత్యాది| కార్యాకార్యవిభాగజ్ఞః కార్యమకార్యమితి బుద్ధ్యా జానాతి| ‘కార్యాకార్యవిభాగజ్ఞః’ ఇతి పాఠే కార్యాకార్యవిభాగయోరజ్ఞ ఇత్యర్థః| మృతాదప్యపరో మృత ఇతి మృతమపేక్ష్యాపరోऽయం మృత ఇవ, అత్యంతాజ్ఞానసాధర్మ్యాత్| ‘అవరః’ ఇతి పాఠాంతరే మృతాదప్యధమ ఇత్యర్థః, తథావిధావస్థాయాః స్వయం కృతత్వాత్| క ఇత్యాది| కః కృతీ కుశలః, సుకృతీ వా, కృతకృత్యో వా; స్వవశోऽపరాధీనః, తాదృశముక్తప్రకారేణ నిందితం మదం గచ్ఛేత్ ప్రాప్నుయాత్; న కశ్చిదేవంవిధం ప్రాప్నుయాదిత్యర్థః| కమివేత్యాహ– బహుదోషమివామూఢః కాంతారమితి బహుదోషం హింస్రాదియుక్తం, కాంతారం దూరశూన్యమధ్వనం| యదుక్తం చరకే– “గచ్ఛేదధ్వానమస్వంతం బహుదోషమివాऽధ్వగః|” (చ. చి. అ. 24) ఇతి; ఏవం విదేహేऽపి పఠితమితి| అత్రాస్వంతమశోభమానమనిష్టఫలత్వేన| నను, చరకవిదేహవాగ్భటాదిభిశ్చతుర్థో మదో న పఠితస్తత్కథం సుశ్రుతేన పఠితః? ఉచ్యతే– చరకే యా ద్వితీయతృతీయయోరంతరాలావస్థా పఠితా, సైవ సుశ్రుతేన తృతీయో మద ఇతి కృత్వా పఠితః, యస్తు చరకే తృతీయః స చ సుశ్రుతే చతుర్థః పఠిత ఇత్యావిరోధః| వస్తుగత్యా తు త్రయ ఏవ మదా ఇత్యుపపాదితం| నను, కింకారణమేతత్త్రైవిధ్యమితి చేత్? ఉచ్యతే– మద్యం హి వహ్నితుల్యం, యథా హ్యగ్నిః సువర్ణానాముత్తమమధ్యమాధమానామభివ్యంజకస్తథా మద్యమపి ప్రాణినాం సత్త్వరజస్తమోభూయిష్ఠానాం క్రమేణాభివ్యంజకమితి| తథాహి చరకః– “ప్రధానాధమమధ్యానాం రుక్మాణాం వ్యక్తిదర్శకః| యథాऽగ్నిరేవం సత్వాద్యైర్మద్యం ప్రకృతిదర్శకం| తస్మాత్ ప్రథమద్వితీయతృతీయమదాః సత్త్వరజస్తమోభూయిష్ఠానాం క్రమేణ భవంతీత్యర్థః||10-11||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
చతుర్థమదమాహ-చతుర్థే మదే పురుషో మూఢోऽజ్ఞః, భగ్నదార్వివ నిష్క్రియో భవతి భగ్నవృక్ష ఇవ క్రియారహితః, తథా కార్యాకార్యవిభాగజ్ఞః కార్యమకార్యం బుద్ధ్యా జానాతి| ‘కార్యాకార్యవిభాగజ్ఞః’ ఇతి పాఠాంతరే కార్యాకార్యవిభాగయోరనభిజ్ఞ ఇత్యర్థః| మృతాదప్యపరో మృత ఇతి మృతమపేక్ష్యాపరోऽయం మృత ఇవ, అత్యంతాజ్ఞానసాధర్మ్యాత్| ‘అవరః’ ఇతి పాఠాంతరే మృతాదప్యవర ఇత్యర్థః, తథావిధావస్థాయాః స్వయం కృతత్వాత్| క ఇతి కః కృతీ సుకృతీ కృతకృత్యో వా స్వవశోऽపరాధీనస్తాదృశముక్తప్రకారేణ నిందితం మదం గచ్ఛేత్ ప్రాప్నుయాత్ న కశ్చిదేవంవిధం ప్రాప్నుయాదిత్యర్థః| కమివేత్యాహ– బహుదోషమివామూఢః కాంతారమితి; బహుదోషం హింస్రా ఇతి యుక్తం కాంతారం శూన్యమధ్వానం కో మూఢో గచ్ఛేదపి తు న కోऽపి| యదుక్తం చరకే “గచ్ఛేదధ్వానమస్వంతం బహుదోషమివాధ్వగః” ఇతి| అస్వంతమశోభనమనిష్టఫలత్వేన| నను చరకవిదేహవాగ్భటదిభిశ్చతుర్థో మదో న పఠితః, తత్కథం న విరోధః? ఉచ్యతే; చరకే యా ద్వితీయతృతీయయోరంతరాలావస్థా పఠితా, సైవ సుశ్రుతేన తృతీయో మద ఇతి కృత్వా పఠితః| కేయమంతరాలావస్థా? యథోక్తం జ్యోతిఃశాస్త్రే– “కుంభమీనర్క్షయోర్మధ్యే యదా చరతి చంద్రమాః| నాహరేత్తృణకాష్ఠాని న గచ్ఛేద్దక్షిణాం దిశం” ఇతి| అత్ర కుంభస్య శేషాంశో మీనస్య ప్రథమాంశ ఏతద్ద్వయం మధ్యశబ్దేనోచ్యతే ఇతి సైవాంతరాలావస్థా| యస్తు చరకే తృతీయః సుశ్రుతే స చతుర్థః పఠిత ఇత్యవిరోధః| వస్తుగత్యా త్రయ ఏవ మదా ఇత్యుపపాదితం| నను, కిం కారణకమిదం త్రైవిధ్యమితి చేత్? ఉచ్యతే– మద్యం హి వహ్నితుల్యం, యథా వహ్నిః సువర్ణానామధమమధ్యమోత్తమానామభివ్యంజకః, తథా మద్యమపి ప్రాణినాం సత్త్వరజస్తమోభూయిష్ఠానామభివ్యంజకం| తథా హి చరకః– “ప్రధానాధమమధ్యానాం రుక్మాణాం వ్యక్తిదర్శకః| యథాऽగ్నిరేవం సత్త్వానాం మద్యం ప్రకృతిదర్శకం” ఇతి| తస్మాత్ప్రథమద్వితీయతృతీయమదాః సత్త్వరజస్తమోభూయిష్ఠానాం క్రమేణ భవంతీత్యర్థః||10-11||
Adhikarana అవిధికృతమద్యపానస్య వికారాంతరహేతుత్వం (౧౨) · Śloka ౧౨
నిర్భక్తమేకాంతత ఏవ మద్యం నిషేవ్యమాణం మనుజేన నిత్యం |
ఆపాదయేత్కష్టతమాన్వికారానాపాదయేచ్చాపి శరీరభేదం ||12||
(స. ఉ. అ. 47) |
View original
निर्भक्तमेकान्तत एव मद्यं निषेव्यमाणं मनुजेन नित्यम् |
आपादयेत्कष्टतमान्विकारानापादयेच्चापि शरीरभेदम् ||१२||
(स. उ. अ. ४७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అవిధిమద్యపానస్య వికారాంతరహేతుత్వమాహ– నిర్భక్తమిత్యాది| నను, అయమర్థః స్నిగ్ధైస్తదన్నైరిత్యాదినా యదుక్తం తద్విపర్యయేణైవ లబ్ధః, తత్కథం పునరుచ్యతే? నైవం, పూర్వం మద్యపానగుణాభిధానార్థముక్తం, ఇదం తు కృచ్ఛ్రతమవ్యాధికర్తృత్వాభిధానార్థమితి భేదః| యత్పరః శబ్దః స శబ్దార్థ ఇత్యభిప్రాయః| కష్టతమాన్ వికారానితి వక్ష్యమాణపానాత్యయాదీన్| భేదం వినాశం శరీరస్య||12||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అవిధిమద్యపానస్య వికారాంతరహేతుత్వమాహ– నిర్భక్తమిత్యాది| నిర్భక్తమాహారరహితం, ఏకాంతతో నైరంతర్యేణ సేవ్యమానం, కష్టతమాన్ వక్ష్యమాణాన్ పానాత్యయాదీన్ జనయేత్| శరీరభేదం శరీరవినాశం| నను ‘స్నిగ్ధైస్తదన్నైః’ ఇత్యాదీనాం విపర్యయేణైవాయమర్థో లబ్ధస్తత్కిం పునః కథనం? నైవం, పూర్వం మద్యపానగుణాభిధానార్థముక్తం, ఇదం తు కృచ్ఛ్రతమవ్యాధికర్తృత్వాభిధానార్థముక్తమితి భేదః||12||
Adhikarana అన్నసహితస్యాపి మద్యస్య క్రుద్ధత్వాదికారణసహితస్య వికారకారిత్వప్రదర్శనం (౧౩-౧౪) · Śloka ౧౪
క్రుద్ధేన భీతేన పిపాసితేన శోకాభితప్తేన బుభుక్షితేన |
వ్యాయామభారాధ్వపరిక్షతేన వేగావరోధాభిహతేన చాపి ||13||
అత్యంబుభక్షావతతోదరేణ సాజీర్ణభుక్తేన తథాऽబలేన |
ఉష్ణాభితప్తేన చ సేవ్యమానం కరోతి మద్యం వివిధాన్వికారాన్ ||14||
(సు. ఉ. తం. అ. 47) |
View original
क्रुद्धेन भीतेन पिपासितेन शोकाभितप्तेन बुभुक्षितेन |
व्यायामभाराध्वपरिक्षतेन वेगावरोधाभिहतेन चापि ||१३||
अत्यम्बुभक्षावततोदरेण साजीर्णभुक्तेन तथाऽबलेन |
उष्णाभितप्तेन च सेव्यमानं करोति मद्यं विविधान्विकारान् ||१४||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అన్నసహితస్యాపి మద్యస్య క్రుద్ధత్వాదికారణసహితస్య వికారకారిత్వప్రదర్శనార్థమాహ– క్రుద్ధేనేత్యాది| పరిక్షతేన క్షీణేన| అవతతం వ్యాప్తం| వివిధాన్ వికారాన్ పానాత్యయాదీనితి||13-14||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అన్నసహితస్యాపి మద్యస్య క్రుద్ధత్వాదికారణసహితస్య వికారకారిత్వప్రదర్శనార్థమాహ– క్రుద్ధేనేత్యాది| వ్యాయామభారాధ్వభిః పరిక్షతేన క్షీణేన వేగావరోధాభిహతేన మూత్రాదీనాం వేగాభిఘాతపీడితేన| అత్యంబుభక్షైః అవతతోదరేణ వ్యాప్తోదరేణ| సాజీర్ణభుక్తేన సాజీర్ణం భుక్తం యస్య స తథా తేన| అబలేన బలరహితేన, బలం ఓజః| ఉష్ణాభితప్తేన ఘర్మసంతప్తేన| ఈదృశేన పురుషేణ సేవ్యమానం వివిధాన్ నానావిధాన్, వికారాన్ పానాత్యయాదీన్ కరోతి||13-14||
Adhikarana మద్యోత్థవికారభేదాః (౧౫) · Śloka ౧౫
పానాత్యయం పరమదం పానాజీర్ణమథాపి వా |
పానవిభ్రమముగ్రం చ తేషాం వక్ష్యామి లక్షణం ||15||
(సు. ఉ. తం. అ. 47) |
View original
पानात्ययं परमदं पानाजीर्णमथापि वा |
पानविभ्रममुग्रं च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తానేవ వివృణోతి– పానాత్యయమిత్యాది| నను, అయమర్థః ‘ఆపాదయేత్ కష్టతమాన్ వికారాన్’ ఇత్యనేనైవోక్తత్వాత్ కథం పునరుక్తః? ఉచ్యతే– పూర్వేణ కష్టతమవికారకారిత్వముక్తం, అనేన తు నానావిధవికారకారిత్వమితి భేదః||15||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తానత్ర వికారాన్ వివృణోతి– పానాత్యయమిత్యాది| పానాత్యయమిత్యేకో వికారః, పానాజీర్ణమిత్యేకః, పానవిభ్రమమితి చాన్యః| తేషాం క్రమేణ లక్షణం వక్ష్యామి||15||
Adhikarana వాతిక-పైత్తిక-శ్లైష్మికమదాత్యయలక్షణం (౧౬-౧౮) · Śloka ౧౮
హిక్కాశ్వాసశిరఃకంపపార్శ్వశూలప్రజాగరైః |
విద్యాద్బహుప్రలాపస్య వాతప్రాయం మదాత్యయం ||16||
తృష్ణాదాహజ్వరస్వేదమోహాతీసారవిభ్రమైః |
విద్యాద్ధరితవర్ణస్య పిత్తప్రాయం మదాత్యయం ||17||
ఛర్ద్యరోచకహృల్లాసతంద్రాస్తైమిత్యగౌరవైః |
విద్యాచ్ఛీతపరీతస్య కఫప్రాయం మదాత్యయం |
జ్ఞేయస్త్రిదోషజశ్చాపి సర్వలింగైర్మదాత్యయః ||18||
(చ. చి. అ. 24) |
View original
हिक्काश्वासशिरःकम्पपार्श्वशूलप्रजागरैः |
विद्याद्बहुप्रलापस्य वातप्रायं मदात्ययम् ||१६||
तृष्णादाहज्वरस्वेदमोहातीसारविभ्रमैः |
विद्याद्धरितवर्णस्य पित्तप्रायं मदात्ययम् ||१७||
छर्द्यरोचकहृल्लासतन्द्रास्तैमित्यगौरवैः |
विद्याच्छीतपरीतस्य कफप्रायं मदात्ययम् |
ज्ञेयस्त्रिदोषजश्चापि सर्वलिङ्गैर्मदात्ययः ||१८||
(च. चि. अ. २४) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తేషాముద్దిష్టానాం లక్షణమాహ– హిక్కేత్యాది| ప్రజాగరో నిద్రావిచ్ఛేదః| వాతప్రాయమిత్యనేన సర్వే వాతాదిప్రాయా మదాత్యయాస్త్రిదోషజాః, ఉద్భూతత్వేన వ్యపదేశ ఇతి చరకే దర్శితం| యదాహ– “యే విషస్య గుణాః ప్రోక్తాః సర్వదోషప్రకోపణాః|” ఇత్యారభ్య యావత్ “సర్వం మదాత్యయం విద్యాత్త్రిదోషం” (చ. చి. అ. 24) ఇతి| ఏవం చరకసంవాదాత్ సుశ్రుతేऽపి బోధ్యం| విభ్రమో భ్రమః| హరితవర్ణస్యేత్యనేన హరితవర్ణతాऽపి లక్షణం||16-18||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తత్ర వాతికమదాత్యయమాహ– హిక్కేత్యాది| సర్వే మదాత్యయాస్త్రిదోషజాః, కిం తు ఔద్ధత్యేన వ్యపదేశః| యదుక్తం చరకేణ– “యే విషస్య గుణాః ప్రోక్తాః సర్వదోషప్రకోపణాః” ఇతి| తథా చ– “సర్వం మదాత్యయం విద్యాత్ త్రిదోషజం” ఇతి| ప్రజాగరో నిద్రానాశః, శేషం సుగమం| పైత్తికమాహ– తృష్ణేత్యాది| విభ్రమో వస్తువిపరీతజ్ఞానం| హరితవర్ణస్య పురుషస్యేతి హరితవర్ణతా పిత్తలక్షణం, శేషం సుగమం| శ్లైష్మికమాహ– ఛర్దీత్యాది| స్తైమిత్యం నిశ్చలతా| శీతపరీతస్య శీతయుక్తస్య| త్రిదోషజమాహ– జ్ఞేయ ఇత్యాది| సర్వలింగైః సర్వదోషలక్షణైః||16-18||
Adhikarana పరమదలక్షణం (౧౯) · Śloka ౧౯
శ్లేష్మోచ్ఛ్రయోऽంగగురుతా విరసాస్యతా చ విణ్మూత్రసక్తిరథ తంద్రిరరోచకశ్చ |
లింగం పరస్య చ మదస్య వదంతి తజ్జ్ఞాస్తృష్ణా రుజా శిరసి సంధిషు చాపి భేదః ||19||
(సు. ఉ. తం. అ. 47) |
View original
श्लेष्मोच्छ्रयोऽङ्गगुरुता विरसास्यता च विण्मूत्रसक्तिरथ तन्द्रिररोचकश्च |
लिङ्गं परस्य च मदस्य वदन्ति तज्ज्ञास्तृष्णा रुजा शिरसि सन्धिषु चापि भेदः ||१९||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పరమదమాహ– శ్లేష్మోచ్ఛ్రయ ఇత్యాది| శ్లేష్మోచ్ఛ్రయశ్చాత్ర నాసాస్రావాదినా జ్ఞేయః| సక్తిః సంగః, అప్రవృత్తిరితి యావత్| తంద్రిస్తంద్రా| పరస్య మదస్యేతి పరమదస్య; ఛందోऽనురోధాదసమాసనిర్దేశః||19||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పరమదమాహ– శ్లేష్మేత్యాది| శ్లేష్మోచ్ఛ్రయో నాసాస్రావాదినా జ్ఞేయః| అంగగురుతా శరీరగౌరవం| విరసాస్యతా ముఖస్య వైరస్యం| విణ్మూత్రసక్తిః విణ్మూత్రయోరప్రవృత్తిః| తంద్రిస్తంద్రా| పరస్యేతి ఛందోనురోధాదసమాసనిర్దేశః, పరమదస్యేతి జ్ఞేయం| శిరసి రుజా పీడా, సంధిషు భేదః స్ఫుటనమివ||19||
Adhikarana పానాజీర్ణలక్షణం (౨౦) · Śloka ౨౦
ఆధ్మానముగ్రమథ చోద్గిరణం విదాహః పానేऽజరాం సముపగచ్ఛతి లక్షణాని |20|
(సు. ఉ. తం. అ. 47) |
View original
आध्मानमुग्रमथ चोद्गिरणं विदाहः पानेऽजरां समुपगच्छति लक्षणानि |२०|
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పానాజీర్ణమాహ– ఆధ్మానమిత్యాది| ఉద్గిరణం వాంతిః, ఉద్గారో వా| పానే మద్యే, అజరాం అజీర్ణముపగచ్ఛతి అపక్వత్వముపగచ్ఛతీతి పానాజీర్ణవికార ఇత్యర్థః|20|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పానాజీర్ణమాహ– ఆధ్మానమిత్యాది| ఉద్గిరణం వాంతిరుద్గారో వా| పానే మద్యే, అజరామజీర్ణం, సముపగచ్ఛతి ప్రాప్తవతి, పానాజీర్ణం ఇత్యర్థః|20|–
Adhikarana పానవిభ్రమలక్షణం (౨౦) · Śloka ౨౦
హృద్గాత్రతోదకఫసంస్రవకంఠధూమా మూర్ఛావమిజ్వరశిరోరుజనప్రదాహాః ||20||
ద్వేషః సురాన్నవికృతేష్వపి తేషు తేషు తం పానవిభ్రమముశంత్యఖిలేన ధీరాః |
(సు. ఉ. తం. అ. 47) |
View original
हृद्गात्रतोदकफसंस्रवकण्ठधूमा मूर्छावमिज्वरशिरोरुजनप्रदाहाः ||२०||
द्वेषः सुरान्नविकृतेष्वपि तेषु तेषु तं पानविभ्रममुशन्त्यखिलेन धीराः |
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పానవిభ్రమమాహ– హృదిత్యాది| కంఠధూమః కంఠాద్ధూమనిర్గమవత్పీడా| శిరోరుజనం శిరఃశూలం| సురాన్నవికృతేష్వితి సురావికృతేషు అన్నవికృతేషు చ; భావే క్తః| తేషు తేష్వితి నానావికారేషు సురామైరేయపిష్టకలడ్డుకాదిషు| ఉశంతి ఇచ్ఛంతి| ఏతే చ పరమదాదయస్త్రయో న చరకే పఠితాః, సన్నిపాతజేऽంతర్భూతత్వాత్; సుశ్రుతేన తూక్తత్రిదోషజమదాత్యయాత్ పృథగేతే పఠితాః, వికృత్యా పూర్వలక్షణవైలక్షణ్యాభిధానార్థమిత్యాహుః||20||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పానవిభ్రమమాహ– హృదిత్యాది| హృదిత్యాది| హృద్గాత్రయోస్తోదః వ్యథావిశేషః, కంఠధూమః కంఠాద్ధూమనిర్గమవత్పీడా, శిరోరుజనం శిరఃశూలం, ప్రదేహః శ్లేష్మలిప్తమివ ముఖం| సురావికృతేషు అన్నవికృతేషు చ భావేషు ద్వేషః| తేషు తేష్వితి నానాప్రకారేషు సురామైరేయపిష్టకాదిషు| అఖిలేన లక్షణేన పానవిభ్రమం ఉశంతి కథయంతి| ఏతే పరమదాదయస్త్రయో న చరకే పఠితాః, సన్నిపాతజేऽంతర్భూతత్వాత్, సుశ్రుతేన తూక్తత్రిదోషజమదాత్యయాః పృథగేవ పఠితాః, పూర్వోక్తలక్షణవైలక్షణ్యాత్||20||–
Adhikarana పానాత్యయాదీనామసాధ్యలక్షణం (౨౧) · Śloka ౨౧
హీనోత్తరౌష్ఠమతిశీతమమందదాహం తైలప్రభాస్యమపి పానహతం త్యజేత్తు ||21||
జిహ్వౌష్ఠదంతమసితం త్వథవాऽపి నీలం పీతే చ యస్య నయనే రుధిరప్రభే వా |
(సు. ఉ. తం. అ. 47) |
View original
हीनोत्तरौष्ठमतिशीतममन्ददाहं तैलप्रभास्यमपि पानहतं त्यजेत्तु ||२१||
जिह्वौष्ठदन्तमसितं त्वथवाऽपि नीलं पीते च यस्य नयने रुधिरप्रभे वा |
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అసాధ్యలక్షణమాహ– హీనేత్యాది| హీనోత్తరౌష్ఠం ప్రలంబమానోపరితనౌష్ఠం| అతిశీతం బహిః, అమందదాహమభ్యంతరే| తైలప్రభాస్యం తైలాక్తముఖమివ||21||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అసాధ్యలక్షణమాహ– హీనేత్యాది| హీనోత్తరౌష్ఠం ప్రలంబమానోపరితనౌష్ఠం| అతిశీతం బహిః, అమందదాహమభ్యంతరే; అథవా అతిశీతమమందదాహమితి వికల్పేన ప్రత్యేతవ్యం, ఏకదైకత్ర విరుద్ధధర్మద్వయాసంభవాత్; కదాచిదతిశీతం, కదాచిత్తీవ్రదాహం| ఉల్బణమితి| తైలప్రభాస్యమితి తైలాక్తముఖమివ||21||–
Adhikarana పానాత్యయాదీనాముపద్రవాః (౨౨) · Śloka ౨౨
హిక్కాజ్వరౌ వమథువేపథుపార్శ్వశూలాః కాసభ్రమావపి చ పానహతం భజంతే ||22||
(సు. ఉ. తం. అ. 47) |
View original
हिक्काज्वरौ वमथुवेपथुपार्श्वशूलाः कासभ्रमावपि च पानहतं भजन्ते ||२२||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉపద్రవానాహ– హిక్కేత్యాది| ఏతైః కృచ్ఛ్రసాధ్యం భవతి, న త్వసాధ్యం; అసాధ్యలక్షణేభ్యః పృథక్పాఠాదితి జేజ్జటః| ధ్వంసకవిక్షేపకాఖ్యౌ మద్యవికారౌ చరకే పృథక్ పఠితౌ; తద్యథా– “విచ్ఛిన్నమద్యః సహసా యోऽతిమద్యం నిషేవతే| ధ్వంసో విక్షేపకశ్చైవ రోగస్తస్యోపజాయతే|| శ్లేష్మప్రసేకః కంఠాస్యశోషః శబ్దాసహిష్ణుతా| తంద్రానిద్రాభియోగశ్చ జ్ఞేయం ధ్వంసకలక్షణం|| హృత్కంఠరోధః సమ్మోహశ్ఛర్దిరంగరుజా జ్వరః| తృష్ణా కాసః శిరఃశూలమేతద్విక్షేపలక్షణం||” (చ. చి. అ. 24) ఇతి; తౌ చ సుశ్రుతేన “విచ్ఛిన్నమద్యః సహసా యోऽతిమద్యం నిషేవతే| తస్య పానాత్యయోద్దిష్టా వికారాః సంభవంతి హి||” (సు. ఉ. తం. అ. 47) ఇత్యనేన సంగృహీతౌ బోద్ధవ్యౌ| న వా చికిత్సాభేదస్తయోరుక్తః; యతశ్చరక ఏవోక్తవాన్– “తయోః కర్మ చికిత్సా చ వాతికే యన్మదాత్యయే|” (చ. చి. అ. 24) ఇతి||22||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఉపద్రవానాహ– జిహ్వేత్యాది| ఏతే ఉపద్రవాః పానహతాన్ పురుషాన్ భజంతే| అసితం కృష్ణం, అథవా నీలం చాషపక్షప్రతిమం| రుధిరప్రభే అతీవరక్తే| హిక్కేత్యాది| వమథుశ్ఛర్దిః, వేపథుః కంపః| భ్రమశ్చక్రారూఢస్యేవ| ఏతైశ్చ కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వం భవతి న త్వసాధ్యత్వం, అసాధ్యలక్షణేభ్యః పృథక్పాఠాదితి జేజ్జటః| ధ్వంసకవిక్షేపకాఖ్యౌ మద్యవికారౌ చరకే పఠితౌ| తద్యథా– “విచ్ఛిన్నమద్యః సహసా యోऽతి మద్యం నిషేవతే| ధ్వంసో విక్షేపకశ్చైవ రోగస్తస్యోపజాయతే|| శ్లేష్మప్రసేకః కంఠరోధః సమ్మోహశ్ఛర్దిరంగరుజా జ్వరః| తృష్ణాకాసః శిరఃశూలమేతద్విక్షేపలక్షణం” ఇతి| న వా తయోశ్చికిత్సాభేద ఉక్తః, యతశ్చరక ఏవోక్తవాన్– “తయోః కర్మ చికిత్సా చ వాతికే యన్మదాత్యయే” ఇతి||22||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౧౮
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే పానాత్యయపరమదపానాజీర్ణపానవిభ్రమనిదానం సమాప్తం ||18||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने पानात्ययपरमदपानाजीर्णपानविभ्रमनिदानं समाप्तम् ||१८||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం పానాత్యయపరమదపానాజీర్ణపానవిభ్రమనిదానం సమాప్తం||18||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవైద్యవాచస్పతికృతే ఆతంకదర్పణాఖ్యే రుగ్వినిశ్చయవ్యాఖ్యానే పానాత్యపరమదపానాజీర్ణపానవిభ్రమనిదానం||18||