௧௮. பாநாத்யயபரமதபாநாஜீர்ணபாநவிப்ரமநிதாநம்

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

‘மூர்சா மத்யேந ச விஷேண ச’ இதி வசநாந்மூர்சாநந்தரஂ மத்யவிகாராந் மதாத்யயாதீநாஹ| நநு, கதஂ மத்யஂ மோஹயதீத்யாஹ– யே விஷஸ்யேத்யாதி| தே ச விஷகுணா மூர்சாத்யாயே நிதர்ஶிதாஃ| மித்யோபயுக்தேநேதி அயதாவிதிபீதேந, விதிஶ்சாயஂ, தத்யதா– குஸுமிதலதோபகூடைஃ ப்ரரூடநிரந்தரநவாங்குரநிகரரோமாஞ்சைர்மதுகரமதுரஜங்காரஸீத்காரைர்முக்தகண்டகலகண்டகூஜிதைர்தக்ஷிணஸமீரணஸமுல்லஸிதபல்லவகரப்ரசாரைஃ தருணதருபிஃ உபக்ராந்தலதாபிரதிஶோபநேஷு துஷாரகரகிரணராஜிபராஜிதாஶேஷதாபதோஷேஷு ப்ரதேஶேஷு ஶங்காரரஸஸமுசிதாலங்கதிகமநீயகாமிநீஸேவிதஂ லலிதலலநோபநீயமாநஂ ஸுரபிருசிரரூபரஸோபதஂஶஂ கஂ நாம பரிமிதஂ பரார்தமதுபாநஂ ந ஸுகயதி? சரகே து விஸ்தரேணைததுக்தம்||௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

‘மூர்சா மத்யேந விஷேண ச’ இதி வசநாந்மூர்சாநந்தரஂ மத்யவிகாராநாசஷ்டே, நநு கதஂ மத்யஂ மோஹயதீத்யாஹ– ய இத்யாதி| யே விஷஸ்ய குணாஃ ப்ரோக்தாஃ, தே ச விஷகுணா மூர்சாத்யாயே நிதர்ஶிதாஃ, தே குணா மத்யேऽபி கீர்திதாஃ, தேந மத்யேந மித்யோபயுக்தேந அயதாவிதிபீதேநோக்ரோ மதாத்யயோ பவதி| விதிஶ்சாயஂ; தத்யதா– குஸுமிதலதோபகூடைஃ ப்ரகடநிரந்தரநவாங்குரநிகரரோமாஞ்சைஃ மதுகரமதுரஜங்காரஸீத்காரைர்முக்தகண்ட-கலகண்டகூஜிதைர்தக்ஷிணஸமீரணோத்வீஜிதஸமுல்லஸிதபல்லவகர-ப்ரசாரைஸ்தருணதருபிருபக்ராந்ததரலலதாபிரதிஶோபநேஷு வநோபவநேஷு துஷாரகரகிரணாரஞ்ஜிதப்ரதேஶேஷு ஶங்காரஸரஸமுசிதாலங்கதிகமநீயகாமிநீஸம்மிதஂ லலிதலலநோபநீயமாநஂ ஸுரபிருசிரரஸோபதஂஶஂ கஂ நாம பரிமிதஂ மதுபாநஂ ந ஸுகயதி| சரகேண து விஸ்தரேணைததுக்தம்| விதிஃ ப்ரகாரஃ||௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

நநு, விஷஸ்ய யே குணாஸ்தே சேந்மத்யேऽபி ஸந்தி, தர்ஹி விஷவந்மத்யமநுபயோஜ்யஂ ப்ரஸஜ்யேத? அத ஆஹ– கிந்த்வித்யாதி| யதைவாந்நமிதி தேஹதாரகஸ்வபாவஂ, ததேவாயுக்தியுக்தமவிதியுக்தஂ ரோகாய; தஸ்மாதஹிதமபி விஶிஷ்டவிதிநோபயுக்தஂ ஹிதஂ, ஹிதமப்யவிதிநோபயுக்தமநர்தாய பவதீதி| அத்ரைவ தஷ்டாந்தமாஹ– ப்ராணா இத்யாதி| ததயுக்த்யேதி அதிமாத்ரத்வாதிநா விஸூச்யாதிகஂ கத்வா மாரயதீத்யர்தஃ| யுக்தியுக்தமிதி யதா சரகரஸாயநப்ரயோகே உக்தம்– “த்வௌ யவாவத்ர ஹேம்நஸ்து திலஂ தத்யாத்விஷஸ்ய ச|” (ச. சி. அ. ௧) இதி| அத்ர திலமிதி திலப்ரமாணம்||௨-௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

நநு விஷஸ்ய யே குணாஸ்தே சேந்மத்யேऽபி ஸந்தி தர்ஹி விஷவந்மத்யமநுபயோஜ்யஂ ஸ்யாதித்யத ஆஹ– கிந்த்வித்யாதி| மத்யஂ ஸ்வபாவேந ப்ரகத்யா அந்நவத் ஜ்ஞேயஂ தேஹதாரணஸ்வபாவஂ, ததேவாந்நஂ மத்யஂ வா அயுக்தியுக்தமவிதிப்ரயுக்தஂ ரோகாய பவதி, யுக்தியுக்தமமதவத்பவதீத்யர்தஃ| தஸ்மாதஹிதமபி விஶிஷ்டவிதிநோபயுக்தஂ ஹிதஂ, ஹிதமப்யவிதிநோபயுக்தமநர்தாய பவதி| அத்ரைவ தஷ்டாந்தமாஹ– ப்ராணா இதி| அந்நஂ ப்ராணபதாஂ ஶரீரிணாஂ ப்ராணாஃ, ஶரீரதாரணாத்மகத்வாத்| ததேவாந்நம் அயுக்த்யா அதிமாத்ரத்வாதிநா விஸூச்யாதீந் கத்வா மாரயதீத்யர்தஃ| ப்ராணஹரமபி தத்வத்விஷஂ யுக்தியுக்தஂ ரஸாயநஂ பவதி, ஶரீரஂ தாரயதீத்யர்தஃ||௨-௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

விதிநோபயுக்தஸ்ய பலமாஹ– விதிநேத்யாதி| கால இதி நித்யகே சாவஸ்திகே ச; தத்யதா– க்ரீஷ்மே ஶீதமதுரஂ மாத்வீகாதி, ஶீதே உஷ்ணதீக்ஷ்ணஂ கௌடிகபைஷ்டிகாதி; ததா வாதே ஸ்நிக்தாதி; ஏவஂ வயஸ்யுதாஹார்யம்| ஹிதைரந்நைரிதி வக்ஷ்யமாணஸ்நிக்தாதிபிர்மத்யவிபரீதகுணைஃ| ஸ்நிக்தைரித்யுபலக்ஷணஂ, தேநாந்யைரபி மத்யவிபரீதகுணைரிதி போத்தவ்யம்| யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதேந “மத்யமம்லஂ ததா தீக்ஷ்ணஂ ஸூக்ஷ்மஂ விஶதமேவ ச| ரூக்ஷமாஶுகரஂ சைவ வ்யவாயி ச விகாஶி ச||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௭) இதி| அம்லரஸத்வஂ சாஸ்யோத்பூதரஸத்வேநோக்தஂ; யதுக்தமந்யத்ர– “ஸர்வேஷாமம்லஜாதீநாஂ மத்யஂ மூர்த்நி வ்யவஸ்திதம்||” இதி| மூர்த்நி வ்யவஸ்திதமுத்கஷ்டம்| அந்யேऽப்யத்ர ரஸாஃ ஸந்தி| யதாஹ போஜஃ– “மைரேயஂ மதிரா ஸீது சதுர்தஂ மது சோச்யதே| ஏகைகஂ ஷட்ரஸஂ தத்ர ரஸதோ மத்யமீரிதம்||” இதி| அந்நபக்ஷ்யஶப்தயோருபாதாநேந ப்ராயோ லேஹ்யஂ த்ரவாந்தரபாநஂ ச மத்யபாநோசிதஂ ந பவதீதி தர்ஶயதி| அந்நபக்ஷ்யாப்யாஂ லப்தேऽபி மாஂஸே மாஂஸக்ரஹணஂ விஶேஷேண ஹிதத்வோபதர்ஶநார்தம்| பலஂ ஶக்திஃ, உபசயஃ ஸ்தௌல்யம்| அபரமபி விதிஸேவாகுணமாஹ– காம்யதேத்யாதி| காம்யதா கமநீயமூர்திதா, மநஸஸ்துஷ்டிஃ ஸந்தோஷஃ| அதவா காம்யதா மநஸ இதி கமநீயவஸ்துநி மநோவத்திஃ, துஷ்டிஶ்ச மநஸ ஏவேதி யோஜ்யம்| தேஜ உத்ஸாஹஃ| விக்ரமஃ பராபிபவார்தஂ பலவதீ ஶரீரசேஷ்டா||௪-௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

விதிநோபயுக்தஸ்ய பலமாஹ– விதிநேத்யாதி| விதிஃ பூர்வோக்தஃ, தந்த்ராந்தரோக்தஶ்ச– “ஶுத்தகாயஃ பிபேத்ப்ராதஃ ஸோபதஂஶஂ பலத்வயம்| மத்யாஹ்நே த்விகுணஂ தச்ச ஸ்நிக்தாஹாரேண வை பிபேத், ப்ரதோஷேऽஷ்டபலஂ தத்வந்மாத்ரா மத்யே ரஸாயநம்| ஆரோக்யஂ தாதுஸாம்யஂ ச வஹ்நிகாந்திபலப்ரதம்|| அநேந விதிநா ஸேவ்யஂ மத்யஂ நித்யமதந்த்ரிதைஃ|” இதி| அந்யே, “புத்த்யாதயோ குணா யாவதுல்லஸந்தி நிரத்யயாஃ| மாத்ரேயஂ விஹிதா மத்யே பாநே ரோகாய சாபராஃ||” கால இதி தத்ர காலோ த்விவிதோ நித்யகஃ, ஆவஸ்திகஶ்ச; தத்ர நித்யகே துஸம்பந்திநி, யதா– க்ரீஷ்மே ஶீதமதுரஂ மாத்வீகாதி, ஶீதே உஷ்ணதீக்ஷ்ணஂ கௌடிகபைஷ்டிகாதி; ஆவஸ்திகே காலே வாதே ஸ்நிக்தாதி, ஏவஂ வயஸ்யப்யுதாஹார்யம்| ஹிதைரந்நைரிதி வக்ஷ்யமாணஸ்நிக்தத்வாதிபிர்மத்யவிபரீதகுணைஃ| யதாபலஂ ஸ்வஶக்த்யா| ஏவஂ ஹஷ்டோ ஹர்ஷயுக்தோ யோ மத்யஂ பிபேத்தஸ்யாமதோபமஂ ஸ்யாத்| கைஃ ஸஹ பீதஂ பலோபசயாய பவதி தாநாஹ– ஸ்நிக்தைரித்யாதி| ஏதைர்வஸ்துபிஃ ஸேவ்யமாநஂ மத்யமாயுஃப்ரகர்ஷாய பவதி ததா பலவர்தகமிதி| ஸ்நிக்தைரித்யுபலக்ஷணஂ, தேநாந்யைர்மத்யவிபரீதகுணைரபி போத்தவ்யஂ, தேந தீக்ஷ்ணாதிதஶகுணவிபரீதைர்மத்வாதிகுணைஃ ஸஹ மத்யஂ ஸேவ்யமிதி| யதுக்தஂ தந்த்ராந்தரே– “லகுதீக்ஷ்ணோஷ்ணஸூக்ஷ்மாம்லவ்யவாய்யாஶுகமேவ ச| ருக்ஷஂ விகாஶி விஶதஂ மத்யஂ தஶகுணஂ ஸ்மதம்” இதி| ததா ச ஸுஶ்ருதே– மத்யமம்லஂ ததா தீக்ஷ்ணஂ ஸூக்ஷ்மஂ விஶதமேவ ச| ரூக்ஷமாஶுகரஂ சைவ வ்யவாயி ச விகாஶி ச” இதி| அம்லரஸத்வஂ சாஸ்யோத்பூதரஸத்வேநோக்தம்| யதுக்தமந்யத்ர “ஸர்வேஷாமம்லஜாதீநாஂ மத்யஂ மூர்த்நி வ்யவஸ்திதம்” இதி| மூர்த்நி வ்யவஸ்திதமுத்கஷ்டம்| அந்யேऽப்யத்ர ரஸாஃ ஸந்தி| யதுக்தஂ தந்த்ராந்தரே– “மத்யஸ்யாம்லஸ்வபாவஸ்ய சத்வாரோऽநுரஸாஃ ஸ்மதாஃ| மதுரஶ்ச கஷாயஶ்ச கடுகஸ்திக்த ஏவ ச” இதி| யதாஹ போஜஃ– ஷட்ரஸா இதி”மதிராயா ரஸா வ்யக்தா மதுரோஷணதிக்தகாஃ| லவணாம்லகஷாயாஶ்ச த்ரயஃ ஸூக்ஷ்மதராஃ ஸ்மதாஃ|| விபர்யயேணைததேவஂ மைரேயே கதிதா ரஸாஃ| மாத்வீகே ஸீதுஸஞ்ஜ்ஞே ச வ்யக்தௌ சாம்லகடூ ரஸௌ| வ்யக்தா ஹி ஶேஷாஶ்சத்வாரோ ரஸா போஜேந கீர்திதாஃ” இதி| அந்நைரிதி கோதூமாதிபிஃ| அந்நபக்ஷ்யாப்யாஂ லப்தேऽபி மாஂஸே மாஂஸக்ரஹணஂ விஶேஷேண ஹிதத்வோபதர்ஶநார்தம்| பலஂ ஶக்திஃ, உபசயஃ ஸ்தௌல்யம்| அபரமபி விதிஸேவாகுணமாஹ– காம்யதேத்யாதி| காம்யதா கமநீயமூர்திதா, மநஸஸ்துஷ்டிஃ ஸந்தோஷஃ, தேஜ உத்ஸாஹஃ, விக்ரமஃ பராபிபவார்தஂ பலவதீ ஶரீரசேஷ்டா||௪-௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

உக்தவிதிவிபர்யயேண ஸேவ்யமாநஂ மத்யஂ மதாத்யயாய ஸம்பத்யதே; ஸ ச த்ரிவிதோ பவதி– பூர்வோ, மத்யமோऽந்திமஶ்சேதி; தேஷாஂ க்ரமேணலக்ஷணமாஹ– புத்தீத்யாதி| புத்திரநுபவஃ, ஸ்மதிரநுபூதார்தாநுஸந்தாநம்| பாநாந்நநித்ராரதிவர்தநஶ்சேதி பாநாதிஷு ரதிரநுராகஸ்தத்வர்தநஃ| ஸம்பாடஃ ஸம்யக் பாடஃ| கயதாஸஸ்து ‘ஸம்பாட்ய’ இதி படித்வா கீதநத்யவாத்யாநி மிலிதாநி ஸம்பாட்யமுச்யதே, கீதஂ து கேவலமேவேதி வ்யாசஷ்டே| ஸ்வரோ த்வநிஃ| ப்ரோக்தோऽதிரம்ய இதி| நநு மநோவிகாரகாரித்வாத் கதமஸ்யாதிரம்யதா? உச்யதே– மநோவிகாரகாரித்வேऽபி ததாத்வேந ந துஃகாவஹத்வாத் அத ஏவ ஸுஶ்ருதேந மாநஸவிகாரேஷு ஹர்ஷஃ படிதஃ||௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

உக்தவிதிவிபர்யயேண ஸேவ்யமாநஂ மத்யஂ மதாத்யயாய பவதி| ஸ ச த்ரிதா பவதி மதாத்யயஃ பூர்வோ மத்யோऽந்திம இதி| தேஷாஂ க்ரமேண லக்ஷணமாஹ– தத்ர ப்ரதமோ யதா– புத்தீத்யாதி| புத்திரநுபவஃ, ஸ்மதிஃ பூர்வாநுபூதஸ்மரணஂ, ப்ரீதிஃ பரேண மைத்ரீ| ஸுக இதி ஶோகாத்யஸ்மரணேந மநஸஃ ப்ரஸாதாதநுபஹதேந்த்ரியவத்தித்வாத்| பாநாந்நநித்ராரதிவர்தந இதி பாநாதிஷு விஷயே ரதிரநுராகஃ, தத்வர்தநஃ| ஸம்பாடஃ ஸம்யக்பாடஃ, கீதஂ காநஂ, ஸ்வரோ த்வநிஃ| ப்ரோக்தோऽதிரம்ய இதி| நநு மநோவிகாரகரத்வாத் கதமஸ்யாதிரம்யதா? உச்யதே– மநோவிகாரகாரித்வேऽபி ததாத்வேந துஃகாவஹத்வாத்| அத ஏவ ஸுஶ்ருதேந மாநஸவிகாரேஷு ஹர்ஷஃ படித இதி||௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

த்விதீயமதமாஹ– அவ்யக்தேத்யாதி| விசேஷ்டோ விருத்தசேஷ்டஃ| உந்மத்தஸ்ய லீலாகதிப்யாஂ ஸஹ வர்ததே இதி ஸோந்மத்தலீலாகதிஃ; உந்மத்தப்ராய இத்யர்தஃ| அப்ரஶாந்தஃ ப்ரசண்டஃ||௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

மத்யமதமாஹ– அவ்யக்தேத்யாதி| உந்மத்தஸ்ய லீலாகதிப்யாஂ ஸஹ வர்தத இதி ஸோந்மத்தலீலாகதிஃ உந்மத்தப்ராய இத்யர்தஃ| அப்ரஶாந்தஃ ப்ரசண்டஃ| முஹுர்வாரஂவாரம், ஆலஸ்யநித்ராப்யாமபிஹதஃ பீடிதஃ, ஸ சைவஂவிதோऽத்யநுபஹதேந்த்ரியவத்தித்வாத்||௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ததீயமதமாஹ– கச்சேதித்யாதி| நநு சரகே த்விதீயததீயயோர்மத்யே மதாந்தரஂ படிதஂ, யதாஹ– “மத்யமஂ மதமுத்க்ரம்ய மதமப்ராப்ய சோத்தமம்| ந கிஞ்சிதஶுபஂ குர்யுர்நரா ராஜஸதாமஸாஃ|| கோ மதஂ தாதஶஂ கச்சேதுந்மாதமிவ சாபரம்|” (ச. சி. அ. ௨௪) இதி; தத் குதோऽத்ர ந படிதம்? உச்யதே– த்விதீயமதாந்தே ததீயமதஸ்ய பூர்வாவஸ்தைவாதிநிந்தநீயா, ஸுதராஂ ததீயோ மத இதி ப்ரதிபாதநார்தஂ தத்படிதஂ, ந து தயோஃ பரமார்ததோऽந்தராலே பதங்மதாந்தரமஸ்தி, யதா– “கும்பமீநர்க்ஷயோர்மத்யே யதா சரதி சந்த்ரமாஃ| நாஹரேத்தணகாஷ்டாநி ந கச்சேத்தக்ஷிணாஂ திஶம்||” இதி| அத்ர ஹி கும்பஸ்ய ஶேஷாஂஶோ மீநஸ்ய ப்ரதமாஂஶ ஏதத்த்வயஂ மத்யஶப்தேநோச்யதே இத்யாஹுஃ ஜேஜ்ஜடாதயஃ, ஹரிசந்த்ரவ்யாக்யாநஂ து விஸ்தரத்வாந்ந லிகிதம்| அகம்யாந் குருதாராதீந் துஷ்டயாநாதீஂஶ்ச| நஷ்டஸஞ்ஜ்ஞ இதி ஸஞ்ஜ்ஞா நாமோல்லேகேந ஜ்ஞாநஂ, தந்நஷ்டஂ யஸ்ய ஸ ததா| குஹ்யாநி கோப்யாநி| அஸ்வதந்த்ரோ மதபரவஶஃ||௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ததீயஂ மதமாஹ– கச்சேதித்யாதி| அகம்யாந் குருதாராதீந்| குரூந் ஜ்யேஷ்டாந், ந மந்யேத அவகணயேதித்யர்தஃ| அபக்ஷ்யாணி ஶாஸ்த்ரநிஷித்தாநி, சகாராத்துஷ்டபாநாதீஂஶ்ச| ஸஞ்ஜ்ஞா நாமோல்லகேந ஸஞ்ஜ்ஞாஜ்ஞாநஂ தந்நஷ்டஂ யஸ்ய ஸ ததா| ஹதி ஸ்திதாநி குஹ்யாநி கோப்யாநி, ப்ரூயாத்| ததா அஸ்வதந்த்ரோ மதபரவஶஃ| ஸ சைவஂவிதோऽதீவோபஹதேந்த்ரியத்வாத்பவதி||௯||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

சதுர்தமதமாஹ– சதுர்தே த்வித்யாதி| கார்யாகார்யவிபாகஜ்ஞஃ கார்யமகார்யமிதி புத்த்யா ஜாநாதி| ‘கார்யாகார்யவிபாகஜ்ஞஃ’ இதி பாடே கார்யாகார்யவிபாகயோரஜ்ஞ இத்யர்தஃ| மதாதப்யபரோ மத இதி மதமபேக்ஷ்யாபரோऽயஂ மத இவ, அத்யந்தாஜ்ஞாநஸாதர்ம்யாத்| ‘அவரஃ’ இதி பாடாந்தரே மதாதப்யதம இத்யர்தஃ, ததாவிதாவஸ்தாயாஃ ஸ்வயஂ கதத்வாத்| க இத்யாதி| கஃ கதீ குஶலஃ, ஸுகதீ வா, கதகத்யோ வா; ஸ்வவஶோऽபராதீநஃ, தாதஶமுக்தப்ரகாரேண நிந்திதஂ மதஂ கச்சேத் ப்ராப்நுயாத்; ந கஶ்சிதேவஂவிதஂ ப்ராப்நுயாதித்யர்தஃ| கமிவேத்யாஹ– பஹுதோஷமிவாமூடஃ காந்தாரமிதி பஹுதோஷஂ ஹிஂஸ்ராதியுக்தஂ, காந்தாரஂ தூரஶூந்யமத்வநம்| யதுக்தஂ சரகே– “கச்சேதத்வாநமஸ்வந்தஂ பஹுதோஷமிவாऽத்வகஃ|” (ச. சி. அ. ௨௪) இதி; ஏவஂ விதேஹேऽபி படிதமிதி| அத்ராஸ்வந்தமஶோபமாநமநிஷ்டபலத்வேந| நநு, சரகவிதேஹவாக்படாதிபிஶ்சதுர்தோ மதோ ந படிதஸ்தத்கதஂ ஸுஶ்ருதேந படிதஃ? உச்யதே– சரகே யா த்விதீயததீயயோரந்தராலாவஸ்தா படிதா, ஸைவ ஸுஶ்ருதேந ததீயோ மத இதி கத்வா படிதஃ, யஸ்து சரகே ததீயஃ ஸ ச ஸுஶ்ருதே சதுர்தஃ படித இத்யாவிரோதஃ| வஸ்துகத்யா து த்ரய ஏவ மதா இத்யுபபாதிதம்| நநு, கிங்காரணமேதத்த்ரைவித்யமிதி சேத்? உச்யதே– மத்யஂ ஹி வஹ்நிதுல்யஂ, யதா ஹ்யக்நிஃ ஸுவர்ணாநாமுத்தமமத்யமாதமாநாமபிவ்யஞ்ஜகஸ்ததா மத்யமபி ப்ராணிநாஂ ஸத்த்வரஜஸ்தமோபூயிஷ்டாநாஂ க்ரமேணாபிவ்யஞ்ஜகமிதி| ததாஹி சரகஃ– “ப்ரதாநாதமமத்யாநாஂ ருக்மாணாஂ வ்யக்திதர்ஶகஃ| யதாऽக்நிரேவஂ ஸத்வாத்யைர்மத்யஂ ப்ரகதிதர்ஶகம்| தஸ்மாத் ப்ரதமத்விதீயததீயமதாஃ ஸத்த்வரஜஸ்தமோபூயிஷ்டாநாஂ க்ரமேண பவந்தீத்யர்தஃ||௧௦-௧௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

சதுர்தமதமாஹ-சதுர்தே மதே புருஷோ மூடோऽஜ்ஞஃ, பக்நதார்விவ நிஷ்க்ரியோ பவதி பக்நவக்ஷ இவ க்ரியாரஹிதஃ, ததா கார்யாகார்யவிபாகஜ்ஞஃ கார்யமகார்யஂ புத்த்யா ஜாநாதி| ‘கார்யாகார்யவிபாகஜ்ஞஃ’ இதி பாடாந்தரே கார்யாகார்யவிபாகயோரநபிஜ்ஞ இத்யர்தஃ| மதாதப்யபரோ மத இதி மதமபேக்ஷ்யாபரோऽயஂ மத இவ, அத்யந்தாஜ்ஞாநஸாதர்ம்யாத்| ‘அவரஃ’ இதி பாடாந்தரே மதாதப்யவர இத்யர்தஃ, ததாவிதாவஸ்தாயாஃ ஸ்வயஂ கதத்வாத்| க இதி கஃ கதீ ஸுகதீ கதகத்யோ வா ஸ்வவஶோऽபராதீநஸ்தாதஶமுக்தப்ரகாரேண நிந்திதஂ மதஂ கச்சேத் ப்ராப்நுயாத் ந கஶ்சிதேவஂவிதஂ ப்ராப்நுயாதித்யர்தஃ| கமிவேத்யாஹ– பஹுதோஷமிவாமூடஃ காந்தாரமிதி; பஹுதோஷஂ ஹிஂஸ்ரா இதி யுக்தஂ காந்தாரஂ ஶூந்யமத்வாநஂ கோ மூடோ கச்சேதபி து ந கோऽபி| யதுக்தஂ சரகே “கச்சேதத்வாநமஸ்வந்தஂ பஹுதோஷமிவாத்வகஃ” இதி| அஸ்வந்தமஶோபநமநிஷ்டபலத்வேந| நநு சரகவிதேஹவாக்படதிபிஶ்சதுர்தோ மதோ ந படிதஃ, தத்கதஂ ந விரோதஃ? உச்யதே; சரகே யா த்விதீயததீயயோரந்தராலாவஸ்தா படிதா, ஸைவ ஸுஶ்ருதேந ததீயோ மத இதி கத்வா படிதஃ| கேயமந்தராலாவஸ்தா? யதோக்தஂ ஜ்யோதிஃஶாஸ்த்ரே– “கும்பமீநர்க்ஷயோர்மத்யே யதா சரதி சந்த்ரமாஃ| நாஹரேத்தணகாஷ்டாநி ந கச்சேத்தக்ஷிணாஂ திஶம்” இதி| அத்ர கும்பஸ்ய ஶேஷாஂஶோ மீநஸ்ய ப்ரதமாஂஶ ஏதத்த்வயஂ மத்யஶப்தேநோச்யதே இதி ஸைவாந்தராலாவஸ்தா| யஸ்து சரகே ததீயஃ ஸுஶ்ருதே ஸ சதுர்தஃ படித இத்யவிரோதஃ| வஸ்துகத்யா த்ரய ஏவ மதா இத்யுபபாதிதம்| நநு, கிஂ காரணகமிதஂ த்ரைவித்யமிதி சேத்? உச்யதே– மத்யஂ ஹி வஹ்நிதுல்யஂ, யதா வஹ்நிஃ ஸுவர்ணாநாமதமமத்யமோத்தமாநாமபிவ்யஞ்ஜகஃ, ததா மத்யமபி ப்ராணிநாஂ ஸத்த்வரஜஸ்தமோபூயிஷ்டாநாமபிவ்யஞ்ஜகம்| ததா ஹி சரகஃ– “ப்ரதாநாதமமத்யாநாஂ ருக்மாணாஂ வ்யக்திதர்ஶகஃ| யதாऽக்நிரேவஂ ஸத்த்வாநாஂ மத்யஂ ப்ரகதிதர்ஶகம்” இதி| தஸ்மாத்ப்ரதமத்விதீயததீயமதாஃ ஸத்த்வரஜஸ்தமோபூயிஷ்டாநாஂ க்ரமேண பவந்தீத்யர்தஃ||௧௦-௧௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அவிதிமத்யபாநஸ்ய விகாராந்தரஹேதுத்வமாஹ– நிர்பக்தமித்யாதி| நநு, அயமர்தஃ ஸ்நிக்தைஸ்ததந்நைரித்யாதிநா யதுக்தஂ தத்விபர்யயேணைவ லப்தஃ, தத்கதஂ புநருச்யதே? நைவஂ, பூர்வஂ மத்யபாநகுணாபிதாநார்தமுக்தம், இதஂ து கச்ச்ரதமவ்யாதிகர்தத்வாபிதாநார்தமிதி பேதஃ| யத்பரஃ ஶப்தஃ ஸ ஶப்தார்த இத்யபிப்ராயஃ| கஷ்டதமாந் விகாராநிதி வக்ஷ்யமாணபாநாத்யயாதீந்| பேதஂ விநாஶஂ ஶரீரஸ்ய||௧௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அவிதிமத்யபாநஸ்ய விகாராந்தரஹேதுத்வமாஹ– நிர்பக்தமித்யாதி| நிர்பக்தமாஹாரரஹிதம், ஏகாந்ததோ நைரந்தர்யேண ஸேவ்யமாநஂ, கஷ்டதமாந் வக்ஷ்யமாணாந் பாநாத்யயாதீந் ஜநயேத்| ஶரீரபேதஂ ஶரீரவிநாஶம்| நநு ‘ஸ்நிக்தைஸ்ததந்நைஃ’ இத்யாதீநாஂ விபர்யயேணைவாயமர்தோ லப்தஸ்தத்கிஂ புநஃ கதநஂ? நைவஂ, பூர்வஂ மத்யபாநகுணாபிதாநார்தமுக்தம், இதஂ து கச்ச்ரதமவ்யாதிகர்தத்வாபிதாநார்தமுக்தமிதி பேதஃ||௧௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அந்நஸஹிதஸ்யாபி மத்யஸ்ய க்ருத்தத்வாதிகாரணஸஹிதஸ்ய விகாரகாரித்வப்ரதர்ஶநார்தமாஹ– க்ருத்தேநேத்யாதி| பரிக்ஷதேந க்ஷீணேந| அவததஂ வ்யாப்தம்| விவிதாந் விகாராந் பாநாத்யயாதீநிதி||௧௩-௧௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அந்நஸஹிதஸ்யாபி மத்யஸ்ய க்ருத்தத்வாதிகாரணஸஹிதஸ்ய விகாரகாரித்வப்ரதர்ஶநார்தமாஹ– க்ருத்தேநேத்யாதி| வ்யாயாமபாராத்வபிஃ பரிக்ஷதேந க்ஷீணேந வேகாவரோதாபிஹதேந மூத்ராதீநாஂ வேகாபிகாதபீடிதேந| அத்யம்புபக்ஷைஃ அவததோதரேண வ்யாப்தோதரேண| ஸாஜீர்ணபுக்தேந ஸாஜீர்ணஂ புக்தஂ யஸ்ய ஸ ததா தேந| அபலேந பலரஹிதேந, பலம் ஓஜஃ| உஷ்ணாபிதப்தேந கர்மஸந்தப்தேந| ஈதஶேந புருஷேண ஸேவ்யமாநஂ விவிதாந் நாநாவிதாந், விகாராந் பாநாத்யயாதீந் கரோதி||௧௩-௧௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

தாநேவ விவணோதி– பாநாத்யயமித்யாதி| நநு, அயமர்தஃ ‘ஆபாதயேத் கஷ்டதமாந் விகாராந்’ இத்யநேநைவோக்தத்வாத் கதஂ புநருக்தஃ? உச்யதே– பூர்வேண கஷ்டதமவிகாரகாரித்வமுக்தம், அநேந து நாநாவிதவிகாரகாரித்வமிதி பேதஃ||௧௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தாநத்ர விகாராந் விவணோதி– பாநாத்யயமித்யாதி| பாநாத்யயமித்யேகோ விகாரஃ, பாநாஜீர்ணமித்யேகஃ, பாநவிப்ரமமிதி சாந்யஃ| தேஷாஂ க்ரமேண லக்ஷணஂ வக்ஷ்யாமி||௧௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

தேஷாமுத்திஷ்டாநாஂ லக்ஷணமாஹ– ஹிக்கேத்யாதி| ப்ரஜாகரோ நித்ராவிச்சேதஃ| வாதப்ராயமித்யநேந ஸர்வே வாதாதிப்ராயா மதாத்யயாஸ்த்ரிதோஷஜாஃ, உத்பூதத்வேந வ்யபதேஶ இதி சரகே தர்ஶிதம்| யதாஹ– “யே விஷஸ்ய குணாஃ ப்ரோக்தாஃ ஸர்வதோஷப்ரகோபணாஃ|” இத்யாரப்ய யாவத் “ஸர்வஂ மதாத்யயஂ வித்யாத்த்ரிதோஷஂ” (ச. சி. அ. ௨௪) இதி| ஏவஂ சரகஸஂவாதாத் ஸுஶ்ருதேऽபி போத்யம்| விப்ரமோ ப்ரமஃ| ஹரிதவர்ணஸ்யேத்யநேந ஹரிதவர்ணதாऽபி லக்ஷணம்||௧௬-௧௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தத்ர வாதிகமதாத்யயமாஹ– ஹிக்கேத்யாதி| ஸர்வே மதாத்யயாஸ்த்ரிதோஷஜாஃ, கிஂ து ஔத்தத்யேந வ்யபதேஶஃ| யதுக்தஂ சரகேண– “யே விஷஸ்ய குணாஃ ப்ரோக்தாஃ ஸர்வதோஷப்ரகோபணாஃ” இதி| ததா ச– “ஸர்வஂ மதாத்யயஂ வித்யாத் த்ரிதோஷஜம்” இதி| ப்ரஜாகரோ நித்ராநாஶஃ, ஶேஷஂ ஸுகமம்| பைத்திகமாஹ– தஷ்ணேத்யாதி| விப்ரமோ வஸ்துவிபரீதஜ்ஞாநம்| ஹரிதவர்ணஸ்ய புருஷஸ்யேதி ஹரிதவர்ணதா பித்தலக்ஷணஂ, ஶேஷஂ ஸுகமம்| ஶ்லைஷ்மிகமாஹ– சர்தீத்யாதி| ஸ்தைமித்யஂ நிஶ்சலதா| ஶீதபரீதஸ்ய ஶீதயுக்தஸ்ய| த்ரிதோஷஜமாஹ– ஜ்ஞேய இத்யாதி| ஸர்வலிங்கைஃ ஸர்வதோஷலக்ஷணைஃ||௧௬-௧௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பரமதமாஹ– ஶ்லேஷ்மோச்ச்ரய இத்யாதி| ஶ்லேஷ்மோச்ச்ரயஶ்சாத்ர நாஸாஸ்ராவாதிநா ஜ்ஞேயஃ| ஸக்திஃ ஸங்கஃ, அப்ரவத்திரிதி யாவத்| தந்த்ரிஸ்தந்த்ரா| பரஸ்ய மதஸ்யேதி பரமதஸ்ய; சந்தோऽநுரோதாதஸமாஸநிர்தேஶஃ||௧௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பரமதமாஹ– ஶ்லேஷ்மேத்யாதி| ஶ்லேஷ்மோச்ச்ரயோ நாஸாஸ்ராவாதிநா ஜ்ஞேயஃ| அங்ககுருதா ஶரீரகௌரவம்| விரஸாஸ்யதா முகஸ்ய வைரஸ்யம்| விண்மூத்ரஸக்திஃ விண்மூத்ரயோரப்ரவத்திஃ| தந்த்ரிஸ்தந்த்ரா| பரஸ்யேதி சந்தோநுரோதாதஸமாஸநிர்தேஶஃ, பரமதஸ்யேதி ஜ்ஞேயம்| ஶிரஸி ருஜா பீடா, ஸந்திஷு பேதஃ ஸ்புடநமிவ||௧௯||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பாநாஜீர்ணமாஹ– ஆத்மாநமித்யாதி| உத்கிரணஂ வாந்திஃ, உத்காரோ வா| பாநே மத்யே, அஜராம் அஜீர்ணமுபகச்சதி அபக்வத்வமுபகச்சதீதி பாநாஜீர்ணவிகார இத்யர்தஃ|௨௦|–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பாநாஜீர்ணமாஹ– ஆத்மாநமித்யாதி| உத்கிரணஂ வாந்திருத்காரோ வா| பாநே மத்யே, அஜராமஜீர்ணஂ, ஸமுபகச்சதி ப்ராப்தவதி, பாநாஜீர்ணஂ இத்யர்தஃ|௨௦|–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பாநவிப்ரமமாஹ– ஹதித்யாதி| கண்டதூமஃ கண்டாத்தூமநிர்கமவத்பீடா| ஶிரோருஜநஂ ஶிரஃஶூலம்| ஸுராந்நவிகதேஷ்விதி ஸுராவிகதேஷு அந்நவிகதேஷு ச; பாவே க்தஃ| தேஷு தேஷ்விதி நாநாவிகாரேஷு ஸுராமைரேயபிஷ்டகலட்டுகாதிஷு| உஶந்தி இச்சந்தி| ஏதே ச பரமதாதயஸ்த்ரயோ ந சரகே படிதாஃ, ஸந்நிபாதஜேऽந்தர்பூதத்வாத்; ஸுஶ்ருதேந தூக்தத்ரிதோஷஜமதாத்யயாத் பதகேதே படிதாஃ, விகத்யா பூர்வலக்ஷணவைலக்ஷண்யாபிதாநார்தமித்யாஹுஃ||௨௦||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பாநவிப்ரமமாஹ– ஹதித்யாதி| ஹதித்யாதி| ஹத்காத்ரயோஸ்தோதஃ வ்யதாவிஶேஷஃ, கண்டதூமஃ கண்டாத்தூமநிர்கமவத்பீடா, ஶிரோருஜநஂ ஶிரஃஶூலஂ, ப்ரதேஹஃ ஶ்லேஷ்மலிப்தமிவ முகம்| ஸுராவிகதேஷு அந்நவிகதேஷு ச பாவேஷு த்வேஷஃ| தேஷு தேஷ்விதி நாநாப்ரகாரேஷு ஸுராமைரேயபிஷ்டகாதிஷு| அகிலேந லக்ஷணேந பாநவிப்ரமஂ உஶந்தி கதயந்தி| ஏதே பரமதாதயஸ்த்ரயோ ந சரகே படிதாஃ, ஸந்நிபாதஜேऽந்தர்பூதத்வாத், ஸுஶ்ருதேந தூக்தத்ரிதோஷஜமதாத்யயாஃ பதகேவ படிதாஃ, பூர்வோக்தலக்ஷணவைலக்ஷண்யாத்||௨௦||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஸாத்யலக்ஷணமாஹ– ஹீநேத்யாதி| ஹீநோத்தரௌஷ்டஂ ப்ரலம்பமாநோபரிதநௌஷ்டம்| அதிஶீதஂ பஹிஃ, அமந்ததாஹமப்யந்தரே| தைலப்ரபாஸ்யஂ தைலாக்தமுகமிவ||௨௧||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஸாத்யலக்ஷணமாஹ– ஹீநேத்யாதி| ஹீநோத்தரௌஷ்டஂ ப்ரலம்பமாநோபரிதநௌஷ்டம்| அதிஶீதஂ பஹிஃ, அமந்ததாஹமப்யந்தரே; அதவா அதிஶீதமமந்ததாஹமிதி விகல்பேந ப்ரத்யேதவ்யம், ஏகதைகத்ர விருத்ததர்மத்வயாஸம்பவாத்; கதாசிததிஶீதஂ, கதாசித்தீவ்ரதாஹம்| உல்பணமிதி| தைலப்ரபாஸ்யமிதி தைலாக்தமுகமிவ||௨௧||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

உபத்ரவாநாஹ– ஹிக்கேத்யாதி| ஏதைஃ கச்ச்ரஸாத்யஂ பவதி, ந த்வஸாத்யம்; அஸாத்யலக்ஷணேப்யஃ பதக்பாடாதிதி ஜேஜ்ஜடஃ| த்வஂஸகவிக்ஷேபகாக்யௌ மத்யவிகாரௌ சரகே பதக் படிதௌ; தத்யதா– “விச்சிந்நமத்யஃ ஸஹஸா யோऽதிமத்யஂ நிஷேவதே| த்வஂஸோ விக்ஷேபகஶ்சைவ ரோகஸ்தஸ்யோபஜாயதே|| ஶ்லேஷ்மப்ரஸேகஃ கண்டாஸ்யஶோஷஃ ஶப்தாஸஹிஷ்ணுதா| தந்த்ராநித்ராபியோகஶ்ச ஜ்ஞேயஂ த்வஂஸகலக்ஷணம்|| ஹத்கண்டரோதஃ ஸம்மோஹஶ்சர்திரங்கருஜா ஜ்வரஃ| தஷ்ணா காஸஃ ஶிரஃஶூலமேதத்விக்ஷேபலக்ஷணம்||” (ச. சி. அ. ௨௪) இதி; தௌ ச ஸுஶ்ருதேந “விச்சிந்நமத்யஃ ஸஹஸா யோऽதிமத்யஂ நிஷேவதே| தஸ்ய பாநாத்யயோத்திஷ்டா விகாராஃ ஸம்பவந்தி ஹி||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௭) இத்யநேந ஸங்கஹீதௌ போத்தவ்யௌ| ந வா சிகித்ஸாபேதஸ்தயோருக்தஃ; யதஶ்சரக ஏவோக்தவாந்– “தயோஃ கர்ம சிகித்ஸா ச வாதிகே யந்மதாத்யயே|” (ச. சி. அ. ௨௪) இதி||௨௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

உபத்ரவாநாஹ– ஜிஹ்வேத்யாதி| ஏதே உபத்ரவாஃ பாநஹதாந் புருஷாந் பஜந்தே| அஸிதஂ கஷ்ணம், அதவா நீலஂ சாஷபக்ஷப்ரதிமம்| ருதிரப்ரபே அதீவரக்தே| ஹிக்கேத்யாதி| வமதுஶ்சர்திஃ, வேபதுஃ கம்பஃ| ப்ரமஶ்சக்ராரூடஸ்யேவ| ஏதைஶ்ச கச்ச்ரஸாத்யத்வஂ பவதி ந த்வஸாத்யத்வம், அஸாத்யலக்ஷணேப்யஃ பதக்பாடாதிதி ஜேஜ்ஜடஃ| த்வஂஸகவிக்ஷேபகாக்யௌ மத்யவிகாரௌ சரகே படிதௌ| தத்யதா– “விச்சிந்நமத்யஃ ஸஹஸா யோऽதி மத்யஂ நிஷேவதே| த்வஂஸோ விக்ஷேபகஶ்சைவ ரோகஸ்தஸ்யோபஜாயதே|| ஶ்லேஷ்மப்ரஸேகஃ கண்டரோதஃ ஸம்மோஹஶ்சர்திரங்கருஜா ஜ்வரஃ| தஷ்ணாகாஸஃ ஶிரஃஶூலமேதத்விக்ஷேபலக்ஷணம்” இதி| ந வா தயோஶ்சிகித்ஸாபேத உக்தஃ, யதஶ்சரக ஏவோக்தவாந்– “தயோஃ கர்ம சிகித்ஸா ச வாதிகே யந்மதாத்யயே” இதி||௨௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீவிஜயரக்ஷிதகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ பாநாத்யயபரமதபாநாஜீர்ணபாநவிப்ரமநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௧௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதி ஶ்ரீவைத்யவாசஸ்பதிகதே ஆதங்கதர்பணாக்யே ருக்விநிஶ்சயவ்யாக்யாநே பாநாத்யபரமதபாநாஜீர்ணபாநவிப்ரமநிதாநம்||௧௮||