೧೮. ಪಾನಾತ್ಯಯಪರಮದಪಾನಾಜೀರ್ಣಪಾನವಿಭ್ರಮನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

‘ಮೂರ್ಛಾ ಮದ್ಯೇನ ಚ ವಿಷೇಣ ಚ’ ಇತಿ ವಚನಾನ್ಮೂರ್ಛಾನನ್ತರಂ ಮದ್ಯವಿಕಾರಾನ್ ಮದಾತ್ಯಯಾದೀನಾಹ| ನನು, ಕಥಂ ಮದ್ಯಂ ಮೋಹಯತೀತ್ಯಾಹ– ಯೇ ವಿಷಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತೇ ಚ ವಿಷಗುಣಾ ಮೂರ್ಛಾಧ್ಯಾಯೇ ನಿದರ್ಶಿತಾಃ| ಮಿಥ್ಯೋಪಯುಕ್ತೇನೇತಿ ಅಯಥಾವಿಧಿಪೀತೇನ, ವಿಧಿಶ್ಚಾಯಂ, ತದ್ಯಥಾ– ಕುಸುಮಿತಲತೋಪಗೂಢೈಃ ಪ್ರರೂಢನಿರನ್ತರನವಾಙ್ಕುರನಿಕರರೋಮಾಞ್ಚೈರ್ಮಧುಕರಮಧುರಝಙ್ಕಾರಸೀತ್ಕಾರೈರ್ಮುಕ್ತಕಣ್ಠಕಲಕಣ್ಠಕೂಜಿತೈರ್ದಕ್ಷಿಣಸಮೀರಣಸಮುಲ್ಲಸಿತಪಲ್ಲವಕರಪ್ರಚಾರೈಃ ತರುಣತರುಭಿಃ ಉಪಕ್ರಾನ್ತಲತಾಭಿರತಿಶೋಭನೇಷು ತುಷಾರಕರಕಿರಣರಾಜಿಪರಾಜಿತಾಶೇಷತಾಪದೋಷೇಷು ಪ್ರದೇಶೇಷು ಶೃಙ್ಗಾರರಸಸಮುಚಿತಾಲಙ್ಕೃತಿಕಮನೀಯಕಾಮಿನೀಸೇವಿತಂ ಲಲಿತಲಲನೋಪನೀಯಮಾನಂ ಸುರಭಿರುಚಿರರೂಪರಸೋಪದಂಶಂ ಕಂ ನಾಮ ಪರಿಮಿತಂ ಪರಾರ್ಧಮಧುಪಾನಂ ನ ಸುಖಯತಿ? ಚರಕೇ ತು ವಿಸ್ತರೇಣೈತದುಕ್ತಮ್||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

‘ಮೂರ್ಛಾ ಮದ್ಯೇನ ವಿಷೇಣ ಚ’ ಇತಿ ವಚನಾನ್ಮೂರ್ಛಾನನ್ತರಂ ಮದ್ಯವಿಕಾರಾನಾಚಷ್ಟೇ, ನನು ಕಥಂ ಮದ್ಯಂ ಮೋಹಯತೀತ್ಯಾಹ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯೇ ವಿಷಸ್ಯ ಗುಣಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ, ತೇ ಚ ವಿಷಗುಣಾ ಮೂರ್ಛಾಧ್ಯಾಯೇ ನಿದರ್ಶಿತಾಃ, ತೇ ಗುಣಾ ಮದ್ಯೇಽಪಿ ಕೀರ್ತಿತಾಃ, ತೇನ ಮದ್ಯೇನ ಮಿಥ್ಯೋಪಯುಕ್ತೇನ ಅಯಥಾವಿಧಿಪೀತೇನೋಗ್ರೋ ಮದಾತ್ಯಯೋ ಭವತಿ| ವಿಧಿಶ್ಚಾಯಂ; ತದ್ಯಥಾ– ಕುಸುಮಿತಲತೋಪಗೂಢೈಃ ಪ್ರಕಟನಿರನ್ತರನವಾಙ್ಕುರನಿಕರರೋಮಾಞ್ಚೈಃ ಮಧುಕರಮಧುರಝಙ್ಕಾರಸೀತ್ಕಾರೈರ್ಮುಕ್ತಕಣ್ಠ-ಕಲಕಣ್ಠಕೂಜಿತೈರ್ದಕ್ಷಿಣಸಮೀರಣೋದ್ವೀಜಿತಸಮುಲ್ಲಸಿತಪಲ್ಲವಕರ-ಪ್ರಚಾರೈಸ್ತರುಣತರುಭಿರುಪಕ್ರಾನ್ತತರಲಲತಾಭಿರತಿಶೋಭನೇಷು ವನೋಪವನೇಷು ತುಷಾರಕರಕಿರಣಾರಞ್ಜಿತಪ್ರದೇಶೇಷು ಶೃಙ್ಗಾರಸರಸಮುಚಿತಾಲಙ್ಕೃತಿಕಮನೀಯಕಾಮಿನೀಸಮ್ಮಿತಂ ಲಲಿತಲಲನೋಪನೀಯಮಾನಂ ಸುರಭಿರುಚಿರರಸೋಪದಂಶಂ ಕಂ ನಾಮ ಪರಿಮಿತಂ ಮಧುಪಾನಂ ನ ಸುಖಯತಿ| ಚರಕೇಣ ತು ವಿಸ್ತರೇಣೈತದುಕ್ತಮ್| ವಿಧಿಃ ಪ್ರಕಾರಃ||೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ನನು, ವಿಷಸ್ಯ ಯೇ ಗುಣಾಸ್ತೇ ಚೇನ್ಮದ್ಯೇಽಪಿ ಸನ್ತಿ, ತರ್ಹಿ ವಿಷವನ್ಮದ್ಯಮನುಪಯೋಜ್ಯಂ ಪ್ರಸಜ್ಯೇತ? ಅತ ಆಹ– ಕಿನ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥೈವಾನ್ನಮಿತಿ ದೇಹಧಾರಕಸ್ವಭಾವಂ, ತದೇವಾಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತಮವಿಧಿಯುಕ್ತಂ ರೋಗಾಯ; ತಸ್ಮಾದಹಿತಮಪಿ ವಿಶಿಷ್ಟವಿಧಿನೋಪಯುಕ್ತಂ ಹಿತಂ, ಹಿತಮಪ್ಯವಿಧಿನೋಪಯುಕ್ತಮನರ್ಥಾಯ ಭವತೀತಿ| ಅತ್ರೈವ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ– ಪ್ರಾಣಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತದಯುಕ್ತ್ಯೇತಿ ಅತಿಮಾತ್ರತ್ವಾದಿನಾ ವಿಸೂಚ್ಯಾದಿಕಂ ಕೃತ್ವಾ ಮಾರಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತಮಿತಿ ಯಥಾ ಚರಕರಸಾಯನಪ್ರಯೋಗೇ ಉಕ್ತಮ್– “ದ್ವೌ ಯವಾವತ್ರ ಹೇಮ್ನಸ್ತು ತಿಲಂ ದದ್ಯಾದ್ವಿಷಸ್ಯ ಚ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧) ಇತಿ| ಅತ್ರ ತಿಲಮಿತಿ ತಿಲಪ್ರಮಾಣಮ್||೨-೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ನನು ವಿಷಸ್ಯ ಯೇ ಗುಣಾಸ್ತೇ ಚೇನ್ಮದ್ಯೇಽಪಿ ಸನ್ತಿ ತರ್ಹಿ ವಿಷವನ್ಮದ್ಯಮನುಪಯೋಜ್ಯಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯತ ಆಹ– ಕಿನ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಮದ್ಯಂ ಸ್ವಭಾವೇನ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಅನ್ನವತ್ ಜ್ಞೇಯಂ ದೇಹಧಾರಣಸ್ವಭಾವಂ, ತದೇವಾನ್ನಂ ಮದ್ಯಂ ವಾ ಅಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತಮವಿಧಿಪ್ರಯುಕ್ತಂ ರೋಗಾಯ ಭವತಿ, ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತಮಮೃತವದ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಸ್ಮಾದಹಿತಮಪಿ ವಿಶಿಷ್ಟವಿಧಿನೋಪಯುಕ್ತಂ ಹಿತಂ, ಹಿತಮಪ್ಯವಿಧಿನೋಪಯುಕ್ತಮನರ್ಥಾಯ ಭವತಿ| ಅತ್ರೈವ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ– ಪ್ರಾಣಾ ಇತಿ| ಅನ್ನಂ ಪ್ರಾಣಭೃತಾಂ ಶರೀರಿಣಾಂ ಪ್ರಾಣಾಃ, ಶರೀರಧಾರಣಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್| ತದೇವಾನ್ನಮ್ ಅಯುಕ್ತ್ಯಾ ಅತಿಮಾತ್ರತ್ವಾದಿನಾ ವಿಸೂಚ್ಯಾದೀನ್ ಕೃತ್ವಾ ಮಾರಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಾಣಹರಮಪಿ ತದ್ವದ್ವಿಷಂ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತಂ ರಸಾಯನಂ ಭವತಿ, ಶರೀರಂ ಧಾರಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೨-೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಿಧಿನೋಪಯುಕ್ತಸ್ಯ ಫಲಮಾಹ– ವಿಧಿನೇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಲ ಇತಿ ನಿತ್ಯಗೇ ಚಾವಸ್ಥಿಕೇ ಚ; ತದ್ಯಥಾ– ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಶೀತಮಧುರಂ ಮಾಧ್ವೀಕಾದಿ, ಶೀತೇ ಉಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಗೌಡಿಕಪೈಷ್ಟಿಕಾದಿ; ತಥಾ ವಾತೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿ; ಏವಂ ವಯಸ್ಯುದಾಹಾರ್ಯಮ್| ಹಿತೈರನ್ನೈರಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಭಿರ್ಮದ್ಯವಿಪರೀತಗುಣೈಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧೈರಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನಾನ್ಯೈರಪಿ ಮದ್ಯವಿಪರೀತಗುಣೈರಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇನ “ಮದ್ಯಮಮ್ಲಂ ತಥಾ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ವಿಶದಮೇವ ಚ| ರೂಕ್ಷಮಾಶುಕರಂ ಚೈವ ವ್ಯವಾಯಿ ಚ ವಿಕಾಶಿ ಚ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೭) ಇತಿ| ಅಮ್ಲರಸತ್ವಂ ಚಾಸ್ಯೋದ್ಭೂತರಸತ್ವೇನೋಕ್ತಂ; ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರ– “ಸರ್ವೇಷಾಮಮ್ಲಜಾತೀನಾಂ ಮದ್ಯಂ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್||” ಇತಿ| ಮೂರ್ಧ್ನಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಮುತ್ಕೃಷ್ಟಮ್| ಅನ್ಯೇಽಪ್ಯತ್ರ ರಸಾಃ ಸನ್ತಿ| ಯದಾಹ ಭೋಜಃ– “ಮೈರೇಯಂ ಮದಿರಾ ಸೀಧು ಚತುರ್ಥಂ ಮಧು ಚೋಚ್ಯತೇ| ಏಕೈಕಂ ಷಡ್ರಸಂ ತತ್ರ ರಸತೋ ಮದ್ಯಮೀರಿತಮ್||” ಇತಿ| ಅನ್ನಭಕ್ಷ್ಯಶಬ್ದಯೋರುಪಾದಾನೇನ ಪ್ರಾಯೋ ಲೇಹ್ಯಂ ದ್ರವಾನ್ತರಪಾನಂ ಚ ಮದ್ಯಪಾನೋಚಿತಂ ನ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಅನ್ನಭಕ್ಷ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಲಬ್ಧೇಽಪಿ ಮಾಂಸೇ ಮಾಂಸಗ್ರಹಣಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಹಿತತ್ವೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಬಲಂ ಶಕ್ತಿಃ, ಉಪಚಯಃ ಸ್ಥೌಲ್ಯಮ್| ಅಪರಮಪಿ ವಿಧಿಸೇವಾಗುಣಮಾಹ– ಕಾಮ್ಯತೇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಮ್ಯತಾ ಕಮನೀಯಮೂರ್ತಿತಾ, ಮನಸಸ್ತುಷ್ಟಿಃ ಸನ್ತೋಷಃ| ಅಥವಾ ಕಾಮ್ಯತಾ ಮನಸ ಇತಿ ಕಮನೀಯವಸ್ತುನಿ ಮನೋವೃತ್ತಿಃ, ತುಷ್ಟಿಶ್ಚ ಮನಸ ಏವೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತೇಜ ಉತ್ಸಾಹಃ| ವಿಕ್ರಮಃ ಪರಾಭಿಭವಾರ್ಥಂ ಬಲವತೀ ಶರೀರಚೇಷ್ಟಾ||೪-೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಿಧಿನೋಪಯುಕ್ತಸ್ಯ ಫಲಮಾಹ– ವಿಧಿನೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಧಿಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಃ, ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಶ್ಚ– “ಶುದ್ಧಕಾಯಃ ಪಿಬೇತ್ಪ್ರಾತಃ ಸೋಪದಂಶಂ ಪಲದ್ವಯಮ್| ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ದ್ವಿಗುಣಂ ತಚ್ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಹಾರೇಣ ವೈ ಪಿಬೇತ್, ಪ್ರದೋಷೇಽಷ್ಟಪಲಂ ತದ್ವನ್ಮಾತ್ರಾ ಮದ್ಯೇ ರಸಾಯನಮ್| ಆರೋಗ್ಯಂ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಂ ಚ ವಹ್ನಿಕಾನ್ತಿಬಲಪ್ರದಮ್|| ಅನೇನ ವಿಧಿನಾ ಸೇವ್ಯಂ ಮದ್ಯಂ ನಿತ್ಯಮತನ್ದ್ರಿತೈಃ|” ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ, “ಬುದ್ಧ್ಯಾದಯೋ ಗುಣಾ ಯಾವದುಲ್ಲಸನ್ತಿ ನಿರತ್ಯಯಾಃ| ಮಾತ್ರೇಯಂ ವಿಹಿತಾ ಮದ್ಯೇ ಪಾನೇ ರೋಗಾಯ ಚಾಪರಾಃ||” ಕಾಲ ಇತಿ ತತ್ರ ಕಾಲೋ ದ್ವಿವಿಧೋ ನಿತ್ಯಗಃ, ಆವಸ್ಥಿಕಶ್ಚ; ತತ್ರ ನಿತ್ಯಗೇ ಋತುಸಮ್ಬನ್ಧಿನಿ, ಯಥಾ– ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಶೀತಮಧುರಂ ಮಾಧ್ವೀಕಾದಿ, ಶೀತೇ ಉಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಗೌಡಿಕಪೈಷ್ಟಿಕಾದಿ; ಆವಸ್ಥಿಕೇ ಕಾಲೇ ವಾತೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿ, ಏವಂ ವಯಸ್ಯಪ್ಯುದಾಹಾರ್ಯಮ್| ಹಿತೈರನ್ನೈರಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಾದಿಭಿರ್ಮದ್ಯವಿಪರೀತಗುಣೈಃ| ಯಥಾಬಲಂ ಸ್ವಶಕ್ತ್ಯಾ| ಏವಂ ಹೃಷ್ಟೋ ಹರ್ಷಯುಕ್ತೋ ಯೋ ಮದ್ಯಂ ಪಿಬೇತ್ತಸ್ಯಾಮೃತೋಪಮಂ ಸ್ಯಾತ್| ಕೈಃ ಸಹ ಪೀತಂ ಬಲೋಪಚಯಾಯ ಭವತಿ ತಾನಾಹ– ಸ್ನಿಗ್ಧೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೈರ್ವಸ್ತುಭಿಃ ಸೇವ್ಯಮಾನಂ ಮದ್ಯಮಾಯುಃಪ್ರಕರ್ಷಾಯ ಭವತಿ ತಥಾ ಬಲವರ್ಧಕಮಿತಿ| ಸ್ನಿಗ್ಧೈರಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನಾನ್ಯೈರ್ಮದ್ಯವಿಪರೀತಗುಣೈರಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ತೇನ ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿದಶಗುಣವಿಪರೀತೈರ್ಮೃದ್ವಾದಿಗುಣೈಃ ಸಹ ಮದ್ಯಂ ಸೇವ್ಯಮಿತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಲಘುತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಸೂಕ್ಷ್ಮಾಮ್ಲವ್ಯವಾಯ್ಯಾಶುಗಮೇವ ಚ| ರುಕ್ಷಂ ವಿಕಾಶಿ ವಿಶದಂ ಮದ್ಯಂ ದಶಗುಣಂ ಸ್ಮೃತಮ್” ಇತಿ| ತಥಾ ಚ ಸುಶ್ರುತೇ– ಮದ್ಯಮಮ್ಲಂ ತಥಾ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ವಿಶದಮೇವ ಚ| ರೂಕ್ಷಮಾಶುಕರಂ ಚೈವ ವ್ಯವಾಯಿ ಚ ವಿಕಾಶಿ ಚ” ಇತಿ| ಅಮ್ಲರಸತ್ವಂ ಚಾಸ್ಯೋದ್ಭೂತರಸತ್ವೇನೋಕ್ತಮ್| ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರ “ಸರ್ವೇಷಾಮಮ್ಲಜಾತೀನಾಂ ಮದ್ಯಂ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್” ಇತಿ| ಮೂರ್ಧ್ನಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಮುತ್ಕೃಷ್ಟಮ್| ಅನ್ಯೇಽಪ್ಯತ್ರ ರಸಾಃ ಸನ್ತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಮದ್ಯಸ್ಯಾಮ್ಲಸ್ವಭಾವಸ್ಯ ಚತ್ವಾರೋಽನುರಸಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ| ಮಧುರಶ್ಚ ಕಷಾಯಶ್ಚ ಕಟುಕಸ್ತಿಕ್ತ ಏವ ಚ” ಇತಿ| ಯದಾಹ ಭೋಜಃ– ಷಡ್ರಸಾ ಇತಿ”ಮದಿರಾಯಾ ರಸಾ ವ್ಯಕ್ತಾ ಮಧುರೋಷಣತಿಕ್ತಕಾಃ| ಲವಣಾಮ್ಲಕಷಾಯಾಶ್ಚ ತ್ರಯಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮತರಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ|| ವಿಪರ್ಯಯೇಣೈತದೇವಂ ಮೈರೇಯೇ ಕಥಿತಾ ರಸಾಃ| ಮಾಧ್ವೀಕೇ ಸೀಧುಸಞ್ಜ್ಞೇ ಚ ವ್ಯಕ್ತೌ ಚಾಮ್ಲಕಟೂ ರಸೌ| ವ್ಯಕ್ತಾ ಹಿ ಶೇಷಾಶ್ಚತ್ವಾರೋ ರಸಾ ಭೋಜೇನ ಕೀರ್ತಿತಾಃ” ಇತಿ| ಅನ್ನೈರಿತಿ ಗೋಧೂಮಾದಿಭಿಃ| ಅನ್ನಭಕ್ಷ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಲಬ್ಧೇಽಪಿ ಮಾಂಸೇ ಮಾಂಸಗ್ರಹಣಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಹಿತತ್ವೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಬಲಂ ಶಕ್ತಿಃ, ಉಪಚಯಃ ಸ್ಥೌಲ್ಯಮ್| ಅಪರಮಪಿ ವಿಧಿಸೇವಾಗುಣಮಾಹ– ಕಾಮ್ಯತೇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಮ್ಯತಾ ಕಮನೀಯಮೂರ್ತಿತಾ, ಮನಸಸ್ತುಷ್ಟಿಃ ಸನ್ತೋಷಃ, ತೇಜ ಉತ್ಸಾಹಃ, ವಿಕ್ರಮಃ ಪರಾಭಿಭವಾರ್ಥಂ ಬಲವತೀ ಶರೀರಚೇಷ್ಟಾ||೪-೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉಕ್ತವಿಧಿವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಸೇವ್ಯಮಾನಂ ಮದ್ಯಂ ಮದಾತ್ಯಯಾಯ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ; ಸ ಚ ತ್ರಿವಿಧೋ ಭವತಿ– ಪೂರ್ವೋ, ಮಧ್ಯಮೋಽನ್ತಿಮಶ್ಚೇತಿ; ತೇಷಾಂ ಕ್ರಮೇಣಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಬುದ್ಧೀತ್ಯಾದಿ| ಬುದ್ಧಿರನುಭವಃ, ಸ್ಮೃತಿರನುಭೂತಾರ್ಥಾನುಸನ್ಧಾನಮ್| ಪಾನಾನ್ನನಿದ್ರಾರತಿವರ್ಧನಶ್ಚೇತಿ ಪಾನಾದಿಷು ರತಿರನುರಾಗಸ್ತದ್ವರ್ಧನಃ| ಸಮ್ಪಾಠಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಪಾಠಃ| ಗಯದಾಸಸ್ತು ‘ಸಮ್ಪಾಠ್ಯ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಗೀತನೃತ್ಯವಾದ್ಯಾನಿ ಮಿಲಿತಾನಿ ಸಮ್ಪಾಠ್ಯಮುಚ್ಯತೇ, ಗೀತಂ ತು ಕೇವಲಮೇವೇತಿ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ| ಸ್ವರೋ ಧ್ವನಿಃ| ಪ್ರೋಕ್ತೋಽತಿರಮ್ಯ ಇತಿ| ನನು ಮನೋವಿಕಾರಕಾರಿತ್ವಾತ್ ಕಥಮಸ್ಯಾತಿರಮ್ಯತಾ? ಉಚ್ಯತೇ– ಮನೋವಿಕಾರಕಾರಿತ್ವೇಽಪಿ ತದಾತ್ವೇನ ನ ದುಃಖಾವಹತ್ವಾತ್ ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇನ ಮಾನಸವಿಕಾರೇಷು ಹರ್ಷಃ ಪಠಿತಃ||೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಉಕ್ತವಿಧಿವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಸೇವ್ಯಮಾನಂ ಮದ್ಯಂ ಮದಾತ್ಯಯಾಯ ಭವತಿ| ಸ ಚ ತ್ರಿಧಾ ಭವತಿ ಮದಾತ್ಯಯಃ ಪೂರ್ವೋ ಮಧ್ಯೋಽನ್ತಿಮ ಇತಿ| ತೇಷಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತತ್ರ ಪ್ರಥಮೋ ಯಥಾ– ಬುದ್ಧೀತ್ಯಾದಿ| ಬುದ್ಧಿರನುಭವಃ, ಸ್ಮೃತಿಃ ಪೂರ್ವಾನುಭೂತಸ್ಮರಣಂ, ಪ್ರೀತಿಃ ಪರೇಣ ಮೈತ್ರೀ| ಸುಖ ಇತಿ ಶೋಕಾದ್ಯಸ್ಮರಣೇನ ಮನಸಃ ಪ್ರಸಾದಾದನುಪಹತೇನ್ದ್ರಿಯವೃತ್ತಿತ್ವಾತ್| ಪಾನಾನ್ನನಿದ್ರಾರತಿವರ್ಧನ ಇತಿ ಪಾನಾದಿಷು ವಿಷಯೇ ರತಿರನುರಾಗಃ, ತದ್ವರ್ಧನಃ| ಸಮ್ಪಾಠಃ ಸಮ್ಯಕ್ಪಾಠಃ, ಗೀತಂ ಗಾನಂ, ಸ್ವರೋ ಧ್ವನಿಃ| ಪ್ರೋಕ್ತೋಽತಿರಮ್ಯ ಇತಿ| ನನು ಮನೋವಿಕಾರಕರತ್ವಾತ್ ಕಥಮಸ್ಯಾತಿರಮ್ಯತಾ? ಉಚ್ಯತೇ– ಮನೋವಿಕಾರಕಾರಿತ್ವೇಽಪಿ ತದಾತ್ವೇನ ದುಃಖಾವಹತ್ವಾತ್| ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇನ ಮಾನಸವಿಕಾರೇಷು ಹರ್ಷಃ ಪಠಿತ ಇತಿ||೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ದ್ವಿತೀಯಮದಮಾಹ– ಅವ್ಯಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಚೇಷ್ಟೋ ವಿರುದ್ಧಚೇಷ್ಟಃ| ಉನ್ಮತ್ತಸ್ಯ ಲೀಲಾಕೃತಿಭ್ಯಾಂ ಸಹ ವರ್ತತೇ ಇತಿ ಸೋನ್ಮತ್ತಲೀಲಾಕೃತಿಃ; ಉನ್ಮತ್ತಪ್ರಾಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಪ್ರಶಾನ್ತಃ ಪ್ರಚಣ್ಡಃ||೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮಧ್ಯಮದಮಾಹ– ಅವ್ಯಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಉನ್ಮತ್ತಸ್ಯ ಲೀಲಾಕೃತಿಭ್ಯಾಂ ಸಹ ವರ್ತತ ಇತಿ ಸೋನ್ಮತ್ತಲೀಲಾಕೃತಿಃ ಉನ್ಮತ್ತಪ್ರಾಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಪ್ರಶಾನ್ತಃ ಪ್ರಚಣ್ಡಃ| ಮುಹುರ್ವಾರಂವಾರಮ್, ಆಲಸ್ಯನಿದ್ರಾಭ್ಯಾಮಭಿಹತಃ ಪೀಡಿತಃ, ಸ ಚೈವಂವಿಧೋಽತ್ಯನುಪಹತೇನ್ದ್ರಿಯವೃತ್ತಿತ್ವಾತ್||೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತೃತೀಯಮದಮಾಹ– ಗಚ್ಛೇದಿತ್ಯಾದಿ| ನನು ಚರಕೇ ದ್ವಿತೀಯತೃತೀಯಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಮದಾನ್ತರಂ ಪಠಿತಂ, ಯದಾಹ– “ಮಧ್ಯಮಂ ಮದಮುತ್ಕ್ರಮ್ಯ ಮದಮಪ್ರಾಪ್ಯ ಚೋತ್ತಮಮ್| ನ ಕಿಞ್ಚಿದಶುಭಂ ಕುರ್ಯುರ್ನರಾ ರಾಜಸತಾಮಸಾಃ|| ಕೋ ಮದಂ ತಾದೃಶಂ ಗಚ್ಛೇದುನ್ಮಾದಮಿವ ಚಾಪರಮ್|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೪) ಇತಿ; ತತ್ ಕುತೋಽತ್ರ ನ ಪಠಿತಮ್? ಉಚ್ಯತೇ– ದ್ವಿತೀಯಮದಾನ್ತೇ ತೃತೀಯಮದಸ್ಯ ಪೂರ್ವಾವಸ್ಥೈವಾತಿನಿನ್ದನೀಯಾ, ಸುತರಾಂ ತೃತೀಯೋ ಮದ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ತತ್ಪಠಿತಂ, ನ ತು ತಯೋಃ ಪರಮಾರ್ಥತೋಽನ್ತರಾಲೇ ಪೃಥಙ್ಮದಾನ್ತರಮಸ್ತಿ, ಯಥಾ– “ಕುಮ್ಭಮೀನರ್ಕ್ಷಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಯದಾ ಚರತಿ ಚನ್ದ್ರಮಾಃ| ನಾಹರೇತ್ತೃಣಕಾಷ್ಠಾನಿ ನ ಗಚ್ಛೇದ್ದಕ್ಷಿಣಾಂ ದಿಶಮ್||” ಇತಿ| ಅತ್ರ ಹಿ ಕುಮ್ಭಸ್ಯ ಶೇಷಾಂಶೋ ಮೀನಸ್ಯ ಪ್ರಥಮಾಂಶ ಏತದ್ದ್ವಯಂ ಮಧ್ಯಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ ಇತ್ಯಾಹುಃ ಜೇಜ್ಜಟಾದಯಃ, ಹರಿಚನ್ದ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ತು ವಿಸ್ತರತ್ವಾನ್ನ ಲಿಖಿತಮ್| ಅಗಮ್ಯಾನ್ ಗುರುದಾರಾದೀನ್ ದುಷ್ಟಯಾನಾದೀಂಶ್ಚ| ನಷ್ಟಸಞ್ಜ್ಞ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ ನಾಮೋಲ್ಲೇಖೇನ ಜ್ಞಾನಂ, ತನ್ನಷ್ಟಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಗುಹ್ಯಾನಿ ಗೋಪ್ಯಾನಿ| ಅಸ್ವತನ್ತ್ರೋ ಮದಪರವಶಃ||೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತೃತೀಯಂ ಮದಮಾಹ– ಗಚ್ಛೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಗಮ್ಯಾನ್ ಗುರುದಾರಾದೀನ್| ಗುರೂನ್ ಜ್ಯೇಷ್ಠಾನ್, ನ ಮನ್ಯೇತ ಅವಗಣಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಭಕ್ಷ್ಯಾಣಿ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧಾನಿ, ಚಕಾರಾದ್ದುಷ್ಟಪಾನಾದೀಂಶ್ಚ| ಸಞ್ಜ್ಞಾ ನಾಮೋಲ್ಲಖೇನ ಸಞ್ಜ್ಞಾಜ್ಞಾನಂ ತನ್ನಷ್ಟಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತಾನಿ ಗುಹ್ಯಾನಿ ಗೋಪ್ಯಾನಿ, ಬ್ರೂಯಾತ್| ತಥಾ ಅಸ್ವತನ್ತ್ರೋ ಮದಪರವಶಃ| ಸ ಚೈವಂವಿಧೋಽತೀವೋಪಹತೇನ್ದ್ರಿಯತ್ವಾದ್ಭವತಿ||೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಚತುರ್ಥಮದಮಾಹ– ಚತುರ್ಥೇ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯವಿಭಾಗಜ್ಞಃ ಕಾರ್ಯಮಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಜಾನಾತಿ| ‘ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯವಿಭಾಗಜ್ಞಃ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯವಿಭಾಗಯೋರಜ್ಞ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮೃತಾದಪ್ಯಪರೋ ಮೃತ ಇತಿ ಮೃತಮಪೇಕ್ಷ್ಯಾಪರೋಽಯಂ ಮೃತ ಇವ, ಅತ್ಯನ್ತಾಜ್ಞಾನಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್| ‘ಅವರಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಮೃತಾದಪ್ಯಧಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ತಥಾವಿಧಾವಸ್ಥಾಯಾಃ ಸ್ವಯಂ ಕೃತತ್ವಾತ್| ಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಃ ಕೃತೀ ಕುಶಲಃ, ಸುಕೃತೀ ವಾ, ಕೃತಕೃತ್ಯೋ ವಾ; ಸ್ವವಶೋಽಪರಾಧೀನಃ, ತಾದೃಶಮುಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣ ನಿನ್ದಿತಂ ಮದಂ ಗಚ್ಛೇತ್ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್; ನ ಕಶ್ಚಿದೇವಂವಿಧಂ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಮಿವೇತ್ಯಾಹ– ಬಹುದೋಷಮಿವಾಮೂಢಃ ಕಾನ್ತಾರಮಿತಿ ಬಹುದೋಷಂ ಹಿಂಸ್ರಾದಿಯುಕ್ತಂ, ಕಾನ್ತಾರಂ ದೂರಶೂನ್ಯಮಧ್ವನಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಗಚ್ಛೇದಧ್ವಾನಮಸ್ವನ್ತಂ ಬಹುದೋಷಮಿವಾಽಧ್ವಗಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೪) ಇತಿ; ಏವಂ ವಿದೇಹೇಽಪಿ ಪಠಿತಮಿತಿ| ಅತ್ರಾಸ್ವನ್ತಮಶೋಭಮಾನಮನಿಷ್ಟಫಲತ್ವೇನ| ನನು, ಚರಕವಿದೇಹವಾಗ್ಭಟಾದಿಭಿಶ್ಚತುರ್ಥೋ ಮದೋ ನ ಪಠಿತಸ್ತತ್ಕಥಂ ಸುಶ್ರುತೇನ ಪಠಿತಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ಚರಕೇ ಯಾ ದ್ವಿತೀಯತೃತೀಯಯೋರನ್ತರಾಲಾವಸ್ಥಾ ಪಠಿತಾ, ಸೈವ ಸುಶ್ರುತೇನ ತೃತೀಯೋ ಮದ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ಪಠಿತಃ, ಯಸ್ತು ಚರಕೇ ತೃತೀಯಃ ಸ ಚ ಸುಶ್ರುತೇ ಚತುರ್ಥಃ ಪಠಿತ ಇತ್ಯಾವಿರೋಧಃ| ವಸ್ತುಗತ್ಯಾ ತು ತ್ರಯ ಏವ ಮದಾ ಇತ್ಯುಪಪಾದಿತಮ್| ನನು, ಕಿಙ್ಕಾರಣಮೇತತ್ತ್ರೈವಿಧ್ಯಮಿತಿ ಚೇತ್? ಉಚ್ಯತೇ– ಮದ್ಯಂ ಹಿ ವಹ್ನಿತುಲ್ಯಂ, ಯಥಾ ಹ್ಯಗ್ನಿಃ ಸುವರ್ಣಾನಾಮುತ್ತಮಮಧ್ಯಮಾಧಮಾನಾಮಭಿವ್ಯಞ್ಜಕಸ್ತಥಾ ಮದ್ಯಮಪಿ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮೋಭೂಯಿಷ್ಠಾನಾಂ ಕ್ರಮೇಣಾಭಿವ್ಯಞ್ಜಕಮಿತಿ| ತಥಾಹಿ ಚರಕಃ– “ಪ್ರಧಾನಾಧಮಮಧ್ಯಾನಾಂ ರುಕ್ಮಾಣಾಂ ವ್ಯಕ್ತಿದರ್ಶಕಃ| ಯಥಾಽಗ್ನಿರೇವಂ ಸತ್ವಾದ್ಯೈರ್ಮದ್ಯಂ ಪ್ರಕೃತಿದರ್ಶಕಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಥಮದ್ವಿತೀಯತೃತೀಯಮದಾಃ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮೋಭೂಯಿಷ್ಠಾನಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೦-೧೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಚತುರ್ಥಮದಮಾಹ-ಚತುರ್ಥೇ ಮದೇ ಪುರುಷೋ ಮೂಢೋಽಜ್ಞಃ, ಭಗ್ನದಾರ್ವಿವ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯೋ ಭವತಿ ಭಗ್ನವೃಕ್ಷ ಇವ ಕ್ರಿಯಾರಹಿತಃ, ತಥಾ ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯವಿಭಾಗಜ್ಞಃ ಕಾರ್ಯಮಕಾರ್ಯಂ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಜಾನಾತಿ| ‘ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯವಿಭಾಗಜ್ಞಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯವಿಭಾಗಯೋರನಭಿಜ್ಞ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮೃತಾದಪ್ಯಪರೋ ಮೃತ ಇತಿ ಮೃತಮಪೇಕ್ಷ್ಯಾಪರೋಽಯಂ ಮೃತ ಇವ, ಅತ್ಯನ್ತಾಜ್ಞಾನಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್| ‘ಅವರಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಮೃತಾದಪ್ಯವರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ತಥಾವಿಧಾವಸ್ಥಾಯಾಃ ಸ್ವಯಂ ಕೃತತ್ವಾತ್| ಕ ಇತಿ ಕಃ ಕೃತೀ ಸುಕೃತೀ ಕೃತಕೃತ್ಯೋ ವಾ ಸ್ವವಶೋಽಪರಾಧೀನಸ್ತಾದೃಶಮುಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣ ನಿನ್ದಿತಂ ಮದಂ ಗಚ್ಛೇತ್ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್ ನ ಕಶ್ಚಿದೇವಂವಿಧಂ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಮಿವೇತ್ಯಾಹ– ಬಹುದೋಷಮಿವಾಮೂಢಃ ಕಾನ್ತಾರಮಿತಿ; ಬಹುದೋಷಂ ಹಿಂಸ್ರಾ ಇತಿ ಯುಕ್ತಂ ಕಾನ್ತಾರಂ ಶೂನ್ಯಮಧ್ವಾನಂ ಕೋ ಮೂಢೋ ಗಚ್ಛೇದಪಿ ತು ನ ಕೋಽಪಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ “ಗಚ್ಛೇದಧ್ವಾನಮಸ್ವನ್ತಂ ಬಹುದೋಷಮಿವಾಧ್ವಗಃ” ಇತಿ| ಅಸ್ವನ್ತಮಶೋಭನಮನಿಷ್ಟಫಲತ್ವೇನ| ನನು ಚರಕವಿದೇಹವಾಗ್ಭಟದಿಭಿಶ್ಚತುರ್ಥೋ ಮದೋ ನ ಪಠಿತಃ, ತತ್ಕಥಂ ನ ವಿರೋಧಃ? ಉಚ್ಯತೇ; ಚರಕೇ ಯಾ ದ್ವಿತೀಯತೃತೀಯಯೋರನ್ತರಾಲಾವಸ್ಥಾ ಪಠಿತಾ, ಸೈವ ಸುಶ್ರುತೇನ ತೃತೀಯೋ ಮದ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ಪಠಿತಃ| ಕೇಯಮನ್ತರಾಲಾವಸ್ಥಾ? ಯಥೋಕ್ತಂ ಜ್ಯೋತಿಃಶಾಸ್ತ್ರೇ– “ಕುಮ್ಭಮೀನರ್ಕ್ಷಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಯದಾ ಚರತಿ ಚನ್ದ್ರಮಾಃ| ನಾಹರೇತ್ತೃಣಕಾಷ್ಠಾನಿ ನ ಗಚ್ಛೇದ್ದಕ್ಷಿಣಾಂ ದಿಶಮ್” ಇತಿ| ಅತ್ರ ಕುಮ್ಭಸ್ಯ ಶೇಷಾಂಶೋ ಮೀನಸ್ಯ ಪ್ರಥಮಾಂಶ ಏತದ್ದ್ವಯಂ ಮಧ್ಯಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ ಇತಿ ಸೈವಾನ್ತರಾಲಾವಸ್ಥಾ| ಯಸ್ತು ಚರಕೇ ತೃತೀಯಃ ಸುಶ್ರುತೇ ಸ ಚತುರ್ಥಃ ಪಠಿತ ಇತ್ಯವಿರೋಧಃ| ವಸ್ತುಗತ್ಯಾ ತ್ರಯ ಏವ ಮದಾ ಇತ್ಯುಪಪಾದಿತಮ್| ನನು, ಕಿಂ ಕಾರಣಕಮಿದಂ ತ್ರೈವಿಧ್ಯಮಿತಿ ಚೇತ್? ಉಚ್ಯತೇ– ಮದ್ಯಂ ಹಿ ವಹ್ನಿತುಲ್ಯಂ, ಯಥಾ ವಹ್ನಿಃ ಸುವರ್ಣಾನಾಮಧಮಮಧ್ಯಮೋತ್ತಮಾನಾಮಭಿವ್ಯಞ್ಜಕಃ, ತಥಾ ಮದ್ಯಮಪಿ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮೋಭೂಯಿಷ್ಠಾನಾಮಭಿವ್ಯಞ್ಜಕಮ್| ತಥಾ ಹಿ ಚರಕಃ– “ಪ್ರಧಾನಾಧಮಮಧ್ಯಾನಾಂ ರುಕ್ಮಾಣಾಂ ವ್ಯಕ್ತಿದರ್ಶಕಃ| ಯಥಾಽಗ್ನಿರೇವಂ ಸತ್ತ್ವಾನಾಂ ಮದ್ಯಂ ಪ್ರಕೃತಿದರ್ಶಕಮ್” ಇತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಥಮದ್ವಿತೀಯತೃತೀಯಮದಾಃ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮೋಭೂಯಿಷ್ಠಾನಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೦-೧೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅವಿಧಿಮದ್ಯಪಾನಸ್ಯ ವಿಕಾರಾನ್ತರಹೇತುತ್ವಮಾಹ– ನಿರ್ಭಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಅಯಮರ್ಥಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೈಸ್ತದನ್ನೈರಿತ್ಯಾದಿನಾ ಯದುಕ್ತಂ ತದ್ವಿಪರ್ಯಯೇಣೈವ ಲಬ್ಧಃ, ತತ್ಕಥಂ ಪುನರುಚ್ಯತೇ? ನೈವಂ, ಪೂರ್ವಂ ಮದ್ಯಪಾನಗುಣಾಭಿಧಾನಾರ್ಥಮುಕ್ತಮ್, ಇದಂ ತು ಕೃಚ್ಛ್ರತಮವ್ಯಾಧಿಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಧಾನಾರ್ಥಮಿತಿ ಭೇದಃ| ಯತ್ಪರಃ ಶಬ್ದಃ ಸ ಶಬ್ದಾರ್ಥ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ| ಕಷ್ಟತಮಾನ್ ವಿಕಾರಾನಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಪಾನಾತ್ಯಯಾದೀನ್| ಭೇದಂ ವಿನಾಶಂ ಶರೀರಸ್ಯ||೧೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅವಿಧಿಮದ್ಯಪಾನಸ್ಯ ವಿಕಾರಾನ್ತರಹೇತುತ್ವಮಾಹ– ನಿರ್ಭಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಿರ್ಭಕ್ತಮಾಹಾರರಹಿತಮ್, ಏಕಾನ್ತತೋ ನೈರನ್ತರ್ಯೇಣ ಸೇವ್ಯಮಾನಂ, ಕಷ್ಟತಮಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನ್ ಪಾನಾತ್ಯಯಾದೀನ್ ಜನಯೇತ್| ಶರೀರಭೇದಂ ಶರೀರವಿನಾಶಮ್| ನನು ‘ಸ್ನಿಗ್ಧೈಸ್ತದನ್ನೈಃ’ ಇತ್ಯಾದೀನಾಂ ವಿಪರ್ಯಯೇಣೈವಾಯಮರ್ಥೋ ಲಬ್ಧಸ್ತತ್ಕಿಂ ಪುನಃ ಕಥನಂ? ನೈವಂ, ಪೂರ್ವಂ ಮದ್ಯಪಾನಗುಣಾಭಿಧಾನಾರ್ಥಮುಕ್ತಮ್, ಇದಂ ತು ಕೃಚ್ಛ್ರತಮವ್ಯಾಧಿಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಧಾನಾರ್ಥಮುಕ್ತಮಿತಿ ಭೇದಃ||೧೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅನ್ನಸಹಿತಸ್ಯಾಪಿ ಮದ್ಯಸ್ಯ ಕ್ರುದ್ಧತ್ವಾದಿಕಾರಣಸಹಿತಸ್ಯ ವಿಕಾರಕಾರಿತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮಾಹ– ಕ್ರುದ್ಧೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಪರಿಕ್ಷತೇನ ಕ್ಷೀಣೇನ| ಅವತತಂ ವ್ಯಾಪ್ತಮ್| ವಿವಿಧಾನ್ ವಿಕಾರಾನ್ ಪಾನಾತ್ಯಯಾದೀನಿತಿ||೧೩-೧೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅನ್ನಸಹಿತಸ್ಯಾಪಿ ಮದ್ಯಸ್ಯ ಕ್ರುದ್ಧತ್ವಾದಿಕಾರಣಸಹಿತಸ್ಯ ವಿಕಾರಕಾರಿತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮಾಹ– ಕ್ರುದ್ಧೇನೇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾಯಾಮಭಾರಾಧ್ವಭಿಃ ಪರಿಕ್ಷತೇನ ಕ್ಷೀಣೇನ ವೇಗಾವರೋಧಾಭಿಹತೇನ ಮೂತ್ರಾದೀನಾಂ ವೇಗಾಭಿಘಾತಪೀಡಿತೇನ| ಅತ್ಯಮ್ಬುಭಕ್ಷೈಃ ಅವತತೋದರೇಣ ವ್ಯಾಪ್ತೋದರೇಣ| ಸಾಜೀರ್ಣಭುಕ್ತೇನ ಸಾಜೀರ್ಣಂ ಭುಕ್ತಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ ತೇನ| ಅಬಲೇನ ಬಲರಹಿತೇನ, ಬಲಮ್ ಓಜಃ| ಉಷ್ಣಾಭಿತಪ್ತೇನ ಘರ್ಮಸನ್ತಪ್ತೇನ| ಈದೃಶೇನ ಪುರುಷೇಣ ಸೇವ್ಯಮಾನಂ ವಿವಿಧಾನ್ ನಾನಾವಿಧಾನ್, ವಿಕಾರಾನ್ ಪಾನಾತ್ಯಯಾದೀನ್ ಕರೋತಿ||೧೩-೧೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಾನೇವ ವಿವೃಣೋತಿ– ಪಾನಾತ್ಯಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಅಯಮರ್ಥಃ ‘ಆಪಾದಯೇತ್ ಕಷ್ಟತಮಾನ್ ವಿಕಾರಾನ್’ ಇತ್ಯನೇನೈವೋಕ್ತತ್ವಾತ್ ಕಥಂ ಪುನರುಕ್ತಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ಪೂರ್ವೇಣ ಕಷ್ಟತಮವಿಕಾರಕಾರಿತ್ವಮುಕ್ತಮ್, ಅನೇನ ತು ನಾನಾವಿಧವಿಕಾರಕಾರಿತ್ವಮಿತಿ ಭೇದಃ||೧೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಾನತ್ರ ವಿಕಾರಾನ್ ವಿವೃಣೋತಿ– ಪಾನಾತ್ಯಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಾನಾತ್ಯಯಮಿತ್ಯೇಕೋ ವಿಕಾರಃ, ಪಾನಾಜೀರ್ಣಮಿತ್ಯೇಕಃ, ಪಾನವಿಭ್ರಮಮಿತಿ ಚಾನ್ಯಃ| ತೇಷಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಲಕ್ಷಣಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ||೧೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತೇಷಾಮುದ್ದಿಷ್ಟಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಹಿಕ್ಕೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಜಾಗರೋ ನಿದ್ರಾವಿಚ್ಛೇದಃ| ವಾತಪ್ರಾಯಮಿತ್ಯನೇನ ಸರ್ವೇ ವಾತಾದಿಪ್ರಾಯಾ ಮದಾತ್ಯಯಾಸ್ತ್ರಿದೋಷಜಾಃ, ಉದ್ಭೂತತ್ವೇನ ವ್ಯಪದೇಶ ಇತಿ ಚರಕೇ ದರ್ಶಿತಮ್| ಯದಾಹ– “ಯೇ ವಿಷಸ್ಯ ಗುಣಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಸರ್ವದೋಷಪ್ರಕೋಪಣಾಃ|” ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ “ಸರ್ವಂ ಮದಾತ್ಯಯಂ ವಿದ್ಯಾತ್ತ್ರಿದೋಷಂ” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೪) ಇತಿ| ಏವಂ ಚರಕಸಂವಾದಾತ್ ಸುಶ್ರುತೇಽಪಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ವಿಭ್ರಮೋ ಭ್ರಮಃ| ಹರಿತವರ್ಣಸ್ಯೇತ್ಯನೇನ ಹರಿತವರ್ಣತಾಽಪಿ ಲಕ್ಷಣಮ್||೧೬-೧೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತತ್ರ ವಾತಿಕಮದಾತ್ಯಯಮಾಹ– ಹಿಕ್ಕೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವೇ ಮದಾತ್ಯಯಾಸ್ತ್ರಿದೋಷಜಾಃ, ಕಿಂ ತು ಔದ್ಧತ್ಯೇನ ವ್ಯಪದೇಶಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇಣ– “ಯೇ ವಿಷಸ್ಯ ಗುಣಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಸರ್ವದೋಷಪ್ರಕೋಪಣಾಃ” ಇತಿ| ತಥಾ ಚ– “ಸರ್ವಂ ಮದಾತ್ಯಯಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ತ್ರಿದೋಷಜಮ್” ಇತಿ| ಪ್ರಜಾಗರೋ ನಿದ್ರಾನಾಶಃ, ಶೇಷಂ ಸುಗಮಮ್| ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ತೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಭ್ರಮೋ ವಸ್ತುವಿಪರೀತಜ್ಞಾನಮ್| ಹರಿತವರ್ಣಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯೇತಿ ಹರಿತವರ್ಣತಾ ಪಿತ್ತಲಕ್ಷಣಂ, ಶೇಷಂ ಸುಗಮಮ್| ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಮಾಹ– ಛರ್ದೀತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ ನಿಶ್ಚಲತಾ| ಶೀತಪರೀತಸ್ಯ ಶೀತಯುಕ್ತಸ್ಯ| ತ್ರಿದೋಷಜಮಾಹ– ಜ್ಞೇಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಲಿಙ್ಗೈಃ ಸರ್ವದೋಷಲಕ್ಷಣೈಃ||೧೬-೧೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪರಮದಮಾಹ– ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಚ್ಛ್ರಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಚ್ಛ್ರಯಶ್ಚಾತ್ರ ನಾಸಾಸ್ರಾವಾದಿನಾ ಜ್ಞೇಯಃ| ಸಕ್ತಿಃ ಸಙ್ಗಃ, ಅಪ್ರವೃತ್ತಿರಿತಿ ಯಾವತ್| ತನ್ದ್ರಿಸ್ತನ್ದ್ರಾ| ಪರಸ್ಯ ಮದಸ್ಯೇತಿ ಪರಮದಸ್ಯ; ಛನ್ದೋಽನುರೋಧಾದಸಮಾಸನಿರ್ದೇಶಃ||೧೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪರಮದಮಾಹ– ಶ್ಲೇಷ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಚ್ಛ್ರಯೋ ನಾಸಾಸ್ರಾವಾದಿನಾ ಜ್ಞೇಯಃ| ಅಙ್ಗಗುರುತಾ ಶರೀರಗೌರವಮ್| ವಿರಸಾಸ್ಯತಾ ಮುಖಸ್ಯ ವೈರಸ್ಯಮ್| ವಿಣ್ಮೂತ್ರಸಕ್ತಿಃ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಯೋರಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ತನ್ದ್ರಿಸ್ತನ್ದ್ರಾ| ಪರಸ್ಯೇತಿ ಛನ್ದೋನುರೋಧಾದಸಮಾಸನಿರ್ದೇಶಃ, ಪರಮದಸ್ಯೇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಶಿರಸಿ ರುಜಾ ಪೀಡಾ, ಸನ್ಧಿಷು ಭೇದಃ ಸ್ಫುಟನಮಿವ||೧೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಾನಾಜೀರ್ಣಮಾಹ– ಆಧ್ಮಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ಗಿರಣಂ ವಾನ್ತಿಃ, ಉದ್ಗಾರೋ ವಾ| ಪಾನೇ ಮದ್ಯೇ, ಅಜರಾಮ್ ಅಜೀರ್ಣಮುಪಗಚ್ಛತಿ ಅಪಕ್ವತ್ವಮುಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಪಾನಾಜೀರ್ಣವಿಕಾರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|೨೦|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಾನಾಜೀರ್ಣಮಾಹ– ಆಧ್ಮಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ಗಿರಣಂ ವಾನ್ತಿರುದ್ಗಾರೋ ವಾ| ಪಾನೇ ಮದ್ಯೇ, ಅಜರಾಮಜೀರ್ಣಂ, ಸಮುಪಗಚ್ಛತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವತಿ, ಪಾನಾಜೀರ್ಣಂ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|೨೦|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಾನವಿಭ್ರಮಮಾಹ– ಹೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಕಣ್ಠಧೂಮಃ ಕಣ್ಠಾದ್ಧೂಮನಿರ್ಗಮವತ್ಪೀಡಾ| ಶಿರೋರುಜನಂ ಶಿರಃಶೂಲಮ್| ಸುರಾನ್ನವಿಕೃತೇಷ್ವಿತಿ ಸುರಾವಿಕೃತೇಷು ಅನ್ನವಿಕೃತೇಷು ಚ; ಭಾವೇ ಕ್ತಃ| ತೇಷು ತೇಷ್ವಿತಿ ನಾನಾವಿಕಾರೇಷು ಸುರಾಮೈರೇಯಪಿಷ್ಟಕಲಡ್ಡುಕಾದಿಷು| ಉಶನ್ತಿ ಇಚ್ಛನ್ತಿ| ಏತೇ ಚ ಪರಮದಾದಯಸ್ತ್ರಯೋ ನ ಚರಕೇ ಪಠಿತಾಃ, ಸನ್ನಿಪಾತಜೇಽನ್ತರ್ಭೂತತ್ವಾತ್; ಸುಶ್ರುತೇನ ತೂಕ್ತತ್ರಿದೋಷಜಮದಾತ್ಯಯಾತ್ ಪೃಥಗೇತೇ ಪಠಿತಾಃ, ವಿಕೃತ್ಯಾ ಪೂರ್ವಲಕ್ಷಣವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಾಭಿಧಾನಾರ್ಥಮಿತ್ಯಾಹುಃ||೨೦||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಾನವಿಭ್ರಮಮಾಹ– ಹೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಹೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಹೃದ್ಗಾತ್ರಯೋಸ್ತೋದಃ ವ್ಯಥಾವಿಶೇಷಃ, ಕಣ್ಠಧೂಮಃ ಕಣ್ಠಾದ್ಧೂಮನಿರ್ಗಮವತ್ಪೀಡಾ, ಶಿರೋರುಜನಂ ಶಿರಃಶೂಲಂ, ಪ್ರದೇಹಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಿಪ್ತಮಿವ ಮುಖಮ್| ಸುರಾವಿಕೃತೇಷು ಅನ್ನವಿಕೃತೇಷು ಚ ಭಾವೇಷು ದ್ವೇಷಃ| ತೇಷು ತೇಷ್ವಿತಿ ನಾನಾಪ್ರಕಾರೇಷು ಸುರಾಮೈರೇಯಪಿಷ್ಟಕಾದಿಷು| ಅಖಿಲೇನ ಲಕ್ಷಣೇನ ಪಾನವಿಭ್ರಮಂ ಉಶನ್ತಿ ಕಥಯನ್ತಿ| ಏತೇ ಪರಮದಾದಯಸ್ತ್ರಯೋ ನ ಚರಕೇ ಪಠಿತಾಃ, ಸನ್ನಿಪಾತಜೇಽನ್ತರ್ಭೂತತ್ವಾತ್, ಸುಶ್ರುತೇನ ತೂಕ್ತತ್ರಿದೋಷಜಮದಾತ್ಯಯಾಃ ಪೃಥಗೇವ ಪಠಿತಾಃ, ಪೂರ್ವೋಕ್ತಲಕ್ಷಣವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಾತ್||೨೦||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಹೀನೇತ್ಯಾದಿ| ಹೀನೋತ್ತರೌಷ್ಠಂ ಪ್ರಲಮ್ಬಮಾನೋಪರಿತನೌಷ್ಠಮ್| ಅತಿಶೀತಂ ಬಹಿಃ, ಅಮನ್ದದಾಹಮಭ್ಯನ್ತರೇ| ತೈಲಪ್ರಭಾಸ್ಯಂ ತೈಲಾಕ್ತಮುಖಮಿವ||೨೧||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಹೀನೇತ್ಯಾದಿ| ಹೀನೋತ್ತರೌಷ್ಠಂ ಪ್ರಲಮ್ಬಮಾನೋಪರಿತನೌಷ್ಠಮ್| ಅತಿಶೀತಂ ಬಹಿಃ, ಅಮನ್ದದಾಹಮಭ್ಯನ್ತರೇ; ಅಥವಾ ಅತಿಶೀತಮಮನ್ದದಾಹಮಿತಿ ವಿಕಲ್ಪೇನ ಪ್ರತ್ಯೇತವ್ಯಮ್, ಏಕದೈಕತ್ರ ವಿರುದ್ಧಧರ್ಮದ್ವಯಾಸಮ್ಭವಾತ್; ಕದಾಚಿದತಿಶೀತಂ, ಕದಾಚಿತ್ತೀವ್ರದಾಹಮ್| ಉಲ್ಬಣಮಿತಿ| ತೈಲಪ್ರಭಾಸ್ಯಮಿತಿ ತೈಲಾಕ್ತಮುಖಮಿವ||೨೧||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉಪದ್ರವಾನಾಹ– ಹಿಕ್ಕೇತ್ಯಾದಿ| ಏತೈಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಂ ಭವತಿ, ನ ತ್ವಸಾಧ್ಯಮ್; ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣೇಭ್ಯಃ ಪೃಥಕ್ಪಾಠಾದಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಧ್ವಂಸಕವಿಕ್ಷೇಪಕಾಖ್ಯೌ ಮದ್ಯವಿಕಾರೌ ಚರಕೇ ಪೃಥಕ್ ಪಠಿತೌ; ತದ್ಯಥಾ– “ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮದ್ಯಃ ಸಹಸಾ ಯೋಽತಿಮದ್ಯಂ ನಿಷೇವತೇ| ಧ್ವಂಸೋ ವಿಕ್ಷೇಪಕಶ್ಚೈವ ರೋಗಸ್ತಸ್ಯೋಪಜಾಯತೇ|| ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಸೇಕಃ ಕಣ್ಠಾಸ್ಯಶೋಷಃ ಶಬ್ದಾಸಹಿಷ್ಣುತಾ| ತನ್ದ್ರಾನಿದ್ರಾಭಿಯೋಗಶ್ಚ ಜ್ಞೇಯಂ ಧ್ವಂಸಕಲಕ್ಷಣಮ್|| ಹೃತ್ಕಣ್ಠರೋಧಃ ಸಮ್ಮೋಹಶ್ಛರ್ದಿರಙ್ಗರುಜಾ ಜ್ವರಃ| ತೃಷ್ಣಾ ಕಾಸಃ ಶಿರಃಶೂಲಮೇತದ್ವಿಕ್ಷೇಪಲಕ್ಷಣಮ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೪) ಇತಿ; ತೌ ಚ ಸುಶ್ರುತೇನ “ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮದ್ಯಃ ಸಹಸಾ ಯೋಽತಿಮದ್ಯಂ ನಿಷೇವತೇ| ತಸ್ಯ ಪಾನಾತ್ಯಯೋದ್ದಿಷ್ಟಾ ವಿಕಾರಾಃ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಹಿ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೭) ಇತ್ಯನೇನ ಸಙ್ಗೃಹೀತೌ ಬೋದ್ಧವ್ಯೌ| ನ ವಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಸ್ತಯೋರುಕ್ತಃ; ಯತಶ್ಚರಕ ಏವೋಕ್ತವಾನ್– “ತಯೋಃ ಕರ್ಮ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಚ ವಾತಿಕೇ ಯನ್ಮದಾತ್ಯಯೇ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೪) ಇತಿ||೨೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಉಪದ್ರವಾನಾಹ– ಜಿಹ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇ ಉಪದ್ರವಾಃ ಪಾನಹತಾನ್ ಪುರುಷಾನ್ ಭಜನ್ತೇ| ಅಸಿತಂ ಕೃಷ್ಣಮ್, ಅಥವಾ ನೀಲಂ ಚಾಷಪಕ್ಷಪ್ರತಿಮಮ್| ರುಧಿರಪ್ರಭೇ ಅತೀವರಕ್ತೇ| ಹಿಕ್ಕೇತ್ಯಾದಿ| ವಮಥುಶ್ಛರ್ದಿಃ, ವೇಪಥುಃ ಕಮ್ಪಃ| ಭ್ರಮಶ್ಚಕ್ರಾರೂಢಸ್ಯೇವ| ಏತೈಶ್ಚ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಭವತಿ ನ ತ್ವಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್, ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣೇಭ್ಯಃ ಪೃಥಕ್ಪಾಠಾದಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಧ್ವಂಸಕವಿಕ್ಷೇಪಕಾಖ್ಯೌ ಮದ್ಯವಿಕಾರೌ ಚರಕೇ ಪಠಿತೌ| ತದ್ಯಥಾ– “ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮದ್ಯಃ ಸಹಸಾ ಯೋಽತಿ ಮದ್ಯಂ ನಿಷೇವತೇ| ಧ್ವಂಸೋ ವಿಕ್ಷೇಪಕಶ್ಚೈವ ರೋಗಸ್ತಸ್ಯೋಪಜಾಯತೇ|| ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಸೇಕಃ ಕಣ್ಠರೋಧಃ ಸಮ್ಮೋಹಶ್ಛರ್ದಿರಙ್ಗರುಜಾ ಜ್ವರಃ| ತೃಷ್ಣಾಕಾಸಃ ಶಿರಃಶೂಲಮೇತದ್ವಿಕ್ಷೇಪಲಕ್ಷಣಮ್” ಇತಿ| ನ ವಾ ತಯೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದ ಉಕ್ತಃ, ಯತಶ್ಚರಕ ಏವೋಕ್ತವಾನ್– “ತಯೋಃ ಕರ್ಮ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಚ ವಾತಿಕೇ ಯನ್ಮದಾತ್ಯಯೇ” ಇತಿ||೨೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಪಾನಾತ್ಯಯಪರಮದಪಾನಾಜೀರ್ಣಪಾನವಿಭ್ರಮನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೧೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯವಾಚಸ್ಪತಿಕೃತೇ ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯೇ ರುಗ್ವಿನಿಶ್ಚಯವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ ಪಾನಾತ್ಯಪರಮದಪಾನಾಜೀರ್ಣಪಾನವಿಭ್ರಮನಿದಾನಮ್||೧೮||