Adhikarana మద్యజదాహలక్షణం (౧) · Śloka ౧
అథ దాహనిదానం|
త్వచం ప్రాప్తః స పానోష్మా పిత్తరక్తాభిమూర్ఛితః |
దాహం ప్రకురుతే ఘోరం పిత్తవత్తత్ర భేషజం ||1||
View original
अथ दाहनिदानम्|
त्वचं प्राप्तः स पानोष्मा पित्तरक्ताभिमूर्छितः |
दाहं प्रकुरुते घोरं पित्तवत्तत्र भेषजम् ||१||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మదాత్యయేऽపి దాహో భవత్యతః సప్తప్రకారం దాహమాహ; తత్ర మద్యజమాహ– త్వచమిత్యాది| పానోష్మా పా.| మద్యపానకుపితపిత్తస్యౌష్ణ్యం; సమానోష్మేతి పాఠాంతరమయుక్తం, సుశ్రుతే పానాత్యయే శ్లోకస్యాస్య పాఠాత్| పిత్తజోऽప్యయం హేతుభేదాత్ పృథక్ పఠితః||1||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మదాత్యయే దాహో భవతీత్యతో మదాత్యయానంతరం దాహనిదానారంభః| మద్యజదాహమాహ– త్వచమిత్యాది| పానోష్మా మద్యపానకుపితపిత్తోష్మా, స త్వచం ప్రాప్తో ఘోరం దాహం ప్రకర్షేణ కురుత ఇత్యర్థః| కీదృశః పిత్తరక్తాభ్యామభివర్ధితః| అన్యే ‘సమానోష్మా’ ఇతి పాఠాంతరం పఠంతి| తన్న యుక్తం, సుశ్రుతే పానాత్యయే శ్లోకస్యాస్య పాఠాత్| పిత్తజోऽప్యయం హేతుభేదాత్పృథక్ పఠితః||1||
Adhikarana రక్తజదాహలక్షణం (౨-౩) · Śloka ౨
కృత్స్నదేహానుగం రక్తముద్రిక్తం దహతి ధ్రువం |
స ఉష్యతే తృష్యతే చ తామ్రాభస్తామ్రలోచనః ||2||
లోహగంధాంగవదనో వహ్నినేవావకీర్యతే |
(సు. ఉ. తం. అ. 47) |
View original
कृत्स्नदेहानुगं रक्तमुद्रिक्तं दहति ध्रुवम् |
स उष्यते तृष्यते च ताम्राभस्ताम्रलोचनः ||२||
लोहगन्धाङ्गवदनो वह्निनेवावकीर्यते |
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
రక్తజమాహ– కృత్స్నేత్యాది| స ఉష్యతే సమీపస్థేనేవ వహ్నినా తప్యతే, ‘సంధూప్యత’ ఇతి పాఠాంతరే సంధూపనవద్వేదనామనుభవతి| తామ్రాభ ఇతి గాత్రే| లోహగంధాంగవదన ఇతి లోహస్యేవ గంధోऽంగే వదనే చ యస్య స తథా||2-3||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
రక్తజమాహ– కృత్స్నేత్యాది| ఉద్రిక్తం వృద్ధం రక్తం కృత్స్నదేహానుగం సత్ ధ్రువం సందహతి, పురుషస్తేన ఊష్యతే సమీపస్థేన వహ్నినేవ తప్యతే| సంచూష్యతే ఇతి పాఠాంతరే ఆచూషణవద్వేదనామనుభవతి| తామ్రాభ ఇతి తామ్రాభగాత్రః| లోహస్యేవ గంధోऽంగే వదనే చ యస్య స తథా|2-3|–
Adhikarana పిత్తజదాహలక్షణం (౩) · Śloka ౩
పిత్తజ్వరసమః పిత్తాత్స చాప్యస్య విధిః స్మృతః ||3||
(సు. ఉ. తం. అ. 47) |
View original
पित्तज्वरसमः पित्तात्स चाप्यस्य विधिः स्मृतः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పిత్తజమాహ– పిత్తేత్యాది| పిత్తజ్వరసమః పిత్తజ్వరలింగయుక్తః, పిత్తజ్వరే త్వామాశయదుష్ట్యాదయోऽధికా ఇతి భేదః| స చాప్యస్య విధిరితి పిత్తజ్వరచికిత్సా||3||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పిత్తజమాహ– పిత్తజ్వరేత్యాది| పిత్తజ్వరే అరత్యామాశయదుష్ట్యాదయోऽధికా ఇతి భేదః, అన్యాని సమానలక్షణాని| స చాప్యస్య విధిరితి పిత్తజ్వరోక్తచికిత్సేత్యర్థః||3||
Adhikarana తృష్ణానిరోధజదాహలక్షణం (౪) · Śloka ౪
తృష్ణానిరోధాదబ్ధాతౌ క్షీణే తేజః సముద్ధతం |
సబాహ్యాభ్యంతరం దేహం ప్రదహేన్మందచేతసః ||4||
సంశుష్కగలతాల్వోష్ఠో జిహ్వాం నిష్కృష్య వేపతే |
(సు. ఉ. తం. అ. 47) |
View original
तृष्णानिरोधादब्धातौ क्षीणे तेजः समुद्धतम् |
सबाह्याभ्यन्तरं देहं प्रदहेन्मन्दचेतसः ||४||
संशुष्कगलताल्वोष्ठो जिह्वां निष्कृष्य वेपते |
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తృష్ణానిరోధజమాహ– తృష్ణేత్యాది| తేజఃసముద్ధతం పిత్తోష్మా వృద్ధ ఇత్యర్థః| నిష్కృష్య నిఃసార్య||4||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తృష్ణానిరోధజమాహ– తృష్ణేత్యాది| తృష్ణావిధారణాదబ్ధాతౌ రసే క్షీణే సతి, తేజః సముత్థితం పిత్తోష్మా వృద్ధ ఇత్యర్థః| స బాహ్యాభ్యంతరం దేహం ప్రదహేత్| మందచేతసః విసంజ్ఞస్య| నిష్కృష్య నిఃసార్య కంపతే||4||–
Adhikarana రక్తపూర్ణకోష్ఠజదాహలక్షణం (౫) · Śloka ౫
అసృజః పూర్ణకోష్ఠస్య దాహోऽన్యః స్యాత్ సుదుఃసహః ||5||
(సు. ఉ. తం. అ. 47) |
View original
असृजः पूर्णकोष्ठस्य दाहोऽन्यः स्यात् सुदुःसहः ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అవగాఢశస్త్రప్రహారజనితరక్తపూర్ణకోష్ఠజమాహ– అసృజ ఇత్యాది| న చోక్తరక్తజేనాస్య పౌనరుక్త్యం, కృత్స్నదేహానుగమితి వచనాత్ కారణభేదాచ్చ| అసృజః పూర్ణకోష్ఠస్యేతి ‘పూరణగుణసుహితార్థ’ ఇత్యాదినా జ్ఞాపకేన కర్తరి షష్ఠీ, రక్తేన పూరితకోష్ఠస్యేత్యర్థః| కోష్ఠశబ్దేన హృదయాదయో గృహ్యంతే| యదాహ సుశ్రుతః– “స్థానాన్యామాగ్నిపక్వానాం మూత్రస్య రుధిరస్య చ| హృదుండుకః ఫుప్ఫుసశ్చ కోష్ఠ ఇత్యభిధీయతే||” (సు. చి. అ. 2) ఇతి||5||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అవగాఢశస్త్రప్రహారజనితరక్తపూర్ణకోష్ఠజమాహ– అసృజ ఇత్యాది| అసృజః రుధిరస్యేతి “పూరణగుణసహిత” ఇత్యాదినా జ్ఞాపకేన కర్తరి షష్ఠీ; రక్తేన పూరితకోష్ఠస్యేత్యర్థః| కోష్ఠశబ్దేన హృదయాదయో గృహ్యంతే| యదాహ సుశ్రుతః– “స్థానాన్యామాగ్నిపాక్వానాం మూత్రస్య రుధిరస్య చ| హృదుండుకః ఫుప్ఫుసశ్చ కోష్ఠ ఇత్యభిధీయతే||” ఇతి| న చోక్తరక్తజే నాస్య పౌనరుక్త్యం, ‘కృత్స్నదేహానుగం’ ఇతి వచనాత్, కారణభేదాచ్చేతి||5||
Adhikarana ధాతుక్షయజదాహలక్షణం (౬) · Śloka ౬
ధాతుక్షయోత్థో యో దాహస్తేన మూర్ఛాతృడర్దితః |
క్షామస్వరః క్రియాహీనః స సీదేద్భృశపీడితః ||6||
(సు. ఉ. తం. అ. 47) |
View original
धातुक्षयोत्थो यो दाहस्तेन मूर्छातृडर्दितः |
क्षामस्वरः क्रियाहीनः स सीदेद्भृशपीडितः ||६||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ధాతుక్షయజమాహ– ధాత్విత్యాది| ధాతవో రసాదయః| క్రియాహీనో నిశ్చేష్టః; కింవా భృశపీడితో దాహేన క్రియాహీనశ్చికిత్సాహీనో యది భవేత్తదా సీదేన్మ్రియేత ఇత్యర్థః||6||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ధాతుక్షయజమాహ– ధాత్విత్యాది| ధాతవో రసాదయః, తేషాం క్షయేణ యో దాహో భవతి తేన ధాతుక్షయజదాహేన| క్షామస్వరో దుర్బలస్వరః, క్రియాహీనో నిశ్చేష్టః, భృశపీడితో దాహేన చికిత్సాహీనో యది భవేత్తదా సీదేన్మ్రియత ఇత్యర్థః||6||
Adhikarana క్షతజదాహలక్షణం, మర్మాభిఘాతజదాహలక్షణం, దాహానామసాధ్యలక్షణం చ (౭-౮) · Śloka ౮
క్షతజోऽనశ్నతశ్చాన్నం శోచతో వాऽప్యనేకధా |
తేనాంతర్దహ్యతేऽత్యర్థం తృష్ణామూర్ఛాప్రలాపవాన్ ||7||
మర్మాభిఘాతజోऽప్యస్తి సోऽసాధ్యః సప్తమో మతః |
సర్వ ఏవ చ వర్జ్యాః స్యుః శీతగాత్రస్య దేహినః ||8||
(సు. ఉ. తం. అ. 47) |
View original
क्षतजोऽनश्नतश्चान्नं शोचतो वाऽप्यनेकधा |
तेनान्तर्दह्यतेऽत्यर्थं तृष्णामूर्छाप्रलापवान् ||७||
मर्माभिघातजोऽप्यस्ति सोऽसाध्यः सप्तमो मतः |
सर्व एव च वर्ज्याः स्युः शीतगात्रस्य देहिनः ||८||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
క్షతజమాహ– క్షతజ ఇత్యాది| మర్మాభిఘాతజమాహ– మర్మేత్యాది| మర్మాణి శిరోహృదయబస్త్యాదీని| జేజ్జటస్తు సప్తత్వమన్యథా గణయతి– ‘త్వచం ప్రాప్త’ ఇత్యాదినా ప్రథమః, ‘కృత్స్నదేహానుగం రక్తం’ ఇత్యత్ర రక్తస్థానే పిత్తం పఠిత్వా ఏతదాదినా ‘స చాప్యస్య విధిః స్మృతః’ ఇత్యంతేన పైత్తికో ద్వితీయః, తృష్ణానిరోధజస్తృతీయః, ‘అసృజః పూర్ణకోష్ఠస్య’ ఇతి చతుర్థః, ధాతుక్షయజః పంచమః, షష్ఠస్య తు క్షతజస్య లక్షణం పఠతి– “క్షతజోऽనశ్నతశ్చాన్నం శోచతశ్చాప్యనేకధా| తేనాంతర్దహ్యతేऽత్యర్థం తృష్ణాదాహప్రలాపవాన్|” ఇతి, మర్మాభిఘాతజస్తు సప్తమ ఇతి||7-8||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మర్మాభిఘాతజమాహ– మర్మేత్యాది| మర్మాణి హృదయశిరోబస్త్యాదీని| ‘స చాసాధ్యతమః స్మృతః’ ఇత్యత్రాన్యే ‘సోऽసాధ్యః సప్తమో మతః’ ఇతి పఠంతి| జేజ్జటస్తు సప్తత్వమన్యథా గణయతి– త్వచం ప్రాప్త ఇత్యాదినా ప్రథమః, ‘కృత్స్నదేహానుగం రక్తం’ ఇత్యత్ర రక్తస్థానే పిత్తం పఠిత్వా ఏతదాదినా ‘స చాప్యస్య విధిః స్మృతః’ ఇత్యంతేన పైత్తికో ద్వితీయః, తృష్ణానిరోధజస్తృతీయః, ‘అసృజః పూర్ణకోష్ఠస్య’ ఇతి చతుర్థః, ధాతుక్షయజః పంచమః, షష్ఠస్య క్షతజస్య లక్షణం పఠతి– “క్షతజేనాశ్నతశ్చాన్నం శోచతో వాऽప్యనేకధా| తేనాంగం దహ్యతేऽత్యర్థం తృష్ణాదాహప్రలాపవాన్||” ఇతి| అస్యార్థః– పూర్వమసృజః పూర్ణకోష్ఠస్యేత్యాదినా కోష్ఠస్థేన రక్తేన దాహమభిధాయేదానీం ప్రకారాంతరేణాహ– క్షతజేన రక్తేన, అనశ్నతో భోజనం కుర్వతః, శోకం కుర్వతో వాऽపి నరస్యాన్యో దాహో రక్తేన భవతీతి సంబంధః, తేన దాహేనాభ్యంతరం దహ్యతే, తృష్ణామూర్ఛాప్రలాపవాన్ ‘నరో భవతి’ ఇతి శేషః| మర్మాభిఘాతజస్తు సప్తమః| సర్వేషామపి దాహానామవస్థాయాం వర్జనీయత్వమాహ– సర్వ ఇతి| సర్వ ఏవ హి ‘దాహా’ ఇతి శేషః| శేషం సుగమం||7-8||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౧౯
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే దాహనిదానం సమాప్తం ||19||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने दाहनिदानं समाप्तम् ||१९||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం దాహనిదానం సమాప్తం||19||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవైద్యవాచస్పతికృతే ఆతంకదర్పణే నిదానవ్యాఖ్యానే దాహనిదానం||19||